બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય 1.1

શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
॥ અથ બ્રહ્મવૈવર્તે બ્રહ્મખણ્ડમ્ ॥
ગણેશબ્રહ્મશસુરેશશેષાઃ સુરાશ્ચ સર્વે મનવો મુનીન્દ્રાઃ ॥
સરસ્વતીશ્રીગિરિજાદિકાશ્ચ યં નમન્તિ દેવ્યઃ પ્રણમામિ તં વિભુમ

સ્થૂલાસ્તનૂર્વિદધતં ત્રિગુણં વિરાજં વિશ્વાનિ લોમવિવરેષુ મહાન્તમાદ્યમ્॥
સૃષ્ટ્યુન્મુખઃ સ્વકલયાઽપિ સસર્જ સૂક્ષ્મં નિત્યં સમેત્ય હૃદિ યસ્તમજં ભજામિ

ધ્યાયન્તે ધ્યાનનિષ્ઠાઃ સુરનરમનવો યોગિનો યોગરૂઢાઃ સન્તઃ સ્વપ્નેઽપિ સન્તં કતિકતિજનિભિર્યં ન પશ્યન્તિ તપ્ત્વા ॥
ધ્યાયે સ્વેચ્છામયં તં ત્રિગુણપરમહો નિર્વિકારં નિરીહં ભક્ત્યા ધ્યાનૈકહેતોર્નિરુપમરુચિરશ્યામરૂપં દધાનમ્

વન્દે કૃષ્ણં ગુણાતીતં પરં બ્રહ્માચ્યુતં યતઃ ॥
આવિર્બભૂવુઃ પ્રકૃતિબ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ

ૐ નમો ભગવતે વાસુ દેવાય ॥
નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્ ॥
દેવીં સરસ્વતીં વ્યાસં તતો જયમુદીરયેત્

અમૃતપરમપૂર્વં ભારતીકામધેનું શ્રુતિગણકૃતવત્સો વ્યાસદેવો દુદોહ ॥
અતિરુચિરપુરાણં બ્રહ્મવૈવર્ત્તમેતત્પિબત પિબત મુગ્ધા દુગ્ધમક્ષય્યમિષ્ટમ્

ભારતે નૈમિષારણ્યે ઋષયઃ શૌનકાદયઃ ॥
નિત્યાં નૈમિત્તિકીં કૃત્વા ક્રિયામૂષુઃ કુશાસને

એતસ્મિન્નન્તરે સૌતિમાગચ્છન્તં યદૃચ્છયા ॥
પ્રણતં સુવિનીતં તં વિલોક્ય દદુરાસનમ્

તં સમ્પૂજ્યાતિથિં ભક્ત્યા શૌનકો મુનિપુઙ્ગવઃ॥
પપ્રચ્છ કુશલં શાંતં શાન્તઃ પૌરાણિકં મુદા

વર્ત્માયાસવિનિર્મુક્તં વસન્તં સુસ્થિરાસને ॥
સસ્મિતં સર્વતત્ત્વજ્ઞં પુરાણાનાં પુરાણવિત્

પરં કૃષ્ણકથોપેતં પુરાણં શ્રુતિ સંમતમ્॥
મઙ્ગલં મઙ્ગલાર્હં ચ મઙ્ગલ્યં મઙ્ગલાલયમ્

સર્વમઙ્ગલબીજં ચ સર્વદા મઙ્ગલપ્રદમ્ ॥
સર્વામઙ્ગલનિઘ્નં ચ સર્વસંપત્કરં પરમ્

હરિભક્તિપ્રદં શશ્વત્સુખદં મોક્ષદં ભવાત્ ॥
તત્ત્વજ્ઞાનપ્રદં દારપુત્રપૌત્રવિવર્દ્ધનમ્

પપ્રચ્છ સુવિનીતં ચ સુપ્રીતો મુનિસંસદિ ॥
યથાઽઽકાશે તારકાણાં દ્વિજરાજો વિરાજતે

॥ શૌનક ઉવાચ ॥ ॥
પ્રસ્થાનં ભવતઃ કુત્ર કુત આયાસિ તે શિવમ્ ॥
કિમસ્માકં પુણ્યદિનમદ્ય ત્વદ્દર્શનેન ચ

