બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.3

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
અથાણ્ડં તજ્જલેઽતિષ્ઠદ્યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ ॥
તતઃ સ્વકાલે સહસા દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ

તન્મધ્યે શિશુરેકશ્ચ શતકોટિરવિપ્રભઃ॥
ક્ષણં રોરૂયમાણશ્ચ સ શિશુઃ પીડિતઃ ક્ષુધા

પિતૃમાતૃપરિત્યક્તો જલમધ્યે નિરાશ્રયઃ ॥
નૈકબ્રહ્માણ્ડનાથો યો દદર્શોર્ધ્વમનાથવત્

સ્થૂલાત્સ્થૂલતમઃ સોઽપિ નામ્ના દેવો મહાવિરાટ્ ॥
પરમાણુર્યથા સૂક્ષ્માત્પરઃ સ્થૂલાત્તથાઽપ્યસૌ

તેજસાં ષોડશાંશોઽયં કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
આધારોઽસંખ્યવિશ્વાનાં મહાવિષ્ણુસ્સુરેશ્વરઃ

પ્રત્યેકં રોમકૂપેષુ વિશ્વાનિ નિખિલાનિ ચ ॥
અદ્યાપિ તેષાં સંખ્યાં ચ કૃષ્ણો વક્તું ન હિ ક્ષમઃ

યથાઽસ્તિ સંખ્યા રજસાં વિશ્વાનાં ન કદાચન ॥
બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદીનાં તથા સંખ્યા ન વિદ્યતે

પ્રતિવિશ્વેષુ સન્ત્યેવં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ॥
પાતાલાદ્બ્રહ્મલોકાન્તં બ્રહ્માણ્ડં પરિકીર્ત્તિતમ્

તત ઊર્ધ્વે ચ વૈકુણ્ઠો બ્રહ્માણ્ડાદ્બહિરેવ સઃ ॥
સ ચ સત્યસ્વરૂપશ્ચ શશ્વન્નારાયણો યથા

તદૂર્ધ્વે ગોલકશ્ચૈવ પઞ્ચાશત્કોટિયોજનાત્ ॥
નિત્યઃ સત્યસ્વરૂપશ્ચ યથા કૃષ્ણસ્તથાપ્યયમ્

સપ્તદ્વીપમિતા પૃથ્વી સપ્તસાગરસંયુતા ॥
એકોનપઞ્ચાશદુપદ્વીપાઽસંખ્યવનાન્વિતા

ઊર્ધ્વં સપ્ત સુવર્લોકા બ્રહ્મલોકસમન્વિતાઃ ॥
પાતાલાનિ ચ સપ્તાધશ્ચૈવં બ્રહ્માણ્ડમેવ ચ

ઊર્ધ્વં ધરાયા ભૂર્લોકો ભુવર્લોકસ્તતઃ પરઃ ॥
સ્વર્લોકસ્તુ તતઃ પશ્ચાન્મહર્લોકસ્તતો જનઃ

તતઃ પરસ્તપોલોકઃ સત્યલોકસ્તતઃ પરઃ ॥
તતઃ પરો બ્રહ્મલોકસ્તપ્તકાઞ્ચનનિર્મિતઃ ॥

એવં સર્વં કૃત્રિમં તદ્બાહ્યાભ્યન્તર એવ ચ ॥
તદ્વિનાશે વિનાશશ્ચ સર્વેષામેવ નારદ

જલબુદુદવત્સર્વં વિશ્વસંઘમનિત્યકમ્ ॥
નિત્યૌ ગોલોકવૈકુણ્ઠૌ સત્યૌ શશ્વદકૃત્રિમૌ

લોમકૂપે ચ વિધ્યણ્ડં પ્રત્યેકં તસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
એષાં સંખ્યાં ન જાનાતિ કૃષ્ણોઽન્યસ્યાપિ કા કથા

પ્રત્યેકં પ્રતિવિધ્યણ્ડે બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ॥
તિસ્રઃ કોટ્યઃ સુરાણાં ચ સંખ્યા સર્વત્ર પુત્રક

દિગીશાશ્ચૈવ દિક્પાલા નક્ષત્રાણિ ગ્રહાદયઃ ॥
ભુવિ વર્ણાશ્ચ ચત્વારોઽધો નાગાશ્ચ ચરાચરાઃ

અથ કાલેન સ વિરાડૂર્ધ્વં દૃષ્ટ્વા પુનઃ પુનઃ ॥
ડિમ્ભાન્તરં ચ શૂન્યં ચ ન દ્વિતીયં કથંચન

ચિન્તામવાપ ક્ષુદ્યુક્તો રુરોદ ચ પુનઃ પુનઃ ॥
જ્ઞાનં પ્રાપ્ય તદા દધ્યૌ કૃષ્ણં પરમપૂરુષમ્

