બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 2.21

નારદ ઉવાચ ॥
નારાયણશ્ચ ભગવાન્વીર્ય્યાધાનં ચકાર હ ॥
તુલસ્યા કેન રૂપેણ તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

નારાયણ ઉવાચ ॥
નારાયણશ્ચ ભગવાન્દેવાનાં સાધનેન ચ ॥
શંખચૂડસ્ય રૂપેણ રેમે તદ્રામયા સહ

શંખચૂડસ્ય કવચં ગૃહીત્વા માયયા હરિઃ ॥
પુનર્વિધાય તદ્રૂપં જગામ તુલસીગૃહમ્

દુન્દુભિં વાદયામાસ તુલસીદ્વારસન્નિધૌ ॥
જયશબ્દરવદ્વારા બોધયામાસ સુન્દરીમ્

તચ્છ્રુત્વા સા ચ સાધ્વી ચ પરમાનન્દસંયુતા ॥
રાજમાર્ગગવાક્ષેણ દદર્શ પરમાદરાત્

બ્રાહ્મણેભ્યો ધનં દત્ત્વા કારયામાસ મઙ્ગલમ્ ॥
બન્દિભ્યો ભિક્ષુકેભ્યશ્ચ વાચિકેભ્યો ધનં દદૌ

અવરુહ્ય રથાદ્દેવો દેવ્યાશ્ચ ભવનં યયૌ ॥
અમૂલ્યરત્નસંક્લૃપ્તં સુન્દરં સુમનોહરમ્

દૃષ્ટ્વા ચ પુરતઃ કાન્તં શાન્તં કાન્તા મુદાઽન્વિતા ॥
તત્પાદં ક્ષાલયામાસ નનામ ચ રુરોદ ચ

રત્નસિંહા સને રમ્યે વાસયામાસ કામુકી ॥
તામ્બૂલં ચ દદૌ તસ્મૈ કર્પૂરાદિસુવાસિતમ્

અદ્ય મે સફલં જન્મ હ્યદ્ય મે સફલાઃ ક્રિયાઃ ॥
રણાગતં ચ પ્રાણેશં પશ્યન્ત્યાશ્ચ પુનર્ગૃહે

સસ્મિતા સકટાક્ષં ચ સકામા પુલકાઞ્ચિતા ॥
પપ્રચ્છ રણવૃત્તાન્તં કાન્તં મધુરયા ગિરા

તુલસ્યુવાચ ॥
અસંખ્યવિશ્વસંહર્ત્રા સાર્દ્ધમાજૌ તવ પ્રભો ॥
કથં બભૂવ વિજયસ્તન્મે બ્રૂહિ કૃપાનિધે

તુલસીવચનં શ્રુત્વા પ્રહસ્ય કમલાપતિઃ ॥
શંખચૂડસ્ય રૂપેણ તામુવાચાનૃતં વચઃ

શ્રીહરિરુવાચ ॥
આવયોઃ સમરં કાન્તે પૂર્ણમબ્દં બભૂવ હ ॥
નાશો બભૂવ સર્વેષાં દાનવાનાં ચ કામિનિ

પ્રીતિં ચ કારયામાસ બ્રહ્મા ચ સ્વયમાવયોઃ ॥
દેવાનામધિકારશ્ચ પ્રદત્તો બ્રહ્મણા પુરા

મયાઽઽગતં સ્વભવનં શિવલોકં શિવો ગતઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા જગતાં નાથઃ શયનં ચ ચકાર હ

રેમે રમાપતિસ્તત્ર રામયા સહ નારદ ॥
સા સાધ્વી સુખસમ્ભોગાદાકર્ષણવ્યતિક્રમાત્ ॥
સર્વં વિતર્કયામાસ કસ્ત્વમેવેત્યુવાચ હ

તુલસ્યુવાચ ॥
કો વા ત્વં વદ માયેશો ભુક્તાઽહં માયયા ત્વયા

દૂરીકૃતં મત્સતીત્વમથવા ત્વાં શપામહે ॥
તુલસીવચનં શ્રુત્વા હરિઃ શાપભયેન ચ

દધાર લીલયા બ્રહ્મન્સ્વાં મૂર્તિં સુમનોહરામ્ ॥
દદર્શ પુરતો દેવી દેવદેવં સનાતનમ્ ॥
નવીનનીરદ શ્યામં શરત્પઙ્કજલોચનમ્

