બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.16

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
માધવો બાલકૈઃ સાર્દ્ધમેકદા હલિના સહ ॥
ભુક્ત્વા પીત્વા ચ ક્રીડાર્થં જગામ શ્રીવનં મુને

તત્ર નાનાવિધાં ક્રીડાં ચકાર મધુસૂદનઃ ॥
કૃત્વા તાં શિશુભિઃ સાર્દ્ધં ચાલયામાસ ગોધનમ્

યયૌ મધુવનં તસ્માચ્છ્રીકૃષ્ણો ગોધનૈઃ સહ ॥
તત્ર સ્વાદુ જલં પીત્વા વને ચ સ મહાબલઃ ॥

તત્રૈકદૈત્યો બલવાઞ્છ્વેતવર્ણો ભયંકરઃ ॥
વિકૃતાકારવદનો બકાકારશ્ચ શૈલવત્

દૃષ્ટ્વા ચ ગોકુલં ગોષ્ઠે શિશુભિર્બલકેશવૌ ॥
યથા હ્યગસ્ત્યો વાતાપિં સર્વં જગ્રાસ લીલયા

બકગ્રસ્તં હરિં દૃષ્ટ્વા સર્વે દેવા ભયાન્વિતાઃ ॥
ચક્રુર્હાહેતિ સંત્રસ્તા ધાવન્તઃ શસ્ત્રપાણયઃ

શક્રશ્ચિક્ષેપ વજ્રં ચ મુનેરસ્થિવિનિર્મિતમ્ ॥
ન મમાર બકસ્તસ્માત્પક્ષમેકં દદાહ ચ

નીહારાસ્ત્રં શશધરઃ શીતાર્તસ્તેન દાનવઃ ॥
યમદણ્ડં સૂયર્પુત્રસ્તેન કુણ્ઠો બભૂવ હ

વાયવ્યાસ્ત્રં ચ વાયુશ્ચ તેન સ્થાનાન્તરં યયૌ ॥
વરુણશ્ચ શિલાવૃષ્ટિં ચકાર તેન પીડિતઃ

હુતાશનશ્ચ વાહ્નેન પક્ષાંશ્ચૈવ દદાહ સઃ ॥
કુબેરસ્યાર્ધચન્દ્રેણ છિન્નપાદો બભૂવ હ

ઈશાનસ્ય ચ શૂલેન બભૂવ મૂર્ચ્છિતોઽસુરઃ ॥
ઋષયો મુનયશ્ચૈવ કૃષ્ણં ચકુર્ભિયાઽઽશિષમ્

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણઃ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા ॥
દદાહ દૈત્યસર્વાઙ્ગં બાહ્યાભ્યન્તરમીશ્વરઃ

તત્સર્વં વમનં કૃત્વા પ્રાણાંસ્તત્યાજ દાનવઃ ॥
બકં નિહત્ય બલવાઞ્છિશુભિર્ગોધનૈઃ સહ

યયૌ કેલિકદમ્બાનાં કાનનં સુમનોહરમ્ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વૃષરૂપધરોઽસુરઃ

નામ્ના પ્રલમ્બો બલવાન્મહાધૂર્તશ્ચ શૈલવત્ ॥
શૃઙ્ગાભ્યાં ચ હરિં ધૃત્વા ભ્રામયામાસ તત્ર વૈ

દુદ્રુવુર્બાલકાઃ સર્વે રુરુદુશ્ચ ભયાતુરાઃ ॥
બલો જહાસ બલવાઞ્જ્ઞાત્વા ભ્રાતરમીશ્વરમ્

બાલકાન્બોધયામાસ ભયં કિમિત્યુવાચ હ ॥
તદ્વિષાણં ગૃહીત્વા ચ સ્વયં શ્રીમધુસૂદનઃ

ભ્રામયિત્વા ચ ગગને પાતયામાસ ભૂતલે ॥
પ્રાણાંસ્તત્યાજ દૈત્યેન્દ્રો નિપત્ય ચ મહીતલમ્

જહસુર્બાલકાઃ સર્વે નનૃતુશ્ચ જગુર્મુદા ॥
હત્વા પ્રલમ્બં શ્રીકૃષ્ણો બલેન સહ સત્વરમ્

ગોધનં ચારયામાસ યયૌ ભાણ્ડીરમીશ્વરઃ ॥
ગચ્છન્તં માધવં દૃષ્ટ્વા કેશી દૈત્યેશ્વરો બલી

વેષ્ટયામાસ તં શીઘ્રં ખુરેણ વિલિખન્મહીમ્ ॥
મૂર્ધ્નિ કૃત્વા હરિં તુષ્ટો ગગનં શતયોજનમ્

ઉત્પાત્ય ભ્રામયામાસ પપાત ચ મહીતલે ॥
જગ્રાહ સ હરિં પાપી ચર્વયામાસ કોપતઃ

સ ભગ્નદન્તો દૈત્યશ્ચ વજ્રાઙ્ગચર્વણાદહો ॥
શ્રીકૃષ્ણતેજસા દગ્ધઃ પ્રાણાંસ્તત્યાજ ભૂતલે

