બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.9

સૌતિરુવાચ ॥
અથ બ્રહ્મા સ્વપુત્રાંસ્તાનાદિદેશ ચ સૃષ્ટયે ॥
સૃષ્ટિં પ્રચક્રુસ્તે સર્વે વિપ્રેન્દ્ર નારદં વિના

મરીચેર્મનસો જાતઃ કશ્યપશ્ચ પ્રજાપતિઃ ॥
અત્રેર્નેત્રમલાચ્ચન્દ્રઃ ક્ષીરોદે ચ બભૂવ હ

પ્રચેતસોઽપિ મનસો ગૌતમશ્ચ બભૂવ હ ॥
પુલસ્ત્યમાનસઃ પુત્રો મૈત્રાવરુણ એવ ચ

મનોશ્ચ શતરૂપાયાં તિસ્રઃ કન્યાઃ પ્રજજ્ઞિરે ॥
આકૂતિર્દેવહૂતિશ્ચ પ્રસૂતિસ્તાઃ પતિવ્રતાઃ

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ દ્વૌ ચ પુત્રૌ મનોહરૌ ॥
ઉત્તાનપાદતનયો ધ્રુવઃ પરમધાર્મિકઃ

આકૂતિં રુચયે પ્રાદાદ્દક્ષાયાથ પ્રસૂતિકામ્ ॥
દેવહૂતિં કર્દમાય યત્પુત્રઃ કપિલઃ સ્વયમ્

પ્રસૂત્યાં દક્ષબીજેન ષષ્ટિકન્યાઃ પ્રજજ્ઞિરે ॥
અષ્ટૌ ધર્માય સ દદૌ રુદ્રાયૈકાદશ સ્મૃતાઃ

શિવાયૈકાં સતીં પ્રાદાત્કશ્યપાય ત્રયોદશ ॥
સપ્તવિંશતિ કન્યાશ્ચ દક્ષશ્ચન્દ્રાય દત્તવાન્

નામાનિ ધર્મપત્નીનાં મત્તો વિપ્ર નિશામય ॥
શાન્તિઃ પુષ્ટિર્ધૃતિસ્તુષ્ટિઃ ક્ષમા શ્રદ્ધા મતિઃ સ્મૃતિઃ

શાન્તેઃ પુત્રશ્ચ સન્તોષઃ પુષ્ટેઃ પુત્રો મહાનભૂત્ ॥
ધૃતેધૈર્ય્યં ચ તુષ્ટેશ્ચ હર્ષદર્પૌ સુતૌ સ્મૃતૌ

ક્ષમાપુત્રઃ સહિષ્ણુશ્ચ શ્રદ્ધાપુત્રશ્ચ ધાર્મિકઃ ॥
મતેર્જ્ઞાનાભિધઃ પુત્રઃ સ્મૃતેર્જાતિસ્મરો મહાન્

પૂર્વપત્ન્યાં ચ મૂર્ત્યાં ચ નરનારાયણાવૃષી ॥
બભૂવુરેતે ધર્મિષ્ઠા ધર્મપુત્રાશ્ચ શૌનક

નામાનિ રુદ્રપત્નીનાં સાવધાનં નિબોધ મે ॥
કલા કલાવતી કાષ્ઠા કાલિકા કલહપ્રિયા

કન્દલી ભીષણા રાસ્ના પ્રમોચા ભૂષણા શુકી ॥
એતાસાં બહવઃ પુત્રા બભૂવુઃ શિવપાર્ષદાઃ

સા સતી સ્વામિનિન્દાયાં તનું તત્યાજ યજ્ઞતઃ ॥
પુનર્ભૂત્વા શૈલપુત્રી લેભે સા શઙ્કરં પતિમ્

