બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 52

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં તૃતીયસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
॥ ઇતિ તૃતીયાધ્યાયસ્ય તત્ત્વંપદાર્થપરિશોધનાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,2.8.41
તૃતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
માર્તણ્ડં ધ્વાન્તનાશાય તિલકસ્વામિનં મુદે ।
વિઘ્નેશં વિઘ્નવિધ્વસ્ત્યૈ પ્રણમામિ મુહુર્મુહુઃ ॥
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.1
તૃતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
[અત્ર પરાપરબ્રહ્મવિદ્યાગુણોપસંહારવિવરણમ્]
1 સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાધિકરણમ્ । સૂ. 1-4
સર્વવેદાન્તપ્રત્યયં ચોદનાદ્યવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_3,3.1 ।
વ્યાખ્યાતં વિજ્ઞેયસ્ય બ્રહ્મણસ્તત્ત્વમ્ ।
ઇદાનીં તુ પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનાનિ ભિદ્યન્તે ન વેતિ વિચાર્યતે ।
નનુ વિજ્ઞેયં બ્રહ્મ પૂર્વાપરાદિભેદરહિતમેકરસં સૈન્ધવઘનવદવધારિતં તત્ર કુતો વિજ્ઞાનભેદાભેદચિન્તાવતારઃ ।
નહિ કર્મબહુત્વવદ્બ્રહ્મબહુત્વમપિ વેદાન્તેષુ પ્રતિપિપાદયિષિતમિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
બ્રહ્મણ એકવાક્યત્વાદેકરૂપત્વાચ્ચ ।
નચૈકૂપે બ્રહ્મણ્યનેતરૂપાણિ વિજ્ઞાનાનિ સંભવન્તિ ।
નહ્યન્યથાર્થો ઽન્યથા જ્ઞાનમિત્યભ્રાન્તં ભવતિ ।
યદિ પુનરેકસ્મિન્બ્રહ્મણિ બહૂનિ વિજ્ઞાનાનિ વેદાન્તાન્તરેષુ પ્રતિપિપાદયિષિતાનિ તેષામેકમભ્રાન્તં ભ્રાન્તાનીતરાણીત્યનાશ્વાસપ્રસઙ્ગો વેદાન્તેષુ ।
તસ્માન્ન તાવત્પ્રતિવેદાન્તં બ્રહ્મવિજ્ઞાનભેદ આશઙ્કિતું શક્યતે ।
નાપ્યસ્ય ચોદનાદ્યવિશેષાદભેદ ઉચ્યતે ।
બ્રહ્મવિજ્ઞાનસ્યાચોદનાલક્ષણત્વાત્ ।
અવિધિપ્રધાનૈર્હિ વસ્તુપર્યવસાયિભિર્બ્રહ્મવાક્યૈર્બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જન્યત ઇત્યવોચદાચાર્યઃ ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.4) ઇત્યત્ર ।
તત્કથમિમાં ભેદાભેદચિન્તામારભત ઇતિ ।
તદુચ્યતે - સગુણબ્રહ્મવિષયા પ્રાણાદિવિષયા ચેયં વિજ્ઞાનભેદાભેદચ્ન્તેત્યદોષઃ ।
અત્ર હિ કર્મવદુપાસનાનાં ભેદાભેદૌ સંભવતઃ કર્મવદેવ ચોપાસનાનિ દૃષ્ટફલાનિ ચોચ્યન્તે ।
ક્રમમુક્તિફલાનિ ચ કાનિચિત્સમ્યગ્જ્ઞાનોત્પત્તિદ્વારેણ ।
તેષ્વેષા ચિન્તા સંભવતિ ।
