બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ · અધ્યાય p1

નારદ ઉવાચ ॥
શ્રુતં પૃથિવ્યુપાખ્યાનમતીવ સુમનોહરમ્ ॥
ગઙ્ગોપાખ્યાનમધુના વદ વેદવિદાં વર

ભારતં ભારતીશા પાદાજગામ સુરેશ્વરી ॥
વિષ્ણુસ્વરૂપા પરમા સ્વયં વિષ્ણુપદી સતી

કથં કુત્ર યુગે કેન પ્રાર્થિતા પ્રેરિતા પુરા ॥
તત્ક્રમં શ્રોતુમિચ્છામિ પાપઘ્નં પુણ્યદં શુભમ્

નારાયણ ઉવાચ ॥ રાજરાજેશ્વરઃ શ્રીમન્સગરઃ સૃર્ય્યવંશજઃ ॥
તસ્ય ભાર્યા ચ વૈદર્ભી શૈબ્યા ચ દ્વે મનોહરે

સત્યસ્વરૂપઃ સત્યેષ્ટઃ સત્યવાક્સત્યભાવનઃ ॥ સત્યધર્મવિચારજ્ઞઃ પરં સત્યયુગોદ્ભવઃ

એકકન્યશ્ચૈકપુત્રો બભૂવ સુમનોહરઃ ॥ અસમઞ્જ ઇતિ ખ્યાતઃ શૈબ્યાયાં કુલવર્દ્ધનઃ

અન્યા ચારાધયામાસ શઙ્કરં પુત્રકામુકી ॥ બભૂવ ગર્ભસ્તસ્યાશ્ચ શિવસ્ય તુ વરેણ ચ

ગતે શતાબ્દે પૂર્ણે ચ માંસપિણ્ડં સુષાવ સા ॥ તદ્દૃષ્ટ્વા ચ શિવં ધ્યાત્વા રુરોદોચ્ચૈઃ પુનઃ પુનઃ

શમ્ભુર્બ્રાહ્મણરૂપેણ તત્સમીપં જગામ હ ॥ ચકાર સંવિભજ્યૈતત્પિણ્ડં ષષ્ટિસહસ્રધા

સર્વે બભૂવુઃ પુત્રાશ્ચ મહાબલપરાક્રમા ॥ ગ્રીષ્મમધ્યાહ્નમાર્ત્તણ્ડપ્રભાજુષ્ટકલેવરાઃ

કપિલર્ષેઃ કોપદૃષ્ટ્યા બભૂવુર્ભસ્મસાચ્ચ તે ॥ રાજા રુરોદ તચ્છ્રુત્વા જગામ મરણં શુચા

તપશ્ચકારાસમંજો ગઙ્ગાનયનકારણાત્ ॥ તપઃ કૃત્વા લક્ષવર્ષં મ્રિયતે કાલયોગતઃ

દિલીપસ્તસ્ય તનયો ગઙ્ગાનયનકારણાત ॥ તપઃ કૃત્વા લક્ષવર્ષ યયૌ લોકાન્તરં નૃપઃ

અંશુમાઁસ્તસ્ય પુત્રશ્ચ ગઙ્ગાનયનકારણાત્ ॥ તપઃ કૃત્વા લક્ષવર્ષં મૃતશ્ચ કાલયોગતઃ

ભગીરથસ્તસ્ય પુત્રો મહાભાગવતઃ સુધીઃ ॥ વૈષ્ણવો વિષ્ણુભક્તશ્ચ ગુણવાનજરામરઃ

તપઃ કૃત્વા લક્ષવર્ષં ગઙ્ગાનયનકારણાત્ ॥ દદર્શ કૃષ્ણં હૃષ્ટાસ્યં સૂર્ય્યકોટિસમપ્રભમ્

દ્વિભુજં મુરલીહસ્તં કિશોરં ગોપવેષકમ્ ॥ પરમાત્માનમીશં ચ ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહમ્

સ્વેચ્છામયં પરં બ્રહ્મ પરિપૂર્ણતમં વિભુમ્ ॥ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદ્યૈશ્ચ સ્તુતં મુનિગણૈર્યુતમ્

નિર્લિપ્તં સાક્ષિરૂપં ચ નિર્ગુણં પ્રકૃતેઃ પરમ્ ॥ ઈષદ્ધાસ્યં પ્રસન્નાસ્યં ભક્તાનુગ્રહકારકમ્

વહ્નિશુદ્ધાં શુકાધાનં રત્નભૂષણભૂષિતમ્ ॥ તુષ્ટાવ દૃષ્ટ્વા નૃપતિઃ પ્રણમ્ય ચ પુનઃપુનઃ

લીલયા ચ વરં પ્રાપ્ય વાઞ્છિતં વંશતારકમ્ ॥ તત્રાજગામ ગંગા સા સ્મરણાત્પરમાત્મનઃ ॥

તં પ્રણમ્ય પ્રતસ્થૌ ચ તત્પુરઃ સંપુટાઞ્જલિઃ ॥ ઉવાચ ભગવાંસ્તત્ર તાં દૃષ્ટ્વા સુમનોહરમ્ ॥
કુર્વતીં સ્તવનં દિવ્યં પુલકાઞ્ચિતવિગ્રહામ્

