બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.2

નારદ ઉવાચ ॥
સમાસેન શ્રુતં સર્વં દેવીનાં ચરિતં વિભો ॥
વિબોધનાર્થં બોધસ્ય વ્યાસતો વક્તુમર્હસિ

સૃષ્ટેરાદ્યા સૃષ્ટિવિધૌ કથમાવિર્બભૂવ હ ॥
કથં વા પઞ્ચધા ભૂતા વદ વેદવિદાં વર

ભૂતા યા યાશ્ચ કલયા તયા ત્રિગુણયા ભવે ॥
વ્યાસેન તાસાં ચરિતં શ્રોતુમિચ્છામિ સામ્પ્રતમ્

તાસાં જન્માનુકથનં ધ્યાનં પૂજાવિધિં પરમ્ ॥
સ્તોત્રં કવચમૈશ્વર્ય્યં શૌર્યં વર્ણય મઙ્ગલમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
નિત્યાત્મા ચ નભો નિત્યં કાલો નિત્યો દિશો યથા ॥
વિશ્વેષાં ગોકુલં નિત્યં નિત્યો ગોલોક એવ ચ

તદેકદેશો વૈકુણ્ઠો લમ્બભાગઃ સ નિત્યકઃ ॥
તથૈવ પ્રકૃતિર્નિત્યા બ્રહ્મલીના સનાતની

યથાઽગ્નૌ દાહિકા ચન્દ્રે પદ્મે શોભા પ્રભા રવૌ ॥
શશ્વદ્યુક્તા ન ભિન્ના સા તથા પ્રકૃતિરાત્મનિ

વિના સ્વર્ણં સ્વર્ણકારઃ કુણ્ડલં કર્તુમક્ષમઃ ॥
વિના મૃદા કુલાલો હિ ઘટં કર્તું ન હીશ્વરઃ ॥

નહિ ક્ષમસ્તથા બ્રહ્મા સૃષ્ટિં સ્રષ્ટું તયા વિના ॥
સર્વશક્તિસ્વરૂપા સા તયા સ્યાચ્છક્તિમાન્સદા

ઐશ્વર્ય્યવચનઃ શક્ ચ તિઃ પરાક્રમવાચકઃ ॥
તત્સ્વરૂપા તયોર્દાત્રી યા સા શક્તિઃ પ્રકીર્તિતા

સમૃદ્ધિબુદ્ધિસમ્પત્તિયશસાં વચનો ભગઃ ॥
તેન શક્તિર્ભગવતી ભગરૂપા ચ સા સદા

તયા યુક્તઃ સદાઽઽત્મા ચ ભગવાંસ્તેન કથ્યતે ॥
સ ચ સ્વેચ્છામયઃ કૃષ્ણઃ સાકારશ્ચ નિરાકૃતિઃ

તેજોરૂપં નિરાકારં ધ્યાયન્તે યોગિનઃ સદા ॥
વદન્તિ તે પરં બ્રહ્મ પરમાત્માનમીશ્વરમ્

અદૃશ્યં સર્વ દ્રષ્ટારં સર્વજ્ઞં સર્વકારણમ્ ॥
સર્વદં સર્વરૂપાન્તમરૂપં સર્વપોષકમ્

વૈષ્ણવાસ્તે ન મન્યન્તે તદ્ભક્તાઃ સૂક્ષ્મદર્શિનઃ॥
વદન્તિ કસ્ય તેજસ્તે ઇતિ તેજસ્વિનં વિના