કશ્યપસ્ય પ્રિયાણાં ચ નામાનિ શૃણુ ધાર્મિક ॥
અદિતિર્દેવમાતા વૈ દૈત્યમાતા દિતિસ્તથા

સર્પમાતા તથા કદ્રૂર્વિનતા પક્ષિસૂસ્તથા ॥
સુરભિશ્ચ ગવાં માતા મહિષાણાં ચ નિશ્ચિતમ્

સારમેયાદિજન્તૂનાં સરમા સૂશ્ચતુષ્પદામ્ ॥
દનુઃ પ્રસૂર્દાનવાનામન્યાશ્ચેત્યેવમાદિકાઃ

ઇન્દ્રશ્ચ દ્વાદશાદિત્યા ઉપેન્દ્રાદ્યાઃ સુરા મુને ॥
કથિતાશ્ચાદિતેઃ પુત્રા મહાબલપરાક્રમાઃ

ઇન્દ્રપુત્રો જયન્તશ્ચ બ્રહ્મઞ્શચ્યામજાયત ॥ ।
આદિત્યસ્ય સવર્ણાયાં કન્યાયાં વિશ્વકર્મણઃ

શનૈશ્ચરયમૌ પુત્રૌ કાલિન્દી કન્યકા તથા ॥
ઉપેંદ્રવીર્ય્યાત્પૃથ્વ્યાં તુ મઙ્ગલઃ સમજાયત

શૌનક ઉવાચ ॥
કથં સૌતે સ ચોપેદ્રાન્મઙ્ગલઃ સમજાયત ॥
વસુન્ધરાયાં બલવાંસ્તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

સૌતિરુવાચ ॥
ઉપેન્દ્રરૂપમાલોક્ય કામાર્તા ચ વસુન્ધરા ॥
વિધાય સુન્દરીવેષમક્ષતા પ્રૌઢયૌવના

મલયે નિર્જને રમ્યે ચારુચન્દનપલ્લવે ॥
ચન્દનોક્ષિતસર્વાઙ્ગં રત્નભૂષણભૂષિતમ્

તં સુશીલં શયાનં ચ શાન્તં સસ્મિતમીપ્સિતમ્ ॥
સસ્મિતા તસ્ય તલ્પે ચ સહસા સમુપસ્થિતા

સુરમ્યાં માલતીમાલાં દદૌ તસ્મૈ વરાનના ॥
સુગન્ધિ ચન્દનં ચારુ કસ્તૂરીકુઙ્કુમાન્વિતમ્

ઉપેન્દ્રસ્તન્મનો જ્ઞાત્વા કામિનીં કામપીડિતામ્ ॥
નાનાપ્રકારશૃઙ્ગારં ચકાર ચ તયા સહ

તદઙ્ગસઙ્ગસંસક્તા મૂર્છાં પ્રાપ સતી તદા ॥
મૃતેવ નિદ્રિતેવાસૌ બીજાધાનં કૃતે હરૌ

તાં વિલગ્નાં ચ સુશ્રોણીં સુખસમ્ભોગમૂર્છિતામ્ ॥
બૃહન્મુક્તનિતમ્બાં ચ સ સ્મિતાં વિપુલસ્તનીમ્

ક્ષણં વક્ષસિ કૃત્વા તાં તદોષ્ઠં ચ ચુચુમ્બ હ ॥
વિહાય તત્ર રહસિ જગામ પુરુષોત્તમઃ

ઉર્વશી પથિ ગચ્છન્તી બોધયામાસ તાં મુને ॥
સા ચ પપ્રચ્છ વૃત્તાન્તં કથયામાસ ભૂશ્ચ તામ્

વીર્ય્યસંવરણં કર્તું સા ચાશક્તા ચ દુર્બલા ॥
પ્રવાલસ્યાકરે ત્રસ્તા વીર્ય્યન્યાસં ચકાર સા

તેન પ્રવાલવર્ણશ્ચ કુમારઃ સમપદ્યત ॥
તેજસા સૂર્ય્યસદૃશો નારાયણ સુતો મહાન્

મઙ્ગલસ્ય પ્રિયા મેધા તસ્ય ઘણ્ટેશ્વરો મહાન્॥
વ્રણદાતાઽતિતેજસ્વી વિષ્ણુતુલ્યો બભૂવ હ