તતો દદર્શ તત્રૈવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનમ્ ॥
નવીનનીરદશ્યામં દ્વિભુજં પીતવાસસમ્

સસ્મિતં મુરલીહસ્તં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્ ॥
જહાસ બાલકસ્તુષ્ટો દૃષ્ટ્વા જનકમીશ્વરમ્

વરં તસ્મૈ દદૌ તુષ્ટો વરેશઃ સમયોચિતમ્॥
મત્સમો જ્ઞાનયુક્તશ્વ ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતઃ

બ્રહ્માણ્ડાસંખ્યનિલયો ભવ વત્સ લયાવધિ ॥
નિષ્કામો નિર્ભયશ્ચૈવ સર્વેષાં વરદો વરઃ ॥
રોગમૃત્યુજરાશોકપીડાદિપરિવર્જિતઃ

ઇત્યુક્ત્વા તદ્દક્ષકર્ણે મહામન્ત્રં ષડક્ષરમ્ ॥
ત્રિઃ કૃત્વા પ્રજજાપાદૌ વેદાઙ્ગમવરં પરમ્

પ્રણવાદિચતુર્થ્યન્તં કૃષ્ણ ઇત્યક્ષરદ્વયમ્ ॥
વહ્નિજ્વાલાન્તમિષ્ટં ચ સર્વવિઘ્નહરં પરમ્

મન્ત્રં દત્ત્વા તદાહારં કલ્પયામાસ વૈ પ્રભુઃ॥
શ્રૂયતાં તદ્બ્રહ્મપુત્ર નિબોધ કથયામિ તે

પ્રતિવિશ્વેષુ નૈવેદ્યં દદ્યાદ્વૈ વૈષ્ણવો જનઃ ॥
ષોડશાંશં વિષયિણો વિષ્ણોઃ પઞ્ચદશાસ્ય વૈ

નિર્ગુણસ્યાત્મનશ્ચૈવ પરિપૂર્ણતમસ્ય ચ ॥
નૈવેદ્યેન ચ કૃષ્ણસ્ય નહિ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમ્

યદ્દદાતિ વ નૈવેદ્યં યસ્મૈ દેવાય યો જનઃ ॥
સ ચ ખાદતિ તત્સર્વં લક્ષ્મીદૃષ્ટ્યા પુનર્ભવેત્

તં ચ મન્ત્રં વરં દત્ત્વા તમુવાચ પુનર્વિભુઃ ॥
અન્યો વરઃ ક ઇષ્ટસ્તે તં મે બ્રૂહિ દદામિ તે

કૃષ્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ મહાવિરાટ્ ॥
અદન્તો બાલકસ્તત્ર વચનં સમયોચિતમ્

મહાવિરાડુવાચ ॥
વરં મે ત્વત્પદામ્ભોજે ભક્તિર્ભવતુ નિશ્ચલા ॥
સન્તતં યાવદાયુર્મે ક્ષણં વા સુચિરં ચ વા

ત્વદ્ભક્તિયુક્તો યો લોકે જીવન્મુક્તઃ સ સન્તતમ્ ॥
ત્વદ્ભક્તિહીનો મૂર્ખશ્ચ જીવન્નપિ મૃતો હિ સઃ

કિં તજ્જપેન તપસા યજ્ઞેન યજનેન ચ ॥
વ્રતેનૈવોપવાસેન પુણ્યતીર્થનિષેવયા

કૃષ્ણભક્તિવિહીનસ્ય પુંસઃ સ્યાજ્જીવનં વૃથા ॥
યેનાત્મના જીવિતશ્ચ તમેવ નહિ મન્યતે

યાવદાત્મા શરીરેઽસ્તિ તાવત્સ્યાચ્છક્તિસંયુતઃ ॥
પશ્ચાદ્યાન્તિ ગતે તસ્મિન્ન સ્વતન્ત્રાશ્ચ શક્તયઃ

સ ચ ત્વં ચ મહાભાગ સર્વાત્મા પ્રકૃતેઃ પરઃ ॥
સ્વેચ્છામયશ્ચ સર્વાદ્યો બ્રહ્મ જ્યોતિઃ સનાતનઃ

ઇત્યુક્ત્વા બાલકસ્તત્ર વિરરામ ચ નારદ ॥
ઉવાચ કૃષ્ણઃ પ્રત્યુક્તિં મધુરાં શ્રુતિસુન્દરીમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
સુચિરં સુસ્થિરં તિષ્ઠ યથાઽહં ત્વં તથા ભવ ॥
અસંખ્યબ્રહ્મણાં પાતે પાતસ્તે ન ભવિષ્યતિ

અંશેન પ્રતિવિધ્યણ્ડે ત્વં ચ પુત્ર વિરાડ્ ભવ ॥
ત્વન્નાભિપદ્મે બ્રહ્મા ચ વિશ્વસ્રષ્ટા ભવિષ્યતિ