સ્વર્ગે દુન્દુભયો નેદુઃ પુષ્પવૃષ્ટિર્બભૂવ હ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર પાર્ષદા દિવ્યરૂપિણઃ

તત્રાજગ્મુઃ સ્યન્દનસ્થા દ્વિભુજાઃ પીતવાસસઃ ॥
કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનો વનમાલાવિભૂષિતાઃ ॥

વિનોદમુરલીહસ્તાઃ ક્વણન્મઞ્જીરરઞ્જિતાઃ ॥
ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગા ગોપવેષધરા વરાઃ

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યા ભક્તાનુગ્રહ કાતરાઃ ॥
પ્રદીપ્તં રથમાસ્થાય રત્નસારવિનિર્મિતમ્

ભાણ્ડીરવનમાજગ્મુર્યત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ॥
દિવ્યવસ્ત્રપરીધાના રત્નાલંકારભૂષિતાઃ

પ્રણમય્ય હરિં સ્તુત્વા જગ્મુર્ગોલોકમુત્તમમ્ ॥
મુક્ત્વા દેહં પરિત્યજ્ય વૈષ્ણવાઃ પુરુષાસ્ત્રયઃ ॥
સંપ્રાપ્ય દાનવીં યોનિં બભૂબુઃ કૃષ્ણપાર્ષદાઃ

નારદ ઉવાચ ॥
કે તે ચ દિવ્યપુરુષા વૈષ્ણવા દૈત્યરૂપિણઃ ॥
કથયસ્વ મહાભાગ કૃતં કિં પરમાદ્ભુતમ્

નારાયણ ઉવાચ ॥
શૃણુ બહ્મન્પ્રવક્ષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્

શ્રુતં મહેશવદનાત્સૂર્યપર્વણિ પુષ્કરે॥
હરેર્ગુણપ્રસઙ્ગેન કથયામાસ શંકરઃ । ૩૨॥
સંપૃષ્ટો મુનિસંઘૈશ્ચ મયા ધર્મેણ બ્રહ્મણા ॥
બ્રહ્મપુત્ર મહાભાગ કથાં ભુવનપાવનીમ્

કથયામાસ વિસ્તાર્ય સાવધાનં નિશામય ॥
ગન્ધર્વેશો ગન્ધવાહઃ પર્વતે ગન્ધમાદને

મહાંસ્તપસ્વિપ્રવરો હરિસેવનતત્પરઃ ॥
પુત્રા બભૂવુશ્ચત્વારો ગન્ધર્વપ્રવરા મુને

સસ્મરુઃ કૃષ્ણપાદાબ્જં સ્વપ્ને જ્ઞાને દિવાનિશમ્॥
તે ચ દુર્વાસસઃ શિષ્યાઃ શ્રીકૃષ્ણાર્ચનતત્પરાઃ

નિત્યં દત્ત્વા ચ કમલં સંપૂજ્ય તં પપુર્જલમ્ ॥
વસુદેવઃ સુહોત્રશ્ચ સુદર્શનસુપાર્શ્વકૌ

ચત્વારો વૈષ્ણવશ્રેષ્ઠાસ્તેપુસ્તે પુષ્કરે તપઃ ॥
ચિરકાલં તપસ્તપ્ત્વા બભૂવુઃ સિદ્ધમન્ત્રિણઃ

જ્યેષ્ઠો દુર્વાસસો યોગં સંપ્રાપ્ય યોગિનાં વરઃ॥
સિદ્ધશ્ચાકૃતદારશ્ચ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા

સદ્યો દેહં પરિત્યજ્ય બભૂવ કૃષ્ણપાર્ષદઃ ॥
એકદા ભ્રાતરસ્તે ચ જગ્મુશ્ચિત્રસરોવરમ્॥

પદ્માનિ કૃષ્ણપૂજાર્થમાહર્તુમુદયે રવેઃ ॥
પદ્માનાં ચયનં કૃત્વા ગચ્છતો વૈષ્ણવાન્મુને

દૃષ્ટ્વા નિબધ્ય સંજગ્મુઃ સર્વે શંકરકિંકરાઃ ॥
બલિષ્ઠા દુર્બલાન્ધૃત્વા જગ્મુઃ શંકરસન્નિધિમ્

તે સર્વે શંકરં દૃષ્ટ્વા પ્રણેમુઃ શિરસા ભુવિ ॥
તાનુવાચ શિવઃ શીઘ્રં પ્રયુજ્યાશિષમુત્તમામ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યો ભક્તાનુગ્રહકાતરઃ

શિવ ઉવાચ ॥
કે યૂયં પદ્મહર્તારઃ પાર્વત્યાશ્ચ સરોવરે

લક્ષયક્ષૈ રક્ષણીયં પાર્વતીવ્રતહેતવે ॥
નિત્યં સહસ્રકમલં દદાતિ હરયે સતી

વ્રતે ત્રૈમાસિકે ભક્ત્યા પતિસૌભાગ્યવર્દ્ધને ॥
શિવસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમૂચુર્વૈષ્ણવા ભિયા ॥
પુટાઞ્જલિયુતાઃ સર્વે ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરાઃ

ગન્ધર્વા ઊચુઃ ॥ ॥
વયં ગન્ધર્વપ્રવરા ગન્ધવાહસુતા વિભો

હરયે કમલં દત્ત્વા પિબામો જલમીશ્વર ॥
વયં ન વિદ્મો હે નાથ પાર્વત્યા રક્ષિતં સરઃ

ગૃહાણ કમલં સર્વં યુષ્માકં ચ ફલં કુરુ ॥
ન દાસ્યામોઽદ્ય કમલં પાસ્યામોઽદ્ય જલં હર

કિં વા કથં ન પાસ્યામસ્તુભ્યં દત્તાનિ તાનિ ચ ॥
નિત્યં ધ્યાત્વા યત્પદાબ્જં પદ્મેન પૂજયામહે

સાક્ષાત્તસ્મૈ પ્રદત્ત્વા ચ પદ્મં પૂતા વયં પ્રભો ॥
એકં બ્રહ્મ હ્યદ્વિતીયં ક્વ દેહઃ ક્વ ચ રૂપવાન્

ભક્તાનુગ્રહતો દેહો રૂપભેદશ્ચ માયયા ॥
કિં તુ ગૃહાણ પદ્માનિ ત્વમેવ મત્પ્રભુઃ પ્રભો

યતો નો માનસં પૂર્ણં તદ્રૂપં દર્શયાચ્યુત ॥
દ્વિભુજં કમનીયં ચ કિશોરં શ્યામસુન્દરમ્॥

વિનોદમુરલીહસ્તં પીતાંબરધરં પરમ્ ॥
એકવક્ત્રં દ્વિનયનં ચન્દનાગુરુચર્ચિતમ્

ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યં રત્નાલંકારભૂષિતમ્ ॥
કૌસ્તુભેન મણીન્દ્રેણ વક્ષઃસ્થલસમુજ્જ્વલમ્

મયૂરપિચ્છચૂડં ચ માલતીમાલ્યભૂષિતમ્ ॥
પારિજાતપ્રસૂનાનાં માલારાજિવિભૂષિતમ્

કોટિકન્દર્પલાવણ્યલીલાધામમનોહરમ્ ॥
ગોપીસંઘૈર્દૃશ્યમાનં સસ્મિતૈર્વક્રલોચનૈઃ

નવયૌવનસંપન્નં રાધાવક્ષસ્થલસ્થિતમ્ ॥
બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાનં વન્દ્યં ધ્યેયમભીપ્સિતમ્

સ્વાત્મારામં પૂર્ણકામં ભક્તાનુગ્રહકાતરમ્ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પુરતઃ શમ્ભોસ્તસ્થુર્ગન્ધર્વપુઙ્ગવાઃ

શ્રીકૃષ્ણરૂપશ્રવણાત્પુલકાઙ્કિતવિગ્રહઃ ॥
ગન્ધર્વાણાં વચઃ શ્રુત્વા શિવસ્તાનિત્યુવાચ હ

શ્રીકૃષ્ણરૂપશ્રવણાત્સાશ્રુપૂર્ણવિલોચનઃ ॥
મયૈવ યૂયં વિજ્ઞાતા વૈષ્ણવપ્રવરા મહીમ્

પૂતાં કર્તું ચ ભ્રમથ ચરણામ્ભોજરેણુના ॥
અહં વાઞ્છાં કરોમ્યેવ શ્રીકૃષ્ણભક્તદર્શને

સમાગમો હિ સાધૂનાં ત્રિષુ લોકેષુ દુર્લભઃ ॥
પાર્વત્યાશ્ચ સુરાણાં ચ સદા યૂયં મમ પ્રિયાઃ

આત્મનશ્ચાત્મભક્તેભ્યો વૈષ્ણવાશ્ચ પ્રિયાશ્ચ નઃ ॥
કિન્તુ મોઘં ચ ન ભવેન્મયા યત્સ્વીકૃતં પુરા

તચ્છ્રૂયતાં મહાભાગાઃ પાર્વતીવ્રતકર્મણિ॥
સરસશ્ચૈવ પદ્માનિ યૈર્હૃતાનિ વ્રતાન્તરે

તે તૂર્ણમાસુરીં યોનિં ગમિષ્યન્તિ ન સંશયઃ ॥
ન હિ શ્રીકૃષ્ણભક્તાનામશુભં વિદ્યતે ક્વચિત્

સંપ્રાપ્ય માનવીં યોનિં ગોલોકં યાસ્યથ ધ્રુવમ્ ॥
યૂયં શ્રીકૃષ્ણરૂપં ચ પ્રત્યક્ષં દ્રષ્ટુમુત્સુકાઃ

ધ્રુવં દ્રક્ષ્યથ ભો વત્સા વૃન્દારણ્યે ચ ભારતે ॥
દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણં તતો મૃત્યું સંપ્રાપ્ય વૈષ્ણવોત્તમાઃ

દિવ્યં સ્યંદનમારુહ્ય ગમિષ્યથ હરેર્ગૃહમ્॥
અધુના વાઞ્છનીયં ચ રૂપં દ્રષ્ટુમિહોત્સુકાઃ

