બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.17

સૌતિરુવાચ ॥
દૃષ્ટ્વા દ્વિજં દેવસંઘઃ પ્રત્યુત્થાનં ચકાર ચ ॥
પરસ્પરં ચ સમ્ભાષા બભૂવ તત્ર સંસદિ

મા તં બુબુધિરે દેવાઃ શ્રીહરિં વિપ્રરૂપિણમ્ ॥
પૌર્વાપર્ય્યં વિસ્મૃતાશ્ચ મોહિતા વિષ્ણુમાયયા

સુરાન્સમ્બોધ્ય વિપ્રશ્ચ વાચા મધુરયા દ્વિજ ॥
ઉવાચ સત્યં પરમં પ્રાણિનાં યચ્છુભાવહમ્

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
ઉપબર્હણભાર્ય્યેયં કન્યા ચિત્રરથસ્ય ચ ॥
યયાચે જીવદાનં ચ સ્વામિનઃ શોકકર્ષિતા

અધુના કિમનુષ્ઠાનમસ્ય કાર્યસ્ય નિશ્ચિતમ્ ॥
તન્માં બ્રૂત સુરાઃ સર્વે નિત્યં યત્સમયોચિતમ્

શપ્તુકામા સુરાન્સર્વાન્સાધ્વી તેજસ્વિની વરા ॥
અહં ક્ષેમાય યુષ્માકમાગતો બોધિતા સતી

સ્તુતિઃ કૃતા ચ યુષ્માભિઃ શ્વેતદ્વીપે હરેરપિ॥
યુષ્માકમીશો વિષ્ણુશ્ચ કથમેવાત્ર નાગતઃ

બભૂવાકાશવાણીતિ પશ્ચાદ્યાસ્યતિ કેશવ ॥
વિપરીતં કથં ભૂતં વાણીવાક્યમચઞ્ચલમ્॥

બ્રાહ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્વયં બ્રહ્મા જગદ્ગુરુઃ ॥
ઉવાચ વચનં સત્યં હિતં પરમમઙ્ગલમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
મત્પુત્રો નારદઃ શપ્તો ગન્ધર્વશ્ચોપબર્હણઃ ॥
યોગેન પ્રાણાંસ્તત્યાજ પુનઃ શાપાન્મમૈવ હિ

કાલં લક્ષયુગં વ્યાપ્ય સ્થિતિરસ્ય મહીતલે ॥
શૂદ્રયોનિં તતઃ પ્રાપ્ય ભવિતા મત્સુતઃ પુનઃ

અસ્ય કાલાવશેષસ્ય કિઞ્ચિદસ્તિ દ્વિજોત્તમ ॥
તત્તુ વર્ષસહસ્રં ચૈવાયુરસ્યાસ્તિ સામ્પ્રતમ્

દાસ્યામિ જીવદાનં ચ સ્વયં વિષ્ણોઃ પ્રસાદતઃ ॥
યથૈનં ન સ્પૃશેચ્છાપસ્તત્કરિષ્યામિ નિશ્ચિતમ્

નાગતો હરિરત્રેતિ ત્વયા યત્કથિતં દ્વિજ ॥
હરિઃ સર્વત્ર સર્વાત્મા વિગ્રહઃ કુત આત્મનઃ

સ્વેચ્છામયઃ પરં બ્રહ્મ ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ ॥
સર્વં પશ્યતિ સર્વજ્ઞઃ સર્વત્રાસ્તિ સનાતનઃ

વિષિશ્ચ વ્યાપ્તિવચનો નુશ્ચ સર્વત્રવાચકઃ ॥
સર્વવ્યાપી ચ સર્વાત્મા તેન વિષ્ણુઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

અપવિત્રઃ પવિત્રો વા સર્વાવસ્થાં ગતોઽપિ વા ॥
યઃ સ્મરેત્પુણ્ડરીકાક્ષં સ બાહ્યાભ્યન્તરઃ શુચિઃ

કર્મારમ્ભે ચ મધ્યે વા શેષે વિષ્ણું ચ યઃ સ્મરેત્ ॥
પરિપૂર્ણં તસ્ય કર્મ વૈદિકં ચ ભવેદ્દ્વિજ