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
ભારતં ભારતીશાપાદ્ગચ્છ શીઘ્રં સુરેશ્વરિ

સગરસ્ય સુતાન્સર્વાન્પૂતાન્કુરુ મમાજ્ઞયા ॥ ત્વત્સ્પર્શવાયુના પૂતા યાસ્યન્તિ મમ મન્દિરમ્

બિભ્રતો દિવ્યમૂર્ત્તિં તે દિવ્યસ્યન્દનગામિનઃ ॥ મત્પાર્ષદા ભવિષ્યન્તિ સર્વકાલં નિરામયાઃ

કર્મભોગં સમુચ્છિદ્ય કૃતં જન્મનિ જન્મનિ ॥ નાનાવિધં મહત્સ્વલ્પં પાપં સ્યાદ્ભારતે નૃભિઃ

ગંગાયાઃ સ્પર્શવાતેન નશ્યતીતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્ ॥ સ્પર્શનં દર્શનાદ્દેવ્યાઃ પુણ્યં દશગુણં તતઃ

મૌસલસ્નાનમાત્રેણ સામાન્યદિવસે નૃણામ્॥ કોટિજન્માર્જિતં પાપં નશ્યતીતિ શ્રુતૌ શ્રુતમ્

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ બ્રહ્મહત્યાદિકાનિ ચ॥ નાનાજન્માર્જિતાન્યેવ કામતોઽપિ કૃતાનિ ચ

તાનિ સર્વાણિ નશ્યન્તિ મૌસલસ્નાનતો નૃણામ્ ॥ પુણ્યાહસ્નાનજં પુણ્યં વેદા નૈવ વદન્તિ ચ

કેચિદ્વદન્તિ તે દેવિ ફલમેવ યથાગમમ્ ॥ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાયાશ્ચ સર્વે નૈવ વિદન્તિ ચ

સામાન્યદિવસસ્નાનસઙ્કલ્પં શૃણુ સુન્દરિ ॥ પુણ્યં દશગુણં ચૈવ મૌસલસ્નાનતઃ પરમ્

તતસ્ત્રિંશદ્ગુણં પુણ્યં રવિસંક્રમણે દિને ॥ અમાયાં ચાપિ તત્તુલ્યં દ્વિગુણં દક્ષિણાયને

તતો દશગુણં પુણ્યં નરાણામુત્તરાયણે ॥ ચાતુર્માસ્યાં પૌર્ણમાસ્યામનન્તં પુણ્ય મેવ ચ

અક્ષયાયાં ચ તત્તુલ્યં નૈતદ્વેદે નિરૂપિતમ્ ॥ અસંખ્યપુણ્યફલદમેતેષુ સ્નાનદાનકમ્

સામાન્યદિવસે સ્નાનં ધ્યાનાચ્છતગુણં ફલમ્ ॥ મન્વન્તરેષુ દેવેશિ યુગાદિષુ તથૈવ ચ

માઘસ્ય સિતસપ્તમ્યાં ભીષ્માષ્ટમ્યાંતથૈવ ચ ॥ તથા ઽશોકાષ્ટમીતિથ્યાં નવમ્યાં ચ તથા હરેઃ

તતોઽપિ દ્વિગુણં પુણ્યં નન્દાયાં તવ દુર્લભમ્ ॥ દશપાપહરાયાં તુ દશમ્યાં સુમહત્ફલમ્

નન્દાસમં ચ વારુણ્યાં મહત્પૂર્વં ચતુર્ગુણમ્ ॥ તતશ્ચતુર્ગુણં પુણ્યં દ્વિમહત્પૂર્વકે સતિ

પુણ્યં કોટિગુણં ચૈવ સામાન્યસ્નાનતો ભવેત્ ॥ ચન્દ્રસૂર્યોપરાગેષુ સ્મૃતં દશગુણં તતઃ

પુણ્યેઽપ્યર્દ્ધોદયે કાલે તતઃ શતગુણં ફલમ્ ॥ સર્વેષામેવ સઙ્કલ્પો વૈષ્ણવાનાં વિપર્ય્યયઃ

ફલસન્ધાનરહિતા જીવન્મુક્તાશ્ચ વૈષ્ણવાઃ ॥ મત્પ્રીતિભક્તિકામાસ્તે સર્વદા સર્વકર્મસુ

ગુરુવક્ત્રાદ્વિષ્ણુમન્ત્રો યસ્ય કર્ણે વિશેત્પરઃ ॥ જીવન્મુક્તં વૈષ્ણવં તં વેદાઃ સર્વે વદન્તિ ચ

પુરુષાણાં શતં પૂર્વં પૈતૃકં ચ પરં શતમ્ ॥ માતામહસ્ય ચ શતં માતરં માતૃમાતરમ્

ભગિનીં ભ્રાતરં ચૈવ ભાગિનેયં ચ માતુલમ્ ॥ શ્વશ્રું ચ શ્વશુરં ચૈવ ગુરુપત્નીં ગુરોઃ સુતમ્

