બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.10

સૌતિરુવાચ ॥
ભૃગોઃ પુત્રશ્ચ ચ્યવનઃ શુક્રશ્ચ જ્ઞાનિનાં વર ॥
ક્રતોરપિ ક્રિયા ભાર્ય્યા વાલખિલ્યાનસૂયત

ત્રયઃ પુત્રાશ્ચાઙ્ગિરસો બભૂવુર્મુનિસત્તમાઃ ॥
બૃહસ્પતિરુતથ્યશ્ચ શમ્બરશ્ચાપિ શૌનક

વસિષ્ઠસ્ય સુતઃ શક્તિઃ શક્તેઃ પુત્રઃ પરાશરઃ ॥
પરાશરસુતઃ શ્રીમાન્કૃષ્ણદ્વૈપાયનો હરિઃ

વ્યાસપુત્રઃ શિવાંશશ્ચ શુકશ્ચ જ્ઞાનિનાં વરઃ ॥
વિશ્વશ્રવાઃ પુલસ્ત્યસ્ય યસ્ય પુત્રો ધનેશ્વરઃ

શૌનક ઉવાચ ॥
અહો પુરાણ વદુષામત્યન્તં દુર્ગમં વચઃ ॥
ન બુદ્ધં વચનં કિંચિદ્ધનેશોત્પત્તિપૂર્વકમ્

અધુના કથિતં જન્મ ધનેશસ્યેશ્વરાદિદમ્ ॥
પુનર્ભિંન્નક્રમં જન્મ બ્રવીષિ કથમેવ મામ્

સૌતિરુવાચ ॥
બભૂવુરેતે દિક્પાલાઃ પુરા ચ પરમેશ્વરાત્ ॥
પુનશ્ચ બ્રહ્મશાપેન સ ચ વિશ્વશ્રવસ્સુતઃ

ગુરવે દક્ષિણાં દાતુમુતથ્યશ્ચ ધનેશ્વરમ્ ॥
યયાચે કોટિસૌવર્ણં યત્નતશ્ચ પ્રચેતસે

ધનેશો વિરસો ભૂત્વા તસ્મૈ તદ્દાતુમુદ્યતઃ ॥
ચકાર ભસ્મસાદ્વિપ્ર પુનર્જન્મ લલાભ સઃ

તેન વિશ્રવસઃ પુત્રઃ કુબેરશ્ચ ધનાધિપઃ ॥
રાવણઃ કુમ્ભકર્ણશ્ચ ધાર્મિકશ્ચ વિભીષણઃ

પુલહસ્ય સુતો વાત્સ્યઃ શાણ્ડિલ્યશ્ચ રુચેઃ સુતઃ ॥
સાવર્ણિર્ગૌતમાજ્જજ્ઞે મુનિપ્રવર એવ સઃ

કાશ્યપઃ કશ્યપાજ્જાતો ભરદ્વાજો બૃહસ્પતેઃ ॥
સ્વયં વાત્સ્યશ્ચ પુલહાત્સાવર્ણિર્ગૌતમાત્તથા

શાણ્ડિલ્યશ્ચ રુચેઃ પુત્રો મુનિસ્તેજસ્વિનાં વરઃ ॥
બભૂવુઃ પઞ્ચગોત્રાશ્ચ એતેષાં પ્રવરા ભવે

બભૂવુર્બ્રહ્મણો વક્ત્રાદન્યા બ્રાહ્મણજાતયઃ॥
તાઃ સ્થિતા દેશભેદેષુ ગોત્રશૂન્યાશ્ચ શૌનક

ચન્દ્રાદિત્યમનૂનાં ચ પ્રવરાઃ ક્ષત્રિયાઃ સ્મૃતાઃ ॥
બ્રહ્મણો બાહુદેશાચ્ચૈવાન્યાઃ ક્ષત્રિયજાતયઃ

ઊરુદેશાચ્ચ વૈશ્યાશ્ચ પાદતઃ શૂદ્રજાતયઃ ॥
તાસાં સઙ્કરજાતેન બભૂવુર્વર્ણસઙ્કરાઃ

ગોપનાપિતભિલ્લાશ્ચ તથા મોદકકૂબરૌ ॥
તામ્બૂલિસ્વર્ણકારૌ ચ વણિગ્જાતય એવ ચ

ઇત્યેવમાદ્યા વિપ્રેન્દ્ર સચ્છૂદ્રાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ॥
શૂદ્રાવિશોસ્તુ કરણોઽમ્બષ્ઠો વૈશ્યદ્વિજન્મનોઃ

વિશ્વકર્મા ચ શૂદ્રાયાં વીર્ય્યાધાનં ચકાર સઃ ॥
તતો બભૂવુઃ પુત્રાશ્ચ નવૈતે શિલ્પકારિણઃ