તત્સર્વં પશ્યતેત્યુક્ત્વા દર્શયામાસ તચ્છિવઃ ॥
રૂપં દૃષ્ટ્વા સાશ્રુનેત્રાઃ પ્રણમ્ય સર્વરૂપિણમ્

આજગ્મુર્દાનવીં યોનિમિતિ તે દાનવેશ્વરાઃ ॥
વસુદેવઃ પુરા મુક્તઃ સુહોત્રશ્ચ બકાસુરઃ

સુદર્શનઃ પ્રલમ્બોઽયં સ્વયં કેશી સુપાર્શ્વકઃ ॥
હરસ્ય વરદાનેન દૃષ્ટ્વા રૂપમનુત્તમમ્

મૃત્યું સંપ્રાપ્ય શ્રીકૃષ્ણાજ્જગ્મુસ્તે કૃષ્ણમન્દિરમ્ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર હરેશ્ચરિતમદ્ભુતમ્ ॥
બકકેશિપ્રલમ્બાનાં મોક્ષણં મોક્ષકારકમ્

નારદ ઉવાચ ॥
શ્રુતં સર્વં મહાભાગ ત્વત્પ્રસાદાદ્યદદ્ભુતમ્

અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ પાર્વત્યા કિં કૃતં વ્રતમ્ ॥
કો વાઽઽરાધ્યો વ્રતસ્યાસ્ય કિં ફલં નિયમશ્ચ કઃ

કાનિ દ્રવ્યાણિ ભગવન્વ્રતોપયોગિકનિ ચ ॥
કતિકાલં વ્રતં કિં વા પ્રતિષ્ઠાયાં નિરૂપણમ્

સુવિચાર્ય વદ વિભો શ્રોતું કૌતૂહલં મમ ॥
શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
વ્રતં ત્રૈમાસિકં નામ પતિસૌભાગ્યવર્ધનમ્

આરાધ્યો ભગવાન્કૃષ્ણો રાધિકાસહિતો મુને ॥
વિષુવે ચ સમારંભઃ સમાપ્તિર્દક્ષિણાયને

સંયમ્ય પૂર્વદિવસે કૃત્વાઽવશ્યં હવિષ્યકમ્॥
સ્નાત્વા વૈશાખસંક્રાન્ત્યાં સંકલ્પ્ય જાહ્નવીતટે

ઘટે મણૌ શાલગ્રામે જલે વા પૂજયેદ્વ્રતી॥
ધ્યાયેદ્ભક્ત્યા ચ રાધેશં સંપૂજ્ય પઞ્ચ દેવતાઃ

ધ્યાનં ચ સામવેદોક્તં નિબોધ કથયામિ તે ॥
નવીનનીરદશ્યામં પીતકૌશેય વાસસમ્

શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યમીષદ્ધાસ્યસમન્વિતમ્ ॥
શરત્પ્રફુલ્લપદ્માક્ષં મઞ્જુલાઞ્છનરંજિતમ્

માનસં ગોપિકાનાં ચ મોહયન્તં મુહુર્મુહુઃ ॥
રાધયા દૃશ્યમાનં ચ રાધાવક્ષઃસ્થલસ્થિતમ્

બ્રહ્માનન્તેશધર્માદ્યૈઃ સ્તૂયમાનમહં ભજે ॥
ધ્યાત્વા કૃષ્ણં ચ ધ્યાનેન તમાવાહ્ય વ્રતી મુદા

ધ્યાયેત્તદા રાધિકાં ચ ધ્યાનં મધ્યંદિનેરિતમ્ ॥
રાધાં રાસેશ્વરીં રમ્યાં રાસોલ્લાસરસોત્સુકામ્ ॥

રાસમણ્ડલમધ્યસ્થાં રાસાધિષ્ઠાતૃદેવતામ્ ॥
રાસેશ્વરોરઃસ્થલસ્થાં રસિકાં રસિકપ્રિયામ્

રસિકપ્રવરાં રમ્યાં રમાં ચ રમણોત્સુકામ્ ॥
શરદ્રાજીવરાજીનાં પ્રભામોચનલોચનામ્

વક્રભ્રૂભઙ્ગસંયુક્તાં મઞ્જીરેણૈવ રઞ્જિતામ્ ॥
શરત્પાર્વણચન્દ્રાસ્યામીષદ્ધાસ્યમનોહરામ્

ચારુચમ્પકવર્ણાભાં ચન્દનેન વિભૂષિતામ્ ॥
કસ્તૂરીબિન્દુના સાર્ધં સિંદૂરબિંદુના યુતામ્

ચારુપત્રાવલીયુક્તાં વહ્નિશુદ્ધાંશુકોજ્જ્વલામ્ ॥
સદ્રત્નકુણ્ડલાભ્યાં ચ સુકપોલસ્થલોજ્જ્વલામ્

રત્નેન્દ્રસારહારેણ વક્ષઃસ્થલવિરાજિતામ્ ॥
રત્નકઙ્કણકેયૂરકિઙ્કિણીરત્નરઞ્જિતામ્

સદ્રત્નસારરચિતક્વણન્મઞ્જીરરઞ્જિતામ્ ॥
બ્રહ્માદિભિશ્ચ સેવ્યેન શ્રીકૃષ્ણેનૈવ સેવિતામ્