અહં સ્રષ્ટા ચ જગતાં વિધાતા સંહરો હરઃ ॥
ધર્મશ્ચ કર્મણાં સાક્ષી યસ્યાજ્ઞાપરિપાલકઃ

કાલઃ સંહરતે લોકાન્યમઃ શાસ્તા ચ પાપિનામ્ ॥
ઉપૈતિ મૃત્યુઃ સર્વાંશ્ચ ભિયા યસ્યાજ્ઞયા સદા

સર્વેશા યા ચ સર્વાદ્યા પ્રકૃતિઃ સર્વસૂઃ પુરા ॥
સા ભીતા યસ્ય પુરતો યસ્યાજ્ઞાપરિપાલિકા

મહેશ્વર ઉવાચ ॥
પુત્રાણાં બ્રહ્મણસ્તેષાં કસ્ય વંશોદ્ભવો ભવાન્ ॥
વેદાનધીત્ય ભવતા જ્ઞાતઃ કઃ સાર એવ ચ

શિષ્યઃ કસ્ય મુનીન્દ્રસ્ય કસ્ત્વં નામ્ના ચ ભો દ્વિજ ॥
બિભર્ત્ત્યર્કાતિરિક્તં ચ શિશુરૂપોઽસિ સામ્પ્રતમ્

વિડમ્બયસિ દેવાંશ્ચ વિષ્ણુમસ્માકમીશ્વરમ્ ॥
હૃદિસ્થં ચ ન જાનાસિ પરમાત્માનમીશ્વરમ્

યસ્મિન્ગતે પતેદ્દેહો દેહિનાં પરમાત્મનિ ॥
પ્રયાન્તિ સર્વે તત્પશ્ચાન્નરદેવાનુગા ઇવ

જીવસ્તત્પ્રતિબિમ્બશ્ચ મનો જ્ઞાનં ચ ચેતના ॥
પ્રાણાશ્ચેન્દ્રિયવર્ગાશ્ચ બુદ્ધિર્મેધા ધૃતિઃ સ્મૃતિઃ

નિદ્રા દયા ચ તન્દ્રા ચ ક્ષુત્તૃષ્ણા પુષ્ટિરેવ ચ ॥
શ્રદ્ધા સંતુષ્ટિરિચ્છા ચ ક્ષમા લજ્જાદિકાઃ સ્મૃતાઃ

પ્રયાતિ યત્પુરઃ શક્તિરીશ્વરે ગમનોન્મુખે ॥
એતે સર્વે ચ શક્તિશ્ચ યસ્યાજ્ઞા પરિપાલકાઃ

ઈશ્વરે ચ સ્થિતે દેહી ક્ષમશ્ચ સર્વકર્મસુ ॥
ગતેઽસ્પૃશ્યઃ શવસ્ત્યાજ્યઃ કસ્તં દેહી ન મન્યતે

સ્વયં બ્રહ્મા ચ જગતાં વિધાતા સર્વકારકઃ ॥
પાદારવિન્દમનિશં ધ્યાયતે દ્રષ્ટુમક્ષમઃ

યુગલક્ષં તપસ્તપ્તં શ્રીકૃષ્ણસ્ય ચ વેધસા ॥
તદા બભૂવ જ્ઞાની ચ જગત્સ્રષ્ટું ક્ષમસ્તદા

અસંખ્યકાલં સુચિરં તપસ્તપ્તં હરેર્મયા ॥
તૃપ્તિં જગામ ન મનસ્તૃપ્યતે કેન મઙ્ગલે

અધુના પઞ્ચવક્ત્રેણ યન્નામગુણકીર્તનમ્ ॥
ગાયન્ભ્રમામિ સર્વત્ર નિસ્પૃહઃ સર્વકર્મસુ

મત્તો યાતિ ચ મૃત્યુશ્ચ યન્નામગુણકીર્ત્તનાત્ ॥
શશ્વજપન્તં તન્નામ દૃષ્ટ્વા મૃત્યુઃ પલાયતે

સર્વબ્રહ્માણ્ડસંહર્ત્તાઽપ્યહં મૃત્યુંજયાભિધઃ ॥
સુચિરં તપસા યસ્ય ગુણનામાનુકીર્ત્તનાત્

કાલે તત્ર વિલીનોઽહમાવિર્ભૂતસ્તતઃ પુનઃ ॥
ન કાલો મમ સંહર્ત્તા ન મૃત્યુર્યત્પ્રસાદતઃ

