બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 54

fન્: ઇતો ઽસ્માલ્લોકાન્ દિષ્ટં લોકાન્તરં પ્રેતં ગતં જ્ઞાતયો ઽગ્નયે હરન્તીત્યર્થઃ ।
તર્હિ શાખાન્તરન્યાયેનૈવ કર્મૈક્યવદ્વિદ્યૈક્યસિદ્ધૈઃ પુનરુક્તિરિત્યત આહ- ઇહાપીતિ ।
રૂપસ્યોત્પત્તિશિષ્ટત્વં વિશેષઃ ।
પઞ્ચાગ્નીન્વેદેત્યાદ્યુપાસનોત્પત્તિવિધિસ્થપઞ્ચાગ્ન્યાદિરૂપભેદાદુપાસનાભેદઃ સ્યાદામિક્ષાવાજિનરૂપભેદાત્કર્મભેદવાદિત્યધિકાશઙ્કાનિરાસાર્થત્વાન્ન પૌનરુક્ત્યમસ્યાધિકરણસ્યેતિ મત્વા શઙ્કાં વ્યાચષ્ટે- સ્યાદિત્યાદિના ।
અસ્ય પૃથક્શાસ્ત્રત્વાત્કર્મન્યાયાનાં માનસવિદ્યાસુ વિના સૂત્રં દુર્યોજત્વાચ્ચ પુનરુક્તિગન્ધો ઽપિ નાસ્તીતિ મન્તવ્યમ્ ।
નનુ તસ્ય મૃતસ્ય દાહાર્થમગ્નિરન્ત્યેષ્ટિગતઃ ષષ્ઠો યઃ પ્રસિદ્ધવદ્વાજિભિરુક્તઃ સ છાન્દોગ્યે ઉપસંહાર્ય ઇતિ ન રૂપભેદઃ, તત્રાહ- ન ચાત્રેતિ ।
અસ્તુ પ્રજનનગુણવતો રેતસો વાજિનામાવાપશ્છન્દોગાનાં ચ તસ્યોદ્વાપસ્તતઃ કિમિત્યત આહ- આવાપેતિ ।
છાન્દોગ્યે ષષ્ઠાગ્ન્યભાવમઙ્ગીકૃત્યાલ્પરૂપભેદો ન વિદ્યૈક્યવિરોધીતિ પરિહરતિ- નૈષ ઇત્યાદિના ।
અઙ્ગીકારં ત્યજતિ- પઠ્યતે ઽપીતિ ।
ઇતો ઽસ્માલ્લોકાદિષ્ટં લોકાન્તરં પ્રેતં ગતં જ્ઞાતયો ઽગ્નયે હરન્તીત્યર્થઃ ।
નનુ છાન્દોગ્યે ઽગ્નિમાત્રં શ્રુતં વાજિભિસ્તુ સમિદાદિવિશેષઃ પઠ્યતે ઇતિ રૂપભેદસ્તદવસ્થઃ, તત્રાહ- વાજસનેયિનસ્ત્વિતિ ।
ષષ્ઠાગ્નેસ્તદ્વિશેષસ્ય ચાનુવાદમાત્રત્વેનાનુપાસ્યત્વાત્પઞ્ચાગ્નય એવોપાસ્યા ઉભયત્રેતિ ન રૂપભેદ ઇત્યર્થઃ ।
સવિશેષસ્ય ષષ્ઠાગ્નેરૂપાસ્યત્વે ઽપિ ન રૂપભેદ ઇત્યાહ- અથાપીતિ ।
દ્યુલોકાદીનાં પઞ્ચાનામનગ્નીનામગ્નિત્વસંપત્તિવિધિનૈવાર્થાત્પઞ્ચત્વં સંપત્તિકલ્પિતાગ્નીનાં સિદ્ધમનૂદ્યતે ન ધ્યેયત્વેન વિધીયત ઇત્યર્થઃ ।
છન્દોગૈર્વાજિશાખાસ્થં રેત ઉપસંહર્તવ્યમિત્યુક્ત્વાનુપસંહારે ઽપિ ન વિદ્યાભેદ ઇત્યાહ- ન ચાવાપેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.3
સ્વાધ્યાયસ્ય તથાત્વેન હિ સમાચારે ઽધિકારાચ્ ચ સવવચ્ ચ તન્નિયમઃ । બ્બ્સ્_3,3.3 ।
યદપ્યુક્તમાથર્વણિકાનાં વિદ્યાં પ્રતિ શિરોવ્રતાદ્યપેક્ષણાદન્યેષાં ચ તદનપેક્ષણાદ્વદ્યાભેદ ઇતિ તત્પ્રત્યુચ્યતે ।
સ્વાધ્યાયસ્યૈષ ધર્મો ન વિદ્યાયાઃ ।
કથમિદમવગમ્યતે ।
યતસ્તથાત્વેન સ્વાદ્યાયધર્મત્વેન સમાચારે વેદવ્રતોપદેશપરે ગ્રન્ત આથર્વણિકા ઇદમપિ વેદવ્રતત્વેન વ્યાક્યાતમિતિ સમામનન્તિ ।
ઽનૈતદચીર્ણવ્રતો ઽધીતેઽ (મુ. 3.2.11) ઇતિ ચાદિકૃતવિષયાદેચ્છબ્દાદધ્યયનશબ્દાચ્ચ સ્વોપનિષદધ્યયનધર્મ એવૈષ ઇતિ નિર્દાર્યતે ।
નનુ ચ ઽતેષામેવૈતાં બ્રહ્મવિદ્યાં વદેત શિરોવ્રતં વિધિવદ્યૈસ્તુ ચીર્ણમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.10) ઇતિ બ્રહ્મવિદ્યાસંયોગશ્રવણાદેકૈવ સર્વત્ર બ્રહ્મવિદ્યેતિ સંકીર્યેતૈષ ધર્મઃ ।
ન ।
તત્રાપ્યેતામિતિ પ્રકૃત્યપ્રત્યવમર્શાત્ ।
પ્રક-તત્વં ચ બ્રહ્મવિદ્યાયા ગ્રન્થવિશેષાપેક્ષમિતિ ગ્રન્થવિશેષસંયોગ્યેવૈષ ધર્મઃ ।
સવવચ્ચ તન્નિયમ ઇતિ નિદર્શનનિર્દેશઃ ।
યથાચ સવાઃ સપ્ત સૌર્યાદયઃ સથૌદનપર્યન્તા વેદાન્તરોદિતત્રેતાગ્ન્યનભિસંબન્ધાદથર્વણોદિતૈકાગ્ન્યભિસંબન્ધાચ્ચાથર્વણિકાનામેવ નિયમ્યન્તે તથૈવાયમપિ ધર્મઃ સ્વાધ્યાયવિશેષસંબન્ધાત્તત્રૈવ નિયમ્યતે ।
તસ્માદપ્યનવદ્યં વિદ્યૈકત્વમ્

એવં રૂપભેદો ન વિદ્યાભેદક ઇત્યુક્ત્વા ધર્મવિશેષો ઽપિ ન ભેદક ઇત્યાહ- સ્વાધ્યાયસ્યેતિ ।
ગોદાનવદધ્યયનાઙ્ગત્વેન શિરોવ્રતમાથર્વણિકાનાં સૂત્રે વિહિતં ન વિદ્યાઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
અધિકારાચ્ચેતિ વ્યાચષ્ટે- નૈતદિતિ ।
એતત્પ્રકૃતં મુણ્ડકમનનુષ્ઠિતશિરોવ્રતો નરો નાધીત ઇતિ શ્રુતેર્મુણ્ડકાધ્યયનાઙ્ગમેવ શિરોવ્રતમિત્યર્થઃ ।
નનુ વિદ્યાઙ્ગત્વેનાપિ ઇદં વ્રતં શ્રુતમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સર્વશાખાસુ બ્રહ્મવિદ્યૈકૈવ ચેદ્વિદ્યાસંયુક્તં વ્રતમપિ સર્વત્ર સંબધ્યેત ।
નચ સંબધ્યત ઇતિ વિદ્યાભેદ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતગ્રન્થવાચ્યૈતચ્છબ્દબલાદ્બ્રહ્મપ્રકાશગ્રન્થપરો બ્રહ્મવિદ્યાશબ્દ ઇતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
તસ્ય શિરોવ્રતસ્ય મુણ્ડકાધ્યયને નિયમ ઇત્યત્ર સવવદિતિ નિદર્શનનિર્દેશઃ ।
સવા હોમાઃ ।
અથર્વણૈઃ સ્વસૂત્રે ઉદિત એકો ઽગ્નિરેકર્ષિસંજ્ઞયા પ્રસિદ્ધસ્તસ્મિન્નગ્નૌ કાર્યા ઇતિ યથા નિયમ્યન્તે તથેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.4
દર્શયતિ ચ । બ્બ્સ્_3,3.4 ।
દર્શયતિ ચ વેદો ઽપિ વિદ્યૈકત્વં સર્વવેદાન્તેષુ વેદ્યૈકત્વોપદેશાત્ સર્વે વેદા યત્પરમામનન્તિ (ક. 2.15) ઇતિ ।
તથા એતં હ્યેવ બહ્વૃચા મહત્યુક્થે મીમાંસન્ત એતમગ્નાવધ્વર્ય એતં મહાવ્રતે છન્દોગાઃ ઇતિ ચ ।