વયમેવ કલૌ ભીતા વિશિષ્ટજ્ઞાનવર્જિતાઃ ॥
મુમુક્ષવો ભવે મગ્નાસ્તદ્ધેતુસ્ત્વમિહાગતઃ

ભવાન્સાધુર્મહાભાગઃ પુરાણેષુ પુરાણવિત્ ॥
સર્વેષુ ચ પુરાણેષુ નિષ્ણાતોઽતિકૃપાનિધિઃ

શ્રીકૃષ્ણે નિશ્ચલા ભક્તિર્યતો ભવતિ શાશ્વતી ॥
તત્કથ્યતાં મહાભાગ પુરાણં જ્ઞાનવર્દ્ધનમ્

ગરીયસી યા સાક્ષાચ્ચ કર્મમૂલનિકૃન્તની ॥
સંસારસન્નિબદ્ધાનાં નિગડચ્છેદકર્તરી

ભવદાવાગ્નિદગ્ધાનાં પીયૂષ વૃષ્ટિવર્ષિણી ॥
સુખદાઽઽનન્દદા સૌતે શશ્વચ્ચેતસિ જીવિનામ્

યત્રાદૌ સર્વબીજં ચ પરં બ્રહ્મનિરૂપણમ્ ॥
તસ્ય સૃષ્ટ્યુન્મુખસ્યાપિ સૃષ્ટેરુત્કીર્ત્તનં પરમ્

સાકારં વા નિરાકારં પરમાત્મસ્વરૂપકમ્ ॥
કિમાકારઞ્ચ તદ્બ્રહ્મ તદ્ધ્યાનં કિઞ્ચ ભાવનમ્

ધ્યાયન્તે વૈષ્ણવાઃ કિંવા શાન્તાશ્ચ યોગિનસ્તથા ॥
મતં પ્રધાનં કેષાં વા ગૂઢં વેદે નિરૂપિતમ્

પ્રકૃતેશ્ચ ય આકારો યત્ર વત્સનિરૂપિતઃ ॥
ગુણાનાં લક્ષણં યત્ર મહદાદેશ્ચ નિશ્ચયઃ

ગોલોકવર્ણનં યત્ર યત્ર વૈકુણ્ઠવર્ણનમ્ ॥
વર્ણનં શિવલોકસ્ય યત્રાન્યત્ સ્વર્ગવર્ણનમ્

અંશાનાં ચ કલાનાં ચ યત્ર સૌતે નિરૂપણમ્ ॥
કે પ્રાકૃતાઃ કા પ્રકૃતિઃ ક આત્મા પ્રકૃતેઃ પરઃ

નિગૂઢં જન્મ યેષાં વા દેવાનાં દેવયોષિતામ્ ॥
સમુત્પત્તિઃ સમુદ્રાણાં શૈલાનાં સરિતામપિ

કે વાંઽશાઃ પ્રકૃતેશ્ચાપિ કલાઃ કા વા કલાકલાઃ ॥
તાસાઞ્ચ ચરિતં ધ્યાનં પૂજાસ્તોત્રાદિકં શુભમ્

દુર્ગા સરસ્વતી લક્ષ્મી સાવિત્રીણાઞ્ચ વર્ણનમ્ ॥
યત્રૈવ રાધિકાખ્યાનમત્યપૂર્વં સુધોપમમ્

જીવકર્મવિપાકશ્ચ નરકાણાઞ્ચ વર્ણનમ્ ॥
કર્મણાં ખણ્ડનં યત્ર યત્ર તેભ્યો વિમોક્ષણમ્

યેષાઞ્ચ જીવિનાં યદ્યત્સ્થાનં યત્ર શુભાશુભમ્॥
જીવિનાં કર્મણો યસ્માદ્યાસુ યાસુ ચ યોનિષુ

