બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.51

શ્રીપાર્વત્યુવાચ ॥
કિમૂચુર્બ્રાહ્મણં બ્રહ્મન્બ્રાહ્મણા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ॥
નીતિજ્ઞા નીતિવચનં તન્માં વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥
સન્તોષ્ય તં બ્રાહ્મણં ચ સ્તવેન વિનયેન ચ ॥
ક્રમેણ વક્તુમારેભે મુનિસંઘો વરાનને

સનત્કુમાર ઉવાચ ॥
ત્વત્પશ્ચાદાગતા લક્ષ્મીઃ કીર્ત્તિઃ સત્ત્વં યશસ્તથા ॥
સુશીલં ચ મહૈશ્વર્યં પિતરોઽગ્નિઃ સુરાસ્તથા

આગતા નૃપગેહેભ્યઃ કૃત્વા ભ્રષ્ટશ્રિયં નૃપમ્ ॥
ભવ તુષ્ટો દ્વિજશ્રેષ્ઠ ચાશુતોષશ્ચ વાડવઃ

બ્રાહ્મણાનાં તુ હૃદયં કોમલં નવનીતવત્ ॥
શુદ્ધં સુનિર્મલં ચૈવ માર્જિતં તપસા મુને

ક્ષમસ્વાગચ્છ વિપ્રેન્દ્ર શુદ્ધં કુરુ નૃપાલયમ્ ॥
આશિષં કુરુ તસ્મૈ ત્વં પવિત્રપદરેણુના

ભૃગુરુવાચ ॥
અતિથિર્યસ્ય ભગ્નાશો ગૃહાત્પ્રતિનિવર્ત્તતે ॥
પિતરસ્તસ્ય દેવાશ્ચ વહ્નિશ્ચૈવ તથૈવ ચ

નિરાશાઃ પ્રતિગચ્છન્તિ ચાતિથેરપ્રતિગ્રહાત્॥
ક્ષમસ્વાગચ્છ વિપ્રેન્દ્ર શુદ્ધં કુરુ નૃપાલયમ્

સ્ત્રીઘ્નૈર્ગોઘ્નૈઃ કૃતઘ્નૈશ્ચ બ્રહ્મઘ્નૈર્ગુરુતલ્પગૈઃ ॥
તુલ્યદોષો ભવત્યેતૈર્યસ્યાતિથિરનર્ચિતઃ

પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥
પશ્યન્તિ યે વક્રદૃષ્ટ્યા ચાતિથિં ગૃહમાગતમ્ ॥
દત્ત્વા સ્વપાપં તસ્મૈ તત્પુણ્યમાદાય ગચ્છતિ

ક્ષમસ્વ નૃપદોષં ચ ગચ્છ વત્સ યથાસુખમ્ ॥
રાજા સ્વકર્મદોષેણ નોત્તસ્થૌ તત્ક્ષમાં કુરુ

પુલહ ઉવાચ ॥
રાજશ્રિયા વિદ્યયા વા બ્રાહ્મણં યોઽવમન્યતે ॥
વિપ્રસ્ત્રિસન્ધ્યાહીનો યઃ શ્રીહીનઃ ક્ષત્રિયો ભવેત્

એકાદશીવિહીનશ્ચ વિષ્ણુનૈવેદ્યવઞ્ચિતઃ ॥
ક્ષમસ્વાગચ્છ વિપ્રેન્દ્ર શુદ્ધં કુરુ નૃપાલયમ્

ક્રતુરુવાચ॥
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાઽપિ વૈશ્યો વા શૂદ્ર એવ ચ॥
દીક્ષાહીનો ભવેત્સોઽપિ બ્રાહ્મણં યોઽવમન્યતે

ધનહીનઃ પુત્રહીનો ભાર્ય્યાહીનો ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
ક્ષમસ્વાગચ્છ ભગવઞ્છુદ્ધં કુરુ નૃપાલયમ્

અઙ્ગિરા ઉવાચ ॥
જ્ઞાનવાન્બ્રાહ્મણો ભૂત્વા બ્રાહ્મણં યોઽવમન્યતે॥
વૃષવાહો ભવેત્સોઽપિ ભારતે સપ્તજન્મસુ

મરીચિરુવાચ॥
પુણ્યક્ષેત્રે ભારતે ચ દેવં ચ બ્રાહ્મણં ગુરુમ્॥
વિષ્ણુભક્તિવિહીનશ્ચ સ ભવેદ્યોઽવમન્યતે

કશ્યપ ઉવાચ ॥
વૈષ્ણવં બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા યોઽસત્યમવમન્યતે ॥
વિષ્ણુમન્ત્રવિહીનશ્ચ તત્પૂજાવિરતો ભવેત્

