ब्रह्मवैवर्त पुराण · अध्याय 3.6

शौनक उवाच ॥
नारायणवचः श्रुत्वा नारदो हृष्टमानसः ॥
किं पप्रच्छ पुनः साधो तन्मे ब्रूहि तपोधन

सूत उवाच ॥
नारायणवचः श्रुत्वा नारदो हृष्टमानसः ॥
व्रतारम्भविधानं च संप्रष्टुमुपचक्रमे ॥

नारद उवाच ॥
कृतं केन प्रकारेण व्रतमेतच्छुभावहम्॥
तन्मे ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ पार्वत्या भर्तुराज्ञया

ललाभ जन्म भूतेशः कृते सुव्रतया व्रते ॥
ब्रह्मन्केन प्रकारेण तन्नः शंसितुमर्हसि

नारायण उवाच॥
कथयित्वा कथां दिव्यां विधानं च व्रतस्य च ॥
स्वयं विधाता तपसां जगाम तपसे शिवः

हरेराराधनव्यग्रो मूर्त्तिभेदधरो हरिः ॥
हरिभावनशीलश्च हरिध्यानपरायणः ॥

परमानन्दपूर्णश्च ज्ञानानन्दः सनातनः ॥
दिवानिशं न जानाति हरिमन्त्रं बहिः स्मरन्

प्रहृष्टमनसा देवी पार्वती भर्तुराज्ञया ॥
किङ्करान्प्रेरयामास विप्रांश्च व्रतहेतवे

आनीय सर्वद्रव्याणि व्रते योग्यानि यानि च॥
व्रतं कर्तुं समारेभे शुभदा सा शुभे क्षणे

सनत्कुमारो भगवानाजगाम विधेः सुतः ॥
मूर्त्तिमांस्तेजसा राशिः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा

ब्रह्माऽऽजगाम हृष्टश्च ब्रह्मलोकात्सभार्य्यकः ॥
अतित्रस्तो हि भगवानाजगाम महेश्वरः

विष्णुः क्षीरोदशायी च सलक्ष्मीकश्चतुर्भुजः ॥
भगवाञ्जगतां पाता शास्ता भर्त्ता सपार्षदः

वनमालाधर श्यामो भूषितो रत्नभूषणैः ॥
तथा सम्भृतसम्भारो रत्नयानेन नारद

सनकश्च सनन्दश्च कपिलश्च सनातनः ॥
आसुरिश्च क्रतुर्हंसो वोढुः पञ्चशिखोऽरुणिः

यतिश्च सुमतिश्चैव वसिष्ठश्च सहानुगः ॥
पुलहश्च पुलस्त्यश्चाप्यत्रिश्च भृगुरंगिराः

अगस्त्यश्च प्रचेताश्च दुर्वासाश्च्यवनस्तथा ॥
मरीचिः कश्यपः कण्वो जरत्कारुश्च गौतमः

बृहस्पतिरुतथ्यश्च संवर्तः सौभरिस्तथा ॥
जाबालिर्जमदग्निश्च जैगीषव्यश्च देवलः ॥

गोकामुखो वक्ररथः पारिभद्रः पराशरः ॥
विश्वामित्रो वामदेव ऋष्यशृंगो विभाण्डकः

मार्कण्डेयो मृकण्डुश्च पुष्करो लोमशस्तथा ॥
कौत्सो वत्सश्च दक्षश्च बालाग्निरघमर्षणः

कात्यायनः कणादश्च पाणिनिः शाकटायनः ॥
शंकुरापिशलिश्चैव शाकल्यः शङ्ख एव च

एते चान्ये च बहवः सशिष्या मुनयो मुने ॥
आवां च धर्म्मपुत्रौ च नरनारायणौ समौ

दिक्पालाश्च तथा देवा यक्षगन्धर्वकिन्नराः ॥
आजग्मुः पर्वताः सर्वे सगणाः पार्वतीव्रते

हिमालयः शैलराजः सापत्यश्च सभार्यकः ॥
सगणः सानुगश्चैव रत्नभूषणभूषितः

तथा सम्भृतसम्भारो नानाद्रव्यसमन्वितः ॥
मणि माणिक्यरत्नानि व्रते योग्यानि यानि च

नानाप्रकारवस्तूनि जगत्यां दुर्लभानि च ॥
लक्षं च गजरत्नानामश्वरत्नं त्रिलक्षकम्

दशलक्षं गवां रत्नं शतलक्षं सुवर्णकम् ॥
रुचकानां हीरकाणां स्पर्शानां च तथैव च

मुक्तानां च चतुर्लक्षं कौस्तुभानां सहस्रकम् ॥
सुस्वादुनानाद्रव्याणां लक्षभाराणि कौतुकी ॥
अनन्तरत्नप्रभव आजगाम सुताव्रते