તથા ઽમહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતમ્ઽ (ક.6.2) ઇતિ કાઠક ઉક્તસ્યેશ્વરગુણસ્ય ભયહેતુકસ્ય તૈત્તિરીયકે ભેદર્શનનિન્દાયૈ પરામર્શો દૃશ્યતે ઽયદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે ।
અથ તસ્ય ભયં ભવતિ ।
તત્ત્વેવ ભયં વિદુષો ઽમન્વાનસ્યઽ (તૈ. 2.7.1) ઇતિ ।
તથા વાજસનેયકે પ્રાદેશમાત્રસંપાદિતસ્ય વૈશ્વાનરસ્ય છાન્દોગ્યે સિદ્ધવદુપાદાનમ્ ઽયસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તેઽ (છા. 5.18.1) ઇતિ ।
તથા સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વેનાન્યત્ર વિહિતનામુક્થાદીનામન્યત્રોપાસનવિધાનાયોપાદાનાત્પ્રાયદર્શનન્યાયેનોપાસનાનામપિ સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વસિદ્ધિઃ

કિઞ્ચ વેદ્યૈક્યેન નિર્ગુણબ્રહ્મવિદ્યૈક્યં તાવચ્છ્રુતિર્દર્શયતિ, તત્સંનિધિપાઠાત્સગુણવિદ્યાનામપિ સર્વશાખાસ્વૈક્યસિદ્ધિરિત્યાહ સૂત્રકારઃ- દર્શયતિ ચેતિ ।
સગુણમપ્યેકં વેદત્રયે વેદ્યં દર્શયતીત્યાહ- તથેતિ ।
કિઞ્ચ શાખાન્તરોક્તપાદાર્થસ્ય શાખાન્તરે સિદ્ધવત્પરામર્શો વિદ્યૈક્યં દર્શયતીત્યાહ- તથા મહદ્ભયમિત્યાદિના ।
એષ નર એતસ્મિન્નદ્વયે ઽલ્પમપ્યન્તરં ભેદં યદા પશ્યત્યથ તદા તસ્ય સંસારભયં ભવત્યેવ, યસ્માદ્વિદુષો નરસ્ય ભેદદર્શિનસ્તદેવ બ્રહ્મ ભયઙ્કરં ભવતિ, બ્રહ્મૈવાહમિત્યમન્વાનસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રાદેશમાત્રમુપાસ્ત ઇતિ સિદ્ધવદુપાસનં વૈશ્વાનરવિદ્યૈક્યં દર્શયતીત્યાહ- તથેતિ ।
કિઞ્ચ સર્વેષુ વેદાન્તેષૂક્થાદીનાં પ્રતીયમાનત્વેન હેતુનૈતદવગમ્યતે-અન્યત્રોક્તાનાં તેષામન્યત્રોપાસ્ત્યર્થમુપાદાનમિતિ ।
તતસ્તદુપાસ્તીનામપિ સર્વવેદાન્તપ્રમાણકત્વેનૈક્યં બાહુલ્યેન સિધ્યતીત્યાહ- તથેતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યૈક્યવદુક્થાદિવિદ્યૈક્યમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.2.5
2 ઉપસંહારાધિકરણમ્ । સૂ. 5
ઉપસંહારોર્ઽથાભેદાદ્વિધિશેષવત્સમાને ચ । બ્બ્સ્_3,3.5 ।
ઇદં પ્રયોજનસૂત્રમ્ ।
સ્થિતે ચૈવં સર્વવેદાન્તપ્રત્યયત્વે સર્વવિજ્ઞાનાનામન્યત્રોદિતાનાં વિજ્ઞાનગુણાનામન્યત્રાપિ સમાને વિજ્ઞાન ઉપસંહારો ભવતિ ।
અર્થાભેદાત્ ।
ય એવ હિ તેષાં ગુણાનામેકત્રાર્થો વિશિષ્ટવિજ્ઞાનોપકારકઃ સ એવાન્યત્રાપિ ।
ઉભયત્રાપિ હિ તદેવૈકં વિજ્ઞાનં તસ્માદુપસંહારઃ ।
વિધિશેષવત્ ।
યથાહિ વિધિશેષાણામગ્નિહોત્રાદિધર્માણાં તદેવૈકમગ્નિહોત્રાદિ કર્મ સર્વત્રેત્યર્થાભેદાદુપસંહરણમેવમિહાપિ ।
યદિ હિ વિજ્ઞાનભેદો ભવેત્તતો વિજ્ઞાનાન્તરનિબદ્ધત્વાદ્ગુણાનાં પ્રકૃતિવિકૃતિભાવાભાવાચ્ચ ન સ્યાદુપસંહારઃ ।
વિજ્ઞાનૈકત્વે તુ નૈવમસ્તિ ।
અસ્યૈવ તુ પ્રયોજનસૂત્રસ્ય પ્રપઞ્ચઃ સર્વાભેદાદિત્યારભ્ય ભવિષ્યતિ

સર્વશાખાસુ વિદ્યૈક્યચિન્તાયાઃ ફલમાહ- ઉપસંહાર ઇતિ ।
શાખાભેદે સમાનવિદ્યાયાં શ્રુતા ગુણા યથાશ્રુતિ વ્યવસ્થિતા ઉત એકત્રાશ્રુતા ઇતરશાખાત ઉપસંહર્તવ્યા ઇતિ સંદેહે વિદ્યૈક્યે ઽપિ તત્ર તત્રોક્તૈરેવ ગુણૈર્વિદ્યોપકારસિદ્ધેઃ શાખાભેદેન ગુણા વ્યવસ્થિતા ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ, તત્ર પ્રકૃતવિદ્યૈક્યચિન્તાનૈષ્ફલ્યમિતિ ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સ્થિતે ચેત્યાદિના ।
ગુણાનાં ગુણ્યવિનાભાવાદેતચ્છાખાસ્થા વિદ્યા શાખાન્તરોક્તતદ્વિદ્યાગુણવતી, તદભિન્નત્વાત્, તદ્વિદ્યાવદિત્યનુમાનદ્વિદ્યૈક્યે ગુણોપસંહારસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પ્રધાનૈક્યે તત્તદુપકારકાણમઙ્ગાનામુપસંહારે દૃષ્ટાન્તમાહ- વિધિશેષવદિતિ ।
ઉક્તમેવ વ્યતિરેકમુખેનાહ- યદિહીતિ ।
નન્વાગ્નેયયાગાવરુદ્ધાનાં ગુણાનાં તતો ઽભિન્ને સૌર્યે પ્રાપ્તિવદ્વિદ્યાન્તરસ્થગુણાનાં વિદ્યાન્તરે પ્રાપ્તિઃ કિં સ્યાદિત્યત આહ- પ્રકૃતીતિ ।
પ્રકૃતિગુણાનાં વિકારે પ્રાપ્તિર્યુક્તા વિદ્યાનાં તુ પ્રકૃતિવિકૃતિભાવાસિદ્ધેર્ન તત્પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
નૈવમિતિ ગુણાનુપસંહારો નેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરસૂત્રાણામનેન સૂત્રેણ પૌનરુક્ત્યં વારયતિ- અસ્યૈવેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.2.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.3.6
3 અન્યથાત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 6-8
અન્યથાત્વં શબ્દાદ્ ઇતિ ચેન્ નાવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_3,3.6 ।
વાજસનેયકે ઽતે હ દેવા ઊચુર્હન્તાસુરાન્યજ્ઞ ઉદ્ગીથેનાત્યયામેતિઽ (બૃ. 1.3.1) ઽતે હ વાચમુચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયઽ (બૃ.