ગુરું ચ જ્ઞાનદાતારં મિત્રં ચ સહચારિણમ્ ॥ ભૃત્યં શિષ્ય તથા ચેટીં પ્રજાઃ સ્વાશ્રમસન્નિધૌ

ઉદ્ધરેદાત્મના સાર્દ્ધં મન્ત્રગ્રહણમાત્રતઃ ॥ મન્ત્રગ્રહણમાત્રેણ જીવન્મુક્તો ભવેન્નરઃ

તસ્ય સંસ્પર્શનાત્પૂતં તીર્થં ચ ભુવિ ભારતે ॥ તસ્યૈવ પાદરજસા સદ્યઃ પૂતા વસુન્ધરા

પાદોદકસ્થાનમિદં તીર્થમેવ ભવેદ્ધ્રુવમ્ ॥ અન્નં વિષ્ઠા જલં મૂત્રં યદ્વિષ્ણોરનિવેદિતમ્

ખાદન્તિ નો વૈષ્ણવાશ્ચ સદા નૈવેદ્યભોજિનઃ ॥ વિષ્ણોર્નિવેદિતાન્નં ચ નિત્યં યે ભુઞ્જતે નરાઃ

પૂતાનિ સર્વતીર્થાનિ તેષાં ચ સ્પર્શનાદહો ॥ વિષ્ણોઃ પાદોદકં પુણ્યં નિત્યં યે ભુઞ્જતે નરાઃ

તત્પાપાનિ પલાયન્તે વૈનતેયાદિવોરગાઃ ॥ તેપાં દર્શનમાત્રેણ પૂતં ચ ભુવનત્રયમ્

વિષ્ણોઃ સુદર્શનં ચક્રં સન્તતં તાંશ્ચ રક્ષતિ ॥ મદ્ગુણશ્રવણાદ્યે ચ પુલકાઙ્કિતવિગ્રહાઃ॥

ગદ્ગદાઃ સાશ્રુનેત્રાશ્ચ નરાસ્તે વૈષ્ણવોત્તમાઃ ॥ પુત્રાદપિ પરઃ સ્નેહો મયિ યેષાં નિરન્તરમ્ ॥
ગૃહાદ્યાશ્ચ મયિ ન્યસ્તાસ્તે નરાઃ વૈષ્ણવોત્તમાઃ

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં મત્તઃ સર્વં ચરાચરમ્ ॥ સર્વેષામહમેવેશ ઇતિજ્ઞા વૈષ્ણવોત્તમાઃ

અસંખ્યકોટિબ્રહ્માણ્ડં બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાદયઃ ॥ પ્રલયે મયિ લીયન્તે ચેતિજ્ઞા વૈષ્ણવોત્તમાઃ

તેજઃસ્વરૂપં પરમં ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહમ્ ॥ સ્વેચ્છામયં નિર્ગુણં ચ નિરીહં પ્રકૃતેઃ પરમ્

સર્વે પ્રાકૃતિકા મત્ત આવિર્ભૂતાસ્તિરોહિતાઃ॥ ઇતિ જાનન્તિ યે દેવિ તે નરા વૈષ્ણવોત્તમાઃ

ઇત્યેવમુક્ત્વા દેવેશો વિરરામ તયોઃ પુરઃ ॥ ઉવાચ તં ત્રિપથગા ભક્તિનમ્રાત્મકન્ધરા

ગઙ્ગોવાચ ॥
યામિ ચેદ્ભારતં નાથ ભારતીશાપતઃ પુરા ॥ તવાજ્ઞયા ચ રાજેન્દ્ર તપસા ચૈવ સામ્પ્રતમ્

યાનિ કાનિ ચ પાપાનિ મહ્યં દાસ્યન્તિ પાપિનઃ ॥ તાનિ મે કેન નશ્યન્તિ તદુપાયં વદ પ્રભો

કતિકાલં પરિમિતં સ્થિતિર્મે તત્ર ભારતે ॥ કદા યાસ્યામિ સર્વેશ ત્વદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

મમાન્યદ્વાચ્છિતં યદ્યત્સર્વં જાનાસિ સર્વવિત્ ॥ સર્વાન્તરાત્મન્ત્સર્વજ્ઞ તદુપાયં વદ પ્રભો

શ્રીકૃષ્ણ ઉવાચ ॥
જાનામિ વાઞ્છિતં ગઙ્ગે તવ સર્વં સુરેશ્વરિ ॥ પતિસ્તે રુદ્રરૂપોઽયં લવણોદો ભવિષ્યતિ

મમૈવાંશઃ સમુદ્રશ્ચ ત્વં ચ લક્ષ્મીસ્વરૂપિણી ॥ વિદગ્ધાયા વિદગ્ધેન સઙ્ગમો ગુણવાન્ભુવિ

યાવત્ત્યઃ સન્તિ નદ્યશ્ચ ભારત્યાદ્યાશ્ચ ભારતે ॥ સૌભાગ્યં તવ તાસ્વેવ લવણોદસ્ય સૌરતે