ब्राह्मणा मनवः सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा ॥
संन्यासिनो भिक्षुकाश्च बन्दिनः पार्वतीव्रते

विद्याधरी नर्तकी च नर्त्तकाऽप्सरसां गणाः ॥
नानाविधा वाद्यभाण्डा आजग्मुः शिवमन्दिरम्

कैलासराजमार्गं च चन्दनेन सुसंस्कृतम् ॥
आम्रपल्लवसूत्राढ्यं कदलीस्तम्भशोभितम्

दूर्वाधान्यफलैः पर्णलाजपुष्पैर्विभूषितम् ॥
निर्मितं पद्मरागेण ददृशुस्ते गणा मुदा

उच्चैः सिंहासनेष्वेते पूजिताः शङ्करेण च ॥
कैलासवासिनः सर्वे परमानन्दसंयुताः

दानाध्यक्षः शुनासीरः कुबेरः कोशरक्षकः ॥
आदेष्टा च स्वयं सूर्य्यः परिवेष्टा जलाधिपः

दध्नां नद्यः सहस्राणि दुग्धानां च तथैव च ॥
सहस्राणि घृतानां च गुडानां च शतानि च

माध्वीकानां सहस्राणि तैलानां च शतानि च ॥
लक्षाणि चैव तक्राणां बभूवुः पार्वतीव्रते

पीयूषाणां च कुम्भानि शतलक्षाणि नारद ॥
मिष्टान्नानां शर्कराणां बभूवुर्लक्षराशयः ॥
यवगोधूमचूर्णानां घृताक्तानां च नारद

स्वस्तिकानां च पूर्णानां बभूवुर्लक्षराशयः ॥
गुडसंस्कृतलाजानां बभूवुः कोटिराशयः

शालीनां पृथुकानां च राशीनां दशकोटयः॥
वरतण्डुलराशीनां मुने संख्या न विद्यते

स्वर्णरौप्यप्रवालानां मणीनां च महामुने ॥
बभूवुः पर्वतास्तत्र कैलासे पार्वती व्रते

पायसं पिष्टकं चैव शाल्यन्नं सुमनोहरम् ॥
चकार लक्ष्मीः पाकं च व्यञ्जनं घृतसंस्कृतम्

बुभुजे देवर्षिगणैः शिवो नारायणेन च ॥
बभूवुर्लक्षविप्राश्च परिवेषणकारकाः

ताम्बूलं च ददौ तेभ्यः कर्पूरादिसुवासितम् ॥
रत्नसिंहासनस्थेभ्यो विप्रलक्षाः सुदक्षकाः

रत्नसिंहासनस्थं च विष्णुं क्षीरोदशायिनम् ॥
सेव्यमानं पार्षदैश्च सस्मितैः श्वेतचामरैः

ऋषिभिः स्तूयमानं च सिद्धैर्देवगणैस्तथा ॥
विद्याधरीणां नृत्यानि पश्यन्तं सस्मितं मुदा

गन्धर्वाणां च संगीतं श्रुतवन्तं मनोहरम् ॥
पप्रच्छ शङ्करो ब्रह्मन्ब्रह्मेशं प्रीतिपूर्वकम्

ब्रह्मणा प्रेरितो युक्तं व्रतं कर्त्तव्यमीप्सितम् ॥
देवर्षिगणपूर्णायां सभायां संपुटाञ्जलिः

श्रीमहादेव उवाच ॥
मदीयं वचनं नाथ श्रीनिवास शृणु प्रभो ॥
तपस्स्वरूप तपसां कर्मणां च फलप्रद

व्रतानां जपयज्ञानां पूजानां सर्वपूजित ॥
सर्वेषां बीजरूपेण वाञ्छाकल्पतरो हरे

सुपुण्यं च व्रतं कर्त्तुं ब्रह्मन्निच्छति पार्वती ॥
पुत्रार्थिनी सा शोकार्त्ता हृदयेन विदूयता

रतिभंगे कृते देवैर्व्यर्थवीर्य्यशुचार्दिता ॥
प्रबोधिता मया साध्वी विविधैर्वचनामृतैः

सत्पुत्रं स्वामिसौभाग्यं सुव्रता याचते व्रते ॥
ताभ्यां विना न सन्तुष्टा स्वप्राणांस्त्यक्तुमिच्छति

पुरा त्यक्त्वा स्वदेहं च पितृयज्ञे च मानिनी ॥
मन्निन्दया हिमवति पुनर्जन्म ललाभ सा

सर्वं जानासि वृत्तान्तं सर्वज्ञं त्वां वदामि किम् ॥
दीनां तां वद तत्त्वज्ञ परिणामशुभप्रदाम्

