બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 3.6

શૌનક ઉવાચ ॥
નારાયણવચઃ શ્રુત્વા નારદો હૃષ્ટમાનસઃ ॥
કિં પપ્રચ્છ પુનઃ સાધો તન્મે બ્રૂહિ તપોધન

સૂત ઉવાચ ॥
નારાયણવચઃ શ્રુત્વા નારદો હૃષ્ટમાનસઃ ॥
વ્રતારમ્ભવિધાનં ચ સંપ્રષ્ટુમુપચક્રમે ॥

નારદ ઉવાચ ॥
કૃતં કેન પ્રકારેણ વ્રતમેતચ્છુભાવહમ્॥
તન્મે બ્રૂહિ મુનિશ્રેષ્ઠ પાર્વત્યા ભર્તુરાજ્ઞયા

લલાભ જન્મ ભૂતેશઃ કૃતે સુવ્રતયા વ્રતે ॥
બ્રહ્મન્કેન પ્રકારેણ તન્નઃ શંસિતુમર્હસિ

નારાયણ ઉવાચ॥
કથયિત્વા કથાં દિવ્યાં વિધાનં ચ વ્રતસ્ય ચ ॥
સ્વયં વિધાતા તપસાં જગામ તપસે શિવઃ

હરેરારાધનવ્યગ્રો મૂર્ત્તિભેદધરો હરિઃ ॥
હરિભાવનશીલશ્ચ હરિધ્યાનપરાયણઃ ॥

પરમાનન્દપૂર્ણશ્ચ જ્ઞાનાનન્દઃ સનાતનઃ ॥
દિવાનિશં ન જાનાતિ હરિમન્ત્રં બહિઃ સ્મરન્

પ્રહૃષ્ટમનસા દેવી પાર્વતી ભર્તુરાજ્ઞયા ॥
કિઙ્કરાન્પ્રેરયામાસ વિપ્રાંશ્ચ વ્રતહેતવે

આનીય સર્વદ્રવ્યાણિ વ્રતે યોગ્યાનિ યાનિ ચ॥
વ્રતં કર્તું સમારેભે શુભદા સા શુભે ક્ષણે

સનત્કુમારો ભગવાનાજગામ વિધેઃ સુતઃ ॥
મૂર્ત્તિમાંસ્તેજસા રાશિઃ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા

બ્રહ્માઽઽજગામ હૃષ્ટશ્ચ બ્રહ્મલોકાત્સભાર્ય્યકઃ ॥
અતિત્રસ્તો હિ ભગવાનાજગામ મહેશ્વરઃ

વિષ્ણુઃ ક્ષીરોદશાયી ચ સલક્ષ્મીકશ્ચતુર્ભુજઃ ॥
ભગવાઞ્જગતાં પાતા શાસ્તા ભર્ત્તા સપાર્ષદઃ

વનમાલાધર શ્યામો ભૂષિતો રત્નભૂષણૈઃ ॥
તથા સમ્ભૃતસમ્ભારો રત્નયાનેન નારદ

સનકશ્ચ સનન્દશ્ચ કપિલશ્ચ સનાતનઃ ॥
આસુરિશ્ચ ક્રતુર્હંસો વોઢુઃ પઞ્ચશિખોઽરુણિઃ

યતિશ્ચ સુમતિશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ સહાનુગઃ ॥
પુલહશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચાપ્યત્રિશ્ચ ભૃગુરંગિરાઃ

અગસ્ત્યશ્ચ પ્રચેતાશ્ચ દુર્વાસાશ્ચ્યવનસ્તથા ॥
મરીચિઃ કશ્યપઃ કણ્વો જરત્કારુશ્ચ ગૌતમઃ

બૃહસ્પતિરુતથ્યશ્ચ સંવર્તઃ સૌભરિસ્તથા ॥
જાબાલિર્જમદગ્નિશ્ચ જૈગીષવ્યશ્ચ દેવલઃ ॥

ગોકામુખો વક્રરથઃ પારિભદ્રઃ પરાશરઃ ॥
વિશ્વામિત્રો વામદેવ ઋષ્યશૃંગો વિભાણ્ડકઃ

માર્કણ્ડેયો મૃકણ્ડુશ્ચ પુષ્કરો લોમશસ્તથા ॥
કૌત્સો વત્સશ્ચ દક્ષશ્ચ બાલાગ્નિરઘમર્ષણઃ