અદ્યપ્રભૃતિ દેવેશિ કલેઃ પઞ્ચ સહસ્રકમ્ ॥ વર્ષં સ્થિતિસ્તે ભારત્યા ભુવિ શાપેન ભારતે

નિત્યં વારિધિના સાર્દ્ધં કરિષ્યસિ રહો રતિમ્ ॥ ત્વમેવ રસિકા દેવી રસિકેન્દ્રેણ સંયુતા

ત્વાં તોષયન્તિ સ્તોત્રેણ ભગીરથકૃતેન ચ ॥ ભારતસ્થા જનાઃ સર્વે પૂજયિષ્યન્તિ ભક્તિતઃ

ધ્યાનેન કૌથુમોક્તેન ધ્યાત્વા ત્વાં પૂજયિષ્યતિ ॥ યઃ સ્તૌતિ પ્રણમેન્નિત્યં સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

ગઙ્ગા ગઙ્ગેતિ યો બ્રૂયાદ્યો જનાનાં શતૈરપિ ॥ મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ

સહસ્રપાપિનાં સ્નાનાદ્યત્પાપં તે ભવિષ્યતિ ॥ મદ્ભક્તદર્શને તાવત્તદૈવ હિ વિનશ્યતિ

પાપિનાં તુ સહસ્રાણાં શવસ્પર્શેન યત્તવ ॥ મન્મન્ત્રોપાસકસ્નાનાત્તદઘં ચ વિનશ્યતિ

યત્ર યત્ર ભવેદ્ગઙ્ગે મન્નામગુણકીર્ત્તનમ્ ॥ તત્રૈવ ત્વમધિષ્ઠાનં કરિષ્યસ્યઘમોચનાત્

સાર્દ્ધં સરિદ્ભિઃ શ્રેષ્ઠાભિઃ સરસ્વત્યા દિભિઃ શુભે ॥ તત્તુ તીર્થં ભવેત્સદ્યો યત્ર મદ્ગુણકીર્ત્તનમ્

યદ્રેણુસ્પર્શમાત્રેણ પૂતો ભવતિ પાતકી ॥ રેણુપ્રમાણં વર્ષં ચ સ વૈકુણ્ઠે વસેદ્ ધ્રુવમ્

જ્ઞાનેન ત્વયિ યે ભક્ત્યા મન્નામસ્મૃતિપૂર્વકમ્ ॥ સમુત્સૃજન્તિ પ્રાણાંશ્ચ તે ગચ્છન્તિ હરેઃ પદમ્

પાર્ષદપ્રવરાસ્તે ચ ભવિષ્યન્તિ હરેશ્ચિરમ્ ॥ અસંખ્યકં પ્રાકૃતિકં લયં દ્રક્ષ્યન્તિ તે નરાઃ

મૃતસ્ય બહુપુણ્યેન તચ્છવં ત્વયિ વિન્યસેત્ ॥ પ્રયાતિ સ ચ વૈકુણ્ઠં યાવદસ્થ્નાં સ્થિતિસ્ત્વયિ

કાયવ્યૂહં તતઃ કૃત્વા ભોજયિત્વા સ્વકર્મકમ્ ॥ તસ્મૈ દદામિ સારૂપ્યં તં કરોમિ ચ પાર્ષદમ્

અજ્ઞાની ત્વજ્જલસ્પર્શાદ્યદિ પ્રાણાન્સમુત્સૃજેત્ ॥તસ્મૈ દદામિ સારૂપ્યં તં કરોમિ પાર્ષદમ્

અન્યત્ર વા ત્યજેત્પ્રાણાંસ્ત્વન્નામસ્મૃતિપૂર્વકમ્ ॥ તસ્મૈ દદામિ સાલોક્યમસંખ્યપ્રલયાલયમ્

અન્યત્ર વા ત્યજેત્પ્રાણાન્મન્નામસ્મૃતિપૂર્વકમ્ ॥ તસ્મૈ દદામિ સાલોક્યં યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ

તીર્થેઽપ્યતીર્થે મરણે વિશેષો નાસ્તિ કશ્ચન ॥ મન્મન્ત્રોપાસકાનાં ચ નિત્યં નૈવેદ્યભોજિનામ્

પૂતં કર્તું સ શક્તો હિ લીલયા ભુવનત્રયમ્ ॥ રત્નેન્દ્રસારયાનેન લોકં સ પ્રયાતિ ચ

મદ્ભક્તબાન્ધવા યે યે તે તે પુણ્યધિયઃ શુભે ॥ તે યાન્તિ રત્નયાનેન ગોલોકં ચ સુદુર્લભમ્

યત્ર તત્ર મૃતા યે ચ જ્ઞાનાજ્ઞાનેન વા સતિ ॥ જીવન્મુક્તાશ્ચ તે પૂતા ભક્તસન્નિધિમાત્રતઃ

ઇત્યુક્ત્વા શ્રીહરિસ્તાં ચ તમુવાચ ભગીરથમ્ ॥ સ્તુહિ ગઙ્ગામિમાં ભક્ત્યા પૂજાં કુરુ ચ સામ્પ્રતમ્

ભગીરથસ્તાં તુષ્ટાવ પૂજયામાસ ભક્તિતઃ ॥ ધ્યાનેન કૌથુમોક્તેન સ્તોત્રેણ ચ પુનઃ પુન.