માલાકારઃ શઙ્ખકારઃ કર્મકારઃ કુવિન્દકઃ ॥
કુમ્ભકારઃ કાંસ્યકારઃ ષડેતે શિલ્પિનાં વરાઃ

સૂત્રકારશ્ચિત્રકારઃ સ્વર્ણકારસ્તથૈવ ચ ॥
પતિતાસ્તે બ્રહ્મશાપાદયાજ્યા વર્ણસઙ્કરાઃ ॥

શૌનક ઉવાચ ॥
કથં દેવો વિશ્વકર્મા વીર્ય્યાધાનં ચકાર સઃ ॥
શૂદ્રાયામધમાયાં ચ કથં તે પતિતાસ્ત્રયઃ

કથં તેષુ બ્રહ્મશાપો હ્યભવત્કેન હેતુના ॥
હે પુરાણવિદાં શ્રેષ્ઠ તન્નઃ શંસિતુમર્હસિ

સૌતિરુવાચ ॥
ઘૃતાચી કામતઃ કામં વેષં ચક્રે મનોહરમ્ ॥
તામપશ્યદ્વિશ્વકર્મા ગચ્છન્તીં પુષ્કરે પથિ

આગચ્છત્તદ્વિલોકાચ્ચ પ્રસાદોત્ફુલ્લમાનમઃ ॥
તાં યયાચે સ શૃઙ્ગારં કામેન હૃતચેતનઃ

રત્નાલઙ્કારભૂષાઢ્યાં સર્વાવયવકોમલામ્ ॥
યથા ષોડશવર્ષીયાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્

બૃહન્નિતમ્બ ભારાર્તાં મુનિમાનસમોહિનીમ્ ॥
અતિવેગકટાક્ષેણ લોલાં કામાતિપીડિતામ્

તચ્છ્રોણીં કઠિનાં દૃષ્ટ્વા વાયુનાઽપહૃતાંશુકામ્ ॥
અતીવોચ્ચૈઃ સ્તનયુગં કઠિનં વર્તુલં પરમ્

સુસ્મિતં ચારુ વક્ત્રં ચ શરચ્ચન્દ્રવિનિન્દકમ્ ॥
પક્વબિમ્બફલારક્તસ્વોષ્ઠાધરમનોહરમ્

સિન્દૂરબિન્દુસંયુક્તં કસ્તૂરીબિન્દુસંયુતમ્ ॥
કપોલમુજ્જ્વલં શશ્વન્મહાર્હમણિકુણ્ડલમ્

તામુવાચ પ્રિયાં શાન્તાં કામશાસ્ત્રવિશારદઃ ॥
કામાગ્નિવર્દ્ધનોદ્યોગિ વચનં શ્રુતિસુન્દરમ્

વિશ્વકર્મોવાચ ॥
અયિ ક્વ યાસિ લલિતે મમ પ્રાણાધિકે પ્રિયે ॥
મમ પ્રાણાંશ્ચાપહત્ય તિષ્ઠ કાન્તે ક્ષણં શુભે

તવૈવાન્વેષણં કૃત્વા ભ્રમામિ જગતીતલમ્ ॥
સ્વપ્રાણાંસ્ત્યક્તુમિષ્ટોઽહં ત્વાં ન દૃષ્ટ્વા હુતાશને

ત્વં કામલોકં યાસીતિ શ્રુત્વા રમ્ભામુખોદિતમ્ ॥
આગચ્છમહમેવાદ્ય ચાસ્મિન્વર્ત્મન્યવસ્થિતઃ

અહો સરસ્વતીતીરે પુષ્પોદ્યાને મનોહરે ॥
સુગન્ધિમન્દશીતેન વાયુના સુરભીકૃતે

યભ કાન્તે મયા સાર્દ્ધં યૂના કાન્તેન શોભને॥
વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સઙ્ગમો ગુણવાન્ભવેત્

સ્થિરયૌવનસંયુક્તા ત્વમેવ ચિરજીવિની॥
કામુકી કોમલાઙ્ગી ચ સુન્દરીષુ ચ સુન્દરી

મૃત્યુંજયવરેણૈવ મૃત્યુકન્યા જિતા મયા ॥
કુબેરભવનં ગત્વા ધનં લબ્ધં કુબેરતઃ

રત્નમાલા ચ વરુણાદ્વાયોઃ સ્ત્રીરત્નભૂષણમ્ ॥
વહ્નિશુદ્ધં વસ્ત્રયુગં વહ્નેઃ પ્રાપ્તં મહૌજસઃ

કામશાસ્ત્રં કામદેવાદ્યોષિદ્રઞ્જનકારમ્॥
શૃઙ્ગારશિલ્પં યત્કિઞ્ચિલ્લબ્ધં ચન્દ્રાચ્ચ દુર્લભમ્

રત્નમાલાં વસ્ત્રયુગ્મં સર્વાણ્યાભરણાનિ ચ ॥
તુભ્યં દાતું હૃદિ કૃતં પ્રાપ્તં તત્ક્ષણમેવ ચ