કાત્યાયનઃ કણાદશ્ચ પાણિનિઃ શાકટાયનઃ ॥
શંકુરાપિશલિશ્ચૈવ શાકલ્યઃ શઙ્ખ એવ ચ

એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સશિષ્યા મુનયો મુને ॥
આવાં ચ ધર્મ્મપુત્રૌ ચ નરનારાયણૌ સમૌ

દિક્પાલાશ્ચ તથા દેવા યક્ષગન્ધર્વકિન્નરાઃ ॥
આજગ્મુઃ પર્વતાઃ સર્વે સગણાઃ પાર્વતીવ્રતે

હિમાલયઃ શૈલરાજઃ સાપત્યશ્ચ સભાર્યકઃ ॥
સગણઃ સાનુગશ્ચૈવ રત્નભૂષણભૂષિતઃ

તથા સમ્ભૃતસમ્ભારો નાનાદ્રવ્યસમન્વિતઃ ॥
મણિ માણિક્યરત્નાનિ વ્રતે યોગ્યાનિ યાનિ ચ

નાનાપ્રકારવસ્તૂનિ જગત્યાં દુર્લભાનિ ચ ॥
લક્ષં ચ ગજરત્નાનામશ્વરત્નં ત્રિલક્ષકમ્

દશલક્ષં ગવાં રત્નં શતલક્ષં સુવર્ણકમ્ ॥
રુચકાનાં હીરકાણાં સ્પર્શાનાં ચ તથૈવ ચ

મુક્તાનાં ચ ચતુર્લક્ષં કૌસ્તુભાનાં સહસ્રકમ્ ॥
સુસ્વાદુનાનાદ્રવ્યાણાં લક્ષભારાણિ કૌતુકી ॥
અનન્તરત્નપ્રભવ આજગામ સુતાવ્રતે

બ્રાહ્મણા મનવઃ સિદ્ધા નાગા વિદ્યાધરાસ્તથા ॥
સંન્યાસિનો ભિક્ષુકાશ્ચ બન્દિનઃ પાર્વતીવ્રતે

વિદ્યાધરી નર્તકી ચ નર્ત્તકાઽપ્સરસાં ગણાઃ ॥
નાનાવિધા વાદ્યભાણ્ડા આજગ્મુઃ શિવમન્દિરમ્

કૈલાસરાજમાર્ગં ચ ચન્દનેન સુસંસ્કૃતમ્ ॥
આમ્રપલ્લવસૂત્રાઢ્યં કદલીસ્તમ્ભશોભિતમ્

દૂર્વાધાન્યફલૈઃ પર્ણલાજપુષ્પૈર્વિભૂષિતમ્ ॥
નિર્મિતં પદ્મરાગેણ દદૃશુસ્તે ગણા મુદા

ઉચ્ચૈઃ સિંહાસનેષ્વેતે પૂજિતાઃ શઙ્કરેણ ચ ॥
કૈલાસવાસિનઃ સર્વે પરમાનન્દસંયુતાઃ

દાનાધ્યક્ષઃ શુનાસીરઃ કુબેરઃ કોશરક્ષકઃ ॥
આદેષ્ટા ચ સ્વયં સૂર્ય્યઃ પરિવેષ્ટા જલાધિપઃ

દધ્નાં નદ્યઃ સહસ્રાણિ દુગ્ધાનાં ચ તથૈવ ચ ॥
સહસ્રાણિ ઘૃતાનાં ચ ગુડાનાં ચ શતાનિ ચ

માધ્વીકાનાં સહસ્રાણિ તૈલાનાં ચ શતાનિ ચ ॥
લક્ષાણિ ચૈવ તક્રાણાં બભૂવુઃ પાર્વતીવ્રતે