પ્રચેતા ઉવાચ ॥
અતિથિં બ્રાહ્મણં દૃષ્ટ્વા નાભ્યુત્થાનં કરોતિ યઃ ॥
પિતૃભક્તિવિહીનસ્સ્યાત્સ ભવેદ્ભારતે ભુવિ

પ્રાપ્નોતિ કૌઞ્જરીં યોનિં સ મૂઢઃ સપ્તજન્મસુ ॥
શીઘ્રં ગચ્છ દ્વિજશ્રેષ્ઠ રાજ્ઞે દેહ્યાશિષશ્શુભાઃ

દુર્વાસા ઉવાચ ॥
ગુરું વા બ્રાહ્મણં વાઽપિ દેવતાપ્રતિમામપિ ॥
દૃષ્ટ્વા શીઘ્રં ન પ્રણમેત્સ ભવેત્સૂકરો ભુવિ

મિથ્યાસાક્ષી ચ ભવતિ તથા વિશ્વાસઘાતકઃ ॥
ક્ષમસ્વ સર્વમસ્માકમાતિથ્યગ્રહણં કુરુ

રાજોવાચ ॥
છલેન કથિતો ધર્મો યુષ્માભિર્મુનિપુઙ્ગવૈઃ ॥
સર્વં કૃત્વા ચ વિસ્પષ્ટં માં મૂઢં બોધયન્ત્વહો

સ્ત્રીઘ્નગોઘ્નકૃતઘ્નાનાં ગુરુસ્ત્રીગામિનાં તથા ॥
બ્રહ્મઘ્નાનાં ચ કો દોષો બ્રૂત માં યોગિનાં વરાઃ

વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥
કામતો ગોવધે રાજન્વર્ષં તીર્થં ભ્રમેન્નરઃ ॥
યવયાવકભોજી ચ કરેણ ચ જલં પિબેત્

તદા ધેનુશતં દિવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યઃ સદક્ષિણમ્ ॥
દત્ત્વા મુઞ્ચતિ પાપાચ્ચ ભોજયિત્વા શતં દ્વિજાન્

પ્રાયશ્ચિત્તે તુ વૈ ચીર્ણે સર્વપાપાન્ન મુચ્યતે ॥
પાપાવશેષાદ્ભવતિ દુઃખી ચાણ્ડાલ એવ ચ

આતિદેશિકહત્યાયાં તદર્ધં ફલમશ્નુતે ॥
પ્રાયશ્ચિત્તાનુકલ્પેન સર્વપાપાન્ન મુચ્યતે॥

શુક્ર ઉવાચ ॥
ગોહત્યાદ્વિગુણં પાપં સ્ત્રીહત્યાયાં ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ કાલસૂત્રે વસેદ્ધ્રુવમ્

તતો ભવેન્મહાપાપી સૂકરઃ સપ્તજન્મસુ ॥
તતો ભવતિ સર્પશ્ચ સપ્તજન્મન્યતઃ શુચિઃ

બૃહસ્પતિરુવાચ ॥
સ્ત્રીહત્યાદ્વિગુણં પાપં બ્રહ્મહત્યાકૃતો ભવેત્ ॥
લક્ષવર્ષં મહાઘોરે કુમ્ભીપાકે વસેદ્ધ્રુવમ્

તતો ભવેન્મહાપાપી વિષ્ઠાકીટઃ શતાબ્દકમ્॥
તતો ભવતિ સર્પશ્ચ સપ્તજન્મન્યતઃ શુચિઃ

ગૌતમ ઉવાચ ॥
દોષઃ કૃતઘ્ને રાજેન્દ્ર બ્રહ્મહત્યાચતુર્ગુણઃ ॥
નિષ્કૃતિર્નાસ્તિ વેદોક્તા કૃતઘ્નાનાં ચ નિશ્ચિતમ્

રાજોવાચ ॥
લક્ષણં ચ કૃતઘ્નાનાં વદ વેદવિદાં વર ॥
કૃતઘ્નઃ કતિધા પ્રોક્તઃ કેષુ કો દોષ એવ ચ

ઋષ્યશૃઙ્ગ ઉવાચ ॥
કૃતઘ્નાઃ ષોડશવિધાઃ સામવેદે નિરૂપિતાઃ ॥
સર્વઃ પ્રત્યેકદોષેણ પ્રત્યેકં ફલમશ્નુતે

કૃતે સત્યે ચ પુણ્યે ચ સ્વધર્મે તપસિ સ્થિતે ॥
પ્રતિજ્ઞાયાં ચ દાને ચ સ્વગોષ્ઠીપરિપાલને

