બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 4.14

॥ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
એકદા નન્દપત્ની ચ સ્નાનાર્થં યમુનાં યયૌ ॥
ગવ્યપૂર્ણં ગૃહં દૃષ્ટ્વા જહાસ મધુસૂદનઃ

દધિદુગ્ધાજ્યતક્રં ચ નવનીતં મનોરમમ્ ॥
ગૃહસ્થિતં ચ યત્કિંચિચ્ચખાદ મધુસૂદનઃ

મધુ હૈયઙ્ગવીનં યત્સ્વસ્તિકં શકટસ્થિતમ્ ॥
ભુક્ત્વા પીત્વાંઽશુકૈર્વક્ત્રસંસ્કારં કર્તુમુદ્યતમ્

દદર્શ બાલકં ગોપી સ્નાત્વાઽઽગત્ય સ્વમન્દિરમ્ ॥
ગવ્યશૂન્યં ભગ્નભાણ્ડં મધ્વાદિરિક્તભાજનમ્

દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ બાલાંશ્ચ અહો કર્મેદમદ્ભુતમ્॥
યૂયં વદત સત્યં ચ કૃતં કેન સુદારુણમ્

યશોદાવચનં શ્રુત્વા સર્વમૂચુશ્ચ બાલકાઃ ॥
ચખાદ સત્યં બાલસ્તે નાસ્મભ્યં દત્તમેવ ચ

બાલાનાં વચનં શ્રુત્વા ચુકોપ નન્દગેહિની ॥
વેત્રં ગૃહીત્વા દુદ્રાવ રક્તપઙ્કજલોચના

પલાયમાનં ગોવિન્દં ગ્રહીતું ન શશાક હ ॥
ધ્યાનાસાધ્યં શિવાદીનાં દુરાપમપિ યોગિનામ્

યશોદા ભ્રમણં કૃત્વા વિશ્રાન્તા ઘર્મસંયુતા ॥
તસ્થૌ કોપપરી તાત્મા શુષ્કકણ્ઠૌષ્ઠતાલુકા

વિશ્રાન્તાં માતરં દૃષ્ટ્વા કૃપાલુઃ પુરુષોત્તમઃ ॥
સંતસ્થૌ પુરતો માતુઃ સસ્મિતો જગદીશ્વરઃ ॥

કરે ધૃત્વા ચ તં દેવી સમાનીય સ્વમાલયમ્॥
બદ્ધ્વા વસ્ત્રેણ વૃક્ષે ચ તતાડ મધુસૂદનમ્

બદ્ધ્વા કૃષ્ણં યશોદા સા જગામ સ્વાલયં પ્રતિ ॥
હરિસ્તસ્થૌ વૃક્ષમૂલે જગતાં પતિરીશ્વરઃ

શ્રીકૃષ્ણસ્પર્શમાત્રેણ સહસા તત્ર નારદ ॥
પપાત વૃક્ષઃ શૈલાભઃ શબ્દં કૃત્વા ભયાનકમ્

સુવેષઃ પુરુષો દિવ્યો વૃક્ષાદાવિર્બભૂવ હ ॥
દિવ્યસ્યન્દનમારુહ્ય જગામ સ્વાલયં પુરઃ

પ્રણમ્ય જગતીનાથં શાતકૌમ્ભપરિચ્છદમ્ ॥
કિશોરઃ સસ્મિતો ગૌરો રત્નાલઙ્કારભૂષિતઃ

સા વૃક્ષપતનં દૃષ્ટ્વા ભિયા ત્રસ્તા વ્રજેશ્વરી ॥
ક્રોડે ચકાર બાલં તં રુદન્તં શ્યામસુન્દરમ્

આજગ્મુર્ગોકુલસ્થાશ્ચ ગોપા ગોપ્યશ્ચ તદ્ગૃહમ્ ॥
યશોદાં ભર્ત્સયામાસુઃ શાન્તિં ચક્રુઃ શિશોર્મુદા