પીયૂષાણાં ચ કુમ્ભાનિ શતલક્ષાણિ નારદ ॥
મિષ્ટાન્નાનાં શર્કરાણાં બભૂવુર્લક્ષરાશયઃ ॥
યવગોધૂમચૂર્ણાનાં ઘૃતાક્તાનાં ચ નારદ

સ્વસ્તિકાનાં ચ પૂર્ણાનાં બભૂવુર્લક્ષરાશયઃ ॥
ગુડસંસ્કૃતલાજાનાં બભૂવુઃ કોટિરાશયઃ

શાલીનાં પૃથુકાનાં ચ રાશીનાં દશકોટયઃ॥
વરતણ્ડુલરાશીનાં મુને સંખ્યા ન વિદ્યતે

સ્વર્ણરૌપ્યપ્રવાલાનાં મણીનાં ચ મહામુને ॥
બભૂવુઃ પર્વતાસ્તત્ર કૈલાસે પાર્વતી વ્રતે

પાયસં પિષ્ટકં ચૈવ શાલ્યન્નં સુમનોહરમ્ ॥
ચકાર લક્ષ્મીઃ પાકં ચ વ્યઞ્જનં ઘૃતસંસ્કૃતમ્

બુભુજે દેવર્ષિગણૈઃ શિવો નારાયણેન ચ ॥
બભૂવુર્લક્ષવિપ્રાશ્ચ પરિવેષણકારકાઃ

તામ્બૂલં ચ દદૌ તેભ્યઃ કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્ ॥
રત્નસિંહાસનસ્થેભ્યો વિપ્રલક્ષાઃ સુદક્ષકાઃ

રત્નસિંહાસનસ્થં ચ વિષ્ણું ક્ષીરોદશાયિનમ્ ॥
સેવ્યમાનં પાર્ષદૈશ્ચ સસ્મિતૈઃ શ્વેતચામરૈઃ

ઋષિભિઃ સ્તૂયમાનં ચ સિદ્ધૈર્દેવગણૈસ્તથા ॥
વિદ્યાધરીણાં નૃત્યાનિ પશ્યન્તં સસ્મિતં મુદા

ગન્ધર્વાણાં ચ સંગીતં શ્રુતવન્તં મનોહરમ્ ॥
પપ્રચ્છ શઙ્કરો બ્રહ્મન્બ્રહ્મેશં પ્રીતિપૂર્વકમ્

બ્રહ્મણા પ્રેરિતો યુક્તં વ્રતં કર્ત્તવ્યમીપ્સિતમ્ ॥
દેવર્ષિગણપૂર્ણાયાં સભાયાં સંપુટાઞ્જલિઃ

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥
મદીયં વચનં નાથ શ્રીનિવાસ શૃણુ પ્રભો ॥
તપસ્સ્વરૂપ તપસાં કર્મણાં ચ ફલપ્રદ

વ્રતાનાં જપયજ્ઞાનાં પૂજાનાં સર્વપૂજિત ॥
સર્વેષાં બીજરૂપેણ વાઞ્છાકલ્પતરો હરે

સુપુણ્યં ચ વ્રતં કર્ત્તું બ્રહ્મન્નિચ્છતિ પાર્વતી ॥
પુત્રાર્થિની સા શોકાર્ત્તા હૃદયેન વિદૂયતા

રતિભંગે કૃતે દેવૈર્વ્યર્થવીર્ય્યશુચાર્દિતા ॥
પ્રબોધિતા મયા સાધ્વી વિવિધૈર્વચનામૃતૈઃ

સત્પુત્રં સ્વામિસૌભાગ્યં સુવ્રતા યાચતે વ્રતે ॥
તાભ્યાં વિના ન સન્તુષ્ટા સ્વપ્રાણાંસ્ત્યક્તુમિચ્છતિ

પુરા ત્યક્ત્વા સ્વદેહં ચ પિતૃયજ્ઞે ચ માનિની ॥
મન્નિન્દયા હિમવતિ પુનર્જન્મ લલાભ સા