1.3.2) ઇતિ પ્રક્રમ્ય વાગાદીન્પ્રાણાનસુરપાપ્મવિદ્ધત્વેન નિન્દિત્વા મુખ્યપ્રાણપરિગ્રહઃ પઠ્યતે - ઽઅથ હેમમાસન્યં પ્રાણમૂચુસ્ત્વં ન ઉદ્ગાયેતિ તથેતિ તેભ્ય એષ પ્રાણ ઉદગાયત્ઽ (બૃ. 1.3.7) ઇતિ ।
તથા છાન્દોગ્યે ઽપિ - ઽતદ્ધદેવા ઉદ્ગીથમાજગ્મુરનેનૈનાનભિભવિષ્યામઃઽ (છા. 1.21) ઇતિ પ્રક્રમ્યેતરાન્પ્રાણાનસુરપાપ્મવિદ્ધત્વેન નિન્દિત્વા તથૈવ મુખ્યપ્રાણપરિગ્રહઃ પઠ્યતે - ઽઅથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરેઽ (છા. 1.2.7) ઇતિ ।
ઉભયત્રાપિ ચ પ્રાણપ્રશંસયા પ્રાણવિદ્યાવિધિરધ્યવસીયતે ।
તત્ર સંશયઃ - કિમત્ર વિદ્યાભેદઃ સ્યાદાહોસ્વિદ્વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં પૂર્વેણ ન્યાયેન વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
નનુ ન યુક્તં વિદ્યૈકત્વં પ્રક્રમભેદાત્ ।
અન્યથા હિ પ્રક્રમન્તે વાજસનેયિનો ઽન્યથા છન્દોગાઃ ઽત્વં ન ઉદ્ગાયઽ (બૃ. 1.3.2) ઇતિ વાજસનેયિન ઉદ્ગીથસ્ય કર્તૃત્વેન પ્રાણમામનન્તિ ।
છન્દોગાસ્તૂદ્ગીથત્વેન ઽતમુદ્ગીથમુપાસંચક્રિરેઽ (છા. 1.2.7) ઇતિ ।
તત્કથં વિદ્યૈકત્વં સ્યાદિતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ન હ્યેતાવતા વિશેષેણ વિદ્યૈકત્વમપગચ્છતિ ।
અવિશેષસ્યાપિ બહુતરસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
તથાહિ - દેવાસુરસંગ્રામોપક્રમત્વમસુરાત્યયાભિપ્રાય ઉદ્ગીથોપન્યાસો વાગાદિસંકીર્તનં તન્નિન્દયા મુખ્યપ્રાણવ્યપાશ્રયસ્તદ્વીર્યાચ્ચાસુરવિધ્વંસનમશ્મલોષ્ટનિદર્શનેનેત્યેવં બહવોર્ઽથા ઉભયત્રાપ્યવિશિષ્ટાઃ પ્રતીયન્તે ।
વાજસનેયકે ઽપિચોદ્ગીથસામાનાધિકરણ્યં પ્રાણસ્ય શ્રુતમ્ - ઽએષ ઉ વા ઉદ્ગીથઃઽ (બૃ. 1.3.23) ઇતિ ।
તસ્માચ્છાન્દોગ્યે ઽપિ કર્તૃત્વં લક્ષયિતવ્યમ્ ।
તસ્માચ્ચ વિદ્યૈકત્વમિતિ

fન્: આસન્યં આસ્યે ભવમ્ ।
અસુરાત્યયાભિપ્રાયો ઽસુરજયાર્થં સંવાદઃ ।
પૂર્વં ચોદનાદ્યવિશેષાદુત્સર્ગતો વિદ્યૈક્યમુક્તં તસ્યાપવાદં વક્તુમાહ- અન્યથાત્વમિતિ ।
અત્ર વાજિનામુદ્રીયબ્રાહ્મણં છન્દોગાનામુદ્ગીથાધ્યાયં ચ વિષયમાહ- વાજેત્યાદિના ।
ઽતે હ દેવાઃ સાત્ત્વિકવૃત્તયઃ પ્રાણા અન્યોન્યમુચૂર્હન્તેદાનીમસ્મિન્યજ્ઞે ઉદ્ગીથેનૌદ્ગાત્રેણ કર્મણા રજસ્તમોવૃત્તિરૂપાનસુરાનતીત્ય દેવત્વં ગચ્છામઃઽઇતિ તે ચૈવં નિર્દેષમુદ્ગીથકર્તારમુપાસ્યં નિર્ધારયિતું કૃતસંવાદાઃ પ્રથમં વાચ્યં પરીક્ષિતવન્તસ્ત્વમૌદ્ગાત્રં નો ઽસ્માકં કુર્વિતિ તયા ત્વનૃતં કૃતં તથા ઘ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રમનાંસ્યપિ કામેનાસુરપાપ્મના ગ્રસ્તાનીતિ નિન્દિત્વા આસન્યમાસ્યે ભવં મુખમધ્યસ્થં પ્રાણમુપાસ્યં નિર્ધારિતવન્ત ઇત્યર્થઃ ।
તત્તત્રાન્યોન્યભિભવાત્મકયુદ્ધે પ્રવૃત્તે દેવાઃ પૂર્વવદુદ્ગીથમાહૃતવન્તઃ અનેનોદ્ગીથેનૈનાનસુરાઞ્જયેમેત્યર્થઃ ।
ભેદાભેદમાનાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અત્ર પૂર્વાધિકરણસિદ્ધાન્તન્યાયેનોદ્ગીથવિદ્યેતિ સંજ્ઞૈક્યેન વિદ્યૈક્યમિતિ પૂર્વપક્ષે મિથો ગુણોપસંહારઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે સંજ્ઞૈક્યે ઽપિ વિદ્યૈક્યાપવાદાદનુપસંહાર ઇતિ ।
એવં યત્ર પૂર્વન્યાયેન પૂર્વપક્ષઃ તત્રાપવાદિકી સંગતિરિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સૂત્રસ્થસિદ્ધાન્તિશઙ્કાભાગં વ્યાચષ્ટે- નનુ ન યુક્તમિતિ ।
સંપૂર્ણોદ્ગીથકર્મકર્તા પ્રાણો વાજિનામુપાસ્યઃ, ઉદ્ગાયેતિ કર્તૃશબ્દાચ્છન્દોગાનાં તૂદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારઃ પ્રાણદૃષ્ટ્યોપાસ્યઃ, ઓંમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમિત્યુપક્રમ્ય પ્રાણમુદ્ગીથમિતિ કર્મરૂપત્વશબ્દાત્, તથાચ કર્તૃકર્મણોરૂપાસ્યયોર્ભેદાદ્વિદ્યયોરન્યથાત્વં ભેદ ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ઉદ્ગીથત્વેનેતિ ઓઙ્કારત્વેનેત્યર્થઃ ।
અલ્પરૂપભેદો ન વિદ્યૈક્યવિરોધીત્યુક્તન્યાયેન પૂર્વપક્ષી પરિહરતિ- નૈષ ઇતિ ।
અસુરાત્યયાભિપ્રાયઃ અસુરજયાર્થં સંવાદઃ, યથાશ્માનં પ્રાપ્ય લોષ્ટો વિધ્વંસતે તથા પ્રાણં હન્તુમાગતા અસુરાસ્તસ્ય વીર્યેણ સ્વયમેવ ધ્વસ્તા ઇતિ શ્રુતમુભયત્રેત્યર્થઃ ।
અલ્પરૂપભેદમઙ્ગીકૃત્યાપિ વિદ્યૈક્યમુક્તં સો ઽપિ નાસ્તીત્યાહ- વાજેતિ ।