દિતેર્હિરણ્યકશિપુહિરણ્યાક્ષૌ મહાબલૌ ॥
કન્યા ચ સિંહિકા વિપ્ર સૈંહિકેયશ્ચ તત્સુતઃ

નિરૃતિઃ સિંહિકા સા ચ તેન રાહુશ્ચ નૈરૃતઃ॥
સૂકરેણ હિરણ્યાક્ષોઽપ્યનપત્યો મૃતો યુવા

હિરણ્યકશિપોઃ પુત્રઃ પ્રહ્રાદો વૈષ્ણવાગ્રણીઃ ॥
વિરોચનશ્ચ તત્પુત્રસ્તત્પુત્રશ્ચ બલિઃ સ્વયમ્

બલેઃ પુત્રો મહાયોગી જ્ઞાની શઙ્કરકિંકરઃ ॥
દિતેર્વંશશ્ચ કથિતઃ કદ્રૂવંશં નિબોધ મે

અનન્તં વાસુકિં ચૈવ કાલીયં ચ ધનઞ્જયમ્ ॥
કર્કોટકં તક્ષકં ચ પદ્મમૈરાવતં તથા

મહાપદ્મં ચ શંકું ચ શંખં સંવરણં તથા ॥
ધૃતરાષ્ટ્રં ચ દુર્દ્ધર્ષં દુર્જયં દુર્મુખં બલમ્

ગોક્ષં ગોકાર્મુકં ચૈવ વિરૂપાદીંશ્ચ શૌનક ॥
ન તેષાં પ્રવરાશ્ચૈવ યાવત્યઃ સર્પજાતયઃ

કન્યકા મનસા દેવી કમલાંશસમુદ્ભવા ॥
તપસ્વિનીનાં પ્રવરા મહાતેજસ્વિની શુભા

યત્પતિશ્ચ જરત્કારુર્નારાયણકુલોદ્ભવઃ ॥
આસ્તીકસ્તનયો યસ્યા વિષ્ણુતુલ્યશ્ચ તેજસા

એતેષાં નામમાત્રેણ નાસ્તિ નાગભયં નૃણામ્ ॥
કદ્રૂવંશો નિગદિતો વિનતાયાઃ શૃણુષ્વ મે

વૈનતેયારુણૌ પુત્રૌ વિષ્ણુતુલ્યપરાક્રમૌ ॥
તૌ બભૂવુઃ ક્રમેણૈવ યાવત્યઃ પક્ષિજાતયઃ

ગાવશ્ચ મહિષાશ્ચૈવ સુરભિપ્રવરા ઇમે ॥
સર્વે વૈ સારમેયાશ્ચ બભૂવુઃ સરમાસુતાઃ ॥

દાનવાશ્ચ દનોર્વંશા અન્યાસ્સામાન્યજાતયઃ ॥
ઉક્તઃ કશ્યપવંશશ્ચ ચન્દ્રાખ્યાનં નિબોધ મે

નામાનિ ચન્દ્રપત્નીનાં સાવધાનં નિશામય ॥
અત્યપૂર્વં ચ ચરિતં પુરાણેષુ પુરાતનમ્

અશ્વિની ભરણી ચૈવ કૃત્તિકા રોહિણી તથા ॥
મૃગશીર્ષા તથાઽઽર્દ્રા ચ પૂજ્યા સાધ્વી પુનર્વસુઃ

પુષ્યાઽઽશ્લેષા મઘા પૂર્વફલ્ગુન્યુત્તરફલ્ગુની ॥
હસ્તા ચિત્રા તથા સ્વાતી વિશાખા ચાનુરાધિકા