શ્રીકૃષ્ણં પ્રણનામાથ પરમાત્માનમીશ્વરમ્ ॥ ભગીરથશ્ચ ગઙ્ગાં ચ સોઽન્તર્દ્ધાય ગતો હરિઃ

નારદ ઉવાચ ॥
સ્તોત્રેણ કેન ધ્યાનેન કેન પૂજાક્રમેણ ચ ॥ પૂજાં ચકાર નૃપતિર્વદ વેદવિદાં વર

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાં કૃત્વા ધૃત્વા ધૌતે ચ વાસસી ॥ પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય ચાચમ્ય સંયતો ભક્તિપૂર્વકમ્

ગણેશં ચ દિનેશં ચ વહ્નિં વિષ્ણું શિવં શિવામ્ ॥ સમ્પૂજયેન્નરશ્શુદ્ધઃ સોઽધિકારી ચ પૂજને

ગણેશં વિઘ્નનાશાય નિષ્પાપાય દિવાકરમ્ ॥ વહ્નિં સ્વશુદ્ધયે વિષ્ણું મુક્તયે પૂજયેન્નરઃ

શિવં જ્ઞાનાય તદિનાં શિવાં બુદ્ધિવિવૃદ્ધયે ॥ સમ્પૂજ્યૈતલ્લભેત્પ્રાજ્ઞો વિપરીતમતોઽન્યથા

દધ્યાવનેન તદ્ધ્યાનં શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ ॥ ધ્યાનં ચ કૌથુમોક્તં વૈ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

શ્વેતચમ્પકવર્ણાભાં ગઙ્ગાં પાપપ્રણાશિનીમ્ ॥ કૃષ્ણવિગ્રહસમ્ભૂતાં કૃષ્ણતુલ્યાં પરાં સતીમ્

વહ્નિશુદ્ધાંશુકાધાનાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્ ॥ શરત્પૂર્ણેન્દુશતકપ્રભાજુષ્ટકલેવરામ્

ઈષદ્ધાસપ્રસન્નાસ્યાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્ ॥ નારાયણપ્રિયાં શાન્તાં સત્સૌભાગ્યસમન્વિતામ

બિભ્રતીં કબરીભારં માલતીમાલ્યસંયુતામ્ ॥ સિન્દૂરબિન્દુલલિતાં સાર્દ્ધં ચન્દનબિન્દુભિઃ

કસ્તૂરીપત્રકં ગણ્ડે નાનાચિત્રસમન્વિતમ્ ॥ પક્વબિમ્બસમાનૈકચાર્વોષ્ઠપુટમુત્તમમ્

મુક્તાપંક્તિપ્રભાજુષ્ટદન્તપંક્તિમનોહરામ્ ॥ સુચારુવક્રનયનાં સકટાક્ષમનોરમામ્

કઠિનં શ્રીફલાકારં સ્તનયુગ્મં ચ બિભ્રતીમ્ ॥ બૃહચ્છ્રોણીં સુકઠિનાં રમ્ભાસ્તમ્ભપરિષ્કૃતામ્

સ્થલપદ્મપ્રભાજુષ્ટપાદપદ્મયુગંધરામ્ ॥ રત્નાભરણસંયુક્તં કુંકુમાક્તં સયાવકમ્

દેવેન્દ્રમૌલિમન્દારમકરન્દકણારુણમ્ ॥ સુરસિદ્ધમુનીન્દ્રાદિદત્તાર્ઘ્યૈસ્સંયુતં સદા

તપસ્વિમૌલિનિકરભ્રમરશ્રેણિસંયુતમ્ ॥ મુક્તિપ્રદં મુમુક્ષૂણાં કામિનાં સ્વર્ગભોગદમ્

વરાં વરેણ્યાં વરદાં ભક્તાનુગ્રહકાતરામ્ ॥ શ્રીવિષ્ણોઃ પદદાત્રીં ચ ભજે વિષ્ણુપદીં સતીમ્

ઇતિ ધ્યાનેન ચાનેન ધ્યાત્વા ત્રિપથગાં શુભામ્ ॥ દત્ત્વા સંપૂજયેદ્બ્રહ્મન્નુપહારાંશ્ચ ષોડશ

આસનં પાદ્યમર્ઘ્યં ચ સ્નાનીયં ચાનુલેપનમ્ ॥ ધૂપં દીપં ચ નૈવેદ્યં તામ્બૂલં શીતલં જલમ્