ઉદ્ગીથકર્તૃરૂપત્વેન પ્રાણસ્યોભયત્ર શ્રુતત્વાદેકત્ર શ્રુતં કર્તૃત્વમપ્યુભયત્ર દ્રષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.3.7
ન વા પ્રકરણભેદાત્ પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્ । બ્બ્સ્_3,3.7 ।
ન વા વિદ્યૈકત્વમાત્ર ન્યાય્યં વિદ્યાભેદ એવાત્ર ન્યાય્યઃ ।
કસ્માત્ ।
પ્રકરણભેદાદિતિ ।
પ્રક્રમભેદાદિત્યર્થઃ ।
તથાહિ - ઇહ પ્રક્રમભેદો દૃશ્યતે ।
છાન્દોગ્યે તાવત્ - ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત (છા. 1.1.1) ઇત્યેવમુદ્ગીથાવયવસ્યોઙ્કારસ્યોપાસ્યત્વં પ્રસ્તુત્ય રસતમાદિગુણોપવ્યાખ્યાનં તત્ર કૃત્વા અથ ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ (છા. 1.1.10) ઇતિ પુનરપિ તમેવોદ્ગીથાવયવમોઙ્કારમનુવર્ત્ય દેવાસુરાખ્યાયિકાદ્વારેણ તમ્ પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે (છા. 1.2.2) ઇત્યાહ ।
તત્ર યદ્યુદ્ગીથશબ્દેન સકલા ભક્તિરભિપ્રેયેત તસ્યાશ્ચ કર્તોદ્ગાતર્ત્વિક્તત ઉપક્રમશ્ચોપરપધ્યેત લક્ષણા ચ પ્સજ્યેત ।
ઉપક્રમાનુરોધેન ચૈકસ્મિન્વાક્ય ઉપસંહારેણ ભવિતવ્યમ્ ।
તસ્માદત્ર તાવદુદ્ગીથાવયવ ઓઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિરુપદિસ્યતે ।
વાજસનેયકે તદ્ગીથશબ્દેનાવયવગ્રહણે કારણાભાવાત્સકલૈવ ભક્તિરાવેદ્યતે ।
ત્વં ન ઉદ્ગાય (બૃ. 1.3.2) ઇત્યપિ તસ્યાઃ કર્તોદ્ગાતર્ત્વિક્પ્રાણત્વેન નિરૂપ્યત ઇતિ પ્રસ્થાનાન્તરમ્ ।
યદપિ તત્રોદ્ગીથસામાનાધિકરણ્યં પ્રાણસ્ય તદપ્યુદ્ગાતૃત્વેનૈવ દિદર્શયિષિતસ્ય પ્રાણસ્ય સર્વાત્મત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ ન વિદ્યૈકત્વમાવહતિ ।
સકલભક્તિવિષય એવ ચ તત્રાપ્યુદ્ગીથશબ્દ ઇતિ વૈષમ્યમ્ ।
નચ પ્રાણસ્યોદ્ગાતૃત્વમસંભવેન હેતુના પરિત્યજત ઉદ્ગીથભાવવદુદ્ગાતૃભાવસ્યાપ્યુપાસનાર્થત્વેનોપદિશ્યમાનત્વાત્ ।
પ્રાણવીર્યેણૈવ ચોદ્ગાતૌદ્ગાત્રં કરોતીતિ નાસ્ત્યસંભવઃ ।
તથાચ તત્રૈવ શ્રાવિતમ્- વાચા ચ હ્યેવ સ પ્રાણેન ચોદગાયત્ (બૃ. 1.3.24) ઇતિ ।
નચ વિવક્ષિતાર્થભેદે ઽવગમ્યમાને વાક્યચ્છાયાનુકારમાત્રેણ સમાનાર્થત્વમધ્યવસાતું યુક્તમ્ ।
તથાહ્યભ્યુદયવાક્યે પશુકામવાક્યે ચ ત્રેધા તણ્ડુલાન્વિભજેદ્યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્તાનગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં કુર્યાત્ ઇત્યાદિનિર્દેશસામ્યે ઽપ્યુપક્રમભેદાદભ્યુદયવાક્યે દવતાપનયો ઽધ્યવસિતઃ, પશુકામવાક્યે તુ યાગવિધિઃ ।
તથેહાપ્યુપક્રમભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ ।
પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્ ।
યથા પરમાત્મદૃષ્ટ્યધ્યાસસામ્યે ઽપિ ઽઆકોશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાક્શઃ પરાયણમ્ઽ (છા. 1.9.1) ઽસ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષો ઽનન્તઃઽ (છા. 1.9.2) ઇતિ પરોવરીયસ્ત્વગુણવિશિષ્ટમુદ્ગીથોપાસનમક્ષ્યાદિત્યાદિગતહિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિગુણવિશિષ્ટોદ્ગીથોપાસનાદ્ભિન્નમ્ ।
નચેતરેતરગુણોપસંહાર એકસ્યામપિ શાખાયાં તદ્વચ્છાખાન્તરસ્થેષ્વપ્યેવઞ્જાતીયકેષૂપાસનેષ્વિતિ

fન્: વૈષમ્યમુભયત્ર વિદ્યાનાનાત્વમ્ ।
અપનયો વિયોગઃ ।
પરસ્માત્પરો વરાચ્ચ વરતરઃ પરોવરીયાન્ ।
બહુવિરુદ્ધરૂપભેદાત્ ન વિદ્યૈક્યમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ન વેતિ ।
અક્ષરં વિશિનષ્ટિ- ઉદ્ગીથમિતિ ।
તદવયવમિત્યર્થઃ પૃથિવ્યાદિરસાનાં રસતમ ઓઙ્કારઃ, આપ્તિઃ સમૃદ્ધિરિતિ ગુણાનુક્ત્વા ગુણવત્યોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિવિધાનાયાખ્યાયિકા પ્રસ્તુતેત્યાહ- રસતમેતિ ।
નનુ વાજિવાક્યૈકવાક્યત્વાર્થં છાન્દોગ્યોપક્રમસ્થમુદ્ગીથપદં સંપૂર્ણસામભક્તિપરમસ્તુ, પ્રાણમુદ્ગીથમિત્યત્રાપ્યુદ્ગીથકર્તા પ્રાણ ઉપાસ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાયતામિત્યત આહ- તત્ર યદ્યુદ્ગીથેતિ ।
ઓઙ્કારોપાસ્ત્યુપક્રમસઙ્ગ ઉદ્ગીથપદે કર્તૃલક્ષણા ચેતિ દોષદ્વયં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ સિદ્ધાન્તે ઽપિ તત્પદે ઽવયવલક્ષણા સ્વીકાર્યા તતો વરં કર્તૃલક્ષણા શ્રુત્યન્તરાનુગ્રહાત્તથા ચોપસંહારે કર્તૃપ્રાણોપાસ્તિનિશ્ચયાદુપક્રમે ઽપિ તન્નિશ્ચય ઇત્યત આહ- ઉપક્રમેતિ ।
સંદિગ્ધોપક્રમો હિ વાક્યશેષાન્નિશ્ચીયતે ।