સર્વં જાનાસિ વૃત્તાન્તં સર્વજ્ઞં ત્વાં વદામિ કિમ્ ॥
દીનાં તાં વદ તત્ત્વજ્ઞ પરિણામશુભપ્રદામ્

દુર્નિવાર્ય્યશ્ચ સર્વેશ સ્ત્રીસ્વભાવશ્ચ ચાપલઃ॥
દુસ્ત્યજ્યં યોગિભિઃ સિદ્ધૈરસ્માભિશ્ચ તપસ્વિભિઃ

જિતેન્દ્રિયૈર્જિતક્રોધૈઃ સ્ત્રીરૂપં મોહકારણમ્ ॥
સર્વમાયાકરણ્ડં ચ કામવર્દ્ધનકારણમ્

બ્રહ્માસ્ત્રં કામદેવસ્ય દુર્ભેદ્યં જયકારણમ્ ॥
સુનિર્મિતં ચ વિધિના સર્વાદ્યં વિધિપૂર્વકમ્

મોક્ષદ્વારકપાટં ચ હરિભક્તિનિરોધનમ્ ॥
સંસારબન્ધનસ્તમ્ભરજ્જુરૂપમકૃન્તનમ્

વૈરાગ્યનાશબીજં ચ શશ્વદ્રાગવિવર્દ્ધનમ્ ॥
પત્તનં સાહસાનાં ચ દોષાણામાલયં સદા

અપ્રત્યયાનાં ક્ષેત્રં ચ સ્વયં કપટમૂર્તિમત્ ॥
અહઙ્કારાશ્રયં શશ્વદ્વિષકુમ્ભં સુધામુખમ્

સર્વૈરસાધ્યમાનં ચ દુરારાધ્યં ચ સર્વદા ॥
સ્વકાર્ય્યસાધ્યાચારાઢ્યં કલહાંકુરકારણમ્

સર્વં નિવેદિતં બ્રહ્મન્કર્ત્તવ્યં વક્તુમર્હસિ ॥
કાર્ય્યં સર્વં પરામર્શે પરિણામસુખાવહમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભગવાન્નિરીક્ષ્ય બ્રહ્મણો મુખમ્ ॥
વિરરામ સભામધ્યે સ્તુત્વા ચ કમલાપતિમ્

શઙ્કરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય જગદીશ્વરઃ ॥
હિતં ચ નીતિવચનં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

શ્રીવિષ્ણુરુવાચ ॥
સુપુણ્યકવ્રતં સારં સતીસન્તાનહેતવે ॥
સ્વામિસૌભાગ્યબીજં ચ પત્ની તે કર્તુમિચ્છતિ

સર્વાસાધ્યં દુરારાધ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્ ॥
સુખદં સુખસારં ચ મોક્ષદં પાર્વતીશ્વર

આત્મા સાક્ષિસ્વરૂપશ્ચ જ્યોતીરૂપઃ સનાતનઃ ॥
નિરાશ્રયશ્ચ નિર્લિપ્તો નિરુપાધિર્નિરામયઃ

ભક્તપ્રાણશ્ચ ભક્તેશો ભક્તાનુગ્રહકારકઃ॥
દુરારાધ્યો હિ યોઽન્યેષાં ભક્તાનામતિસાધકઃ

ભક્ત્યધીનો હિ ભગવાન્સર્વસિદ્ધો હિ નિષ્ફલઃ ॥
તે યસ્ય ચ કલાઃ પુંસો બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ

મહાન્વિરાડ્યદંશશ્ચ નિર્લિપ્તઃ પ્રકૃતેઃ પરઃ ॥
અવ્યયો નિગ્રહશ્ચોગ્રો ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ

ઉગ્રગ્રહો ગ્રહાણાં ચ ગ્રહનિગ્રહકારકઃ।
ત્રિકોટિજન્મમધ્યે ચ ન સાધ્યો ભવતા વિના

લબ્ધવા હિ ભારતે જન્મ હરિભક્તિં લભેન્નરઃ ॥
સેવનં ક્ષુદ્રદેવાનાં કૃત્વા સપ્તસુ જન્મસુ