અત્યન્તસ્થવિરે કાલે તનયોઽયં બભૂવ હ ॥
ધનં ધાન્યં ચ રત્નં વા તત્સર્વં પુત્રહેતુકમ્

સુમતિર્નાસ્તિ તે સત્યં જ્ઞાતં નન્દવ્રજેશ્વરિ ॥
ન ભક્ષિતં યત્પુત્રેણ તત્સર્વં નિષ્ફલં ભુવિ

પુત્રં બદ્ધ્વા ગવ્યહેતોર્વૃક્ષમૂલે ચ નિષ્ઠુરે॥
ગૃહકર્મણિ વ્યગ્રાયાં દૈવાદ્વૃક્ષઃ પપાત હ

વૃક્ષસ્ય પતનાદ્ગોપી ભાગ્યાદ્બાલોઽપિ જીવિતઃ ॥
પ્રનષ્ટે બાલકે મૂઢે વસ્તૂનાં કિં પ્રયોજનમ્

આશિષં યુયુજુર્વિપ્રા બન્દિનશ્ચ શુભાવહામ્ ॥
દ્વિજેન કારયામાસુર્નામસંકીર્તનં હરેઃ

એવં કૃત્વા જનાઃ સર્વે પ્રયયુર્નિજમન્દિરમ્ ॥
ઉવાચ પત્નીં નન્દશ્ચ રક્તપઙ્કજલોચનઃ

નન્દ ઉવાચ ॥
યાસ્યામિ તીર્થમદ્યૈવ કણ્ઠે કૃત્વા તુ બાલકમ્ ॥
અથવા ત્વં ગૃહાદ્ગચ્છ ત્વયા મે કિં પ્રયોજનમ્

શતકૂપાધિકા વાપી શતવાપીસમં સરઃ ॥
સરઃશતાધિકો યજ્ઞઃ પુત્રો યજ્ઞશતાધિકઃ

તપોદાનોદ્ભવં પુણ્યં જન્માન્તરસુખપ્રદમ્ ॥
સુખપ્રદોઽપિ સત્પુત્ર ઇહૈવ ચ પરત્ર ચ

પુત્રાદપિ પરો બન્ધુર્ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ ॥
એવમુક્ત્વા સ્વભાર્યાં ચ તસ્થૌ નન્દઃ સ્વમન્દિરે॥
યશોદા રોહિણી ચૈવ નિયુક્તા ગૃહકર્મણિ

નારદ ઉવાચ ॥
સુવેષઃ પુરુષઃ કો વા વૃક્ષરૂપી ચ ગોકુલે ॥
ભગવન્હેતુના કેન વૃક્ષત્વં સમવાપ હ

॥ નારાયણ ઉવાચ ॥
કુબેરતનયઃ શ્રીમાન્નામ્ના યો નલકૂબરઃ ॥
જગામ નન્દનવનં ક્રીડાર્થં સહ રમ્ભયા

નિર્જને સરસસ્તીરે પુષ્પોદ્યાને મનોહરે ॥
વટવૃક્ષસમીપે ચ સૌરભે પુષ્પવાયુના

વિધાય પુષ્પશયને રત્નદીપૈશ્ચ દીપિતમ્ ॥
ચન્દનાગુરુકસ્તૂરીકુઙ્કુમદ્રવસંયુતમ્

પરિતઃ પુષ્પમાલ્યૈશ્ચ ક્ષૌમવસ્ત્રૈશ્ચ વેષ્ટિતમ્॥
તત્ર રમ્ભાં સમાનીય વિજહાર યથેચ્છયા

શૃઙ્ગારાષ્ટપ્રકારં ચ વિપરીતાદિકં સુખમ્ ॥
ચુમ્બનં ષટ્પ્રકારં ચ યથાસ્થાને નિરૂપિતમ્

અઙ્ગ પ્રત્યઙ્ગસંયોગત્રિવિધાશ્લેષણં મુદા॥
નખદન્તકરક્રીડાં ચકાર રસિકેશ્વરઃ

જલાત્સ્થલે સ્થલાત્તોયે કામશાસ્ત્રવિશારદઃ ॥
રતિભોગપ્રકુર્વન્તં દદર્શ દેવલો મુનિઃ

નગ્નાં રમ્ભાં મુક્તકેશીં પીનશ્રોણિપયોધરામ્॥
નખદન્તક્ષતાઙ્ગીં ચ પુલકાઞ્ચિતવિગ્રહામ્