તેજોમણ્ડલમધ્યસ્થં બ્રહ્મ તેજસ્વિનં પરમ્॥
સ્વેચ્છામયં સર્વરૂપં સર્વકારણકારણમ્

અતીવસુન્દરં રૂપં બિભ્રતં સુમનોહરમ્ ॥
કિશોરવયસં શાન્તં સર્વકાન્તં પરાત્પરમ્

નવીનનીરદાભાસં રાસૈકશ્યામસુન્દરમ્ ॥
શરન્મધ્યાહ્નપદ્મૌઘશોભામોચકલોચનમ્

મુક્તાસારમહાસ્વચ્છદન્તપઙ્ક્તિમનોહરમ્ ॥
મયૂરપુચ્છચૂડં ચ માલતીમાલ્યમણ્ડિતમ્

સુનાસં સસ્મિતં શશ્વદ્ભક્તાનુગ્રહકારકમ્ ॥
જ્વલદગ્નિવિશુદ્ધૈકપીતાંશુકસુશોભિતમ્

દ્વિભુજં મુરલીહસ્તં રત્નભૂષણભૂષિતમ્ ॥
સર્વાધારં ચ સર્વેશં સર્વશક્તિયુતં વિભુમ્

સર્વૈશ્વર્ય્યપ્રદં સર્વં સ્વતન્ત્રં સર્વમઙ્ગલમ્ ॥
પરિપૂર્ણતમં સિદ્ધં સિદ્ધિ દં સિદ્ધિકારણમ્

ધ્યાયન્તે વૈષ્ણવાઃ શશ્વદેવંરૂપં સનાતનમ્ ॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકભીતિહરં પરમ્

બ્રહ્મણો વયસા યસ્ય નિમેષ ઉપચાર્ય્યતે ॥
સ ચાત્મા પરમં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્યભિધીયતે

કૃષિસ્તદ્ભક્તિવચનો નશ્ચ તદ્દાસ્યકારકઃ ॥
ભક્તિદાસ્યપ્રદાતા યઃ સ કૃષ્ણઃ પરિકીર્તિતઃ

કૃષિશ્ચ સર્વવચનો નકારો બીજવાચકઃ ॥
સર્વબીજં પરં બ્રહ્મ કૃષ્ણ ઇત્યભિધીયતે

અસંખ્યબ્રહ્મણા પાતે કાલેઽતીતેઽપિ નારદ ॥
યદ્ગુણાનાં નાસ્તિ નાશસ્તત્સમાનો ગુણેન ચ

સ કૃષ્ણઃ સર્વસૃષ્ટ્યાદૌ સિસૃક્ષુસ્ત્વેક એવ ચ ॥
સૃષ્ટ્યુન્મુખસ્તદંશેન કાલેન પ્રેરિતઃ પ્રભુઃ

સ્વેચ્છામયઃ સ્વેચ્છયા ચ દ્વિધારૂપો બભૂવ હ ॥
સ્ત્રીરૂપા વામભાગાંશાદ્દક્ષિણાંશઃ પુમાન્સ્મૃતઃ

તાં દદર્શ મહાકામી કામાધારઃ સનાતનઃ ॥
અતીવ કમનીયાં ચ ચારુચમ્પકસન્નિભામ્

પૂર્ણેન્દુબિમ્બસદૃશનિતમ્વયુગલાં પરામ્ ॥
સુચારુકદલીસ્તમ્ભસદૃશશ્રોણિસુન્દરીમ્

શ્રીયુક્તશ્રીફલાકારસ્તનયુગ્મમનોરમામ્ ॥
પુષ્ટ્યા યુક્તાં સુલલિતાં મધ્યક્ષીણાં મનોહરામ્

અતીવ સુન્દરીં શાન્તાં સસ્મિતાં વક્રલોચનામ્ ॥
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્

શશ્વચ્ચક્ષુશ્ચકોરાભ્યાં પિબન્તીં સન્તતં મુદા ॥
કૃષ્ણસ્ય સુન્દરમુખં ચન્દ્રકોટિવિનિન્દકમ્

કસ્તૂરીબિન્દુભિઃ સાર્દ્ધમધશ્ચન્દનબિન્દુના ॥
સમં સિન્દૂરબિન્દું ચ ભાલમધ્યે ચ બિભ્રતીમ્

સુવક્રકબરીભારં માલતીમાલ્યભૂષિતમ્ ॥
રત્નેન્દ્રસારહારં ચ દધતીં કાન્તકામુકીમ્

કોટિચન્દ્રપ્રભાજુષ્ટપુષ્ટશોભાસમન્વિતામ્ ॥
ગમને રાજહંસીં તાં દૃષ્ટ્યા ખઞ્જનગઞ્જનીમ્