સર્વેશેન સ્તૂયમાનાં સર્વબીજાં ભજામ્યહમ્ ॥
ઇતિ ધ્યાત્વા ચ કૃષ્ણેન સહિતાં તાં ચ પૂજયેત્

ભક્ત્યા દત્ત્વા પ્રતિદિનમુપચારાંશ્ચ ષોડશ ॥
પ્રત્યેકં ચ પૃથક્કૃત્વા સર્વં દદ્યાદ્વ્રતી મુદા

સહસ્રકમલં દિવ્યં શતમષ્ટોત્તરં મુને ॥
હોમં કુર્યાદ્વ્રતી નિત્યમષ્ટોત્તરશતાહુતીઃ

દદ્યાદ્ભક્ત્યા ચ કૃષ્ણાય સ્વાહેત્યુચ્ચાર્ય યત્નતઃ ॥
રસાલસ્ય કદલ્યાશ્ચ હ્યામં વા પક્વમેવ ચ

નિત્યમષ્ટોત્તરશતં દદ્યાદ્ભક્ત્યાઽક્ષતૈઃ ફલમ્ ॥
નિત્યં ચ ભોજયેદ્ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાનાં શતં મુને

હોમં કુર્યાદ્વ્રતી નિત્યમષ્ટોત્તરશતાહુતીઃ ॥
દદ્યાદ્ભક્ત્યા ચ કૃષ્ણાય રાધિકાસહિતાય ચ

તિલેન હવનં કુર્યાદાજ્યમિશ્રેણ નારદ ॥
વાદ્યં ચ વાદયેન્નિત્યં કારયેદ્ધરિકીર્તનમ્

એવં માસત્રયં કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં તદનન્તરમ્ ॥
પ્રતિષ્ઠાદિવસે તત્ર વિધાનં શૃણુ નારદ॥

કમલાનાં ચ નવતિસહસ્રાણ્યક્ષતાનિ ચ ॥
બ્રાહ્મણાનાં સહસ્રાણિ નવ વિપ્રેન્દ્ર યત્નતઃ

ભોજયેત્પરમાન્નાનિ સ્વાદૂનિ મિષ્ટકાનિ ચ ॥
ફલં વિંશાધિકં સપ્તશતં નવસહસ્રકમ્

દદ્યાન્નાનાવિધં દ્રવ્યં નૈવેદ્યં સુમનોહરમ્ ॥
સંસ્કૃતાગ્નિં ચ સંસ્થાપ્ય હોમં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

નવતિં ચ સહસ્રાણિ હુત્વાઽઽજ્યેન તિલેન ચ ॥
સવસ્ત્રં ચ સભોજ્યં ચ યજ્ઞસૂત્રફલાન્વિતમ્

ગન્ધપુષ્પાર્ચિતાન્ભક્ત્યા દદ્યાન્નવતિલડ્ડુકાન્ ॥
દદ્યાન્નવતિકુમ્ભાંશ્ચ શીતતોયપ્રપૂરિતાન્

એવંવિધં વ્રતં કૃત્વા દદ્યાદ્વિપ્રાય દક્ષિણામ્ ॥
દક્ષિણાયાઃ પરિમિતં વેદેષુ યન્નિરૂપિતમ્

વૃષેન્દ્રાણાં સહસ્રં ચ સ્વર્ણશૃઙ્ગસમન્વિતમ્ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર કૃતં ત્રૈમાસિકવ્રતમ્

વિશિષ્ટસંતતિકરં પતિસૌભાગ્યવર્દ્ધનમ્ ॥
વ્રતસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ સૌભાગ્યં શતજન્મનિ

સત્પુત્રજનની સા ચ ભવેજ્જન્મશતં ધ્રુવમ્ ॥
કદાઽપિ ન ભવેત્તસ્યા ભેદશ્ચ પતિપુત્રયોઃ

દાસતુલ્યો ભવેત્પુત્રો ભર્તા ચ સ્વવચસ્કરઃ ॥
અનુક્ષણં ભવેદ્રાધાકૃષ્ણભક્તિયુતા સતી

ભવેદ્વ્રતપ્રભાવેણ પ્રાપ્તજ્ઞાનહરિસ્સ્મૃતિઃ ॥
વ્રતં ચ સામવેદોક્તં કૃતં પૂર્વમથાવયોઃ

સર્વેષાં ચ વ્રતાનાં ચ શ્રેષ્ઠં શૃણુ વદામિ તે ॥
સ્વાયંભુવસ્ય ચ મનોઃ શતરૂપાભિધા સતી

તયા કૃતં પ્રથમતઃ કૃત્વાઽગસ્ત્યં પુરોહિતમ્ ॥
તદા કૃતં દેવહૂત્યા ચાકૂત્યા ચ કૃતં તદા

પુરોહિતં પુલસ્ત્યં ચ કૃત્વા શ્રુત્યુક્ત્યા મુને ॥
ચકાર રોહિણી તત્તુ ક્રતું કૃત્વા પુરોહિતમ્