યથા ઽઅક્તાઃ શર્કરાઃઽઇત્યત્રાઞ્જનદ્રવ્યસંદેહે ઽતેજો ઘૃતમ્ઽઇતિ શેષાન્નિશ્ચયઃ ।
ઇહ તૂપક્રમે ઽક્ષરસ્યોપાસ્યત્વં નિશ્ચિતં, તત્સમાનાધિકારણોદ્ગીથપદસ્યાવયવલક્ષણા ચ વિનિશ્ચિતેતિ પ્રાણમુદ્ગીથમિત્યુપસંહારસ્તદેકાર્થતયા નેય ઇત્યર્થઃ ।
એવં છાન્દોગ્યે ઓઙ્કાર ઉપાસ્ય ઉક્ત ઇતરત્ર તુ પ્રાણ ઇત્યુપાસ્યભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇત્યાહ- વાજેતિ ।
યદુક્તં વાજિશ્રુતાવપિ પ્રાણસ્યોદ્ગીથરૂપત્વશ્રુતેરૂપાસ્યૈક્યમિતિ તદ્દૂષયતિ- યદપીત્યાદિના ।
તત્રોદ્ગીથ ઉપાસ્યતયા નોક્તઃ કિન્તુ પ્રાણસ્યોપાસ્યસ્ય ગુણતયેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચોદ્ગીથ ઓઙ્કારશ્છાન્દોગ્યે ઽત્ર તુ ભક્તિરિત્યુપાસ્યભેદ ઇત્યાહ- સકલેતિ ।
પ્રાણસ્ય જડત્વાન્નોદ્ગાતૃત્વં કિન્તૂદ્ગીથત્વમેવ વાજિભરપિ ગ્રાહ્યમિત્યૈક્યમાશઙ્ક્યાહ- નચેતિ ।
સ ઉદ્ગાતા વાગ્વિશિષ્ટપ્રાણેનૌદ્ગાત્રં કૃતવાનિતિ શ્રુતેરસંભવો ઽપિ નેત્યર્થઃ ।
યદુક્તં બહુતરાર્થાવિશેષાદ્ધિ વિદ્યૈક્યમિતિ, તત્રાહ- નચેતિ ।
એકત્રોદ્ગાતા પ્રાણ ઉપાસ્યો ઽન્યત્રોઙ્કાર ઇત્યન્તરઙ્ગોપાસ્યરૂપભેદે સ્પષ્ટે સતિ બહિરઙ્ગાર્થવાદસામ્યમાત્રેણ નોપાસનૈક્યં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
વાક્યસામ્યમાત્રેણાર્થૈક્યં નાસ્તીત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- તથાહીતિ ।
ઽવિ વા એતં પ્રજયા પશુભિરર્ધયતિ વર્ધયત્યસ્ય ભ્રાતૃવ્યં યસ્ય હવિર્નિરુપ્તં પુરસ્તાચ્ચન્દ્રમા અભ્યુદેતિ ત્રેધા તણ્ડુલાન્વિભજેદ્યે મધ્યમાઃ સ્યુસ્તાનગ્નયે દાત્રે પુરોડાશમષ્ટાકપાલં કુર્યાદ્યે સ્થવિષ્ઠાસ્તાનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરું યે ઽણિષ્ઠાસ્તાન્વિષ્ણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરુમ્ઽઇત્યભ્યુદયવાક્યમ્ ।
અસ્યાર્થઃ-યસ્ય યજમાનસ્ય ચતુર્દશ્યામેવામાવાસ્યાભ્રાન્ત્યાદર્શકર્માર્થં પ્રવૃત્તસ્ય પુરસ્તાત્પૂર્વં હવિસ્તણ્ડુલદધિપયોરૂપં નિરુપ્તં દર્શદેવતાભ્યો ઽગ્ન્યાદિભ્યઃ સઙ્કલ્પિતં ચન્દ્રમાશ્ચ પશ્ચાદભ્યુદેતિ તમેતં યજમાનં કાલવ્યત્યયાપરાધાત્તદેવ નિરુપ્તં હવિઃ પ્રજાદિનાર્ધયતિ વિયોજયતિ શત્રું ચાસ્ય વર્ધયતિ યસ્માત્કાલભ્રાન્તિમાન્યજમાનઃ, યે મધ્યમાદિભાવેન ત્રેધા ભૂતાસ્તણ્ડુલા દધ્યાદિસહિતા નિરુપ્તાસ્તાન્વિભજેદગ્ન્યાદિભ્યો વિયોજયદ્વિયોજ્ય ચ દાતૃત્વાદિગુણકાનગ્ન્યાદિભ્યો દર્શદેવાભિન્નેભ્યો નિર્વપેદિતિ દધન્ દધનિ સ્થવિષ્ઠતણ્ડુલચરું શૃતે દુગ્ધે ઽણિષ્ઠચરુમિત્યર્થઃ ।
અત્ર કાલાપરાધે દેવાન્તરયુક્તં પ્રાયશ્ચિત્તરૂપં દર્શાદ્ભિન્નં કર્મ વિધીયત ઇતિ પ્રાપ્તે તણ્ડુલત્રેધાત્વાદ્યનુવાદેન વિભજેદિતિ હવિષઃ પ્રકૃતદેવવિયોગેન તસ્મિન્નેવ દર્શકર્મણિ દેવતાન્તરસંબન્ધમાત્રવિધાનં ન કર્માન્તરમિતિ સિદ્ધાન્તિતમ્ ।
એવમભ્યુદયવાક્યે કાલાપરાધેનોપક્રમાદ્દર્શકર્મણ્યેવ હવિષઃ પૂર્વદેવતાભ્યો ઽપનયો વિયોગો ઽધ્યવસિતઃ, પશુકામવાક્યે તુ યદ્યપિ યે સ્થવિષ્ઠાસ્તાનગ્નયે સનિમતે ઽષ્ટાકપાલં નિર્વપેદ્યે મધ્યમાસ્તાન્ વિષણવે શિપિવિષ્ટાય શૃતે ચરું યે ક્ષોદિષ્ઠાસ્તાનિન્દ્રાય પ્રદાત્રે દધંશ્ચરુમિતિ નિર્દેશો ઽભ્યુદયવાક્યેન સમો ઽસ્તિ, તથાપિ યઃ પશુકામઃ સ્યાત્સો ઽમાવાસ્યામિષ્ટ્વા વત્સાનપાકુર્યાદિતિ નિત્યં દર્શકર્મ સમાપ્ય પુનર્દેહાર્થં વત્સાપાકરણવિધ્યુપક્રમાત્પશુકામસ્ય યાગાન્તરવિધિરેવ નાભ્યુદયવાક્યેનાર્થૈક્યમિતિ તથા પ્રકૃતે ઽપિ નિર્દેશસામ્યં ન વિદ્યૈક્યપ્રયોજકમિત્યર્થઃ ।
વત્સાનાપાકુર્યાન્માતૃદેશાદ્દેશાન્તરં નયેદિત્યર્થઃ ।
સૂત્રોક્તં દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- પરોવરીયસ્ત્વાદિવદિતિ ।
પર ઇતિ સકારાન્તં પરસ્માત્ પરશ્ચાસૌ વરાચ્ચ વરતર ઇતિ પરોવરીયાનિત્યેકં પદમ્ ।
અનન્તશ્ચ આકાશાખ્યઃ પરમાત્મા તદ્દૃષ્ટ્યાલમ્બનત્વાદુદ્ગીથસ્તથોક્ત ઇત્યર્થઃ ।
આકાશાત્મના હિરણ્યશ્મશ્રુપુરુષાત્મના ચોદ્ગીથોપાસ્તિસામ્યે ઽપિ વિદ્યાભેદવદિહાપિ ભેદ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.3.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.3.8
સંજ્ઞાતશ્ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્ અસ્તિ તુ તદ્ અપિ । બ્બ્સ્_3,3.8 ।