જ્યેષ્ઠા મૂલા તથા પૂર્વાઽઽષાઢા ચૈવોત્તરા સ્મૃતા ॥
શ્રવણા ચ ધનિષ્ઠા ચ તથા શતભિષક્ શુભા

પૂર્વા ભાદ્રોત્તરાભાદ્રા રેવત્યન્તા વિધુપ્રિયાઃ ॥
તાસાં મધ્યે ચ સુભગા રોહિણી રસિકા વરા

સન્તતં રસભાવેન ચકાર શશિનં વશમ્ ॥
રોહિણ્યુપગતશ્ચન્દ્રો ન યાત્યન્યાં ચ કામિનીમ્

સર્વા ભગિન્યઃ પિતરં કથયામાસુરાદૃતાઃ ॥
સપત્નીકૃતસન્તાપં પ્રાણનાશકરં પરમ્

દક્ષઃ પ્રકુપિતશ્ચન્દ્રમશપન્મન્ત્રપૂર્વકમ્ ॥
દ્રુતં શ્વશુરશાપેન યક્ષ્મગ્રસ્તો બભૂવ સઃ

દિને દિને યક્ષ્મણા સ ક્ષીયમાણશ્ચ દુઃખિતઃ ॥
વપુષ્યર્દ્ધં ક્ષીયમાણે શંકરં શરણં યયૌ

દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રં શંકરશ્ચ ક્લેશિતં શરણાગતમ્ ॥
કરુણાસાગરસ્તસ્મૈ કૃપયા ચાભયં દદૌ

નિર્મુક્તં યક્ષ્મણા કૃત્વા સ્વકપોલે સ્થલં દદૌ ॥
અમરો નિર્ભયો ભૂત્વા સ તસ્થૌ શિવશેખરે

તં શિવઃ શેખરે કૃત્વા ચાભવચ્ચન્દ્રશેખરઃ ॥
નાસ્તિ દેવેષુ લોકેષુ શિવાચ્છરણપંજરઃ

દક્ષકન્યાઃ પતિં મુક્તં દૃષ્ટ્વા ચ રુરુદુઃ પુનઃ ॥
આજગ્મુઃ શરણં તાતં દક્ષં તેજસ્વિનાં વરમ્

ઉચ્ચૈશ્ચ રુરુદુર્ગત્વા નિહત્યાઙ્ગં પુનઃ પુનઃ ॥
તમૂચુઃ કાતરં દીના દીનનાથં વિધેઃ સુતમ્

દક્ષકન્યા ઊચુઃ ॥
સ્વામિસૌભાગ્યલાભાય ત્વમુક્તોઽસ્માભિરેવ ચ ॥
સૌભાગ્યમસ્તુ નસ્તાત ગતઃ સ્વામી ગુણાન્વિતઃ

સ્થિતે ચક્ષુષિ હે તાત દૃષ્ટં ધ્વાન્તમયં જગત્ ॥
વિજ્ઞાતમધુના સ્ત્રીણાં પતિરેવ હિ લોચનમ્

પતિરેવ ગતિઃ સ્ત્રીણાં પતિઃ પ્રાણાશ્ચ સમ્પદઃ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં હેતુઃ સેતુર્ભવાર્ણવે

પતિર્નારાયણઃ સ્ત્રીણાં વ્રતં ધર્મઃ સનાતનઃ ॥
સર્વં કર્મ વૃથા તાસાં સ્વામિનાં વિમુખાશ્ચ યાઃ

સ્નાનં ચ સર્વતીર્થેષુ સર્વયજ્ઞેષુ દક્ષિણા ॥
સર્વદાનાનિ પુણ્યાનિ વ્રતાનિ નિયમાશ્ચ યે

દેવાર્ચનં ચાનશનં સર્વાણિ ચ તપાંસિ ચ ॥
સ્વામિનઃ પાદસેવાયાઃ કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