કિં પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનભેદ આહોસ્વિન્નેતિ ।
તત્ર પૂર્વપક્ષહેતવસ્તાવદુપન્યસ્યન્તે ।
નામ્નાસ્તાવદ્ભેદપ્રતિપત્તિહેતુત્વં પ્રસિદ્ધં જ્યોતિરાદિષુ ।
અસ્તિ ચાત્ર વેદાન્તાન્તરવિહિતેષુ વિજ્ઞાનેષ્વન્યદન્યન્નામ તૈત્તિરીયકં વાજસનેયકં કૌથુમકં શાટ્યાયનકમિત્યેવમાદિ ।
તથા રૂપભેદો ઽપિ કર્મભેદસ્ય પ્રતિપાદકઃ પ્રસિદ્ધો ઽવૈશ્વદેવ્યામિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનઽ મિત્યેવમાદિષુ ।
અસ્તિ ચાત્ર રૂપભેદઃ ।
તદ્યથા - કેચિચ્છાખિનઃ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં ષષ્ઠમપરમગ્નિમામનન્યત્પરે પુનઃ પઞ્ચૈવ પઠન્તિ ।
તથા પ્રાણસંવાદાદિષુ કેચિદૂનાન્વાગાદીનામનન્તિ કેચિદધિકાન્ ।
તથા ધર્મવિશેષો ઽપિ કર્મભેદસ્ય પ્રતિપાદક આશઙ્કિતઃ કારીર્યાદિષુ ।
અસ્તિ ચાત્ર ધર્મવિશેષઃ ।
યથાથર્વણિકાનાં શિરોવ્રતમિતિ ।
એવં પુનરુક્ત્યાદયો ઽપિ ભેદહેતવો યથાસંભવં વેદાન્તાન્તરેષુ યોજયિતવ્યાઃ ।
તસ્માત્પ્રતિવેદાન્તં વિજ્ઞાનભેદ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સર્વવેદાન્તપ્રત્યયાનિ વિજ્ઞાનાનિ તસ્મિંસ્તસ્મિન્વેદાન્તે તાનિ તાન્યેવ ભવિતુમર્હન્તિ ।
કુતઃ - ચેદનાદ્યવિશેષાત્ ।
આદિગ્રહણેન શાખાન્તરાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રોદિતા અભેદહેતવ ઇહાકૃષ્યન્તે ।
સંયોગરૂપચોદનાખ્યાવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
યથૈકસ્મિન્નગ્નિહોત્રે શાખાભેદે ઽપિ પુરુષપ્રયત્નસ્તાદૃશ એવ ચોદ્યતે જુહુયાદિતિ ।
એવમ્ ઽયો હ વૈ જ્યોષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદઽ (બૃ.6.1.1, છા. 5.1.1) ઇતિ વાજસનેયિનાં છન્દોગાનાં ચ તાદૃશ્યેવ ચોદના ।
પ્રયોજનસંયોગો ઽપ્યવિશિષ્ટ એવ ઽજ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ સ્વાનાં ભવતિઽઽ (બૃ. 6.1.1) ઇતિ ।
રૂપમપ્યુભયત્ર તદેવ વિજ્ઞાનસ્ય યદુત જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠાદિગુણવિશેષણાન્વિતં પ્રાણતત્ત્વમ્ ।
યથા ચ દ્રવ્યદેવતે યાગસ્ય રૂપમેવં વિજ્ઞેયં રૂપં વિજ્ઞાનસ્ય તેન હિ તદ્રૂપ્યતે ।
સમાખ્યાપિ સૈવ પ્રાણવિદ્યેતિ ।
તસ્માત્સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વં વિજ્ઞાનાનામ્ ।
એવં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા વૈશ્વાનરવિદ્યા શાણ્ડિલ્યવિદ્યેત્યેવમાદિષુ યોજયિતવ્યમ્ ।
યે તુ નામરૂપાદયો ભેદહેત્વાભાસાસ્તે પ્રથમ એવ કાણ્ડે ન નામ્ના સ્યાદચોદનાભિધાનત્વાત્ ઇત્યારભ્ય પરિહૃતાઃ