ગૃહે તાનિ ચ સંસ્થાપ્ય ચાગતોઽન્વેષણે ભવે ॥
વિરામે સુખસમ્ભોગે તુભ્યં દાસ્યામિ સામ્પ્રતમ્

કામુકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઘૃતાચી સસ્મિતા મુને ॥
દદૌ પ્રત્યુત્તરં શીઘ્રં નીતિયુક્તં મનોહરમ્

ઘૃતાચ્યુવાચ ॥
ત્વયા યદુક્તં ભદ્રં તત્સ્વીકરોમ્યધુના પરમ્ ॥ ।
કિન્તુ સામયિકં વાક્યં બ્રવીષ્યામિ સ્મરાતુર

કામદેવાલયં યામિ કૃતવેષા ચ તત્કૃતે ॥
યદ્દિને યત્કૃતે યામો વયં તેષાં ચ યોષિતઃ

અદ્યાહં કામપત્ની ચ ગુરુપત્ની તવાધુના ॥
ત્વયોક્તમધુનેદં ચ પઠિતં કામદેવતઃ

વિદ્યાદાતા મન્ત્રદાતા ગુરુર્લક્ષગુણૈઃ પિતુઃ ॥
માતુઃ સહસ્રગુણવાન્નાસ્ત્યન્યસ્તત્સમો ગુરુઃ

ગુરોઃ શતગુણૈઃ પૂજ્યા ગુરુપત્ની શ્રુતૌ શ્રુતા॥
પિતુઃ શતગુણં પૂજ્યા યથા માતા વિચક્ષણ

માત્રા સમાગમે સૂનોર્યાવાન્દોષઃ શ્રુતૌ શ્રુતઃ ॥
તતો લક્ષગુણો દોષો ગુરુપત્નીસમાગમે

માતરિત્યેવ શબ્દેન યાં ચ સમ્ભાષતે નરઃ ॥
સ માતૃતુલ્યા સત્યેન ધર્મઃ સાક્ષી સતામપિ

તયા હિ સંગતો યસ્સ્યાત્કાલસૂત્રં પ્રયાતિ સઃ ॥
તત્ર ઘોરે વસત્યેવ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

માત્રા સહ સમાયોગે તતો દોષશ્ચતુર્ગુણઃ ॥
સાર્દ્ધં ચ ગુરુપત્ન્યા ચ તલ્લક્ષગુણ એવ ચ

કુમ્ભીપાકે પતત્યેવ યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તં પાપિનશ્ચ તસ્ય નૈવ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

ચક્રાકારં કુલાલસ્ય તીક્ષ્ણધારં ચ ખઙ્ગવત્ ॥
વસામૂત્રપુરીષૈશ્ચ પરિપૂર્ણં સુદુસ્તરમ્

શૂલવત્કૃમિસંયુક્તં તપ્તમગ્નિસમં દ્રવત્ ॥
પાપિનાં તદ્વિહારં ચ કુમ્ભીપાકપ્રકીર્તિતમ્

યાવાન્દોષો હિ પુંસાં ચ ગુરુપત્નીસમાગમે ॥
તાવાંશ્ચ ગુરુપત્ન્યાં વૈ તત્ર ચેત્કામુકી યદિ

અદ્ય યાસ્યામિ કામસ્ય મન્દિરં તસ્ય કામિની ॥
વેષં કૃત્વા ગમિષ્યામિ ત્વત્કૃતેઽહં દિનાન્તરે

ઘૃતાચીવચનં શ્રુત્વા વિશ્વકર્મા રુરોષ તામ્ ॥
શશાપ શૂદ્રયોનિં ચ વ્રજેતિ જગતીતલે

ઘૃતાચી તદ્વચઃ શ્રુત્વા તં શશાપ સુદારુણમ્ ॥
લભ જન્મ ભવે ત્વં ચ સ્વર્ગભ્રષ્ટો ભવેતિ ચ

ઘૃતાચી કારુમુક્ત્વા ચ સાઽગચ્છત્કામમન્દિરમ્ ॥
કામેન સુરતં કૃત્વા કથયામાસ તાં કથામ્

સા ભારતે ચ કામોક્ત્યા ગોપસ્ય મદનસ્ય ચ ॥
પત્ન્યાં પ્રયાગે નગરે લેભે જન્મ ચ શૌનક

જાતિસ્મરા તત્પ્રસૂતા બભૂવ ચ તપસ્વિની ॥
વરં ન વવ્રે ધર્મિષ્ઠા તપસ્યાયાં મનો દધૌ

તપશ્ચકાર તપસા તપ્તકાઞ્ચનસન્નિભા ॥
દિવ્યં ચ શતવર્ષં સા ગઙ્ગાતીરે મનોરમે

વીર્યેણ સુરકારોશ્ચ નવ પુત્રાન્પ્રસૂય સા ॥
પુનઃ સ્વલોકં ગત્વા ચ સા ઘૃતાચી બભૂવ હ

શૌનક ઉવાચ ॥
કથં વીર્ય્યં સા દધાર સુરકારોસ્તપસ્વિની ॥
પુત્રાન્નવ પ્રસૂતા ચ કુત્ર વા કતિ વાસરાન્