વસનં ભૂષણં માલ્યં ગંધમાચમનીયકમ્ ॥ મનોહરં સુતલ્પં ચ દેયાન્યેતાનિ ષોડશ

દત્ત્વા ભક્ત્યા સંપ્રણમેત્સ્તુત્વા તાં સંપુટાઞ્જલિઃ ॥ સંપૂજ્યૈવંપ્રકારેણ સોઽશ્વમેધફલં લભેત્

સ્તોત્રં વૈ કૌથુમોક્તં ચ સંવાદં વિષ્ણુવેધસોઃ ॥ શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ પાપઘ્નં ચ સુપુણ્યદમ્

શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥
શ્રોતુમિચ્છામિ દેવેશ લક્ષ્મીકાન્ત નમઃ પ્રભો ॥ વિષ્ણો વિષ્ણુપદીસ્તોત્રં પાપઘ્નં પુણ્યકારણમ્

શ્રીનારાયણ ઉવાચ ॥
શિવસંગીતસંમુગ્ધશ્રીકૃષ્ણાઙ્ગદ્રવોદ્ભવામ્ ॥ રાધાંગદ્રવસમ્ભૂતાં તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્

યા જન્મસૃષ્ટેરાદૌ ચ ગોલોકે રાસમણ્ડલે ॥ સન્નિધાને શઙ્કરસ્ય તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્ ॥

ગોપૈર્ગોપીભિરાકીર્ણે શુભે રાધામહોત્સવે ॥ કાર્તિકીપૂર્ણિમાજાતાં તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

કોટિયોજનવિસ્તીર્ણા દૈર્ઘ્યે લક્ષગુણા તતઃ ॥ સમાવૃતા યા ગોલોકં તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

ષષ્ટિલક્ષૈર્યોજનૈર્યા તતો દૈર્ઘ્યે ચતુર્ગુણા॥ સમાવૃતા યા વૈકુણ્ઠં તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

વિંશલ્લક્ષૈર્યોજનૈર્યા તતો દૈર્ઘ્યે ચતુર્ગુણા ॥ આવૃતા બ્રહ્મલોકં યા તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

ત્રિંશલ્લક્ષૈર્યોજનૈર્યા દૈર્ઘ્યે પઞ્ચગુણા તતઃ ॥ આવૃતા શિવલોકં યા તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

ષડ્યોજનસુવિસ્તીર્ણા દૈર્ઘ્યે દશગુણા તતઃ ॥ મન્દાકિની યેન્દ્રલોકે તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

લક્ષયોજનવિર્સ્તાર્ણા દૈર્ઘ્યે સપ્તગુણા તતઃ ॥ આવૃતા ધ્રુવલોકં યા તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણા દૈર્ઘ્યે ષડ્ગુણિતા તતઃ ॥ આવૃતા ચન્દ્ર લોકં યા તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

યોજનૈષ્ષષ્ટિસાહસ્રૈર્દૈર્ઘ્યે દશગુણા તતઃ ॥ આવૃતા સૃર્ય્યલોકં યા તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્॥

લક્ષયોજનવિસ્તીર્ણા દૈર્ઘ્યે ષઙ્ગુણિતા તતઃ ॥ આવૃતા સત્યલોકં યા તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્

દશલક્ષૈ ર્યોજનૈર્યા દૈર્ઘ્યે પઞ્ચગુણા તતઃ ॥ આવૃતા યા તપોલોકં તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્

સહસ્રયોજના યા ચ દૈર્ઘ્યે સપ્તગુણા તતઃ ॥ આવૃતા જનલોકં યા તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

સહસ્રયોજનાઽઽયામે દૈર્ઘ્યે સપ્તગુણા તતઃ ॥ આવૃતા યા ચ કૈલાસં તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

પાતાલે યા ભોગવતી વિસ્તીર્ણા દશયોજના ॥ તતો દશગુણા દૈર્ઘ્યે તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

ક્રોશૈકમાત્રવિસ્તીર્ણા તતઃ ક્ષીણા ન કુત્રચિત્ ॥ ક્ષિતૌ ચાલકનન્દા યા તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્

સત્યે યા ક્ષીરવર્ણા ચ ત્રેતાયામિન્દુસન્નિભા ॥દ્વાપરે ચન્દનાભા ચ તાં ગંગાં પ્રણમામ્યહમ્

જલપ્રભા કલૌ યા ચ નાન્યત્ર પૃથિવીતલે ॥ સ્વર્ગે ચ નિત્યં ક્ષીરાભા તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્

યસ્યાઃ પ્રભાવ અતુલઃ પુરાણે ચ શ્રુતૌ શ્રુતઃ ॥ યા પુણ્યદા પાપહર્ત્રી તાં ગઙ્ગાં પ્રણમામ્યહમ્

યત્તોયકણિકાસ્પર્શઃ પાપિનાં ચ પિતામહ ॥ બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં કોટિજન્માર્જિતં દહેત્

ઇત્યેવં કથિતં બ્રહ્મન્ગંગાપદ્યૈકવિંશતિમ્ ॥ સ્તોત્રરૂપં ચ પરમં પાપઘ્નં પુણ્યબીજકમ્

