બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1

અથ બ્રહ્મખણ્ડમ્

૧ ગ્રન્થાદૌ મઙ્ગલાચરણમ્, નૈમિષારણ્યે શૌનકાદીન્પ્રતિ સૌતેરાગમનમ્, તત્ર કુશલપ્ર-
શ્નાનન્તરં સૌતિં પ્રતિ શૌનકમહર્ષેઃ શ્રીકૃષ્ણભક્તીહાપરસૌખ્યપ્રદતન્મહાપુરાણતત્ત્વજિ
જ્ઞાસયા પ્રશ્નઃ । સૌતિના શૌનકં પ્રતિ બ્રહ્મવૈવર્તમહાપુરાણપ્રશંસા તત્પુરાણસ્થચતુષ્ખ-
ણ્ડગતમુખ્યવિષયવર્ણનમ્ ॥ અધ્યાયેઽત્ર સંહત્ય શ્લોકસંખ્યાઃ

૨ સૌતિના ગુરુવન્દનપૂર્વક સર્વોપરિસ્થગોલોકવર્ણનમ્--તતઃ શતકોટિયોજનાધઃપ્રદેશે
વૈકુણ્ઠલોકઃ । તદધઃ શિવલોકઃ । પ્રલયે વૈકુણ્ઠશિવલોકયોઃ ગોલોકે લયઃ ॥
ગોલોકસ્ય તૂત્પત્તિલયાભાવઃ ॥ ગોલોકસ્થતેજોમણ્ડલસ્યૈવ સર્વજગત્કારણશ્રીકૃષ્ણ-
રૂપત્વવર્ણનમ્

શ્લો૦
૩ શ્રીકૃષ્ણપરમાત્મનઃ જગત્સિસૃક્ષાયાં સ્વાઙ્ગદક્ષિણપાર્શ્વતઃ સ્રષ્ટૃણાં ત્રયોદશાનાં પઞ્ચ
તન્માત્રાણાં મહાભૂતાદીનાં નારાયણસ્ય ચોત્પત્તિઃ । નારાયણકૃતશ્રીકૃષ્ણસ્તોત્રમ્ ।
શ્રીકૃષ્ણાઙ્ગવામપાર્શ્વાચ્છઙ્કરોત્પત્તિઃ । શંકરકૃતશ્રીકૃષ્ણસ્તોત્રમ્ । નાભિપ્રદેશાદ્બ્રહ્મો
ત્પત્તિસ્તત્કૃતશ્રીકૃષ્ણસ્તોત્રમ, તદ્વક્ષસો ધર્મોત્પત્તિઃ તત્કૃતશ્રીકૃપ્ણસ્તોત્રમ્। સર-
સ્વતીમહાલક્ષ્મીદુર્ગોત્પત્તિઃ । તત્કૃતશ્રીકૃષ્ણસ્તોત્રવર્ણનમ્

શ્લો૦
૪ શ્રીકૃષ્ણનાસાગ્રતઃ સાવિત્ર્યુત્પત્તિઃ । તત્કૃતકૃષ્ણસ્તુતિઃ । શ્રીકૃષ્ણમનસો મન્મથોત્પત્તિઃ તદ્વામાઙ્ગાદ્રત્યુત્પત્તિઃ । રતિદર્શનેન બ્રહ્મણો રેતઃપતનમ્ । તસ્માદ્રેતસો વરુણોત્પત્તિઃ । અગ્નિસ્વાહાવરુણાનીનાં ક્રમેણોત્પત્તિઃ । શ્રીકૃષ્ણરેતઃસ્ખલનાન્મહાવિષ્ણોરુત્પત્તિઃ । શ્રીકૃષ્ણકર્ણમલાન્મધુકૈટભોત્પત્તિઃ । શ્રીકૃષ્ણકૃતમધુકૈટભવધવર્ણ-
નમ્

શ્લો૦
૫ ગોલોકગોગોપીનાં નિત્યાનિત્યત્વવ્યવસ્થા ॥ શંભુનારાયણયોઃ કલ્પત્રયવર્ણ
નમ્ । બ્રહ્મણઃ કાલનિર્ણયઃ । માર્કણ્ડેયસ્થિતિકાલનિર્ણયઃ । શ્રીકૃષ્ણકૃતગોગોપ-
બલીવર્દોત્પત્તિઃ । પ્રકૃતેઃ સકાશાદ્રાધોત્પત્તિઃ । રાધાગણ્ડપ્રદેશાત્કોટિસંખ્યાકગો-
પીનામુત્પત્તિવર્ણનમ્