સૌતિરુવાચ ॥
વિશ્વકર્મા તુ તચ્છાપં સમાકર્ણ્ય રુષાઽન્વિતઃ ॥
જગામ બ્રહ્મણઃ સ્થાનં શોકેન હૃતચેતનઃ

નત્વા સ્તુત્વા ચ બ્રહ્માણં કથયામાસ તાં કથામ્ ॥
લલાભ જન્મ બ્રાહ્મણ્યાં પૃથિવ્યામાજ્ઞયા વિધેઃ

સ એવ બ્રાહ્મણો ભૂત્વા ભુવિ કારુર્બભૂવ હ ॥
નૃપાણાં ચ ગૃહસ્થાનાં નાનાશિલ્પં ચકાર હ

શિલ્પં ચ કારયામાસ સર્વેભ્યઃ સર્વતઃ સદા ।
વિચિત્રં વિવિધં શિલ્પમાશ્ચર્ય્યં સુમનોહરમ્

એકદા તુ પ્રયાગે ચ શિલ્પં કૃત્વા નૃપસ્ય ચ ॥
સ્નાતું જગામ ગઙ્ગાં સ ચાપશ્યત્તત્ર કામિનીમ્

ઘૃતાચીં નવરૂપાં ચ યુવતિં તાં તપસ્વિનીમ્ ॥
જાતિસ્મરાં તાં બુબુધે સ ચ જાતિસ્મરો દ્વિજ

દૃષ્ટ્વા સકામઃ સહસા બભૂવ હૃતચેતનઃ ॥
ઉવાચ મધુરં શાન્તઃ શાન્તાં તાં ચ તપસ્વિનીમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
અહોઽધુના ત્વમત્રૈવ ઘૃતાચિ સુમનોહરે ॥
મા માં સ્મરસિ રમ્ભોરુ વિશ્વકર્માઽહમેવ ચ

શાપમોક્ષં કરિષ્યામિ ભજ માં તવ સુન્દરિ॥
ત્વત્કૃતેઽતિદહત્યેવ મનો મે સ ચ મન્મથઃ॥

દ્વિજસ્ય વચનં શ્રુત્વા ઘૃતાચી નવરૂપિણી॥
ઉવાચ મધુરં શાન્તા નીતિયુક્તં પરં વચઃ

ગોપિકોવાચ॥
તદ્દિને કામકાન્તાઽહમધુના ચ તપસ્વિની ॥
કથં ત્વયા સંગતા સ્યાં ગંગાતીરે ચ ભારતે

વિશ્વકર્મન્નિદં પુણ્યં કર્મક્ષેત્રં ચ ભારતમ્ ॥
અત્ર યત્ક્રિયતે કર્મ ભોગોઽન્યત્ર શુભાશુભમ્

ધર્મી મોક્ષકૃતે જન્મ પ્રલભ્ય તપસઃ ફલાત્ ॥
નિબદ્ધઃ કુરુતે કર્મ મોહિતો વિષ્ણુમાયયા

માયા નારાયણીશાના પરિતુષ્ટા ચ યં ભવેત્ ॥
તસ્મૈ દદાતિ શ્રીકૃષ્ણો ભક્તિં તન્મન્ત્રમીપ્સિતમ્

યો મૂઢો વિષયાસક્તો લબ્ધજન્મા ચ ભારતે ॥
વિહાય કૃષ્ણં સર્વેશં સ મુગ્ધો વિષ્ણુમાયયા

સર્વં સ્મરામિ દેવાહમહો જાતિસ્મરા પુરા ॥
ઘૃતાચી સુરવેશ્યાઽહમધુના ગોપકન્યકા

તપઃ કરોમિ મોક્ષાર્થં ગઙ્ગાતીરે સુપુણ્યદે ॥
નાત્ર સ્થલં ચ ક્રીડાયાઃ સ્થિરસ્ત્વં ભવ કામુક

અન્યત્ર યત્કૃતં પાપં ગંગાયાં તદ્વિનશ્યતિ ॥
ગંગાતીરે કૃતં પાપં સદ્યો લક્ષગુણં ભવેત્

તત્તુ નારાયણક્ષેત્રે તપસા ચ વિનશ્યતિ ॥
યદ્યેવ કામતઃ કૃત્વા નિવૃત્તશ્ચ ભવેત્પુનઃ

ઘૃતાચીવચનં શ્રુત્વા વિશ્વકર્માઽનિલાકૃતિઃ ॥
જગામ તાં ગૃહીત્વા ચ મલયં ચન્દનાલયમ્

રમ્યાયાં મલયદ્રોણ્યાં પુષ્પતલ્પે મનોરમે ॥ ।
પુષ્પચન્દનવાતેન સંતતં સુરભીકૃતે

ચકાર સુખસમ્ભોગં તયા સ વિજને વને ॥
પૂર્ણં દ્વાદશવર્ષં ચ બુબુધે ન દિવાનિશમ્

બભૂવ ગર્ભઃ કામિન્યાઃ પરિપૂર્ણઃ સુદુર્વહઃ॥
સા સુષાવ ચ તત્રૈવ પુત્રાન્નવ મનોહરાન્

કૃતશિક્ષિતશિલ્પાંશ્વ જ્ઞાનયુક્તાંશ્ચ શૌનક॥
પૂર્ણપ્રાક્તનતો યુગ્યાન્બલયુક્તાન્વિચક્ષણાન્