ગોલોકે યઃ સ વૈકુણ્ઠે શ્વેતદ્વીપે સ એવ ચ ॥
અંશાંશિનોર્ન ભેદશ્ચ બ્રહ્મન્વહ્નિસ્ફુલિઙ્ગવત્

મન્વન્તરં તુ દિવ્યાનાં યુગાનામેકસપ્તતિઃ ॥
અષ્ટાવિંશતિમે શક્રે ગતે ચ બ્રહ્મણો દિનમ્

એતત્સંખ્યાવિશિષ્ટસ્ય શતવર્ષાયુષો વિધેઃ ॥
પાતે લોચનપાતશ્ચ યદ્વિષ્ણોઃ પરમાત્મનઃ

અહં કલાનામૃષભઃ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ ॥
પરં મહિમ્નઃ કો ગચ્છેન્ન જાનામિ ચ કિઞ્ચન

ઇત્યુક્ત્વા શઙ્કરસ્તત્ર વિરરામ ચ શૌનક ॥
ધર્મશ્ચ વક્તુમારેભે યઃ સાક્ષી સર્વકર્મણામ્

ધર્મ ઉવાચ ॥
યત્પાણિપાદૌ સર્વત્ર ચક્ષુશ્ચ સર્વદર્શનમ્ ॥
સર્વાન્તરાત્મા પ્રત્યક્ષોઽપ્રત્યક્ષશ્ચ દુરાત્મનઃ

અધુનાઽપિ સભાં વિષ્ણુર્નાયાત ઇતિ યદ્વચઃ ॥
ત્વયોક્તં તત્કયા બુદ્ધ્યા મુનીનાં ચ મતિભ્રમઃ

મહન્નિન્દા ભવેદ્યત્ર નૈવ સાધુ શૃણોતિ તામ્ ॥
નિન્દકઃ શ્રોતૃભિઃ સાર્દ્ધં કુમ્ભીપાકં વ્રજેદ્યુગમ્

શ્રુત્વા દૈવાન્મહન્નિન્દાં શ્રીવિષ્ણોઃ સ્મરણાદ્ બુધઃ ॥
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ પુણ્યં પ્રાપ્નોતિ દુર્લભમ્

કામતોઽકામતો વાઽપિ વિષ્ણુનિન્દાં કરોતિ યઃ ॥
શૃણોતિ યો હસતિ વા સભામધ્યે નરાધમઃ

કુમ્ભીપાકે પચતિ સ યાવદ્ધિ બ્રહ્મણો વયઃ ॥
સ્થલં ભવેદપૂતં ચ સુરાપાત્રં યથા દ્વિજ

પ્રાણી ચ નરકં યાતિ શ્રુતં તત્રૈવ ચેદ્ધ્રુવમ્ ॥
વિષ્ણુનિન્દા ચ ત્રિવિધા બ્રહ્મણા કથિતા પુરા

અપ્રત્યક્ષં ચ કુરુતે કિં વા તં ચ ન મન્યતે॥।
દેવાન્યસામ્યં કુરુતે જ્ઞાનહીનો નરાધમઃ

તસ્યાત્ર નિષ્કૃતિર્નાસ્તિ યાવદ્વૈ બ્રહ્મણઃ શતમ્ ॥
ગુરોર્નિન્દાં યઃ કરોતિ પિતુર્નિન્દાં નરાધમઃ ॥
સ યાતિ કાલસૂત્રં ચ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

વિષ્ણુર્ગુરુશ્ચ સર્વેષાં જનકો જ્ઞાનદાયકઃ ॥
પોષ્ટા પાતા ભયત્રાતા વરદાતા જગત્ત્રયે

એષાં ચ વચનં શ્રુત્વા ત્રયાણાં વિપ્રપુઙ્ગવ ॥
પ્રહસ્યોવાચ તાન્દેવાન્વાચા મધુરયા પુનઃ

બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥
કા કૃતા વિષ્ણુનિન્દાઽહો હે દેવા ધર્મશાલિનઃ ॥
નાગતો હરિરત્રેતિ વ્યર્થાઽઽકાશસરસ્વતી

ઇતિ પ્રોક્તં મયા ભદ્રં બ્રૂત ધર્માર્થમીશ્વરાઃ ॥
સભાયાં પાક્ષિકાઃ સન્તો ઘ્નન્તિ સ્મ શતપૂરુષમ્