જીવિનાં કર્મણો યસ્માદ્યોયો રોગો ભવેદિહ ॥
મોક્ષણં કર્મણો યસ્માત્તેષાઞ્ચ તન્નિરૂપય

મનસા તુલસી કાલી ગઙ્ગા પૃધ્વી વસુન્ધરા ॥
આસાં યત્ર શુભાખ્યાનમન્યાસામપિ યત્ર વૈ

શાલિગ્રામશિલાનાઞ્ચ દાનાનાઞ્ચ નિરૂપણમ્ ॥
અપૂર્વં યત્ર વા સૌતે ધર્માધર્મનિરૂપણમ્

ગણેશ્વરસ્ય ચરિતં યત્ર તજ્જન્મ કર્મ ચ ॥
કવચસ્તોત્રમન્ત્રાણાં ગૂઢાનાં યત્ર વર્ણનમ્

યદપૂર્વમુપાખ્યાનમશ્રુતં પરમાદ્ભુતમ્ ॥
કૃત્વા મનસિ તત્સર્વં સામ્પ્રતં વક્તુમર્હસિ

યત્ર જન્મ ભ્રમો વિશ્વે પુણ્યક્ષેત્રે ચ ભારતે ॥
પરિપૂર્ણતમસ્યાપિ કૃષ્ણસ્ય પરમાત્મનઃ

જન્મ કસ્ય ગૃહે લબ્ધં પુણ્યે પુણ્યવતો મુને ॥
સુતં પ્રસૂતા કા ધન્યા માન્યા પુણ્યવતી સતી

આવિર્ભૂય ચ તદ્ગેહાત્ક્વાગતઃ કેન હેતુના ॥
ગત્વા કિં કૃતવાંસ્તત્ર કથં વા પુનરાગતઃ

ભારાવતરણં કેન પ્રાર્થિતો ગોશ્ચકાર સઃ ॥
વિધાય કિંવા સેતું ચ ગોલોકં ગતવાન્પુનઃ

ઇતીદમન્યદાખ્યાનં પુરાણં શ્રુતિદુર્લભમ્ ॥
દુર્વિજ્ઞેયં મુનીનાં ચ મનોનિર્મલકારણમ્

સ્વજ્ઞાનાદ્યન્મયા પૃષ્ટમપૃષ્ટં વા શુભાશુભમ્ ॥
સદ્યો વૈરાગ્યજનનં તન્મે વ્યાખ્યાતુમર્હસિ

શિષ્યપૃષ્ટમપૃષ્ટં વા વ્યાખ્યાનં કુરુતે ચ યઃ ॥
સ સદ્ગુરુઃ સતાં શ્રેષ્ઠો યોગ્યાયોગ્યે ચ યઃ સમઃ

સૌતિરુવાચ ॥
સર્વં કુશલમસ્માકં ત્વત્પાદપદ્મદર્શનાત્ ॥
સિદ્ધક્ષેત્રાદાગતોઽહં યામિ નારાયણાશ્રમમ્

દૃષ્ટ્વા વિપ્રસમૂહં ચ નમસ્કર્તુમિહાગતઃ ॥
દ્રષ્ટું ચ નૈમિષારણ્યં પુણ્યદં ચાપિ ભારતે

દેવં વિપ્રં ગુરું દૃષ્ટ્વા ન નમેદ્યસ્તુ સંભ્રમાત્ ॥
સ કાલસૂત્રં વ્રજતિ યાવચ્ચન્દ્રદિવાકરૌ

હરિર્બ્રાહ્મણરૂપેક્ષણ શશ્વદ્ ભ્રમતિ ભૂતલે ॥
સુકૃતી પ્રણમેત્પુણ્યાદ્બ્રાહ્મણં હરિરૂપિણમ્

ભગવન્યત્ત્વયા પૃષ્ટં જ્ઞાતં સર્વમભીપ્સિતમ્ ॥
સારભૂતં પુરાણેષુ બ્રહ્મવૈવર્ત્તમુત્તમમ્ ॥

પુરાણોપપુરાણાનાં વેદાનાં ભ્રમભઞ્જનમ્ ॥
હરિભક્તિપ્રદં સર્વતત્ત્વજ્ઞાનવિવર્દ્ધનમ્

કામિનાં કામદં ચેદં મુમુક્ષૂણાં ચ મોક્ષદમ્ ॥
ભક્તિપ્રદં વૈષ્ણવાનાં કલ્પવૃક્ષસ્વરૂપકમ્

બ્રહ્મખણ્ડં સર્વબીજં પરબ્રહ્મનિરૂપણમ્ ॥
ધ્યાયન્તે યોગિનઃ સન્તો વૈષ્ણવા યત્પરાત્પરમ્