માલાકારાન્કર્મકારાઞ્છઙ્ખકારાન્કુવિન્દકાન્ ॥
કુમ્ભકારાન્સૂત્રકારાન્સ્વર્ણચિત્રકરાંસ્તથા

તૌ ચ તેભ્યો વરં દત્ત્વા તાન્સંસ્થાપ્ય મહીતલે ॥
માનવીં તનુમુત્સૃજ્ય જગ્મતુર્નિજમન્દિરમ્

સ્વર્ણકારઃ સ્વર્ણચૌર્યાદ્બ્રાહ્મણાનાં દ્વિજોત્તમ ॥
બભૂવ પતિતઃ સદ્યો બ્રહ્મશાપેન કર્મણા

સૂત્રકારો દ્વિજાનાં તુ શાપેન પતિતો ભુવિ ॥
શીઘ્રં ચ યજ્ઞકાષ્ઠાનિ ન દદૌ તેન હેતુના

વ્યતિક્રમેણ ચિત્રાણાં સદ્યશ્ચિત્રકરસ્તથા ॥
પતિતો બ્રહ્મશાપેન બ્રાહ્મણાનાં ચ કોપતઃ॥૯૪।
કશ્ચિદ્વણિગ્વિશેષશ્ચ સંસર્ગાત્સ્વર્ણકારિણઃ ॥
સ્વર્ણચૌર્ય્યાદિદોષેણ પતિતો બ્રહ્મશાપતઃ

કુલટાયાં ચ શૂદ્રાયાં ચિત્રકારસ્ય વીર્ય્યતઃ ॥
બભૂવાટ્ટાલિકાકારઃ પતિતો જારદોષતઃ

અટ્ટાલિકાકારબીજાત્કુમ્ભકારસ્ય યોષિતિ ॥
બભૂવ કોટકઃ સદ્યઃ પતિતો ગૃહકારકઃ

કુમ્ભકારસ્ય બીજેન સદ્યઃ કોટકયોષિતિ ॥
બભૂવ તૈલકારશ્ચ કુટિલઃ પતિતો ભુવિ॥

સદ્યઃ ક્ષત્રિયબીજેન રાજપુત્રસ્ય યોષિતિ ॥
બભૂવ તીવરશ્ચૈવ પતિતો જારદોષતઃ

તીવરસ્ય તુ બીજેન તૈલકારસ્ય યોષિતિ॥
બભૂવ પતિતો દસ્યુર્લેટશ્ચ પરિકીર્તિતઃ

લેટસ્તીવરકન્યાયાં જનયામાસ ષટ્ સુતાન્ ॥
માલ્લં મન્ત્રં માતરં ચ ભણ્ડં કોલં કલન્દરમ્

બ્રાહ્મણ્યાં શૂદ્રવીર્ય્યેણ પતિતો જારદોષતઃ ॥
સદ્યો બભૂવ ચણ્ડાલઃ સર્વસ્માદધમોઽશુચિઃ ॥

તીવરેણ ચ ચણ્ડાલ્યાં ચર્મકારો બભૂવ હ ॥
ચર્મકાર્ય્યાં ચ ચણ્ડાલાન્માંસચ્છેદો બભૂવ હ

માંસચ્છેદ્યાં તીવરેણ કોઞ્ચશ્ચ પરિકીર્તિતઃ ॥
કોઞ્ચસ્ત્રિયાં તુ કૈવર્ત્તાત્કર્ત્તારઃ પરિકીર્તિતઃ

સદ્યશ્ચણ્ડાલકન્યાયાં લેટવીર્ય્યેણ શૌનક ॥
બભૂવતુસ્તૌ દ્વૌ પુત્રૌ દુષ્ટૌ હડ્ડિડમૌ તથા

ક્રમેણ હડ્ડિકન્યાયાં સદ્યશ્ચણ્ડાલવીર્ય્યતઃ ॥
બભૂવુઃ પઞ્ચ પુત્રાશ્ચ દુષ્ટા વનચરાશ્ચ તે

લેટાત્તીવરકન્યાયાં ગઙ્ગાતીરે ચ શૌનક ॥
બભૂવ સદ્યો યો બાલો ગઙ્ગાપુત્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

ગઙ્ગાપુત્રસ્ય કન્યાયાં વીર્ય્યાદ્વૈ વેષધારિણઃ ॥
બભૂવ વેષધારી ચ પુત્રો યુઙ્ગી પ્રકીર્તિતઃ