લલાટે બ્રહ્મણશ્ચૈવ રુદ્રાશ્ચૈકાદશૈવ તુ ॥
શિવાંશેન ભવિષ્યન્તિ સૃષ્ટિસંચરણાય વૈ

કાલાગ્નિરુદ્રસ્તેષ્વેકો વિશ્વસંહારકારકઃ ॥
પાતા વિષ્ણુશ્ચ વિષયી ક્ષુદ્રાંશેન ભવિષ્યતિ॥

મદ્ભક્તિયુક્તઃ સતતં ભવિષ્યસિ વરેણ મે ॥
ધ્યાનેન કમનીયં માં નિત્યં દ્રક્ષ્યસિ નિશ્ચિતમ્

માતરં કમનીયાં ચ મમ વક્ષઃસ્થલસ્થિતામ્ ॥
યામિ લોકં તિષ્ઠ વત્સેત્યુક્ત્વા સોઽન્તરધીયત

ગત્વા ચ નાકં બ્રહ્માણં શઙ્કરં સ ઉવાચ હ ॥
સ્રષ્ટારં સ્રષ્ટુમીશં ચ સંહર્તારં ચ તત્ક્ષણમ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું ગચ્છ વત્સ નાભિપદ્મોદ્ભવો ભવ॥
મહાવિરાડ્ લોમકૂપે ક્ષુદ્રસ્ય ચ વિધેઃ શૃણુ

ગચ્છ વત્સ મહાદેવ બ્રહ્મભાલોદ્ભવો ભવ ॥
અંશેન ચ મહાભાગ સ્વયં ચ સુચિરં તપઃ

ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથો વિરરામ વિધેઃ સુતઃ ॥
જગામ નત્વા તં બ્રહ્મા શિવશ્ચ શિવદાયકઃ

મહાવિરાડ્ લોમકૂપે બ્રહ્માણ્ડે ગોલકે જલે ॥
સ બભૂવ વિરાટ્ક્ષુદ્રો વિરાડંશેન સામ્પ્રતમ્

શ્યામો યુવા પીતવાસાઃ શયાનો જલતલ્પકે॥
ઈષદ્ધાસઃ પ્રસન્નાસ્યો વિશ્વરૂપી જનાર્દનઃ

તન્નાભિકમલે બ્રહ્મા બભૂવ કમલોદ્ભવઃ ॥
સંભૂય પદ્મદણ્ડં ચ બભ્રામ યુગલક્ષકમ્

નાન્તં જગામ દણ્ડસ્ય પદ્મનાભસ્ય પદ્મજઃ ॥
નાભિજસ્ય ચ પદ્મસ્ય ચિન્તામાપ પિતામહઃ

સ્વસ્થાનં પુનરાગત્ય દધ્યૌ કૃષ્ણપદામ્બુજમ્ ॥
તતો દદર્શ ક્ષુદ્રં તં ધ્યાત્વા તદ્દિવ્યચક્ષુષા

શયાનં જલતલ્પે ચ બ્રહ્માણ્ડપિણ્ડમાવૃતે ॥
યલ્લોમકૂપે બ્રહ્માણ્ડં તં ચ તત્પરમીશ્વરમ્

શ્રીકૃષ્ણં ચાપિ ગોલોકં ગોપગોપીસમન્વિતમ્ ॥
તં સંસ્તૂય વરં પ્રાપ તતઃ સૃષ્ટિં ચકાર સઃ

બભૂવુર્બ્રહ્મણઃ પુત્રા માનસાઃ સનકાદયઃ ॥
તતો રુદ્રાઃ કપાલાચ્ચ શિવસ્યૈકાદશ સ્મૃતાઃ

બભૂવ પાતા વિષ્ણુશ્ચ વામે ક્ષુદ્રસ્ય પાર્શ્વતઃ ॥
ચતુર્ભુજશ્ચ ભગવાઞ્શ્વેતદ્વીપનિવાસકૃત્

ક્ષુદ્રસ્ય નાભિપદ્મે ચ બ્રહ્મા વિશ્વં સસર્જ સઃ ॥
સ્વર્ગં મર્ત્યં ચ પાતાલં ત્રિલોકં સચરાચરમ્

એવં સર્વં લોમકૂપે વિશ્વં પ્રત્યેકમેવ ચ ॥
પ્રતિવિશ્વં ક્ષુદ્રવિરાડ્ બ્રહ્મ વિષ્ણુશિવાદયઃ

ઇત્યેવં કથિતં વત્સ કૃષ્ણસઙ્કીર્ત્તનં શુભમ્ ॥
સુખદં મોક્ષદં સારં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારદનારાયણસંવાદે વિશ્વબ્રહ્માણ્ડવર્ણનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