વૈષ્ણવા યોગિનઃ સન્તો ન ચ ભિન્નાશ્ચ શૌનક ॥
સ્વાજ્ઞાનપરિપાકેન ભવન્તિ જીવિનઃ ક્રમાત્ ॥

સન્તો ભવન્તિ સત્સઙ્ગાદ્યોગિસંગેન યોગિનઃ ॥
વૈષ્ણવા ભક્તસંગેન ક્રમાત્સદ્યોગિનઃ પરાઃ

યત્રોદ્ભવશ્ચ દેવાનાં દેવીનાં સર્વજીવિનામ્ ॥
તતઃ પ્રકૃતિખણ્ડે ચ દેવીનાં ચરિતં શુભમ્

જીવકર્મવિપાકશ્ચ શાલિગ્રામનિરૂપણમ્ ॥
તાસાં ચ કવચ સ્તોત્રમન્ત્રપૂજાનિરૂપણમ્

પ્રકૃતેર્લક્ષણં તત્ર કલાંશાનાં નિરૂપણમ્ ॥
કીર્ત્તેરુત્કીર્તનં તાસાં પ્રભાવશ્ચ નિરૂપિતઃ

સુકૃતીનાં દુષ્કૃતીનાં યદ્યત્સ્થાનં શુભાશુભમ્ ॥
વર્ણનં નરકાણાં ચ રોગાણાં મોક્ષણં તતઃ

તતો ગણેશખણ્ડે ચ તજ્જન્મ પરિકીર્તિતમ્ ॥
અતીવાપૂર્વચરિતં શ્રુતિવેદસુદુર્લભમ્

ગણેશભૃગુસંવાદે સર્વતત્ત્વનિરૂપણમ્ ॥
નિગૂઢકવચસ્તોત્રમન્ત્રતન્ત્ર નિરૂપણમ્

શ્રીકૃષ્ણજન્મખણ્ડં ચ કીર્તિતં ચ તતઃ પરમ્ ॥
ભારતે પુણ્યક્ષેત્રે ચ શ્રીકૃષ્ણજન્મ કર્મ ચ

ભુવો ભારાવતરણં ક્રીડાકૌતુકમઙ્ગલમ્ ॥
સતાં સેતુવિધાનં ચ જન્મખણ્ડે નિરૂપિતમ્

ઇદં તે કથિતં વિપ્ર પુરાણપ્રવરં પરમ્ ॥
ચતુઃખણ્ડૈઃ પરિમિતં સર્વધર્મનિરૂપણમ્

સર્વેષામીપ્સિતં શ્રીદં સર્વાશાપૂર્ણકારણમ્ ॥
બ્રહ્મવૈવર્તકં નામ સર્વાભીષ્ટફલપ્રદમ્

સારભૂતં પુરાણેષુ કેવલં વેદસંમિતમ્ ॥
વિવૃતં બ્રહ્મકાર્ત્સ્ન્યં ચ કૃષ્ણેન યત્ર શૌનક

બ્રહ્મવૈવર્તકં તેન પ્રવદન્તિ પુરાવિદઃ ॥
ઇદં પુરાણસૂત્રં ચ પુરા દત્તં ચ બ્રહ્મણે

નિરામયે ચ ગોલોકે કૃષ્ણેન પરમાત્મના ॥
મહાતીર્થે પુષ્કરે ચ દત્તં ધર્માય બ્રહ્મણા

ધર્મેણ દત્તં પુત્રાય પ્રીત્યા નારાયણાય ચ

નારદો વ્યાસદેવાય પ્રદદૌ જાહ્નવીતટે ॥
વ્યાસઃ પુરાણસૂત્રં તત્સંવ્યસ્ય વિપુલં મહત્

મહ્યં દદૌ સિદ્ધક્ષેત્રે પુણ્યદેશે મનોહરમ્ ॥
મયેદં કથિતં બ્રહ્મંસ્તત્સમગ્રં નિશામય

અષ્ટાદશસહસ્રં તુ વ્યાસેનેદં પુરાણકમ્ ॥
પુરાણકાર્ત્સ્ન્યશ્રવણે યત્ફલં લભતે નરઃ ॥
તત્ફલં લભતે નૂનમધ્યાયશ્રવણેન ચ

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્તે મહાપુરાણે સૌતિશૌનકસંવાદે બ્રહ્મખણ્ડેઽનુક્રમણિકા નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