સૂર્ય્યમન્ત્રમવાપ્નોતિ કેવલં સ તદાશિષા ॥
સૂર્ય્યમન્ત્રં સમારાધ્ય ત્રિષુ જન્મસુ ભારતે

પ્રાપ્નોતિ શૈવં મન્ત્રં ચ સર્વદં માનવો મુદા ॥
સંસેવ્ય પરયા ભક્ત્યા ત્વામેવં સપ્તજન્મસુ

પ્રાપ્નોતિ માયામન્ત્રં ચ ત્વત્પદાબ્જપ્રસાદતઃ ॥
શતં જન્મસુ ચારાધ્ય માયાં નારાયણીં પરામ્

નારાયણકલાં સેવ્યાં સમવાપ્નોતિ માનવઃ ॥
કલાં નિષેવ્ય વર્ષેઽત્ર પુણ્યક્ષેત્રે સુદુર્લભે

કૃષ્ણભક્તિમવાપ્નોતિ ભક્તસંસર્ગહૈતુકીમ્ ॥
સંપ્રાપ્ય ભક્તિં નિષ્પક્વાં ભ્રામંભ્રામં ચ ભારતે

પ્રાપ્નોતિ પરિપક્વાં ચ ભક્તિં ભક્તનિષેવયા ॥
તદા ભક્તપ્રસાદેન દેવાનામાશિષા શિવ ॥
શ્રીકૃષ્ણમન્ત્રં પ્રાપ્નોતિ નિર્વાણફલદં પરમ્

કૃષ્ણવ્રતં કૃષ્ણમન્ત્રં સર્વકામફલપ્રદમ્ ॥
કૃષ્ણતુલ્યો ભવેદ્ભક્તશ્ચિરં કૃષ્ણનિષેવયા

મહતિ પ્રલયે પાતઃ સર્વેષાં વૈ સુનિશ્ચિતમ્ ॥
ન પાતઃ કૃષ્ણભક્તાનાં સાધૂનામવિનાશિનામ્

અવિનાશિનિ ગોલોકે મોદન્તે કૃષ્ણકિંકરાઃ ॥
હસન્તિ તે સુનિશ્ચિન્તા દેવાન્બ્રહ્માદિકાઞ્છિવ

ત્વં સંહર્ત્તા ચ સર્વેષાં ન ભક્તાનાં મહેશ્વર ॥
માયા મોહયતે સર્વાન્ભક્તાન્ન કૃપયા મમ

માયા નારાયણી માતા સર્વેષાં કૃષ્ણભક્તિદા ॥
ન કૃષ્ણભક્તિં પ્રાપ્નોતિ વિના માયાનિષેવણમ્

સા ચ નારાયણી માયા મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ॥
કૃષ્ણપ્રિયા કૃષ્ણભક્તા કૃષ્ણતુલ્યાઽવિનાશિની

સા ચ તેજસ્સ્વરૂપા ચ સ્વેચ્છાવિગ્રહધારિણી ॥
આવિર્ભૂતા ચ દેવાનાં તેજસાઽસુરનિગ્રહે

નિહત્ય દૈત્યસંઘાંશ્ચ દક્ષપત્ન્યાં ચ ભારતે ॥
લલાભ દક્ષસ્તપસા જન્મ ચાનેકજન્મનઃ ॥

ત્યક્ત્વા દેહં પિતુર્યજ્ઞે સા સતી તવ નિન્દયા ॥
જગામ દેવી ગોલોકં કૃષ્ણશક્તિઃ સનાતની

ગૃહીત્વા વિગ્રહં તસ્યા ગુણરૂપાશ્રય પરમ્ ॥
ભ્રામંભ્રામં ભારતે ત્વં વિષણ્ણોઽભૂઃ પુરા હર