સર્વેષાં બાન્ધવાનાં ચ પ્રિયઃ પુત્રશ્ચ યોષિતામ્ ॥
સ એવ સ્વામિનોંઽશશ્ચ શતપુત્રાત્પરઃ પતિઃ

અસદ્વંશપ્રસૂતા યા સા દ્વેષ્ટિ સ્વામિનં સદા ॥
યસ્યા મનશ્ચલં દુષ્ટં સન્તતં પરપૂરુષે

પતિતં રોગિણં દુષ્ટં નિર્ધનં ગુણહીનકમ્ ॥
યુવાનં ચૈવ વૃદ્ધં વા ભજેત્તં ન ત્યજેત્સતી

સગુણં નિર્ગુણં વાપિ દ્વેષ્ટિ યા સંત્યજેત્પતિમ્ ॥
પચ્યતે કાલસૂત્રે સા યાવચ્ચંદ્રદિવાકરૌ

કીટૈઃ શુનકતુલ્યૈશ્ચ ભક્ષિતા સા દિવાનિશમ્ ॥
ભુઙ્ક્તે મૃતવસામાંસં પિબેન્મૂત્રં ચ તૃષ્ણયા

ગૃધ્રઃ કોટિસહસ્રાણિ શતજન્માનિ સૂકરઃ ॥
શ્વાપદઃ શતજન્માનિ સા ભવેદ્બન્ધુહા તતઃ

તતો માનવજન્માનિ લભેચ્ચેત્પૂર્વકર્મણઃ ॥
વિધવા ધનહીના ચ રોગયુક્તા ભવેદ્ ધ્રુવમ્

દેહિ નઃ કાન્તદાનં ચ કામપૂરં વિધેઃ સુત ॥
વિધાત્રા સદૃશસ્ત્વં ચ પુનઃ સ્રષ્ટું ક્ષમો જગત્

કન્યાનાં વચનં શ્રુત્વા દક્ષઃ શંકરસન્નિધિમ્ ॥
જગામ શમ્ભુસ્તં દૃષ્ટ્વા સમુત્થાય નનામ ચ

દક્ષસ્તસ્યાશિષં કૃત્વા સમુવાચ કૃપાનિધિમ્ ॥
તત્યાજ કોપં દુર્દ્ધષો દૃષ્ટ્વા ચ પ્રણતં શિવમ્

દક્ષ ઉવાચ ॥
દેહિ જામાતરં શમ્ભો મદીયં પ્રાણવલ્લભમ્ ॥
મત્સુતાનાં ચ પ્રાણાનાં પરમેવ પ્રિયં પતિમ્

ન ચેદ્દદાસિ જામાતર્મમ જામાતરં વિધુમ્ ॥
દાસ્યામિ દારુણં શાપં તુભ્યં ત્વં કેન મુચ્યસે

દક્ષસ્ય વચનં શ્રુત્વા તમુવાચ કૃપાનિધિઃ ॥
સુધાધિકં ચ વચનં બ્રહ્મઞ્શરણપઞ્જરઃ

શિવ ઉવાચ ॥
કરોષિ ભસ્મસાચ્ચેન્માં દદ્યા વા શાપમેવ ચ ॥
નાહં દાતું સમર્થશ્ચ ચન્દ્રં ચ શરણાગતમ્

શિવસ્ય વચનં શ્રુત્વા દક્ષસ્તં શપ્તુમુદ્યતઃ ॥
શિવઃ સસ્માર ગોવિન્દં વિપન્મોક્ષણકારકમ્

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણો વૃદ્ધબ્રાહ્મણરૂપધૃક્॥
સમાયયૌ તયોર્મૂલં તૌ તં ચ નમતુઃ ક્રમાત્

દત્ત્વા શુભાશિષં તૌ સ બ્રહ્મજ્યોતિઃ સનાતનઃ ॥
ઉવાચ શઙ્કરં પૂર્વં પરિપૂર્ણતમો દ્વિજ