રતિશ્ચકાર તદ્ભક્ત્યા ગૌતમસ્તત્પુરોહિતઃ ॥
અકારિ તદ્વ્રતં ભક્ત્યા તારયા ગુરુકાન્તયા

મહાસંભૃતસંભારા વસિષ્ઠસ્તત્પુરોહિતઃ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા ગુરુપત્ન્યાશ્ચ શક્રશચ્યા કૃતં વ્રતમ્

મહાસમ્ભૃતસમ્ભારસ્તત્પુરોધા બૃહસ્પતિઃ ॥
વ્રતં ચકાર સ્વાહા ચ સર્વતોઽપિ વિલક્ષણમ્

અતિસંભૃતસંભારો મરીચિસ્તત્પુરોહિતઃ ॥
તદ્દૃષ્ટ્વા પાર્વતી બ્રહ્મન્નુવાચ શંકરં મુદા ॥
પુટાઞ્જલિયુતા દેવી ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરા

પાર્વત્યુવાચ ॥
આજ્ઞાં કુરુ જગન્નાથ કરોમિ વ્રતમુત્તમમ્

આવયોરિષ્ટદેવસ્ય વ્રતાનાં ચ પરં વ્રતમ્ ॥
હરેરારાધનં નાથ સર્વમંગલકારણમ્

ઇષ્ટં દત્તં શ્રુતેઃ પાઠં તીર્થં પૃથ્વ્યાઃ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
હરેરારાધનસ્યાપિ કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્

બહિરભ્યંતરે યસ્ય હરિસ્મૃતિરનુક્ષણમ્ ॥
જીવન્મુક્તસ્ય તસ્યૈવ મુક્તિર્ભવતિ દર્શનાત્ ॥

તસ્ય પાદાબ્જરજસા સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ॥
તસ્ય દર્શનમાત્રેણ પુનાતિ ભુવનત્રયમ્

બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ ધર્મશ્ચ શેષસ્ત્વં ચ ગણેશ્વરઃ ॥
ધ્યાયંધ્યાયં યત્પદાબ્જં તેજસા તત્સમો મહાન્

યશ્ચ યં સન્તતં ધ્યાયેત્સ તમાપ્નોતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
ગુણેન તેજસા બુદ્ધ્યા જ્ઞાનેન તત્સમો ભવેત્

કૃષ્ણસ્ય સ્મરણાદ્ધ્યાનાત્તપસા તસ્ય સેવયા ॥
મયા પ્રાપ્તો હિ ભગવાન્સ્વામી વા પુત્ર એવ ચ

પ્રલબ્ધં લીલયા સર્વં પૂર્ણં મન્માનસં તદા ॥
સ્વામી મે ત્વાદૃશઃ પુત્રૌ કાર્ત્તિકેયગણેશ્વરૌ

પિતા હિમાદ્રિઃ કૃષ્ણાંશો મમ કિં દુર્લભં પ્રભો ॥
પાર્વતીવચનં શ્રુત્વા સુપ્રીતઃ શંકરઃ સ્વયમ્ ॥
પ્રહસ્યોવાચ મધુરં પુલકાંકિતવિગ્રહઃ

॥
શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
મહાલક્ષ્મીસ્વરૂપાસિ કિમસાધ્યં તવેશ્વરિ

સર્વસમ્પત્સ્વરૂપા ત્વમનન્તશક્તિ રૂપિણી ॥
ત્વં ચ યસ્ય ગૃહે દેવિ સ ચૈશ્વર્યસ્ય ભાજનમ્

ન લક્ષ્મીર્યદ્ગૃહે તસ્ય જીવનાન્મરણં વરમ્ ॥
અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ત્વયિ ભક્ત્યા શુભપ્રદે

સંહારે સૃષ્ટિકાલે ચ ત્વત્પ્રસાદાદ્વયં ક્ષમાઃ ॥
કો વા હિમાલયઃ કોઽહં કૌ કાર્ત્તિકગણેશ્વરૌ ॥

ત્વદ્વિહીના અશક્તાશ્ચ ત્વયા ચ વયમીશ્વરાઃ ॥
યુક્તાઃ પતિવ્રતાયાશ્ચ યાઃ પુરાજ્ઞાઃ શ્રુતૌ શ્રુતાઃ

ગૃહીત્વાઽઽજ્ઞામીશ્વરસ્ય વ્રતં કુરુ પતિવ્રતે ॥
વ્રતમેતત્કૃતં યાભિસ્તાભ્યઃ કુરુ વિલક્ષણમ્

સનત્કુમારો ભગવાન્વ્રતે તેઽસ્તુ પુરોહિતઃ ॥
કમલાનાં બ્રાહ્મણાનાં દ્રવ્યાણાં દાયકોઽપ્યહમ્

કુબેરં દ્રવ્યકોશે ચ રક્ષકં કુરુ સુન્દરિ ॥
વ્રતે ચ દાનાધ્યક્ષોઽહં ધનદાત્રી ચ શ્રીઃ સ્વયમ્