વૈશ્યાત્તીવરકન્યાયાં સદ્યઃ શુણ્ડી બભૂવ હ ॥
શુણ્ડીયોષિતિ વૈશ્યાનુ પૌણ્ડ્રકશ્ચ બભૂવ હ

ક્ષત્રાત્કરણકન્યાયાં રાજપુત્રો બભૂવ હ ॥
રાજપુત્ર્યાં તુ કરણાદાગરીતિ પ્રકીર્તિતઃ

ક્ષત્રવીર્ય્યેણ વૈશ્યાયાં કૈવર્ત્તઃ પરિકીર્તિતઃ ॥
કલૌ તીવરસંસર્ગાદ્ધીવરઃ પતિતો ભુવિ

તીવર્યાં ધીવરાત્પુત્રો બભૂવ રજકઃ સ્મૃતઃ ॥
રજક્યાં તીવરાચ્ચૈવ કોયાલીતિ બભૂવ હ

નાપિતાદ્ગોપકન્યાયાં સર્વસ્વી તસ્ય યોષિતિ ॥
ક્ષત્રાદ્બભૂવ વ્યાધશ્ચ બલવાન્મૃગહિંસકઃ

તીવરાચ્છુણ્ડિકન્યાયાં બભૂવુઃ સપ્ત પુત્રકાઃ ॥
તે કલૌ હડ્ડિસંસર્ગાદ્બભૂવુર્દસ્યવઃ સદા

બ્રાહ્મણ્યામૃષિવીર્ય્યેણ ઋતોઃ પ્રથમવાસરે ॥
કુત્સિતશ્ચોદરે જાતઃ કૂદરસ્તેન કીર્તિતઃ

તદશૌચં વિપ્રતુલ્યં પતિતશ્ચર્તુદોષતઃ ॥
સદ્યઃ કોટકસંસર્ગાદધમો જગતીતલે

ક્ષત્રવીર્ય્યેણ વૈશ્યાયામૃતોઃ પ્રથમવાસરે ॥
જાતઃ પુત્રો મહાદસ્યુર્બલવાંશ્ચ ધનુર્દ્ધરઃ

ચકાર વાગતીતં ચ ક્ષત્રિયેણાપિ વારિતઃ ॥
તેન જાત્યાઃ સ પુત્રશ્ચ વાગતીતઃ પ્રકીર્તિતઃ

ક્ષત્ત્રવીર્ય્યેણ શૂદ્રાયામૃતુદોષેણ પાપતઃ ॥
બલવન્તો દુરન્તાશ્ચ બભૂવુર્મ્લેચ્છજાતયઃ

અવિદ્ધકર્ણાઃ ક્રૂરાશ્ચ નિર્ભયા રણદુર્જયાઃ ॥
શૌચાચારવિહીનાશ્ચ દુર્દ્ધર્ષા ધર્મવર્જિતાઃ

મ્લેચ્છાત્કુવિન્દકન્યાયાં જોલા જાતિર્બભૂવ હ॥ ।
જોલાત્કુવિન્દકન્યાયાં શરાઙ્કઃ પરિકીર્તિતઃ

વર્ણસઙ્કરદોષેણ બહ્વ્યશ્ચાશ્રુતજાતય ॥
તાસાં નામાનિ સંખ્યાશ્ચ કો વા વક્તું ક્ષમો દ્વિજ

વૈદ્યોઽશ્વિનીકુમારેણ જાતો વિપ્રસ્ય યોષિતિ ॥
વૈદ્યવીર્ય્યેણ શૂદ્રાયાં બભૂવુર્બહવો જનાઃ

તે ચ ગ્રામ્યગુણજ્ઞાશ્ચ મન્ત્રૌષધિપરાયણાઃ ॥
તેભ્યશ્ચ જાતાઃ શૂદ્રાયાં યે વ્યાલગ્રાહિણો ભુવિ

શૌનક ઉવાચ ॥
કથં બ્રાહ્મણપત્ન્યાં તુ સૂર્ય્યપુત્રોઽશ્વિનીસુતઃ ॥
અહો કેનાવિવેકેન વીર્ય્યાધાનં ચકાર હ

સૌતિરુવાચ ॥
ગચ્છન્તીં તીર્થયાત્રાયાં બ્રાહ્મણીં રવિનન્દનઃ ॥
દદર્શ કામુકઃ શાન્તઃ પુષ્પોદ્યાને ચ નિર્જને

તયા નિવારિતો યત્નાદ્બલેન બલવાન્સુરઃ ॥
અતીવ સુન્દરીં દૃષ્ટ્વા વીર્ય્યાધાનં ચકાર સઃ

દ્રુતં તત્યાજ ગર્ભં સા પુષ્પોદ્યાને મનોહરે ॥
સદ્યો બભૂવ પુત્રશ્ચ તપ્તકાઞ્ચનસ ન્નિભઃ