ગુરુકૃત્યે દેવકૃત્યે કામ્યકૃત્યે દ્વિજાર્ચને ॥
નિત્યકૃત્યે ચ વિશ્વાસે પરધર્મપ્રદાનયોઃ

એતાન્યો હન્તિ પાપિષ્ઠઃ સ કૃતઘ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
એતેષાં સન્તિ લોકાશ્ચ તજ્જન્મ ભિન્નયોનિષુ

યાન્યાંશ્ચ નરકાંસ્તે ચ યાન્તિ રાજેન્દ્ર પાપિનઃ ॥
તે તે ચ નરકાઃ સન્તિ યમલોકે સુનિશ્ચિતમ્

સુયજ્ઞ ઉવાચ॥
કે કિં કૃત્વા કૃતઘ્નાશ્ચ કાંસ્કાન્ગચ્છન્તિ રૌરવાન્ ॥
પ્રત્યેકં શ્રોતુમિચ્છામિ વક્તુમર્હસિ મે પ્રભો॥

કાત્યાયન ઉવાચ ॥
કૃત્વા શપથરૂપં ચ સત્યં હન્તિ ન પાલયેત્ ॥
સ કૃતઘ્નઃ કાલસૂત્રે વસેદેવ ચતુર્યુગમ્

સપ્તજન્મસુ કાકશ્ચ સપ્તજન્મસુ પેચકઃ ॥
તતઃ શૂદ્રો મહાવ્યાધિઃ સપ્તજન્મસ્વતઃ શુચિઃ

શ્રીસનન્દન ઉવાચ ॥
પુણ્યં કૃત્વા વદત્યેવ કીર્તિવર્દ્ધનહેતુના ॥
સ કૃતઘ્નસ્તપ્તસૂર્મ્યાં વસત્યેવ યુગત્રયમ્

પઞ્ચજન્મસુ મણ્ડૂકસ્ત્રિષુ જન્મસુ કર્કટઃ ॥
તદા મૂકો મહાવ્યાધિર્દરિદ્રશ્ચ તતઃ શુચિઃ

સનાતન ઉવાચ ॥
સ્વધર્મં હન્તિ યો વિપ્રઃ સન્ધ્યાત્રયવિવર્જિતઃ ॥
અતર્પયંશ્ચ યઃ સ્નાતિ વિષ્ણુનૈવેદ્યવર્જિતઃ

વિષ્ણુપૂજાવિહીનશ્ચ વિષ્ણુમન્ત્રવિહીનકઃ ॥
એકાદશીવિહીનઃ શ્રીકૃષ્ણજન્મદિને તદા ॥

શિવરાત્રૌ ચ યો ભુઙ્ક્તે શ્રીરામનવમીદિને ॥
પિતૃકૃત્યાદિહીનો યઃ સ કૃતઘ્ર ઇતિ સ્મૃતઃ

કુમ્ભીપાકે વસત્યેવ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ ॥
તતશ્ચાણ્ડાલતાં યાતિ સપ્તજન્મસુ નિશ્ચિતમ્

શતજન્મનિ ગૃધ્રશ્ચ શતજન્મનિ સૂકરઃ ॥
તતો ભવેદ્બ્રાહ્મણશ્ચ શૂદ્રાણાં સૂપકારકઃ

તતો ભવેજ્જન્મ સપ્ત બ્રાહ્મણો વૃષવાહકઃ ॥
શૂદ્રાણાં શવદાહી ચ ભવેત્સપ્તસુ જન્મસુ ॥

દ્વિજો ભૂત્વા સપ્તજનૌ ભારતે વૃષલીપતિઃ ॥
ભુક્ત્વા સ્વભોગલેશં ચ ભ્રમિત્વા યાતિ રૌરવમ્

પુનઃ પુનઃ પાપયોનિં નરકં ચ પુનઃ પુનઃ ॥
તતો ભવેદ્ગર્દભશ્ચ માર્જારઃ પઞ્ચજન્મસુ

પઞ્ચજન્મસુ મણ્ડૂકો ભવેચ્છુદ્ધસ્તતઃ ક્રમાત્

સુયજ્ઞ ઉવાચ ॥
શૂદ્રાણાં સૂપકરણે શૂદ્રાણાં શવદાહને ॥
શૂદ્રાન્નભોજને વાઽપિ શૂદ્રસ્ત્રીગમનેઽપિ ચ

બ્રાહ્મણાનાં ચ કો દોષો વૃષાણાં વાહને તથા ॥
એતાન્સર્વાન્સમાલોચ્ય બ્રૂહિ માં નિશ્ચયં મુને

પરાશર ઉવાચ ॥
શૂદ્રાણાં સૂપકારશ્ચ યો વિપ્રો જ્ઞાનદુર્બલઃ ॥
અસિપત્રે વસત્યેવ યુગાનામેકસપ્તતિઃ