કોટિકન્દર્પલીલાભં રત્નભૂષણભૂષિતમ્ ॥
ઈષદ્ધાસ્યં પ્રસન્નાસ્યં શોભિતં પીતવાસસા

તં દૃષ્ટ્વા કામિની કામાન્મૂર્છાં સંપ્રાપ લીલયા ॥
પુનશ્ચ ચેતનાં પ્રાપ્ય પુનઃ સા તમુવાચ હ

હે નાથ તે દયા નાસ્તિ પાષાણ સદૃશસ્ય ચ॥
છલેન ધર્મભઙ્ગેન મમ સ્વામી ત્વયા હતઃ

પાષાણસદૃશસ્ત્વં ચ દયાહીનો યતઃ પ્રભો ॥
તસ્માત્પાષાણરૂપ સ્ત્વં ભુવિ દેવ ભવાધુના

યે વદન્તિ દયાસિન્ધું ત્વાં તે ભ્રાન્તા ન સંશયઃ ॥
ભક્તો વિનાઽપરાધેન પરાર્થે ચ કથં હતઃ

દુર્વૃત્તસ્ત્વં ચ સર્વજ્ઞો ન જાનાસિ પરવ્યથામ્ ॥
અતસ્ત્વમેકજનુષિ સ્વમેવ વિસ્મરિષ્યસિ

ઇત્યુક્ત્વા ચ મહાસાધ્વી નિપત્ય ચરણે હરેઃ ॥
ભૃશં રુરોદ શોકાર્ત્તા વિલલાપ મુહુર્મુહુઃ

તસ્યાશ્ચ કરુણાં દૃષ્ટ્વા કરુણામયસાગરઃ ॥
નારાયણસ્તાં બોધયિતુમુવાચ કમલાપતિઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
તપસ્ત્વયા કૃતં સાધ્વિ મદર્થે ભારતે ચિરમ્ ॥
ત્વદર્થે શઙ્ખચૂડશ્ચ ચકાર સુચિરં તપઃ

કૃત્વા ત્વાં કામિનીં કામી વિજહાર ચ તત્ફલાત્ ॥
અધુના દાતુમુચિતં તવૈવ તપસઃ ફલમ્

ઇદં શરીરં ત્યક્ત્વા ચ દિવ્યં દેહં વિધાય ચ ॥
રાસે મે રમયા સાર્દ્ધં ત્વં રમાસદૃશી ભવ

ઇયં તનુર્નદીરૂપા ગણ્ડકીતિ ચ વિશ્રુતા ॥
પૂતા સુપુણ્યદા નૃણાં પુણ્યા ભવતુ ભારતે

તવ કેશસમૂહાશ્ચ પુણ્યવૃક્ષા ભવન્ત્વિતિ ॥
તુલસીકેશસમ્ભૂતા તુલસીતિ ચ વિશ્રુતા

ત્રિલોકેષુ ચ પુષ્પાણાં પત્રાણાં દેવપૂજને ॥
પ્રધાનરૂપા તુલસી ભવિષ્યતિ વરાનને

સ્વર્ગે મર્ત્યે ચ પાતાલે વૈકુણ્ઠે મમ સન્નિધૌ॥
ભવન્તુ તુલસીવૃક્ષા વરાઃ પુષ્પેષુ સુન્દરિ

ગોલોકે વિરજાતીરે રાસે વૃન્દાવને ભુવિ ॥
ભાણ્ડીરે ચમ્પકવને રમ્યે ચન્દનકાનને

માધવીકેતકીકુન્દમલ્લિકામાલતીવને ॥
ભવન્તુ તરવસ્તત્ર પુષ્પસ્થાનેષુ પુણ્યદા

તુલસીતરુમૂલે ચ પુણ્યદેશે સુપુણ્યદે ॥
અધિષ્ઠાનં તુ તીર્થાનાં સર્વેષાં ચ ભવિષ્યતિ

તત્રૈવ સર્વદેવાનાં સમધિષ્ઠાનમેવ ચ ॥
તુલસીપત્રપતનં પ્રાયો યત્ર વરાનને

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ॥
તુલસીપત્રતોયેન યોઽભિષેકં સમાચરેત્

સુધાઘટસહસ્રેણ સા તુષ્ટિર્ન ભવેદ્ધરેઃ ॥
યા ચ તુષ્ટિર્ભવેન્નૄણાં તુલસીપત્રદાનતઃ

ગવામયુતદાનેન યત્ફલં લભતે નરઃ ॥
તુલસીપત્રદાનેન તત્ફલં લભતે સતિ

તુલસીપત્રતોયં ચ મૃત્યુકાલે ચ યો લભેત્ ॥
સ મુચ્યતે સર્વપાપાદ્વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