સપુત્રા સ્વામિનો ગેહં જગામ વ્રીડિતા સદા ॥
સ્વામિનં કથયામાસ યન્માર્ગે દૈવસઙ્કટમ્

વિપ્રો રોષેણ તત્યાજ તં ચ પુત્રં સ્વકામિનીમ્ ॥
સરિદ્બભૂવ યોગેન સા ચ ગોદાવરી સ્મૃતા

પુત્રં ચિકિત્સાશાસ્ત્રં ચ પાઠયામાસ યત્નતઃ ॥
નાનાશિલ્પં ચ મંત્રં ચ સ્વયં સ રવિનન્દનઃ

વિપ્રશ્ચ વેતનાજ્યોતિર્ગણનાચ્ચ નિરન્તરમ્ ॥
વેદધર્મપરિત્યક્તો બભૂવ ગણકો ભુવિ

લોભી વિપ્રશ્ચ શૂદ્રાણામગ્રે દાનં ગૃહીતવાન્ ॥
ગ્રહણે મૃતદાનાનામગ્રાદાનો બભૂવ સઃ

કશ્ચિત્પુમાન્બ્રહ્મયજ્ઞે યજ્ઞકુણ્ડાત્સમુત્થિતઃ ॥
સ સૂતો ધર્મવક્તા ચ મત્પૂર્વપુરુષઃ સ્મૃતઃ

પુરાણં પાઠયામાસ તં ચ બ્રહ્મા કૃપાનિધિઃ ॥
પુરાણવક્તા સૂતશ્ચ યજ્ઞકુણ્ડસમુદ્ભવઃ

વૈશ્યાયાં સૂતવીર્ય્યેણ પુમાનેકો બભૂવ હ ॥
સ ભટ્ટો વાવદૂકશ્ચ સર્વેષાં સ્તુતિપાઠકઃ

એવં તે કથિતઃ કિંચિત્પૃથિવ્યાં જાતિનિર્ણય ॥
વર્ણસઙ્કરદોષેણ બહ્વ્યોઽન્યાઃ સન્તિ જાતયઃ

સબન્ધો યેષુ યેષાં યઃ સર્વજાતિષુ સર્વતઃ ॥
તત્ત્વં બ્રવીમિ વેદોક્તં બ્રહ્મણા કથિતં પુરા

પિતા તાતસ્તુ જનકો જન્મદાતા પ્રકીર્તિતઃ ॥
અમ્બા માતા ચ જનની જનયિત્રી પ્રસૂરપિ

પિતામહઃ પિતૃપિતા તત્પિતા પ્રપિતાપહઃ ॥
અત ઊર્ધ્વં જ્ઞાતયશ્ચ સગોત્રાઃ પરિકીર્તિતઃ

માતામહઃ પિતા માતુઃ પ્રમાતામહ એવ ચ ॥
માતામહસ્ય જનકસ્તત્પિતા વૃદ્ધપૂર્વકઃ

પિતામહી પિતુર્માતા તચ્છ્વશ્રૂઃ પ્રપિતામહી ॥
તચ્છ્વશ્રૂશ્ચ પરિજ્ઞેયા સા વૃદ્ધપ્રપિતામહી

માતામહી માતૃમાતા માતૃતુલ્યા ચ પૂજિતા ॥
પ્રમાતામહીતિ જ્ઞેયા પ્રમાતામહકામિની

વૃદ્ધમાતામહી જ્ઞેયા પત્પિતુઃ કામિની તથા ॥
પિતૃભ્રાતા પિતૃ વ્યશ્ચ માતૃભ્રાતા ચ માતુલઃ

પિતૃષ્વસા પિતુર્માતૃષ્વસા માતુસ્સ્વસા સ્મૃતા ॥
સૂનુશ્ચ તનયઃ પુત્રો દાયાદશ્ચાત્મજસ્તથા॥

ધનભાગ્વીર્ય્યજશ્ચૈવ પુંસિ જન્યે ચ વર્ત્તતે ॥
જન્યાયાં દુહિતા કન્યા ચાત્મજા પરિકીર્તિતા

પુત્રપત્ની વધૂ જ્ઞેયા જામાતા દુહિતુઃ પતિઃ ॥
પતિઃ પ્રિયશ્ચ ભર્તા ચ સ્વામીકાન્તે ચ વર્તતે

દેવરઃ સ્વામિનો ભ્રાતા નનાંદા સ્વામિનઃ સ્વસા ॥
શ્વશુરઃ સ્વામિનસ્તાતઃ શ્વશ્રૂશ્ચ સ્વામિનઃ પ્રસૂઃ

ભાર્ય્યા જાયા પ્રિયા કાન્તા સ્ત્રી વ પત્ની પ્રકીર્તિતા ॥
પત્નીભ્રાતા શ્યાલકશ્ચ સ્વસા પત્ન્યાશ્ચ શ્યાલિકા