અતિમાત્રં તયા સાર્દ્ધં રાસેશો રાસમણ્ડલે ॥
રાસોલ્લાસેષુ રહસિ રાસક્રીડાં ચકાર હ

નાનાપ્રકારશૃંગારં શૃઙ્ગારો મૂર્ત્તિમાનિવ॥
ચકાર સુખસમ્ભોગં યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ

તતઃ સ ચ પરિશ્રાન્તસ્તસ્યા યોનૌ જગત્પિતા ॥
ચકાર વીર્ય્યાધાનં ચ નિત્યાનન્દઃ શુભક્ષણે

ગાત્રતો યોષિતસ્તસ્યાઃ સુરતાન્તે ચ સુવ્રત ॥
નિસ્સસાર શ્રમજલં શ્રાન્તાયાસ્તેજસા હરેઃ

મહાસુરતખિન્નાયા નિશ્વાસશ્ચ બભૂવ હ ॥
તદાધારશ્રમજલં તત્સર્વં વિશ્વગોલકમ્

સ ચ નિઃશ્વાસવાયુશ્ચ સર્વાધારો બભૂવ હ ॥
નિશ્શ્વાસવાયુઃ સર્વેષાં જીવિનાં ચ ભવેષુ ચ

બભૂવ મૂર્ત્તિમદ્વાયોર્વામાઙ્ગાત્પ્રાણવલ્લભા ॥
તત્પત્ની સા ચ તત્પુત્રાઃ પ્રાણાઃ પઞ્ચ ચ જીવિનામ્

પ્રાણોઽપાનઃ સમાનશ્ચૈવોદાનો વ્યાન એવ ચ ॥
બભૂવુરેવ તત્પુત્રા અધઃપ્રાણાશ્ચ પઞ્ચ ચ

ઘર્મતોયાધિદેવશ્ચ બભૂવ વરુણો મહાન્ ॥
તદ્વામાઙ્ગાચ્ચ તત્પત્ની વરુણાની બભૂવ સા

અથ સા કૃષ્ણશક્તિશ્ચ કૃષ્ણાદ્ગર્ભં દધાર હ ॥
શતમન્વન્તરં યાવજ્જ્વલન્તો(તી?) બ્રહ્મતેજસા

કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી સા કૃષ્ણપ્રાણાધિકપ્રિયા ॥
કૃષ્ણસ્ય સઙ્ગિની શશ્વત્કૃષ્ણવક્ષસ્થલસ્થિતા

શતમન્વન્તરાતીતે કાલે પરમસુન્દરી ॥
સુષાવાણ્ડં સુવર્ણાભં વિશ્વાધારાલયં પરમ્

દૃષ્ટ્વા ચાણ્ડં હિ સા દેવી હૃદયેન વિદૂયતા ॥
ઉત્સસર્જ ચ કોપેન તદણ્ડં ગોલકે જલે

દૃષ્ટ્વા કૃષ્ણશ્ચ તત્ત્યાગં હાહાકારં ચકાર દ॥।
શશાપ દેવીં દેવેશસ્તત્ક્ષણં ચ યથોચિતમ્

યતોઽપત્યં ત્વયા ત્યક્તં કોપશીલે સુનિષ્ઠુરે ॥
ભવ ત્વમનપત્યાઽપિ ચાદ્યપ્રભૃતિ નિશ્ચિતમ્

યા યાસ્ત્વદંશરૂપાશ્ચ ભવિષ્યન્તિ સુરસ્ત્રિયઃ ॥
અનપત્યાશ્ચ તાઃ સર્વાસ્ત્વત્સમા નિત્યયૌવનાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દેવી જિહ્વાગ્રાત્સહસા તતઃ ॥
આવિર્બભૂવ કન્યૈકા શુક્લવર્ણા મનોહરા