નિત્યં યસ્તુલસી તોયં ભુઙ્ક્તે ભક્ત્યા ચ યો નરઃ ॥
સ એવ જીવન્મુક્તશ્ચ ગંગાસ્નાનફલં લભેત્

નિત્યં યસ્તુલસીં દત્ત્વા પૂજયેન્માં ચ માનવઃ॥
લક્ષાશ્વમેધજં પુણ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

તુલસીં સ્વકરે ધૃત્વા દેહે ધૃત્વા ચ માનવઃ ॥
પ્રાણાંસ્ત્યજતિ તીર્થેષુ વિષ્ણુ લોકં સ ગચ્છતિ

તુલસીકાષ્ઠનિર્માણમાલાં ગૃહ્ણાતિ યો નરઃ ॥
પદે પદેઽશ્વમેધસ્ય લભતે નિશ્ચિતં ફલમ્

તુલસીં સ્વકરે ધૃત્વા સ્વીકારં યો ન રક્ષતિ ॥
સ યાતિ કાલસૂત્રં ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

કરોતિ મિથ્યાશપથં તુલસ્યા યો હિ માનવઃ ॥
સ યાતિ કુમ્ભીપાકં ચ યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દશ

તુલસીતોયકણિકાં મૃત્યુકાલે ચ યો લભેત્ ॥
રત્નયાનં સમારુહ્ય વૈકુણ્ઠં સ પ્રયાતિ ચ॥2.21.૫૦।
પૂર્ણિમાયામમાયાં ચ દ્વાદશ્યાં રવિસંક્રમે ॥
તૈલાભ્યંગે ચાસ્નાતે ચ મધ્યાહ્ને નિશિ સન્ધ્યયોઃ

આશૌચેઽશુચિકાલે વા રાત્રિવાસાન્વિતે નરાઃ ॥
તુલસીં યે ચ છિન્દન્તિ તે છિન્દન્તિ હરેઃ શિરઃ

ત્રિરાત્રં તુલસીપત્રં શુદ્ધં પર્યુષિતં સતિ ॥
શ્રાદ્ધે વ્રતે વા દાને વા પ્રતિષ્ઠાયાં સુરાર્ચને

ભૂગતં તોયપતિતં યદ્દત્તં વિષ્ણવે સતિ ॥
શુદ્ધં તુ તુલ સીપત્રં ક્ષાલનાદન્યકર્મણિ

વૃક્ષાધિષ્ઠાત્રી દેવી યા ગોલોકે ચ નિરામયે ॥
કૃષ્ણેન સાર્દ્ધં રહસિ નિત્યં ક્રીડાં કરિષ્યતિ।૫૫॥
નદ્યધિષ્ઠાતૃદેવી યા ભારતે ચ સુપુણ્યદા ॥
લવણોદસ્ય પત્ની ચ મદંશસ્ય ભવિષ્યતિ

ત્વં ચ સ્વયં મહાસાધ્વી વૈકુણ્ઠે મમ સન્નિધૌ ॥
રમાસમા ચ રાસે ચ ભવિષ્યસિ ન સંશયઃ

અહં ચ શૈલરૂપી ચ ગણ્ડકીતીરસન્નિધૌ ॥
અધિષ્ઠાનં કરિ ષ્યામિ ભારતે તવ શાપતઃ

વજ્રકીટાશ્ચ કૃમયો વજ્રદંષ્ટ્રાશ્ચ તત્ર વૈ ॥
તચ્છિલાકુહરે ચક્રં કરિષ્યન્તિ મદીયકમ

એકદ્વારે ચતુશ્ચક્રં વનમાલાવિભૂષિતમ્ ॥
નવીનનીરદશ્યામં લક્ષ્મીનારાયણાભિધમ્

એકદ્વારે ચતુશ્ચક્રં નવીનનીરદોપમમ્॥
લક્ષ્મીજનાર્દનં જ્ઞેયં રહિતં વનમાલયા

દ્વારદ્વયે ચતુશ્ચક્રં ગોષ્પદેન સમન્વિતમ્ ॥
રઘુનાથાભિધં જ્ઞેયં રહિતં વનમાલયા ॥

અતિક્ષુદ્રં દ્વિચક્રં ચ નવીનજલદપ્રભમ્ ॥
દધિવામનાભિધં જ્ઞેયં ગૃહિણાં ચ સુખપ્રદમ્

અતિક્ષુદ્રં દ્વિચક્રં ચ વનમા લાવિભૂષિતમ્ ॥
વિજ્ઞેયં શ્રીધરં દેવં શ્રીપ્રદં ગૃહિણાં સદા