પાઠકો વહ્નિદેવશ્ચ વરુણો જલદાયકઃ ॥
વસ્તૂનાં વાહકા યક્ષાસ્તદધ્યક્ષઃ ષડાનનઃ

સ્થાનસંસ્કાર કર્તા ચ વ્રતેઽત્ર પવનઃ સ્વયમ્ ॥
પરિવેષ્ટા સ્વયં શક્રશ્ચન્દ્રોઽધિષ્ઠાપકો વ્રતે

સૂર્યશ્ચ દાનનિર્વક્તા યોગ્યાયોગ્યં યથોચિતમ્ ॥
વ્રતોપયુક્તં યદ્દ્રવ્યં દત્ત્વા નિયમિતં પ્રિયે

તતોઽધિકં ફલં પુષ્પં હરયે દેહિ સુન્દરિ ॥
વ્રતે નિયમિતાન્વિપ્રાન્ભોજયિત્વા તતોઽધિકામ્

અસંખ્યાન્બ્રાહ્મણાન્દેવિ ભક્ત્યા કુરુ નિમન્ત્રણમ્ ॥
સમાપ્તિદિવસે સ્વર્ણં રત્નં મુક્તાં પ્રવાલકમ્

વ્રતોક્તાં દક્ષિણાં દત્ત્વા સર્વં દેહિ દ્વિજાતયે ॥
ઇત્યુક્ત્વા શંકરસ્તાં ચ કારયામાસ તદ્વ્રતમ્

વ્રતં ચકાર સા દુર્ગા સર્વાભ્યશ્ચ વિલક્ષણમ્ ॥
ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર પાર્વત્યા યદ્વ્રતં કૃતમ્

રત્નં વોઢુમશક્તાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ પાર્વતીવ્રતે ॥
ઇતિહાસઃ શ્રુતઃ સર્વઃ પ્રકૃતં શૃણુ નારદ

શ્રીકૃષ્ણબાલચરિતં નૂત્નં નૂત્નં પદે પદે ॥
હત્વા તાન્દાનવેન્દ્રાંશ્ચ શિશુભિઃ સહ ગોકુલે

જગામ સ્વગૃહં કૃષ્ણઃ કુબેરભવનોપમમ્ ॥
સર્વેભ્યો વનવાર્તા ચ પ્રોક્તા ચ શિશુભિર્મુદા

શ્રુત્વૈવં વિસ્મિતાઃ સર્વે નન્દો ભયમવાપ હ ॥
આનીય વૃદ્ધાન્ગોપાંશ્ચ ગોપિકાઃ સ્થવિરાસ્તથા

યુક્તિં ચકાર તૈઃ સાર્દ્ધમાલોચ્ય સમયોચિતામ્ ॥
કૃત્વા યુક્તિં ચ ગોપેશસ્તત્સ્થાનં ત્યક્તુમુદ્યતઃ

ગન્તું વૃન્દાવનં સર્વાનુવાચ તત્ક્ષણં મુને॥
નન્દાજ્ઞાં ચ સમાકર્ણ્ય તે સર્વે ગન્તુમુદ્યતાઃ

ગોપાશ્ચ ગોપિકાશ્ચૈવ બાલકા બાલિકાસ્તથા ॥
કૃષ્ણેન હલિના સાર્ધં પ્રયયુર્બાલકા મુદા

સંગીતં ચ પ્રગાયન્તો નાનાવેષ સમન્વિતાઃ ॥
વેણુપ્રવાદકાઃ કેચિત્કેચિચ્છૃઙ્ગપ્રવાદકાઃ

કરતાલકરાઃ કેચિદ્વીણાહસ્તાશ્ચ કેચન॥
શરયન્ત્રકરાઃ કેચિચ્છૃઙ્ગહસ્તાશ્ચ કેચન

નવપલ્લવકર્ણાશ્ચ કેચિદ્ગોપાલબાલકાઃ ॥
કેચિન્મુકુલકર્ણાશ્ચ પુષ્પકર્ણાશ્ચ કેચન

નવમાલ્યકરાઃ કેચિત્કેચિદાજાનુમાલિનઃ ॥
કેચિત્પલ્લવચૂડાશ્ચ પુષ્પચૂડાશ્ચ કેચન

ગોપાલબાલકાઃ સર્વે વિપ્રેન્દ્ર નવકોટયઃ ॥
જગ્મુર્ગોપ્યો વયસ્યાશ્ચ કોટિશઃ કોટિશો મુદા

વૃદ્ધાશ્ચ કોટિશસ્તત્ર બૃહચ્છ્રોણ્યશ્ચલત્કુચાઃ ॥
રાધિકાસહચારિણ્યો બાલા ગોપાલિકા મુને