दुर्निवार्य्यश्च सर्वेश स्त्रीस्वभावश्च चापलः॥
दुस्त्यज्यं योगिभिः सिद्धैरस्माभिश्च तपस्विभिः

जितेन्द्रियैर्जितक्रोधैः स्त्रीरूपं मोहकारणम् ॥
सर्वमायाकरण्डं च कामवर्द्धनकारणम्

ब्रह्मास्त्रं कामदेवस्य दुर्भेद्यं जयकारणम् ॥
सुनिर्मितं च विधिना सर्वाद्यं विधिपूर्वकम्

मोक्षद्वारकपाटं च हरिभक्तिनिरोधनम् ॥
संसारबन्धनस्तम्भरज्जुरूपमकृन्तनम्

वैराग्यनाशबीजं च शश्वद्रागविवर्द्धनम् ॥
पत्तनं साहसानां च दोषाणामालयं सदा

अप्रत्ययानां क्षेत्रं च स्वयं कपटमूर्तिमत् ॥
अहङ्काराश्रयं शश्वद्विषकुम्भं सुधामुखम्

सर्वैरसाध्यमानं च दुराराध्यं च सर्वदा ॥
स्वकार्य्यसाध्याचाराढ्यं कलहांकुरकारणम्

सर्वं निवेदितं ब्रह्मन्कर्त्तव्यं वक्तुमर्हसि ॥
कार्य्यं सर्वं परामर्शे परिणामसुखावहम्

श्रीनारायण उवाच ॥
इत्येवमुक्त्वा भगवान्निरीक्ष्य ब्रह्मणो मुखम् ॥
विरराम सभामध्ये स्तुत्वा च कमलापतिम्

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य जगदीश्वरः ॥
हितं च नीतिवचनं प्रवक्तुमुपचक्रमे

श्रीविष्णुरुवाच ॥
सुपुण्यकव्रतं सारं सतीसन्तानहेतवे ॥
स्वामिसौभाग्यबीजं च पत्नी ते कर्तुमिच्छति

सर्वासाध्यं दुराराध्यं सर्वकामफलप्रदम् ॥
सुखदं सुखसारं च मोक्षदं पार्वतीश्वर

आत्मा साक्षिस्वरूपश्च ज्योतीरूपः सनातनः ॥
निराश्रयश्च निर्लिप्तो निरुपाधिर्निरामयः

भक्तप्राणश्च भक्तेशो भक्तानुग्रहकारकः॥
दुराराध्यो हि योऽन्येषां भक्तानामतिसाधकः

भक्त्यधीनो हि भगवान्सर्वसिद्धो हि निष्फलः ॥
ते यस्य च कलाः पुंसो ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

महान्विराड्यदंशश्च निर्लिप्तः प्रकृतेः परः ॥
अव्ययो निग्रहश्चोग्रो भक्तानुग्रहविग्रहः

उग्रग्रहो ग्रहाणां च ग्रहनिग्रहकारकः।
त्रिकोटिजन्ममध्ये च न साध्यो भवता विना

लब्धवा हि भारते जन्म हरिभक्तिं लभेन्नरः ॥
सेवनं क्षुद्रदेवानां कृत्वा सप्तसु जन्मसु

सूर्य्यमन्त्रमवाप्नोति केवलं स तदाशिषा ॥
सूर्य्यमन्त्रं समाराध्य त्रिषु जन्मसु भारते

प्राप्नोति शैवं मन्त्रं च सर्वदं मानवो मुदा ॥
संसेव्य परया भक्त्या त्वामेवं सप्तजन्मसु

प्राप्नोति मायामन्त्रं च त्वत्पदाब्जप्रसादतः ॥
शतं जन्मसु चाराध्य मायां नारायणीं पराम्

नारायणकलां सेव्यां समवाप्नोति मानवः ॥
कलां निषेव्य वर्षेऽत्र पुण्यक्षेत्रे सुदुर्लभे

कृष्णभक्तिमवाप्नोति भक्तसंसर्गहैतुकीम् ॥
संप्राप्य भक्तिं निष्पक्वां भ्रामंभ्रामं च भारते

प्राप्नोति परिपक्वां च भक्तिं भक्तनिषेवया ॥
तदा भक्तप्रसादेन देवानामाशिषा शिव ॥
श्रीकृष्णमन्त्रं प्राप्नोति निर्वाणफलदं परम्

कृष्णव्रतं कृष्णमन्त्रं सर्वकामफलप्रदम् ॥
कृष्णतुल्यो भवेद्भक्तश्चिरं कृष्णनिषेवया

महति प्रलये पातः सर्वेषां वै सुनिश्चितम् ॥
न पातः कृष्णभक्तानां साधूनामविनाशिनाम्