શ્રીભગવાનુવાચ ॥
ન ચાત્મનઃ પ્રિયઃ કશ્ચિચ્છર્વ સર્વેષુ બન્ધુષુ ॥
આત્માનં રક્ષ દક્ષાય દેહિ ચન્દ્રં સુરેશ્વર

તપસ્વિનાં વરઃ શાન્તસ્ત્વમેવં વૈષ્ણવાગ્રણીઃ ॥
સમઃ સર્વેષુ જીવેષુ હિંસાક્રોધવિવર્જિતઃ

દક્ષઃ ક્રોધી ચ દુર્દ્ધર્ષસ્તેજસ્વી બ્રહ્મણઃ સુતઃ ॥
શિષ્ટો બિભેતિ દુર્દ્ધર્ષં ન દુર્દ્ધર્ષશ્ચ કંચન

નારાયણવચઃ શ્રુત્વા હસિત્વા શઙ્કરઃ સ્વયમ્ ॥
ઉવાચ નીતિસારં ચ નીતિબીજં પરાત્પરમ્

શઙ્કર ઉવાચ ॥
તપો દાસ્યામિ તેજશ્ચ સર્વસિદ્ધિં ચ સમ્પદમ્ ॥
પ્રાણાંશ્ચ ન સમર્થોઽહં પ્રદાતું શરણાગતમ્

યો દદાતિ ભયેનૈવ પ્રપન્નં શરણાગતમ્ ॥
તં ચ ધર્મઃ પરિત્યજ્ય યાતિ શપ્ત્વા સુદારુણમ્

સર્વં ત્યક્તું સમર્થોઽહં ન સ્વધર્મં જગત્પ્રભો ॥
યઃ સ્વધર્મવિહીનશ્ચ સ ચ સર્વબહિષ્કૃતઃ

યશ્ચ ધર્મં સદા રક્ષેદ્ધર્મસ્તં પરિરક્ષતિ ॥
ધર્મં વેદેશ્વર ત્વં ચ કિં માં બ્રૂહિ સ્વમાયયા

ત્વં સર્વમાતા સ્રષ્ટા ચ હન્તા ચ પરિણામતઃ ॥
ત્વયિ ભક્તિર્દૃઢા યસ્ય તસ્ય કસ્માદ્ભયં ભવેત્

શઙ્કરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્સર્વભાવવિત્ ॥
ચન્દ્રં ચન્દ્રાદ્વિનિષ્કૃષ્ય દક્ષાય પ્રદદૌ હરિઃ

પ્રતસ્થાવર્દ્ધચન્દ્રશ્ચ નિર્વ્યાધિઃ શિવશેખરે ॥
નિજગ્રાહ પરં ચન્દ્રં વિષ્ણુદત્તં પ્રજાપતિઃ

યક્ષ્મગ્રસ્તં ચ તં દૃષ્ટ્વા દક્ષસ્તુષ્ટાવ માધવમ્ ॥
પક્ષે પૂર્ણં ક્ષતં પક્ષે તં ચકાર હરિઃ સ્વયમ્

કૃષ્ણસ્તેભ્યો વરં દત્ત્વા જગામ સ્વાલયં દ્વિજ ॥
દક્ષશ્ચન્દ્રં ગૃહીત્વા ચ કન્યાભ્યઃ પ્રદદૌ પુનઃ

ચન્દ્રસ્તાશ્ચ પરિપ્રાપ્ય વિજહાર દિવાનિશમ્ ॥
સમં દદર્શ તાઃ સર્વાસ્તત્પ્રભૃત્યેવ કમ્પિતઃ

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં કિઞ્ચિત્સૃષ્ટિક્રમં મુને ॥
શ્રુતં ચ ગુરુવક્ત્રેણ પુષ્કરે મુનિસંસદિ

ઇતિ શ્રીબહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે સૌતિશૌનકસંવાદે બ્રહ્મખણ્ડે નવમોઽધ્યાયઃ