અથોચ્યતે સંજ્ઞૈકત્વાદ્વિદ્યૈકત્વમત્ર ન્યાય્યમુદ્ગીથવિદ્યેતિ હ્યુભયણાપ્યેકા સંજ્ઞેતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
ઉક્તં હ્યેતત્ - ઽન વા પ્રકરણભેદાત્પરોવરીયસ્ત્વાદિવત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.3.7) ઇતિ ।
તદેવ ચાત્ર ન્યાય્યતરં શ્રુત્યક્ષરાનુગતં હિ તત્સંજ્ઞૈકત્વં તુ શ્રુત્યક્ષરબાહ્યમુદ્ગીથશબ્દમાત્રપ્રયોગાલ્લૌકિકૈર્વ્યહર્તૃભિરુપચર્યતે ।
અસ્તિ ચૈતત્સંજ્ઞૈકત્વં પ્રસિદ્ધભેદેષ્વપિ પરોવરીયસ્ત્વાદ્યુપાસનેષૂદ્ગીથવિદ્યેતિ ।
તથા પ્રસિદ્ધભેદાનામપ્યગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદીનાં કાઠકૈકગ્રન્થપરિપઠિતાનાં કાઠકસંજ્ઞકત્વં દૃશ્યતે તથેહાપિ ભવિષ્યતિ ।
યત્ર તુ નાસ્તિ કશ્ચિદેવઞ્જાતીયકો ભેદહેતુસ્તત્ર ભવતુ સંજ્ઞૈકત્વાદ્વિદ્યૈકત્વં યથા સંવર્ગવિદ્યાદિષુ

સંજ્ઞૈક્યં પૂર્વપક્ષબીજમુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ- સંજ્ઞાત ઇતિ ।
ઉપાસ્યરૂપભેદાદ્વિદ્યાનાનાત્વં યદુક્તં તચ્છ્રુત્યક્ષરાનુગતં બલવત્, સંજ્ઞા તુ પૌરુષેયી દુર્બલેત્યર્થઃ ।
સંજ્ઞૈક્યં કર્મૈક્યવ્યભિચારિ ચેત્યાહ- અસ્તિ ચેતિ ।
કિં સંજ્ઞૈક્યં સર્વત્રાપ્રમાણમેવ નેત્યાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
અસતિ બાધકે સંજ્ઞૈક્યમપિ માનં યથા સંવર્ગવિદ્યેતિ સંજ્ઞૈક્યાત્સર્વશાખાસુ તદ્વિદ્યૈક્યં, તથા પઞ્ચાગ્ન્યાદિવિદ્યૈક્યમિત્યાદ્યસૂત્રે દર્શિતમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.3.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.4.9
4 વ્યાપ્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 9
વ્યાપ્તેશ્ ચ સમઞ્જસમ્ । બ્બ્સ્_3,3.9 ।
ઽઓમ્ત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇત્યત્રાક્ષરોદ્ગીથશબ્દયોઃ સામાનાધિકરણ્યે શ્રૂયમાણે ઽધ્યાસાપવાદૈકત્વવિશેષણપક્ષાણાં પ્રતિભાસનાત્કતમો ઽત્ર પક્ષો ન્યાય્યઃ સ્યાદિતિ વિચારઃ ।
તત્રાધ્યાસો નામ દ્વયોર્વસ્તુનોરનિવર્તિતાયામેવાન્યતરબુદ્ધાવન્યતરબુદ્ધિરધ્યસ્યતે ।
યસ્મિન્નિતરબુદ્ધિરધ્યસ્યતે ઽનુવર્તત એવ તસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિરધ્યસ્તેતરબુદ્ધાવપિ ।
યથા નામ્નિ બ્રહ્મબુદ્ધાવધ્યસ્યમાનાયામપ્યનુવર્તત એવ નામબુદ્ધિર્ન બ્રહ્મબુદ્ધ્યા નિવર્તતે ।
યથાવા પ્રતિમાદિષુ વિષ્ણ્વાદિબુદ્ધ્યધ્યાસઃ ।
એવમિહાપ્યક્ષર ઉદ્ગીથબુદ્ધિરધ્યસ્યત ઉદ્ગીથે વાક્ષરબુદ્ધુરિતિ ।
અપવાદો નામ યત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્વસ્તુનિ પૂર્વનિવિષ્ટાયાં મિથ્યાબુદ્ધૌ નિશ્ચિતાયાં પશ્ચાદુપજાયમાના યથાર્થા બુદ્ધિઃ પૂર્વનિવિષ્ટાયા મિથ્યાબુદ્ધેર્નિવર્તિકા ભવતિ ।
યથા દેહેન્દ્રિયસંઘાત આત્મબુદ્ધિરાત્મન્યેવાત્મબુદ્ધ્યા પશ્ચાદ્ભાવિન્યા ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇત્યનયા યથાર્થબુદ્ધ્યા નિવર્તતે ।
યથા વા દિગ્ભ્રાન્તિબુદ્ધિર્દિગ્યાથાત્મ્યબુદ્ધ્યા નિવર્ત્યતે ।
યથા વા દિગ્ભ્રાન્તિબુદ્ધિર્દિગ્યાથાત્મ્યબુદ્ધ્યા નિવર્ત્યતે ।
એવમિહાપ્યક્ષરબુદ્ધ્યોદ્ગીથબુદ્ધિર્નિવર્ત્યત ઉદ્ગીથબુદ્ધ્યા વાક્ષરબુદ્ધિરિતિ ।
એકત્વં ત્વક્ષરોદ્ગીથશબ્દયોરનતિરિક્તાર્થવૃત્તિત્વમ્ ।
યથા દ્વિજોત્તમો બ્રાહ્મણો ભૂમિદેવ ઇતિ ।
વિશેષણં પુનઃ સર્વવેદવ્યાપિન ઓમિત્યેતસ્યાક્ષરસ્ય ગ્રહણપ્રસઙ્ગ ઔદ્ગાત્રવિશેષસ્ય સમર્પણમ્ ।
યથા નીલં યદુત્પલં તદાનયેતિ ।
એવમિહાપ્યુદ્ગીથો ય ઓઙ્કારસ્તમુપાસીતેતિ ।
એવમેતસ્મિન્સામાનાધિકરણ્યવાક્યે વિમૃશ્યમાન એતે પક્ષાઃ પ્રતિભાન્તિ તત્રાન્યતમનિર્ધારણકારણાભાવાદનિર્દારણપ્રાપ્તાવિદમુચ્યતે - વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમિતિ ।
ચશબ્દો ઽયં તુશબ્દસ્થાનનિવેશી પક્ષત્રયવ્યાવર્તનપ્રયોજન- ।
તદિહ ક્ષયઃ પક્ષાઃ સાવદ્યા ઇતિ પર્યુદસ્યન્તે ।
વિશેષણપક્ષ એવૈકો નિરવદ્ય ઇત્યુપાદીયતે ।
તત્રાધ્યાસે તાવદ્યા બુદ્ધિરિતરત્રાધ્યસ્યતે તચ્છબ્દસ્ય લક્ષણાવૃત્તિત્વં પ્રસજ્યેત તત્ફલં ચ કલ્પ્યેત ।
શ્રૂયત એવ ફલમ્ ઽઆપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિઽ (છા. 1.1.7) ઇત્યાદીતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યાન્યફલત્વાત્ ।
આપ્ત્યાદિદૃષ્ટિફલં હિ તન્નોદ્ગીથાધ્યાસફલમ્ ।
અપવાદે ઽપિ સમાનઃ ફલાભાવઃ ।
મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તિઃ ફલમિતિ ચેત્ ।
ન ।
પુરુષાર્થોપયોગાનવગમાત્ ।
નચ કદાચિદપ્યોઙ્કારાદોઙ્કારબુદ્ધિર્નિવર્તત ઉદ્ગીથાદ્વેદ્ગીથબુદ્ધિઃ ।
નચેદં વાક્યં વસ્તુતત્ત્વપ્રતિપાદનપરમ્ ।
ઉપાસનાવિધિપરત્વાત્ ।
નાપ્યેકત્વપક્ષઃ સંગચ્છતે નિષ્પ્રયોજનં હિ તદા શબ્દદ્વયોચ્ચારણં સ્યાત્ ।
એકેનૈવ વિવક્ષિતાર્થસમર્પણાત્ ।
નચ હૌત્રવિષય આધ્વર્યવવિષયે વાક્ષર ઓઙ્કારશબ્દવાચ્ય ઉદ્ગીથશબ્દપ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
નાપિ સકલાયાં સામ્નો દ્વિતીયાયાં ભક્તાવુદ્ગીથશબ્દપ્રસિદ્ધિરસ્તિ ।
નાપિ સકલાયાં સામ્નો દ્વિતીયાયાં ભક્તાવુદ્ગીથશબ્દવાચ્યાયામોઙ્કારશબ્દપ્રસિદ્ધિર્યેનાનતિરિક્તાર્થતા સ્યાત્ ।
પરિશેષાદ્વિશેષણપક્ષઃ પરિગૃહ્યતે ।
વ્યાપ્તેઃ સર્વવેદસાધારણ્યાત્ ।
સર્વવ્યાપ્યક્ષરમિહ મા પ્રસઞ્જીત્યત ઉદ્ગીથશબ્દેનાક્ષરં વિશેષ્યતે કથં નામોદ્ગીથાવયવભૂત ઓઙ્કારો ગૃહ્યેતેતિ ।
નન્વસ્મિન્નપિ પક્ષે સમાના લક્ષણા ।
ઉદ્ગીથશબ્દસ્યાવયવલક્ષણાર્થત્વાત્ ।
સત્યમેતત્ ।
લક્ષણાયામપિ તુ સંનિકર્ષવિપ્રકર્ષો ભવત એવ ।
અધ્યાસપક્ષે હ્યર્થાન્તરબુદ્ધિરર્થાન્તરે નિક્ષિપ્યત ઇતિ વિપ્રકૃષ્ટા લક્ષણા વિશેષણપક્ષે પ્રવૃત્તાઃ શબ્દા અવયવેષ્વપિ પ્રવર્તમાના દૃષ્ટાઃ પટગ્રામાદિષુ ।
અતશ્ચ વ્યાપ્તેર્હેતોરોમિત્યેતદક્ષરમિત્યેતસ્યોદ્ગીથમિત્યેતદ્વિશેષણમિતિ સમઞ્જસમેતન્નિરવદ્યમિત્યર્થઃ

વ્યાપ્તેશ્ચ સમઞ્જસમ્ ।
સામાનાધિકરણ્યં વિષયીકૃત્ય સંશયમાહ- ઓમિત્યેતદિતિ ।
અધ્યાસાદિપદાર્થાન્વ્યાચષ્ટે- તત્રાધ્યાસ ઇત્યાદિના ।
બુદ્ધિપૂર્વકાભેદારોપો ઽધ્યાસઃ, બાધો ઽપવાદઃ, એકત્વં વાસ્તવાભેદઃ, વિશેષણં વ્યાવર્તકમિતિ વિવેકઃ ।
પૂર્વમુદ્ગાતૃકર્માત્મકોદ્ગીથાવયવત્વમોઙ્કારસ્ય ધ્યેયસ્ય વિશેષણં સિદ્ધવત્કૃત્ય ધ્યેયભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ સિદ્ધાન્તિતઃ સ ન યુક્ત ઇત્યાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે પૂર્વોક્તસિદ્ધાન્તાસિદ્ધિઃ ફલં સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ચશબ્દ ઇત્યાદિના ।
પક્ષત્રયસ્ય દુષ્ટત્વં પ્રતિજ્ઞાયાધ્યાસપક્ષે દોષમાહ- તત્રાધ્યાસ ઇતિ ।
યસ્યોદ્ગીથસ્ય બુદ્ધિરોઙ્કારે ઽધ્યસ્યતે તદ્વાચકોદ્ગીથશબ્દસ્યોઙ્કારે લક્ષણા સ્યાત્તદ્બુદ્ધિવિષયત્વગુણપરત્વાત્તથા સંબન્ધો ઽપ્યસિદ્ધઃ કલ્પનીયઃ, પ્રતીકોપાસ્તેઃ ફલં ચ કલ્પ્યમિતિ ગૌરવં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ફલં ન કલ્પ્યમિતિ શઙ્કતે- શ્રૂયત ઇતિ ।
આપ્ત્યાદીતિ ।
ઽઓઙ્કાર આપ્તિઃ સમૃદ્ધિરિતિઽ ઽય ઉપાસ્તે સ કામાનાપ્નોતિઽઇતિ શ્રુતં ફલં નાધ્યાસસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉદ્ગીથોઙ્કારયોરન્યતરબુદ્યાન્યતરબુદ્યપવાદમઙ્ગીકૃત્યાન્યતરમિથ્યાબુદ્ધિનિવૃત્તિવૈફલ્યમુક્તં સંપ્રત્યન્યતરબુદ્ધેરભ્રાન્તિત્વાન્નાપવાદ ઇત્યાહ- નચ કદાચિદપીતિ ।
ભ્રાન્તિશ્ચેત્ નિવર્તેત ન તુ નિવર્તત ઇત્યભ્રન્તિરિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ તત્ત્વબોધકાદ્વાક્યાદ્ભ્રાન્ત્યપવાદો ભવતિ નેદં વાક્યં તત્ત્વપરમિત્યાહ- નચેતિ ।
ઘટકુમ્ભશબ્દયોરિવોઙ્કારોદ્ગીયશબ્દયોઃ પર્યાયત્વપક્ષં દૂષયતિ- નાપીતિ ।
પર્યાયત્વમપિ નાસ્તીત્યાહ- નચેતિ ।
પરિશિષ્ટવિશેષણપક્ષે સૂત્રં યોજયતિ- વ્યાપ્તેરિતિ ।
ઽઓમિત્યક્ષરમુપાસીતઽઇત્યુક્તે સર્વવેદવ્યાપ્યોઙ્કાર ઇહોપાસ્તૌ પ્રસજ્યેત તન્નિરાસાર્થમુદ્ગીથાવયવત્વં વિશેષણં સમઞ્જસમિત્યર્થઃ ।
અધ્યાસપક્ષે તદ્બુદ્ધિવિષયત્વગુણયોગરૂપઃ સંબન્ધઃ કલ્પ્ય ઇતિ વિપ્રકૃષ્ટા લક્ષણા અવયવલક્ષણા તુ સંનિકૃષ્ટા અવયવાવયવિસંબન્ધસ્ય કૢપ્તત્વાત્, પટાવયવે દગ્ધે પટો દગ્ધ ઇતિ લોકે પ્રયોગાચ્ચ ।
નામાદૌ બ્રહ્મશબ્દસ્ય ત્વગત્યા બ્રહ્મબુદ્ધિગ્રાહ્યત્વગુણલક્ષણાશ્રિતા તત્ર પ્રતીકોપાસ્તેર્વિવક્ષિતત્વાત્ ।
ઇહ તુ પ્રતીકોપાસ્તિવિધિકલ્પને આપ્ત્યાદિગુણકોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિવિધાને ચ વાક્યભેદઃ સ્યાદતઃ સર્વવેદવ્યાપ્યોઙ્કારનિરાસેનોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિવિધાનાર્થં વિશેષણમેવ સમઞ્જસં કલ્પ્નાલાઘવાદિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.4.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.5.10
5 સર્વાભેદાધિકરણમ્ । સૂ. 10