પીતવસ્ત્રપરીધાના વીણાપુસ્તકધારિણી ॥
રત્નભૂષણભૂષાઢ્યા સર્વશાસ્ત્રાધિદેવતા

અથ કાલાન્તરે સા ચ દ્વિધારૂપા બભૂવ હ ॥
વામાર્દ્ધાઙ્ગા ચ કમલા દક્ષિણાર્દ્ધા ચ રાધિકા

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો દ્વિધારૂપો બભૂવ હ ॥
દક્ષિણાર્દ્ધસ્સ્યાદ્દ્વિભુજો વામાર્દ્ધશ્ચ ચતુર્ભુજઃ

ઉવાચ વાણીં શ્રીકૃષ્ણસ્ત્વમસ્ય ભવ કામિની॥
અત્રૈવ માનિની રાધા નૈવ ભદ્રં ભવિષ્યતિ

એવં લક્ષ્મીં સંપ્રદૌ તુષ્ટો નારાયણાય વૈ ॥
સંજગામ ચ વૈકુણ્ઠં તાભ્યાં સાર્દ્ધં જગત્પતિઃ

અનપત્યે ચ તે દ્વે ચ યતો રાધાંશસમ્ભવે॥
નારાયણાઙ્ગાદભવન્પાર્ષદાશ્ચ ચતુર્ભુજાઃ

તેજસા વયસા રૂપગુણાભ્યાં ચ સમા હરેઃ ॥
બભૂવુઃ કમલાઙ્ગાચ્ચ દાસીકોટ્યશ્ચ તત્સમાઃ

અથ ગોલોકનાથસ્ય લોમાવિવરતો મુને ॥
આસન્નસંખ્યગોપાશ્ચ વયસા તેજસા સમાઃ

રૂપેણ સુગુણેનૈવ વેષાદ્વા વિક્રમેણ ચ ॥
પ્રાણતુલ્યાઃ પ્રિયાઃ સર્વે બભૂવુઃ પાર્ષદા વિભોઃ

રાધાઙ્ગલોમકૂપેભ્યો બભૂવુર્ગોપકન્યકાઃ ॥
રાધાતુલ્યાશ્ચ સર્વાસ્તા નાન્યતુલ્યાઃ પ્રિયંવદાઃ

રત્નભૂષણભૂષાઢ્યાઃ શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનાઃ ॥
અનપત્યાશ્ચ તાઃ સર્વાઃ પુંસઃ શાપેન સન્તતમ્

એતસ્મિન્નન્તરે વિપ્ર સહસા કૃષ્ણદેહતઃ ॥
આવિર્બભૂવ સા દુર્ગા વિષ્ણુમાયા સનાતની

દેવી નારાયણીશાના સર્વશક્તિસ્વરૂપિણી ॥
બુદ્ધ્યધિષ્ઠાતૃદેવી સા કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

દેવીનાં બીજરૂપા ચ મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી॥
પરિપૂર્ણતમા તેજઃસ્વરૂપા ત્રિગુણાત્મિકા

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભા સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભા ॥
ઈષદ્ધાસપ્રસન્નાસ્યા સહસ્રભુજસંયુતા

નાનાશસ્ત્રાસ્ત્રનિકરં બિભ્રતી સા ત્રિલોચના ॥
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાના રત્નભૂષણભૂષિતા

યસ્યાશ્ચાંશાંશકલયા બભૂવુઃ સર્વયોષિતઃ ॥
સર્વવિશ્વસ્થિતા લોકા મોહિતા માયયા યયા

સર્વૈશ્વર્ય્યપ્રદાત્રી ચ કામિનાં ગૃહમેધિનામ્ ॥
કૃષ્ણભક્તિ પ્રદાત્રી ચ વૈષ્ણવાનાં ચ વૈષ્ણવી

મુમુક્ષૂણાં મોક્ષદાત્રી સુખિનાં સુખદાયિની॥
સ્વર્ગેષુ સ્વર્ગલક્ષ્મીઃ સા ગૃહલક્ષ્મીર્ગૃહેષ્વસૌ॥ ।