પ્રબોધિતો મયા ત્વં ચ શ્રીશૈલેષુ સરિત્તટે ॥
લલાભ જન્મ સા શૈલકાન્તાયામચિરેણ ચ

કરોતુ પુણ્યકં સાધ્વી સુવ્રતા સુવ્રતં શિવા ॥
રાજસૂયસહસ્રાણાં પુણ્યં શંકર પુણ્યકે

રાજસૂયસહસ્રાણાં વ્રતે યત્ર ધનવ્યયઃ ॥
ન સાધ્યં સર્વસાધ્વીનાં વ્રતમેતત્ત્રિલોચન

સ્વયં ભૂતેશનાથસ્ત્વં પુણ્યકસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
પાર્વતીગર્ભજાતશ્ચ વરઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ

સ્વયં દેવગણાનાં સ યસ્માદીશઃ કૃપાનિધિઃ ॥
ગણેશ ઇતિ વિખ્યાતો ભવિષ્યતિ જગત્ત્રયે

યસ્ય સ્મરણમાત્રેણ વિઘ્નનાશો ભવેદ્ધ્રુવમ્॥
જગતાં હેતુનાઽનેન વિઘ્નનિઘ્નાભિધો વિભુઃ

નાનાવિધાનિ દ્રવ્યાણિ યસ્માદ્દેયાનિ પુણ્યકે॥
ભુક્ત્વા લમ્બોદરત્વં ચ તેન લમ્બોદરઃ સ્મૃતઃ

શનિદૃષ્ટ્યા શિરશ્છેદાદ્ગજવક્ત્રેણ યોજિતઃ ॥
ગજાનનઃ શિશુસ્તેન સર્વેષાં સર્વસિદ્ધિદઃ

દન્તભઙ્ગઃ પરશુના પર્શુરામસ્ય વૈ યતઃ ॥
હેતુના તેન વિખ્યાતશ્ચૈકદન્તાભિધઃ શિશુઃ

પૂજ્યશ્ચ સર્વદેવાનામસ્માકં જગતાં વિભુઃ ॥
સર્વાગ્રે પૂજનં તસ્ય ભવિતા મદ્વરેણ વૈ

પૂજાસુ સર્વદેવાનામગ્રે સંપૂજ્ય તં જનઃ ॥
પૂજાફલમવાપ્નોતિ નિર્વિઘ્નેન વૃથાઽન્યથા

ગણેશં ચ દિનેશં ચ વિષ્ણું શમ્ભું હુતાશનમ્ ॥
દુર્ગામેતાન્સન્નિષેવ્ય પૂજયેદ્દેવતાન્તરમ્

ગણેશપૂજને વિઘ્નં નિર્મૂલં જગતાં ભવેત્ ॥
નિર્વ્યાધિઃ સૂર્ય્યપૂજાયાં શુચિઃ શ્રીવિષ્ણુપૂજને

મોક્ષશ્ચ પાપનાશશ્ચ યશશ્ચૈશ્વર્યમુત્તમમ્ ॥
તત્ત્વજ્ઞાનં સુતૃપ્તીનાં બીજં શંકરપૂજનાત્

સ્વબુદ્ધિશુદ્ધિજનનં કીર્ત્તિતં વહ્નિપૂજનમ્ ॥
વિધિસંસ્કૃતવહ્નેસ્તુ પૂજાતો જ્ઞાનતો મૃતિઃ

દાતા ભોક્તા ચ ભવતિ શંકરાગ્નિનિષેવણાત્ ॥
હરિભક્તિપ્રદં ચૈવ પરં દુર્ગાર્ચ્ચનં શિવમ્

વિપરીતં ત્રિજગતામેતેષાં પૂજનં વિના ॥
એવં ક્રમો મહાદેવ કલ્પે કલ્પેઽસ્તિ નિશ્ચિતમ્

એતે શશ્વદ્વિદ્યમાના નિત્યાઃ સૃષ્ટિપરાયણાઃ ॥
આવિર્ભાવતિરોભાવૌ ચૈતેષામીશ્વરેચ્છયા ॥

ઇત્યુક્ત્વા શ્રીહરિસ્તત્ર વિરરામ સભાતલે ॥
પ્રહૃષ્ટા દેવતા વિપ્રાઃ પાર્વત્યા સહ શંકરઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે તૃતીયે ગણેશખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે વ્રતાજ્ઞાગ્રહણં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