શ્લો૦
૬ શ્રીકૃષ્ણેન નારાયણાદિભ્યો મહાલક્ષ્મ્યાદીનાં દાનમ્ । મહેશ્વરાય દુર્ગાયાં સમ-
પેયિતત્યાયાં શંકરેણ તત્સ્વીકારપ્રત્યાખ્યાનમ્ । શ્રીકૃષ્ણેન શંકરાય સર્વપૂજ્યત્વા-
દિવરપ્રદાનપૂર્વકં તન્માહાત્મ્યવર્ણનમ્ સિંહવાહિનીદેવીસમાશ્વાસનપૂર્વકં મંત્રદાનમ્ ।
બ્રહ્મણે સૃષ્ટિકરણાયાજ્ઞાયા દાનમ્

શ્લો૦
૭ બ્રહ્મદેવકૃત પૃથિવ્યાદિવિશ્વસૃષ્ટિવર્ણનમ્

શ્લો૦
૮ બ્રહ્મણા સાવિત્ર્યાં વીર્યાધાનતો વેદશાસ્ત્રાદિસૃષ્ટિવર્ણનમ્, બ્રહ્મણઃ પૃષ્ઠદેશાદિભ્યોઽ-
ધર્માદ્યુત્પત્તિઃ । સ્વસુતેભ્યઃ સૃષ્ટિકરણે આજ્ઞાદાનમ્ । બ્રહ્મણો નારદાય શાપદાનમ્ ।
નારદેન ચ બ્રહ્મણે શાપદાનમ્

શ્લો૦
૯ બ્રહ્માજ્ઞયા નારદાતિરિક્તસર્વમહર્ષિકૃતસૃષ્ટિઃ । તત્ર કશ્યપાદિસંબંધવર્ણનમ્ । મંગલગ્રહોત્પત્તિવિષયે ઇતિહાસવર્ણનમ્ । ચંદ્રપત્નીનાં ચરિત્રે રોહિણસગતં ચંદ્રં પ્રતિ દક્ષેણ યક્ષ્મરોગિત્વાપાદકશાપદાનમ્ । ચન્દ્રસ્ય શિવાશ્રયમ્।ચંદ્રપત્નીભિઃ સ્વપતિલિપ્સયા પિતૃસમીપે પતિમાહાત્મ્ય વર્ણનમ્। દક્ષેણ શિવાચ્ચન્દ્રસ્ય યાચનમ્ । શિવેન તત્પ્રત્યાખ્યાનમ્ । કૃષ્ણેન દક્ષાય ચંદ્રસ્ય દાનમ્

શ્લો૦
૧૦ ભૃગ્વાદિભ્યશ્ચ્યવનાદ્યુત્પત્તિઃ । કુબેરજન્મકથનમ્ । ક્ષત્રિયાદિજાત્યુત્પત્તિઃ । શિલ્પકારોત્પત્તિઃ । શિલ્પકારાણાં પાતતત્વાદિવેષેણ અયાજ્યત્વે ઇતિહાસવર્ણનમ્ ।
ઘૃતાચીનામાપ્સરોભિઃ સહ વિશ્વકર્મણઃ સમાગમે ઉભયોઃ સંવાદઃ ઘૃતાચ્યા નીતિ
ધર્મવર્ણનમ્ । પરસ્પરશાપવર્ણનમ્ । ભૂલોકે વિશ્વકર્મણા બ્રાહ્મણજન્મ । ઘૃતાચ્યા
ગોપિકાયાઃ ગંગાતીરે રમણં તતઃ મલયે રમણમ્ ।તતો નવપુત્રોત્પત્તિઃ તેષાં કાર્યનિ
ર્ણયઃ । સંકરજાતિવર્ણનમ્ । વૈદ્યજાતિનિર્ણયેઽશ્વિનીકુમારોત્પત્તિવર્ણનમ્ । સર્વજા
તિષુ યોનિસંબંધવર્ણનમ્

શ્લો૦
૧૧ સુતપોબ્રાહ્મણસ્યાશ્વિનીકુમારાભ્યાં શાપઃ । સૂર્યકૃતબ્રાહ્મણસ્તુતિઃ। સુતપસાશ્વિની
કુમારયોર્નૈરુજ્યકરણમ્ । બ્રાહ્મણમાહાત્મ્યમ્

શ્લોક
૧૨ ગંધર્વરાજસ્ય પુત્રપ્રાપ્તિનિમિત્તં પુષ્કરક્ષેત્રે શંકરોદ્દશેન તપશ્ચર્યા । તત્તપસ્તુષ્ટેન
શંકરેણ વરપ્રદાનમ્ । ગંધર્વરાજભાર્યાયા નારદજનનમ્

શ્લોક
૧૩ નારદસ્ય પૂર્વજન્મનિ ઉપબર્હણેતિનામકથનમ્ । ઉપબર્હણસ્ય દુષ્કરતપશ્ચરણેન ગંધર્વકન્યાનાં પરિણયનમ્ । રંભાદર્શનેન ઉપબર્હણસ્ય વીર્યસ્ખલને તસ્મૈ શૂદ્રત્વપ્રાપક
શાપઃ । ઉપબર્હણસ્ય સ્વદેહપરિત્યાગઃ । તન્નિમિત્તં માલાવતીનામજ્યેષ્ઠપત્ન્યાઃ વિ
લાપઃ । શાપોદ્યતમાલાવતીભયાદ્બ્રહ્માદિસર્વદેવાનાં તત્રાગમનમ્