નિત્યં યો હિ પઠેદ્ભક્ત્યા સંપૂજ્ય ચ સુરેશ્વરીમ્ ॥ અશ્વમેધફલં નિત્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ

અપુત્રો લભતે પુત્રં ભાર્યાહીનો લભેત્પ્રિયામ્ ॥ રોગાન્મુચ્યેત રોગી ચ બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્

અસ્પષ્ટકીર્તિઃ સુયશા મૂર્ખો ભવતિ પણ્ડિતઃ ॥ યઃ પઠેત્પ્રાતરુત્થાય ગઙ્ગાસ્તોત્રમિદં શુભમ્ ॥

શુભં ભવેત્તુ દુઃસ્વપ્નં ગઙ્ગાસ્નાનફલં લભેત્

નારાયણ ઉવાચ ॥
ભગીરથોઽનયા સ્તુત્યા સ્તુત્વા ગઙ્ગાં ચ નારદ ॥ જગામ તાં ગૃહીત્વા ચ યત્ર નષ્ટશ્ચ સાગરાઃ

વૈકુણ્ઠં તે યયુસ્તૂર્ણં ગઙ્ગાયાઃ સ્પર્શવાયુના ॥ ભગીરથેન સાઽઽનીતા તેન ભાગીરથી સ્મૃતા

ઇત્યેવં કથિતં સર્વં ગઙ્ગોપાખ્યાનમુત્તમમ્ ॥ પુણ્યદં મોક્ષદં સારં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છસિ

નારદ ઉવાચ ॥
શિવસંગીતસંમુગ્ધે શ્રીકૃષ્ણે દ્રવતાં ગતે ॥ દ્રવતાં ચ ગતાયાં ચ રાધાયાં કિં બભૂવ હ

તત્રસ્થાશ્ચ જના યે યે તે ચ કિં ચક્રુરુદ્યમમ્ ॥ એતત્સર્વં સુવિસ્તીર્ણં પ્રભો વક્તુમિહાર્હસિ

નારાયણ ઉવાચ ॥
કાર્ત્તિકીપૂર્ણિમાયાં ચ રાધાયાઃ સુમહોત્સવે ॥ કૃષ્ણઃ સંપૂજ્ય તાં રાધામવસદ્રાસમણ્ડલે

કૃષ્ણેન પૂજિતાં તાં તુ સંપૂજ્યાદૃતમાનસાઃ ॥ ઊચુર્બ્રહ્માદયઃ સર્વે ઋષયઃ સનકાદયઃ

એતસ્મિન્નન્તરે કૃષ્ણ સંગીતં ચ સરસ્વતી ॥ જગૌ સુન્દરતાનેન વીણયા ચ મનોહરમ્

તુષ્ટો બ્રહ્મા દદૌ તસ્યૈ મહારત્નાઢ્યમાલિકામ્ ॥ શિરોમણીન્દ્રસારં ચ સર્વબ્રદ્માણ્ડદુર્લભમ્

કૃષ્ણઃ કૌસ્તુભરત્નં ચ સર્વ રત્નાત્પરં વરમ્ ॥ અમૂલ્યરત્નખચિતં હારસારં ચ રાધિકા

નારાયણશ્ચ ભગવન્વનમાલાં મનોહરામ્ ॥ અમૂલ્યરત્નકલિતં લક્ષ્મીર્મકરકુણ્ડલમ્

વિષ્ણુમાયા ભગવતી મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી ॥ દુર્ગા નારાયણીશાની વિષ્ણુભક્તિં સુદુર્લભામ્

ધર્મબુદ્ધિં ચ ધર્મસ્તુ યશશ્ચ વિપુલં ભવે ॥ વહ્નિશુદ્ધાંશુકં વહ્નિર્વાયુશ્ચ મણિનૂપુરમ્

એતસ્મિન્નન્તરે શમ્ભુર્બ્રહ્મણા પ્રેરિતો મુહુઃ ॥ જગૌ શ્રીકૃષ્ણસંગીતં રાસોલ્લાસસમન્વિતમ્

મૂર્ચ્છાં પ્રાપુઃ સુરાઃ સર્વે ચિત્રપુત્તલિકા યથા ॥ ક્ષણેન ચેતનાં પ્રાપ્ય દદૃશૂ રાસમણ્ડલમ્

સ્થલં સર્વં જલાકીર્ણં હીનરાધાહરિં તથા ॥ અત્યુચ્ચૈ રુરુદુઃ સર્વે ગોપા ગોપ્યઃ સુરા દ્વિજાઃ

ધ્યાનેન ધાતા બુબુધે સર્વમેતદભીપ્સિતમ્ ॥ ગતશ્ચ રાધયા સાર્દ્ધં શ્રીકૃષ્ણો દ્રવતામિતિ

તતો બ્રહ્માદયઃ સર્વે તુષ્ટુવુઃ પરમેશ્વરમ્ ॥ સ્વમૂર્ત્તિં દર્શય વિભો વાઞ્છિતં વરમેવ નઃ

એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર વાગ્બભૂવાશરીરિણી ॥ તામેવ શુશ્રુવુઃ સર્વે સુવ્યક્તાં મધુરાં શુભામ્

સર્વાત્માઽહમિયં શક્તિર્ભક્તાનુગ્રહવિગ્રહા ॥ મમાપ્યસ્યાશ્ચ હે દેવા દેહેન ચ કિમાવયોઃ

મનવો માનવાઃ સર્વે મુનયશ્ચૈવ વૈષ્ણવાઃ ॥ મન્મન્ત્રપૂતા માં દ્રષ્ટુમાગમિષ્યન્તિ મત્પદમ્

મૂર્તિં દ્રષ્ટું ચ સુવ્યગ્રા યૂયં યદિ સુરેશ્વરાઃ ॥ કરોતિ શમ્ભુસ્તત્રૈવ મદીયં વાક્યપાલનમ્

સ્વયં વિધાતા ત્વં બ્રહ્મન્નાજ્ઞાં કુરુ જગદ્ગુરો ॥ કર્તું શાસ્ત્રવિશેષં ચ વેદાંગં સુમનોહરમ્

અપૂર્વમન્ત્રનિકરૈઃ સર્વાભીષ્ટફલપ્રદૈઃ ॥ સ્તોત્રૈશ્ચ કવચૈર્ધ્યાનૈર્યુતં પૂજાવિધિક્રમૈઃ

મન્મન્ત્રં કવચં સ્તોત્રં કૃત્વા યત્નેન ગોપય ॥ ભવન્તિ વિમુખા યેન જનાનાં યત્કરિ ષ્યતિ

સહસ્રેષુ શતેષ્વેકો મન્મન્ત્રોપાસકો ભવેત્ ॥ તે તે જના મન્ત્રપૂતાશ્ચાગમિષ્યન્તિ મત્પદમ્ ॥

અન્યથા ચ ભવિષ્યન્તિ સર્વે ગોલોકવાસિનઃ ॥ નિષ્ફલં ભવિતા સર્વં બ્રહ્માણ્ડં ચૈવ વેધસઃ

જનાઃ પઞ્ચપ્રકારાશ્ચ યુક્તાઃ સ્રષ્ટુર્ભવે ભવે ॥ પૃથિવીવાસિનઃ કેચિત્કેચિત્સ્વર્ગનિવાસિન

અધોનિવાસિનઃ કેચિદ્બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ ॥ કેચિદ્વા વૈ ષ્ણવાઃ કેચિન્મમ લોકનિવાસિનઃ

ઇદં કર્તું મહાદેવઃ કરોતુ સુરસંસદિ ॥ પ્રતિજ્ઞાં સુદૃઢાં સદ્યસ્તતો મૂર્તિં ચ પશ્યસિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા ગગને વિરરામ સનાતનઃ ॥ તદ્દૃષ્ટ્વા ચ જગન્નાથસ્તમુવાચ શિવં મુદા

બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા જ્ઞાનેશો જ્ઞાનિનાં વરઃ ॥ ગઙ્ગાતોયં કરે ધૃત્વા સ્વીચકાર વચસ્તુ સઃ

સંયુક્તં વિષ્ણુમાયાદ્યૈર્મન્ત્રાદ્યૈઃ શાસ્ત્રમુત્તમમ્ ॥ વેદસારં કરિષ્યામિ કૃષ્ણાજ્ઞાપાલનાય ચ

ગંગાતોયમુપસ્પૃશ્ય મિથ્યા યદિ વદેજ્જનઃ ॥ સ યાતિ કાલસૂત્રં ચ યાવદ્વૈ બ્રહ્મણો વયઃ

ઇત્યુક્તે શઙ્કરે બ્રહ્મન્ગોલોકે સુરસંસદિ ॥ આવિર્બભૂવ શ્રીકૃષ્ણો રાધયા સહ તત્પરઃ

તે તં દૃષ્ટ્વા ચ સંહૃષ્ટાઃ સંસ્તૂય પુરુષોત્તમમ્ ॥ પરમાનન્દપૂર્ણાશ્ચ ચક્રુશ્ચ પુનરુત્સવમ્

કાલેન શમ્ભુર્ભગવાઞ્છાસ્ત્રદીપં ચકાર સઃ ॥ ઇત્યેવં કથિતં સર્વં સુગોપ્યં ચ સુદુર્લભમ્

સા ચૈવં દ્રવરૂપા યા ગઙ્ગા ગોલોકસમ્ભવા ॥ રાધાકૃષ્ણાઙ્ગસમ્ભૂતા ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદા

સ્થાને સ્થાને સ્થાપિતા સા કૃષ્ણેન પરમાત્મના ॥ કૃષ્ણસ્વરૂપા પરમા સર્વબ્રહ્માણ્ડપૂજિતા

ઇતિ શ્રીબ્રહ્મવૈવર્ત્તે મહાપુરાણે નારદનારાયણસંવાદે દ્વિતીયે પ્રકૃતિખણ્ડે ગઙ્ગોપાખ્યાનં નામ દશમોઽધ્યાયઃ