સ્થૂલં ચ વર્તુલાકારં રહિતં વનમાલયા ॥
દ્વિચકં સ્ફુટમત્યન્તં જ્ઞેયં દામોદરાભિધમ્

મધ્યમં વર્તુલાકારં દ્વિચક્રં બાણવિક્ષતમ્ ॥
રણરામાભિધં જ્ઞેયં શરતૂણસમન્વિતમ્

મધ્યમં સપ્તચક્રં ચ છત્રતૂણસમન્વિતમ્ ॥
રાજરાજેશ્વરં જ્ઞેયં રાજસમ્પત્પ્રદં નૃણામ્

દ્વિસપ્તચક્રં સ્થૂલં ચ નવીનજલદપ્રભમ્ ॥
અનન્તાખ્યં ચ વિજ્ઞેયં ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્

ચક્રાકારં દ્વિચક્રં ચ સશ્રીકં જલદપ્રભમ્ ॥
સગોષ્પદં મધ્યમં ચ વિજ્ઞેયં મધુસૂદ નમ્

સુદર્શનં ચૈકચક્રં ગુપ્તચક્રં ગદાધરમ્ ॥
દ્વિચક્રં હયવક્ત્રાભં હયગ્રીવં પ્રકીર્ત્તિતમ્

અતીવ વિસ્તૃતાસ્યં ચ દ્વિચક્રં વિકટં સતિ ॥
નરસિંહાભિધં જ્ઞેયં સદ્યો વૈરાગ્યદં નૃણામ્

દ્વિચક્રં વિસ્તૃતાસ્યં ચ વનમાલાસમન્વિતમ્ ॥
લક્ષ્મીનૃસિંહં વિજ્ઞેયં ગૃહિણાં સુખદં સદા

દ્વારદેશે દ્વિચક્રં ચ સશ્રીકં ચ સમં સ્ફુટમ્ ॥
વાસુદેવં ચ વિજ્ઞેયં સર્વકામફલપ્રદમ્

પ્રદ્યુમ્નં સૂક્ષ્મચક્રં ચ નવીનનીરદપ્રભમ્ ॥
સુષિરે ચ્છિદ્રબહુલં ગૃહિણાં ચ સુખપ્રદમ્

દ્વે ચક્રે ચૈકલગ્ને ચ પૃષ્ઠે યત્ર તુ પુષ્કલમ્ ॥
સંકર્ષણં તુ વિજ્ઞેયં સુખદં ગૃહિણાં સદા

અનિરુદ્ધં તુ પીતાભં વર્તુલં ચાતિશોભનમ્ ॥
સુખપ્રદં ગૃહસ્થાનાં પ્રવદન્તિ મની ષિણઃ

શાલગ્રામશિલા યત્ર તત્ર સન્નિહિતો હરિઃ ॥
તત્રૈવ લક્ષ્મીર્વસતિ સર્વતીર્થસમન્વિતા

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
તાનિ સર્વાણિ નશ્યંતિ શાલગ્રામશિલાર્ચ્ચનાત્

છત્રાકારં ભવેદ્રાજ્યં વર્તુલે ચ મહાશ્રિયઃ ॥
દુઃખં ચ શકટાકારે શૂલાગ્રે મરણં ધુવમ્

વિકૃતાસ્યે ચ દારિદ્ર્યં પિઙ્ગલે હાનિરેવ ચ ॥
લગ્નચક્રે ભવેદ્વ્યાધિર્વિદીર્ણે મરણં ધુવમ્

વ્રતં દાનં પ્રતિષ્ઠા ચ શ્રાદ્ધં ચ દેવપૂજનમ્ ॥
શાલગ્રામશિલાયાશ્ચૈવાધિષ્ઠાનાત્પ્રશસ્તકમ્

સ સ્નાતઃ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ ॥
શાલગ્રામશિલાતોયૈર્યોઽભિષેકં સમાચરેત્

સર્વદાનેષુ યત્પુણ્યં પ્રાદક્ષિણ્યે ભુવો યથા ॥
સર્વયજ્ઞેષુ તીર્થેષુ વ્રતેષ્વનશનેષુ ચ

તસ્ય સ્પર્શં ચ વાઞ્છન્તિ તીર્થાનિ નિખિલાનિ ચ ॥
જીવન્મુક્તો મહાપૂતો ભવેદેવ ન સંશયઃ