પત્નીમાતા તથા શ્વશ્રૂસ્તત્પિતા શ્વશુરઃ સ્મૃતઃ ॥
સગર્ભઃ સોદરો ભ્રાતા સગર્ભા ભગિની સ્મૃતા

ભગિનીજો ભાગિનેયો ભ્રાતૃજો ભ્રાતૃપુત્રકઃ ॥
આવુત્તો ભગિનીકાન્તો ભગિનીપતિરેવ ચ

શ્યાલીપતિસ્તુ ભ્રાતા ચ શ્વશુરૈકત્વહેતુના ॥
શ્વશુરસ્તુ પિતા જ્ઞેયો જન્મદાતુઃ સમો મુને

અન્નદાતા ભયત્રાતા પત્નીતાતસ્તથૈવ ચ ॥
વિદ્યાદાતા જન્મદાતા પંચૈતે પિતરો નૃણામ્

અન્નદાતુશ્ચ યા પત્ની ભગિની ગુરુકામિની
માતા ચ તત્સપત્ની ચ કન્યા પુત્રપ્રિયા તથા

માતુર્માતા પિતુર્માતા શ્વશ્રૂપિત્રોઃ સ્વસા તથા॥
પિતૃવ્યસ્ત્રી માતુલાની માતરશ્ચ ચર્તુદશ

પૌત્રસ્તુ પુત્રપુત્રે ચ પ્રપૌત્રસ્તત્સુતેઽપિ ચ ॥
તત્પુત્રાદ્યાશ્ચ યે વંશ્યાઃ કુલજાશ્ચ પ્રકીર્તિતાઃ

કન્યાપુત્રશ્ચ દૌહિત્રસ્તત્પુત્રાદ્યાશ્ચ બાંધવાઃ॥
ભાગિનેયસુતાદ્યાશ્ચ પુરુષા બાંધવાઃ સ્મૃતાઃ

ભ્રાતૃપુત્રસ્ય પુત્રાદ્યાસ્તે પુનર્જ્ઞાતયઃ સ્મૃતાઃ ॥
ગુરુપુત્રસ્તથા ભ્રાતા પોષ્યઃ પરમબાન્ધવઃ

ગુરુકન્યા ચ ભગિની પોષ્યા માતૃસમા મુને॥
પુત્રસ્ય ચ ગુરુર્ભ્રાતા પોષ્યઃ સુસ્નિગ્ધબાન્ધવઃ

પુત્રસ્ય શ્વશુરો ભ્રાતા બન્ધુર્વૈવાહિકઃ સ્મૃતઃ॥
કન્યાયાઃ શ્વશુરે ચૈવ તત્સમ્બન્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ

ગુરુશ્ચ કન્યકાયાશ્ચ ભ્રાતા સુસ્નિગ્ધબાન્ધવઃ ॥
ગુરુશ્વશુરભ્રાતૄણાં ગુરુતુલ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ

બન્ધુતા યેન સાર્દ્ધ ચ તન્મિત્રં પરિકીર્તિતમ્ ॥
મિત્રં સુખપ્રદં જ્ઞેયં દુઃખદો રિપુરુચ્યતે

બાન્ધવો દુઃખદો દૈવાન્નિસ્સમ્બન્ધોઽસુખપ્રદઃ ॥
સમ્બન્ધાસ્ત્રિવિધાઃ પુંસાં વિપ્રેન્દ્ર જગતીતલે

વિદ્યાજો યોનિજશ્ચૈવ પ્રીતિજશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ ॥
મિત્રં તુ પ્રીતિજં જ્ઞેયં સ સમ્બધઃ સુદુર્લભઃ

મિત્રમાતા મિત્રભાર્ય્યા માતૃતુલ્યા ન સંશયઃ॥
મિત્રભ્રાતા મિત્રપિતા ભ્રાતૃતાતસમૌ નૃણામ્

ચતુર્થં નામસમ્બન્ધમિત્યાહ કમલોદ્ભવઃ॥
જારશ્ચોપપર્તિર્બન્ધુર્દુષ્ટા સમ્ભોગકર્ત્તરિ

ઉપપત્ન્યાં નવજ્ઞા ચ પ્રેયસી ચિત્તહારિણી ॥
સ્વામિતુલ્યશ્ચ જારશ્ચ નવજ્ઞા ગૃહિણી સમા

સમ્બન્ધો દેશભેદે ચ સર્વદેશે વિગર્હિતઃ ॥
અવૈદિકો નિન્દિતસ્તુ વિશ્વામિત્રેણ નિર્મિતઃ

દુસ્ત્યજશ્ચ મહદ્ભિસ્તુ દેશભેદે વિધીયતે ॥
અકીર્તિજનકઃ પુંસાં યોષિતાં ચ વિશેષતઃ

તેજીયસાં ન દોષાય વિદ્યમાને યુગે યુગે

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે સૌતિશૌનકસંવાદે બ્રહ્મખણ્ડે જાતિસમ્બન્ધનિર્ણયો નામ દશમોઽધ્યાયઃ