अविनाशिनि गोलोके मोदन्ते कृष्णकिंकराः ॥
हसन्ति ते सुनिश्चिन्ता देवान्ब्रह्मादिकाञ्छिव

त्वं संहर्त्ता च सर्वेषां न भक्तानां महेश्वर ॥
माया मोहयते सर्वान्भक्तान्न कृपया मम

माया नारायणी माता सर्वेषां कृष्णभक्तिदा ॥
न कृष्णभक्तिं प्राप्नोति विना मायानिषेवणम्

सा च नारायणी माया मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥
कृष्णप्रिया कृष्णभक्ता कृष्णतुल्याऽविनाशिनी

सा च तेजस्स्वरूपा च स्वेच्छाविग्रहधारिणी ॥
आविर्भूता च देवानां तेजसाऽसुरनिग्रहे

निहत्य दैत्यसंघांश्च दक्षपत्न्यां च भारते ॥
ललाभ दक्षस्तपसा जन्म चानेकजन्मनः ॥

त्यक्त्वा देहं पितुर्यज्ञे सा सती तव निन्दया ॥
जगाम देवी गोलोकं कृष्णशक्तिः सनातनी

गृहीत्वा विग्रहं तस्या गुणरूपाश्रय परम् ॥
भ्रामंभ्रामं भारते त्वं विषण्णोऽभूः पुरा हर

प्रबोधितो मया त्वं च श्रीशैलेषु सरित्तटे ॥
ललाभ जन्म सा शैलकान्तायामचिरेण च

करोतु पुण्यकं साध्वी सुव्रता सुव्रतं शिवा ॥
राजसूयसहस्राणां पुण्यं शंकर पुण्यके

राजसूयसहस्राणां व्रते यत्र धनव्ययः ॥
न साध्यं सर्वसाध्वीनां व्रतमेतत्त्रिलोचन

स्वयं भूतेशनाथस्त्वं पुण्यकस्य प्रभावतः ॥
पार्वतीगर्भजातश्च वरः पुत्रो भविष्यति

स्वयं देवगणानां स यस्मादीशः कृपानिधिः ॥
गणेश इति विख्यातो भविष्यति जगत्त्रये

यस्य स्मरणमात्रेण विघ्ननाशो भवेद्ध्रुवम्॥
जगतां हेतुनाऽनेन विघ्ननिघ्नाभिधो विभुः

नानाविधानि द्रव्याणि यस्माद्देयानि पुण्यके॥
भुक्त्वा लम्बोदरत्वं च तेन लम्बोदरः स्मृतः

शनिदृष्ट्या शिरश्छेदाद्गजवक्त्रेण योजितः ॥
गजाननः शिशुस्तेन सर्वेषां सर्वसिद्धिदः

दन्तभङ्गः परशुना पर्शुरामस्य वै यतः ॥
हेतुना तेन विख्यातश्चैकदन्ताभिधः शिशुः

पूज्यश्च सर्वदेवानामस्माकं जगतां विभुः ॥
सर्वाग्रे पूजनं तस्य भविता मद्वरेण वै

पूजासु सर्वदेवानामग्रे संपूज्य तं जनः ॥
पूजाफलमवाप्नोति निर्विघ्नेन वृथाऽन्यथा

गणेशं च दिनेशं च विष्णुं शम्भुं हुताशनम् ॥
दुर्गामेतान्सन्निषेव्य पूजयेद्देवतान्तरम्

गणेशपूजने विघ्नं निर्मूलं जगतां भवेत् ॥
निर्व्याधिः सूर्य्यपूजायां शुचिः श्रीविष्णुपूजने

मोक्षश्च पापनाशश्च यशश्चैश्वर्यमुत्तमम् ॥
तत्त्वज्ञानं सुतृप्तीनां बीजं शंकरपूजनात्

स्वबुद्धिशुद्धिजननं कीर्त्तितं वह्निपूजनम् ॥
विधिसंस्कृतवह्नेस्तु पूजातो ज्ञानतो मृतिः

दाता भोक्ता च भवति शंकराग्निनिषेवणात् ॥
हरिभक्तिप्रदं चैव परं दुर्गार्च्चनं शिवम्

विपरीतं त्रिजगतामेतेषां पूजनं विना ॥
एवं क्रमो महादेव कल्पे कल्पेऽस्ति निश्चितम्

एते शश्वद्विद्यमाना नित्याः सृष्टिपरायणाः ॥
आविर्भावतिरोभावौ चैतेषामीश्वरेच्छया ॥

इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तत्र विरराम सभातले ॥
प्रहृष्टा देवता विप्राः पार्वत्या सह शंकरः

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीये गणेशखण्डे नारदनारायणसंवादे व्रताज्ञाग्रहणं नाम षष्ठोऽध्यायः