શ્લો૦
૧૪ માલાવતીસમીપે શ્રીવિષ્ણોરાગમનમ્।સ્વપતિમરણે કારણપૃચ્છાયાં બ્રાહ્મણેન સર્વ
દેવાનાં પૃથક્પૃથક ફલપ્રાપ્તિવર્ણનમ્ । વિષ્ણુપ્રશંસા

શ્લો
૧૫ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વયં સર્વજ્ઞતાપ્રશસ્તિઃ । માલાવત્યા પ્રત્યક્ષતોદર્શન ધર્માદીનામ્। ધર્માદીન્ પ્રતિ નિજકાંતનિધનકારણપૃચ્છા । માલાવતીકાલપુરુષસંવાદઃ

શ્લો૦
૧૬ માલાવત્યાઃ વ્યાધ્યુત્પત્તેઃ હેતુજ્ઞાનાય પ્રશ્નઃ । બ્રાહ્મણેન વ્યાધિકારણવર્ણનમ્ ।
તત્ર આયુર્વેદવિદ્યાપ્રવૃત્તિજરાનાશકોપચારકથનમ્ । વાતપિત્તશ્લેષ્મહારકોપાય
કથનમ્

૧૭ બ્રાહ્મણરૂપધારિવિષ્ણો બ્રહ્મશિવાદિભિઃ સહ સંવાદે વિષ્ણુપ્રશંસા
૧૮ બ્રહ્માદીનાં પુનઃ માલાવતીસમીપં પ્રાગમનમ્।ગંધર્વજીવનમ્॥તદા માલાવતીકૃત
મહાપુરુષસ્તોત્રમ્ । કૃષ્ણેન ગન્ધર્વજીવદાનમ્ ॥ ૪૯, ॥ શ્લો૦
૧૯ વિષ્ણુકવચમ્ । બાણેશ્વરકચમ્

શ્લોક
૨૦ ઉપબર્હણસ્ય બ્રહ્મશાપાદ્વૃષલીગર્ભે જન્મવૃત્તાંતવર્ણનમ્

શ્લોક
૨૧ કલાવતીવૃત્તાંતઃ વૃષલીપુત્રસ્ય નારદેતિનામકરણમ્ । વીર્યપ્રદનારદજન્મવૃત્તાંત
વર્ણનમ્ । શ્રીકૃષ્ણધ્યાનસ્તોત્રકવચવર્ણનમ્ । નારદસ્ય શાપવિમોચનમ્

શ્લો૦
૨૨ બ્રહ્મણઃ કંઠાન્નારદોત્પત્તિપ્રસંગેન પ્રાચેતસાદિમુનીનાં બ્રહ્માંગવિશેષાદુત્પત્તિવર્ણનમ્ બ્રહ્મપુત્રનામ્નોવ્યુત્પત્તિવર્ણનમ્ ॥ ૩૧ । ॥ શ્લો૦
૨૩ બ્રહ્મણઃ નારદં પ્રતિ પુનઃ સૃષ્ટિકરણે આજ્ઞા । નારદેન દારપરિગ્રહનિંદાપ્રસંગેન
સ્ત્રીસ્વભાવવર્ણનમ્

શ્લો૦
૨૪ બ્રહ્મણો નારદં પ્રતિ ગાર્હસ્થ્યધર્મસ્ય વૈદિકત્વવર્ણનમ્॥નારદસ્ય શ્રીકૃષ્ણમંત્રગ્રહણાય બ્રહ્મણિ પ્રાર્થના । બ્રહ્માજ્ઞયા તદર્થં નારદસ્ય શિવલોકં પ્રતિ ગમનમ્ ॥૪૯।
૨૫ તત્ર નારદસ્ય શિવદર્શનમ્

શ્લો૦
૨૬ બ્રાહ્મણવૈષ્ણવવિધવાનામાહ્નિકમ્

શ્લો૦
૨૭ ભક્ષ્યાભક્ષ્યકર્તવ્યાકર્તવ્યકથનમ્

શ્લો૦
૨૮ બ્રહ્મસ્વરૂપવર્ણનં શિવાજ્ઞયા નારદસ્ય બદરિકાશ્રમં પ્રતિ ગમનમ્

શ્લો૦
૨૯. શ્રીકૃષ્ણમાહાત્મ્યવર્ણનમ્ । પ્રકૃતિમાહાત્મ્યવર્ણનમ્

શ્લો૦
૩૦ ભગવત્સ્તુતિ

શ્લો૦
ઇતિ બ્રહ્મખણ્ડમ્