પાઠે ચતુર્ણાં વેદાનાં તપસાં કરણે સતિ ॥
તત્પુણ્યં લભતે નૃનં શાલગ્રામશિલાર્ચનાત્

શાલગ્રામશિલાતોયં નિત્યં ભુઙ્ક્તે ચ યો નરઃ ॥
સુરેપ્સિતં પ્રસાદં ચ જન્મમૃત્યુજરાહરમ્

તસ્ય સ્પર્શં ચ વાઞ્છન્તિ તીર્થાનિ નિખિ લાનિ ચ ॥
જીવન્મુક્તો મહાપૂતોઽપ્યન્તે યાતિ હરેઃ પદમ્

તત્રૈવ હરિણા સાર્દ્ધમસંખ્યં પ્રાકૃતં લયમ્ ॥
પશ્યત્યેવ હિ દાસ્યે ચ નિર્મુક્તો દાસ્યકર્મણિ

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ ॥
તં ચ દૃષ્ટ્વા ભિયા યાન્તિ વૈનતેયમિવો રગાઃ

તત્પાદપદ્મરજસા સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા ॥
પુંસાં લક્ષં તત્પિતૄણાં નિસ્તારસ્તસ્ય જન્મનઃ

શાલગ્રામશિલા તોયં મૃત્યુકાલ ચ યો લભેત્ ॥
સર્વપાપાદ્વિનિર્મુક્તો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

નિર્વાણમુક્તિં લભતે કર્મભોગાદ્વિમુચ્યતે ॥
વિષ્ણુપાદે પ્રલીનશ્ચ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

શાલગ્રામશિલાં ધૃત્વા મિથ્યાવાદં વદેત્તુ યઃ॥
સ યાતિ કૂર્મદંષ્ટ્રં ચ યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ

શાલગ્રામશિલાં સ્પૃષ્ટ્વા સ્વીકારં યો ન પાલયેત્ ॥
સ પ્રયાત્યસિપત્રં ચ લક્ષમન્વન્તરાધિકમ્

તુલસીપત્ર વિચ્છેદં શાલગ્રામે કરોતિ યઃ ॥
તસ્ય જન્માન્તરે કાલે સ્ત્રીવિચ્છેદો ભવિષ્યતિ

તુલસીપત્રવિચ્છેદં શંખે યો હિ કરોતિ ચ ॥
ભાર્ય્યાહીનો ભવેત્સોઽપિ રોગી ચ સપ્તજન્મસુ

શાલગ્રામં ચ તુલસીં શંખમેકત્ર એવ ચ ॥
યો રક્ષતિ મહાજ્ઞાની સ ભવે ચ્છ્રીહરિપ્રિયઃ

સકૃદેવ હિ યો યસ્યાં વીર્ય્યાધાનં કરોતિ યઃ ॥
તદ્વિચ્છેદે તસ્ય દુઃખં ભવેદેવ પરસ્પરમ્

ત્વં પ્રિયા શંખચૂડસ્ય ચૈકમન્વન્તરાવધિ ॥
શંખેન સાર્દ્ધ ત્વદ્ભેદઃ કેવલં દુઃખદસ્તવ

ઇત્યુક્ત્વા શ્રીહરિસ્તાં ચ વિરરામ ચ સાદરમ્ ॥
સ ચ દેહં પરિત્યજ્ય દિવ્યરૂપં દધાર હ

યથા શ્રીશ્ચ તથા સા ચાપ્યુવાસ હરિવક્ષસિ ॥
પ્રજગામ તયા સાર્દ્ધં વૈકુણ્ઠં કમલા પતિઃ

લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ગઙ્ગા તુલસી ચાપિ નારદ ॥
હરેઃ પ્રિયાશ્ચતસ્રશ્ચ વભૂવુરીશ્વરસ્ય ચ

સદ્યસ્તદ્દેહજાતા ચ બભૂવ ગણ્ડકી નદી ॥
હરેરંશેન શૈલશ્ચ તત્તીરે પુણ્યદો નૃણામ્

કુર્વન્તિ તત્ર કીટાશ્ચ શિલાં બહુવિધાં મુને ॥
જલે પતન્તિ યા યાશ્ચ જલદાભાશ્ચ નિશ્ચિતમ્

સ્થલસ્થાઃ પિઙ્ગલા જ્ઞેયાશ્ચોપતાપાદ્ધરેરિતિ ॥
ઇત્યેવં કથિતં સર્વં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે નારાયણનારદસંવાદે તુલસ્યુપાખ્યાનં એકવિંશો ઽધ્યાયઃ