પશ્યન્તીં પ્રાણનાથં ચ પશ્યન્તં સસ્મિતં મુદા॥
વક્રભ્રૂભઙ્ગસંયુક્તાં કામુકીં ચ દદર્શ તામ્

રત્નકુણ્ડલયુગ્મેન ગણ્ડસ્થલવિરાજિતામ્॥
વિચિત્રરત્નમાલ્યૈશ્ચ પુષ્પમાલ્યૈશ્ચ ભૂષિતામ્

કિઙ્કિણીજાલસંયુક્તાં સિન્દૂર બિન્દુસંયુતામ્ ॥
તયા યુક્તં પુલકિતં નોત્તિષ્ઠન્તં સ્મરાન્વિતમ્

વૃક્ષત્વં યાહિ પાપિષ્ઠેત્યુવાચ મુનિપુંગવઃ॥
શશાપ રમ્ભાં કામાર્તાં માનુષી ત્વં ભવેતિ ચ

જન્મેજયસ્ય સુભગા ભવિતા કામિનીતિ ચ॥
ત્વમેવ ગોકુલં ગચ્છ વૃક્ષરૂપી ભવેતિ ચ

શ્રીકૃષ્ણ સ્પર્શમાત્રેણ પુનરાયાસ્યસિ ગૃહમ્ ॥
રમ્ભે ત્વમિન્દ્રસંયોગાત્પુનરાયાસ્યસિ ધ્રુવમ્

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મુનિર્જગામ નિજમન્દિરમ્।
કુબેરતનયઃ શ્રીમાન્સ જગામ નિજાલયમ્

ઇત્યેવં કથિતં વિપ્ર રમ્ભાખ્યાનં વદામિ તે ॥
સુચન્દ્રસ્ય ગૃહે રમ્ભા લલાભ જન્મ ભારતે

કન્યા લક્ષ્મીસ્વરૂપા ચ બભૂવ સુન્દરી વરા ॥
તાં ચ સાલંકૃતાં કૃત્વા સુચન્દ્રો નૃપતીશ્વરઃ

નાનાકૌતુકસંયુક્તાં દદૌ જન્મેજયાય ચ॥
જન્મેજયસ્ય સુભગા બભૂવ મહિષી વરા

સ્થાનેસ્થાને નિર્જને ચ રાજા રેમે તયા સહ ॥
એકદા નૃપતિશ્રેષ્ઠશ્ચાશ્વમેધેન દીક્ષિતઃ

અશ્વસંગોપનં કૃત્વા તસ્થૌ શક્રશ્ચ મન્દિરે॥
યજ્ઞાશ્વં રુચિરં મત્વા કૌતુકેન ચ સુન્દરી

દ્રષ્ટું જગામ સા સાધ્વી ચાશ્વમેકાકિની મુદા ॥
શક્રોઽશ્વનિકટે ભૂત્વા ધર્ષયામાસ તાં સતીમ્

તયા નિવાર્યમાણશ્ચ રેમે તત્ર તયા સહ ॥
મૂર્ચ્છામવાપ શક્રશ્ચ બુબુધે ન દિવાનિશમ્

સા ચ સંભોગમાત્રેણ દેહં તત્યાજ યોગતઃ ॥
નૃપસ્ય લજ્જયા ભીત્યા શક્રઃ સ્વર્ગે જગામ હ

રાજા શ્રુત્વા મૃતાં દૃષ્ટ્વા વિલલાપ ભૃશં મુહુઃ॥
યજ્ઞં સમાપ્ય વિપ્રેભ્યો દદૌ પૂર્ણાં ચ દક્ષિણામ્॥

રમ્ભા ચ માનવં દેહં ત્યક્ત્વા સ્વર્ગં જગામ હ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં વૃક્ષાર્જુનવિભઞ્જનમ્

નલકૂબરમોક્ષશ્ચ રમ્ભાયાશ્ચ મહામુને ॥
પુણ્યદં કૃષ્ણચરિતં જન્મમૃત્યુજરાપહમ્ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વમપરં કથયામિ તે

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે વૃક્ષાર્જુનભઞ્જનં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