તપસ્વિષુ તપસ્યા ચ શ્રીરૂપા સા નૃપેષુ ચ ॥
યા ચાગ્નૌ દાહિકારૂપા પ્રભારૂપા ચ ભાસ્કરે

શોભાસ્વરૂપા ચન્દ્રે ચ પદ્મેષુ ચ સુશોભના ॥
સર્વશક્તિસ્વરૂપા યા શ્રીકૃષ્ણે પરમાત્મનિ

યયા ચ શક્તિમાનાત્મા યયા વૈ શક્તિમજ્જગત્ ॥
યયા વિના જગત્સર્વં જીવન્મૃતમિવ સ્થિતમ્

યા ચ સંસારવૃક્ષસ્ય બીજરૂપા સનાતની ॥
સ્થિતિરૂપા બુદ્ધિરૂપા ફલરૂપા ચ નારદ

ક્ષુત્પિપાસા દયા શ્રદ્ધા નિદ્રા તન્દ્રા ક્ષમા ધૃતિઃ ॥
શાન્તિર્લજ્જાતુષ્ટિપુષ્ટિભ્રાન્તિકાન્ત્યાદિરૂપિણી

સા ચ સંસ્તૂય સર્વેશં તત્પુરઃ સમુપસ્થિતા ॥
રત્નસિંહાસનં તસ્યૈ પ્રદદૌ રાધિકેશ્વરઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર સસ્ત્રીકશ્ચ ચતુર્મુખઃ ॥
પદ્મનાભો નાભિપદ્માન્નિસ્સસાર પુમાન્મુને

કમણ્ડલુધરઃ શ્રીમાંસ્તપસ્વી જ્ઞાનિનાં વરઃ ॥
ચતુર્મુખસ્તં તુષ્ટાવ પ્રજ્વલન્બ્રહ્મતેજસા

સુદતી સુન્દરી શ્રેષ્ઠા શતચન્દ્રસમપ્રભા ॥
વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાના રત્નભૂષણભૂષિતા

રત્નસિંહાસને રમ્યે સ્તુતા વૈ સર્વકારણમ્ ॥
ઉવાસ સ્વામિના સાર્દ્ધ કૃષ્ણસ્ય પુરતો મુદા

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો દ્વિધારૂપો બભૂવ સઃ ॥
વામાર્દ્ધાંગો મહાદેવો દક્ષિણો ગોપિકાપતિઃ

શુદ્ધસ્ફટિકસઙ્કાશઃ શતકોટિરવિપ્રભઃ ॥
ત્રિશૂલપટ્ટિશધરો વ્યાઘ્રચર્મધરો હરઃ

તપ્તકાઞ્ચનવર્ણાભ જટાભારધરઃ પરઃ ॥
ભસ્મભૂષણગાત્રશ્ચ સસ્મિતશ્ચન્દ્રશેખરઃ

દિગમ્બરો નીલકણ્ઠઃ સર્પ ભૂષણભૂષિતઃ ॥
બિભ્રદ્દક્ષિણહસ્તેન રત્નમાલાં સુસંસ્કૃતામ્

પ્રજપન્પઞ્ચવક્ત્રેણ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનમ્ ॥
સત્યસ્વરૂપં શ્રીકૃષ્ણં પરમાત્માનમીશ્વરમ્

કારણં કારણાનાં ચ સર્વમઙ્ગલમઙ્ગલમ્ ॥
જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિશોકભીતિહરં પરમ્

સંસ્તૂય મૃત્યોર્મૃત્યું તં જાતો મૃત્યુઞ્જયાભિધઃ ॥
રત્નસિંહાસને રમ્યે સમુવાસ હરેઃ પુરઃ

ઇતિ શ્રીબ્ર૦મહાપુ૦ દ્વિ૦ પ્રકૃ૦ નારાયણનારદસંવાદે દેવદેવ્યુત્પત્તિર્નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