યૂયં ચ ભાવુકા બ્રૂત વિષ્ણુઃ સર્વત્ર સન્તતમ્ ॥
ઇતિ ચેત્તત્કથં યાતાઃ શ્વેતદ્વીપં વરાય ચ

અંશાંશિનોર્ન ભેદશ્ચેદાત્મનશ્ચેતિ નિશ્ચિતમ્॥
કલાં હિત્વા નિષેવન્તે સન્તઃ પૂર્ણતમં કથમ્

કોટિજન્મદુરારાધ્યમસાધ્યમસતામપિ ॥
આશા બલવતી પુંસાં કૃષ્ણં સેવિતુમિચ્છતિ

કિં ક્ષુદ્રાઃ કિં મહાન્તશ્ચ વાઞ્છન્તિ પરમં પદમ્ ॥
લબ્ધુમિચ્છતિ ચન્દ્રં ચ બાહુભ્યાં વામનો યથા

યો વિષ્ણુર્વિષયી વિશ્વે શ્વેતદ્વીપનિવાસકૃત્॥
યૂયં બ્રહ્મેશધર્માશ્ચ દિક્પાલાશ્ચ દિગીશ્વરાઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યાશ્ચ સુરલોકાશ્ચરાચરાઃ ॥
એવં કતિવિધાઃ સન્તિ પ્રતિવિશ્વેષુ સન્તતમ્

વિશ્વાનાં ચ સુરાણાં ચ કઃ સંખ્યાં કર્તુમીશ્વરઃ ॥
સર્વેષામીશ્વરઃ કૃષ્ણો ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહઃ

ઊર્ધ્વં ચ સર્વબ્રહ્માણ્ડાદ્વૈકુણ્ઠં સત્યમીપ્સિતમ્ ॥
તસ્માદૂર્ધ્વં ચ ગોલોકઃ પઞ્ચાશત્કોટિયોજનમ્

ચતુર્ભુજશ્ચ વૈકુણ્ઠે લક્ષ્મીકાન્તઃ સનાતનઃ ॥
સુનન્દનન્દકુમુદપાર્ષદાદિભિરાવૃતઃ

ગોલોકે દ્વિભુજઃ કૃષ્ણો રાધાકાન્તઃ સનાતનઃ ॥
ગોપાઙ્ગનાદિભિર્યુક્તો દ્વિભુજૈર્વોપપાર્ષદૈઃ

પરિપૂર્ણતમં બ્રહ્મ સ ચાત્મા સર્વદેહિનામ્ ॥
સ્વેચ્છામયશ્ચ વિહરેદ્રાસે વૃન્દાવને સદા

તજ્જ્યોતિર્મણ્ડલાકારં સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભમ્ ॥
ધ્યાયન્તે યોગિનઃ સન્તઃ સન્તતં ચ નિરામયમ્

નવીનનીરદશ્યામં દ્વિભુજં પીતવાસસમ્ ॥
કોટિકન્દર્પલાવણ્યલીલાધામ મનોહરમ્

કિશોરનયનં શશ્વચ્છાન્તં સસ્મિતમી શ્વરમ્ ॥
ધ્યાયન્તે વૈષ્ણવાઃ સન્તઃ સેવન્તે સત્યવિગ્રહમ્

યૂયં ચ વૈષ્ણવા બ્રૂત કસ્ય વંશોદ્ભવો ભવાન્॥
શિષ્યઃ કસ્ય મુનીન્દ્રસ્યેત્યેવં માં ચ પુનઃ પુનઃ

યસ્ય વંશોદ્ભવોઽહં ચ યસ્ય શિષ્યશ્ચ બાલકઃ ॥
તસ્યેદં વચનં જ્ઞાનં દેવસંઘા નિબોધત ॥

શીઘ્રં જીવય ગન્ધર્વં દેવેશ્વર સુરેશ્વર ॥
વ્યક્તે વિચારે મૂર્ખઃ કો વાગ્યુદ્ધે કિં પ્રયોજનમ્

ઇત્યુક્ત્વા બાલકસ્તત્ર વિપ્રરૂપી જનાર્દનઃ ॥
વિરરામ સભામધ્યે પ્રજહાસ ચ શૌનક

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે બ્રહ્મખણ્ડે વિષ્ણુસુરસંઘસંવાદે વિષ્ણુપ્રશંસાપ્રણયને સપ્તદશોઽધ્યાયઃ