તતો ભવેદ્ગર્દભશ્ચ મૂષિકઃ સપ્તજન્મસુ॥
તૈલકીટસ્સપ્તજન્મસ્વતઃ શુદ્ધો ભવેન્નરઃ

જરત્કારુરુવાચ ॥
ભૃત્યદ્વારા સ્વયં વાઽપિ યો વિપ્રો વૃષવાહકઃ ॥
સ કૃતઘ્ન ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રસિદ્ધો ભારતે નૃપ

બ્રહ્મહત્યાસમં પાપં તન્નિત્યં વૃષતાડને ॥
વૃષપૃષ્ઠે ભારદાનાત્પાપં તદ્દ્વિગુણં ભવેત

સૂર્ય્યાતપે વાહયેદ્યઃ ક્ષુધિતં તૃષ્ટિતં વૃષમ્ ॥
બ્રહ્મહત્યાશતં પાપં લભતે નાત્ર સંશયઃ

અન્નં વિષ્ઠા જલં મૂત્રં વિપ્રાણાં વૃષવાહિનામ્ ॥
નાધિકારો ભવેત્તેષાં પિતૃદેવાર્ચને નૃપ

લાલાકુણ્ડે વસત્યેવ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ ॥
વિષ્ઠાભક્ષ્યં મૂત્રજલં તત્ર તસ્ય ભવેદ્ધ્રુવમ્

ત્રિસન્ધ્યં તાડયેત્તં ચ શૂલેન યમકિઙ્કરઃ ॥
ઉલ્કાં દદાતિ મુખતઃ સૂચ્યા કૃન્તતિ સન્તતમ્

ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ વિષ્ઠાયાં ચ કૃમિર્ભવેત્ ॥
તતઃ કાકઃ પઞ્ચજન્મસ્વથૈવં બક એવ ચ

પઞ્ચજન્મસુ ગૃધ્રશ્ચ શૃગાલઃ સપ્તજન્મસુ ॥
તતો દરિદ્રઃ શૂદ્રશ્ચ મહાવ્યાધિસ્તતઃ શુચિઃ

ભારદ્વાજ ઉવાચ ॥
શૂદ્રાણાં શવદાહી યઃ સ કૃતઘ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ ॥
વયઃપ્રમાણાં રાજેન્દ્ર બ્રહ્મહત્યાં લભેદ્ધ્રુવમ્

તત્તુલ્યયોનિભ્રમણાત્તત્તુલ્યનરકાચ્છુચિઃ ॥
યો દોષો બ્રાહ્મણાનાં ચ શૂદ્રાણાં શવદાહને

તાવદેવ ભવેદ્દોષઃ શૂદ્રશ્રાદ્ધાન્નભોજને

વિભાણ્ડક ઉવાચ ॥
પિતૃશ્રાદ્ધે ચ શૂદ્રાણાં ભુઙ્ક્તે યો બ્રાહ્મણોઽધમઃ॥
સુરાપીતી બ્રહ્મઘાતી પિતૃદેવાર્ચનાદ્બહિઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
યો દોષો બ્રાહ્મણાનાં ચ શૂદ્રસ્ત્રીગમને નૃપ ॥
અહં વક્ષ્યામિ વેદોક્તં સાવધાનં નિશામય

કૃતઘ્નાનાં પ્રધાનશ્ચ યો વિપ્રો વૃષલીપતિઃ ॥
કૃમિદંષ્ટ્રે વસેત્સોઽપિ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

કૃમિભક્ષ્યો ભવેદ્વિપ્રો વિહ્વલો યમકિઙ્કરૈઃ ॥
પ્રતિમાં તાં તપ્તલૌહીમાશ્લેષયતિ નિત્યશઃ

તતશ્ચ પુંશ્ચલીયોનૌ કૃમિર્ભવતિ નિશ્ચિતમ્ ॥
એવં વર્ષસહસ્રં ચ તતઃ શૂદ્રસ્તતઃ શુચિઃ

સુયજ્ઞ ઉવાચ॥
અન્યેષાં ચ કૃતઘ્નાનાં વદ કર્મફલં મુને॥
શ્લાઘ્યો મે બ્રાહ્મશાપશ્ચ કસ્ય સમ્પદ્વિનાઽઽપદમ્

ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં સફલં જીવનં મમ ॥
આગતાસ્તુ યતો મુક્તા મદ્ગેહે મુનયઃ સુરાઃ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિ૦ પ્ર૦ નારદનારાયણસંવાદાન્તર્ગતહરગૌરીસંવાદે નૃપમુનિસંવાદે રાધોપાખ્યાને
કર્મવિપાકો નામૈકપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