તાઃ સુશીલાદયો ભવ્યા નાનાલંકારભૂષિતાઃ ॥
દિવ્યવસ્ત્રપરીધાનાઃ સસ્મિતાસ્તા યયુર્મુદા

કાશ્ચિદારુહ્ય શિબિકાં રથમારુહ્ય કાશ્ચન ॥
રાધા સ્યન્દનમારુહ્ય શાતકૌમ્ભપરિચ્છદમ્

તાભિર્યુક્તા યયૌ દેવી રત્નાલંકાર ભૂષિતા ॥
યશોદા રોહિણી ચૈવ રત્નાલંકારભૂષિતા

યયૌ સ્યન્દનમારુહ્ય શાતકૌમ્ભપરિચ્છદમ્ ॥
નન્દઃ સુનન્દઃ શ્રીદામા ગિરિભાનુર્વિભાકરઃ

વીરભાનુશ્ચન્દ્રભાનુર્ગજસ્થાઃ પ્રયયુર્મુદા ॥
શ્રીકૃષ્ણબલદેવૌ તૌ રત્નાલંકારભૂષિતૌ

સ્વર્ણ સ્યન્દનમાસ્થાય જગ્મતુઃ પરયા મુદા ॥
કોટિશઃ કોટિશો ગોપા વૃદ્ધાશ્ચ યૌવનાન્વિતાઃ

અશ્વસ્થાશ્ચ ગજસ્થાશ્ચ રથસ્થાશ્ચૈવ કેચન ॥
ગોપા યયુર્મુદા યુક્તાશ્ચોદ્ધતા નન્દકિંકરાઃ

વૃષસ્થા ગર્દભસ્થાશ્ચ સંગીતતાનતત્પરાઃ ॥
અપરા રાધિકાદાસ્યસ્ત્રિસપ્તશતકોટયઃ

મુદાન્વિતાઃ સસ્મિતાશ્ચ સ્વર્ણાલંકારભૂષિતાઃ ॥
કાશ્ચિત્સિન્દૂરહસ્તાશ્ચ કાશ્ચિત્કજ્જલવાહિકાઃ ॥

કાશ્ચિત્કન્દુકહસ્તાશ્ચ કાશ્ચિત્પુત્તલિકાકરાઃ ॥
ભોગદ્રવ્યકરાઃ કાશ્ચિત્ક્રીડાદ્રવ્યકરા વરાઃ

વેષદ્રવ્યકરાઃ કાશ્ચિત્કાશ્ચિન્માલાકરા વરાઃ ॥
કાશ્ચિદ્વાદ્યકહસ્તાશ્ચ પ્રયયુર્ગોપિકા મુદા

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાનાં ચ વાહિકાશ્ચૈવ કાશ્ચન ॥
ચન્દનાગુરુકસ્તૂરીકુઙ્કુમદ્રવવાહિકાઃ

કાશ્ચિત્સંગીતનિરતાઃ કાશ્ચિચ્ચિત્રકથારતાઃ॥
કોટિશઃ કોટિશો રમ્યાઃ પ્રયયુઃ શિબિકાન્વિતાઃ॥

કોટિશઃ કોટિશશ્ચાશ્વાઃ કોટિશઃ કોટિશો રથાઃ ॥
કોટિશઃ કોટિશશ્ચૈવ શકટા દ્રવ્યપૂરિતાઃ

કોટિશઃ કોટિશશ્ચૈવ વૃષેન્દ્રા દ્રવ્યવાહકાઃ ॥
કોટિશઃ કોટિશશ્ચૈવ દશલક્ષાણિ હસ્તિનામ્

હસ્તિપાંકુશયુક્તાનિ યયુર્વૃન્દાવનં વનમ્ ॥
સર્વે વૃન્દાવનં ગત્વા દૃષ્ટ્વા શૂન્યગૃહં મુને

વૃક્ષમૂલે યથાસ્થાનં તસ્થુઃ સર્વે યથોચિતમ્ ॥
ઉવાચ ગોપાઞ્છ્રીકૃષ્ણો ગૃહાંશ્ચેષ્ટતમાન્વ્રજાઃ

અદ્ય સંતિષ્ઠતેત્યેવં શ્રુત્વા શ્રીકૃષ્ણભાષિતમ્ ॥
કુત્ર સન્તિ ગૃહાઃ કૃષ્ણેત્યેવમૂચુસ્તુ ગોપકાઃ ॥
ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા શ્રીકૃષ્ણો વાક્યમબ્રવીત્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
અત્ર સ્થાને ગૃહાઃ સન્તિ પ્રસન્ના દેવનિર્મિતાઃ

દેવપ્રીતિં વિના શક્તા નહિ દ્રષ્ટું ચ કેચન ॥
અદ્ય તિષ્ઠત ગોપાલાઃ સંપૂજ્ય વનદેવતાઃ

પ્રાતર્યૂયં ગૃહાન્રમ્યાન્દ્રક્ષ્યથાદ્ય ધ્રુવં મુદા ॥
ધૂપદીપાદિનૈવેદ્યૈર્બલિભિઃ પુષ્પચન્દનૈઃ

દેવીં ચ વટમૂલસ્થાં પૂજાં કુરુત ચણ્ડિકામ્ ॥
કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા ગોપાઃ સંપૂજ્ય દેવતામ્ ॥
ભુક્ત્વા ભોગાન્દિને રાત્રૌ તત્રૈવ સુષુપુર્મુદા

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે બકપ્રલમ્બકેશિવધપૂર્વકવૃન્દાવનગમનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