સર્વાભેદાદન્યત્રેમે । બ્બ્સ્_3,3.10 ।
વાજિનાં છન્દોગાનાં ચ પ્રાણસંવાદે શ્રૈષ્ઠ્યગુણાન્વિતસ્ય પ્રાણસ્યોપાસ્યત્વમુક્તમ્ ।
વાગાદયો ઽપિ હિ તત્ર વસિષ્ઠત્વાદિગુણાન્વિતા ઉક્તાઃ તે ચ પ્રાણે પુનઃ પ્રત્યર્પિતાઃ - ઽયદ્વા અહં વસિષ્ઠો ઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિશ્ષો ઽસિઽ (બૃ. 6.1.14) ઇત્યાદિના ।
અન્યેષામપિ તુ શાખિનાં કૌષીતકિ પ્રભૃતીનાં પ્રાણસંવાદેષુ અથાતો નિઃશ્રેયસાદાનમ્ ઽએતા હ વૈ દેવતા અહંશ્રેયસે વિવદમાનાઃઽ (કૌ. 2.14) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેષુ પ્રાણસ્ય શ્રૈઃષ્ટમુક્તં ન ત્વિમે વસિષ્ઠત્વાદયો ઽપિ ગુણા ઉક્તાઃ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિમે વસિષ્ઠત્વાદયો ગુણાઃ ક્વચિદુક્તા અન્યત્રાપ્યસ્યેરન્નુત નાસ્યેરન્નિતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવન્નાસ્યેરન્નિતિ ।
કુતઃ - એવંશબ્દસંયોગાત્ ।
ઽઅથો ય એવં વિદ્વાન્પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિદિત્વાઽ ઇતિ તત્રતત્રૈવંશબ્દેન વેદ્યં વસ્તુ નિવેદ્યતે ।
એવંશબ્દશ્ચ સંનિહિતાવલમ્બનો ન શાખાન્તરપરિપઠિમેવઞ્જાતીયકં ગુણજાતં શક્નોતિ નિવેદયિતુમ્ ।
તસ્માત્સ્વપ્રકરણસ્થૈરેવ ગુણૈર્નિરાકાઙ્ક્ષત્વમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અસ્યેતન્નિયમે ગુણાઃ ક્વચિદુક્તા વસિષ્ઠત્વાદયો ઽન્યત્રાપિ ।
કુતઃ - સર્વાભેદાત્ ।
સર્વત્રૈવ હિ તદેવૈકં પ્રાણવિજ્ઞાનમભિન્નં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
પ્રાણસંવાદાદિસારૂપ્યાત્ ।
અભેદે ચ વિજ્ઞાનસ્ય કથમિમે ગુણાઃ ક્વચિદુક્તા અન્યત્ર નાસ્યેરન્ ।
નન્વેવંશબ્દસ્તત્ર તત્ર ભેદેનૈવઞ્જાતીયકં ગુણજાતં વેદ્યત્વાય સમર્પયતીત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે - યદ્યપિ કૌષીતકિબ્રાહ્મણગતેનૈવંશબ્દેન વાજસનેયિબ્રાહ્મણગતં ગુણજાતમસંશબ્દિતમસંનિહિતત્વાત્તથાપિ તસ્મિન્નેવ વિજ્ઞાને વાજસનેયિબ્રાહ્મણગતેનૈવંશબ્દેન તત્સંશબ્દિતમિતિ ન પરશાખાગતમપ્યભિન્નવિજ્ઞાનાવરુદ્ધં ગુણજાતં સ્વશાખાગતાદ્વિશિષ્યતે ।
નચૈવં સતિ શ્રુતહાનિરશ્રુતકલ્પના વા ભવતિ ।
એકસ્યામપિ હિ શાખાયાં શ્રુતા ગુણાઃ શ્રુતા એવ સર્વત્ર ભવન્તિ ગુણવતો ભેદાભાવાત્ ।
નહિ દેવદત્તઃ શૌર્યાદિગુણત્વેન સ્વદેશે પ્રસિદ્ધો દેશાન્તરં ગતસ્તદ્દેશ્યૈરવિભાવિતશૌર્યાદિગુણો ઽપ્યતદ્ગુણો ભવતિ ।
યથાચ તત્ર પરિચયવિશેષાદ્દેશાન્તરે ઽપિ દેવદત્તગુણા વિભાવ્યન્તે ।
એવમભિયોગવિશેષાચ્છાખાન્તરે ઽપ્યુપાસ્યા ગુણાઃ શાખાન્તરે ઽપ્યસ્યેરન્ ।
તસ્માદેકપ્રધાનસંબદ્ધા ધર્મા એકત્રાપ્યુચ્યમાનાઃ સર્વત્રૈવોપસંહર્તવ્યા ઇતિ

fન્: નિઃશ્રેયસસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યસ્યાદાનં નિર્ધારણમ્ ।
અહંશ્રેયસે સ્વશ્રૈષ્ઠ્યાય ।
સર્વાભેદાદન્યત્રેમે ।
વિષયં વક્તું સંમતમર્થમાહ- વાજિનામિતિ ।
વાચો વસિષ્ઠત્વં ગુણો વાગ્મિનઃ સુખવાસદર્શનાત્ ।
ચક્ષુષઃ પ્રતિષ્ઠા ગુણઃ ચક્ષુષ્મતઃ પાદપ્રતિષ્ઠાદર્શનાત્ ।
શ્રોત્રં સંપદ્ગુણકં શ્રવણાત્સર્વાર્થસંપત્તેઃ ।
મન આયતનત્વગુણં તસ્ય વૃત્તિદ્વારા સર્વભોગ્યાશ્રયત્વાત્ ।
તે ચ ગુણાઃ પ્રાણસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યં નિશ્ચિત્ય વાગાદિભિસ્તસ્મિન્નર્પિતા ઇતિ શાખાદ્વયસંમતોર્ઽથઃ ।
વિષયમાહ- અન્યેષામિત્યાદિના ।
નિશ્રેયસસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યસ્યાદાનં નિર્ધારમં પ્રસ્તૂયતલ ઇત્યર્થઃ ।
દેવતા વાગાદયો ઽહંશ્રેયસે સ્વશ્રૈષ્ઠ્યાયેત્યર્થઃ ।
એવંશબ્દાચ્છૈષ્ઠ્યગુણકપ્રાણપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ગુણાનામનુપસંહારોપસંહારાવેવ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલમ્ ।
ઉદ્ગીથત્વવિશેષણાદોઙ્કારસ્ય સર્વવેદવ્યાપ્તિવ્યાવૃત્તિવત્પ્રકૃતગુણમાત્રગ્રાહકૈવંશબ્દાચ્છાખાન્તરગુણવ્યાવૃત્તરિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્ર પ્રાપ્તમિતિ ।
યથા વાગાદિભ્યઃ પ્રાણશ્રૈષ્ઠ્યં સિદ્ધમથો તથા ય એવં શ્રૈષ્ઠ્યગુણં વિદ્વાનુપાસ્તે સ પ્રાણે શ્રૈષ્ઠ્યં વિદિત્વા શ્રેષ્ઠો ભવતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
એવં જાતીયકવિદ્યૈક્યાત્પ્રાપ્તમાર્થિકં વસિષ્ઠત્વાદિગુણજાતમેવંશબ્દો ન ગૃહ્ણાતિ શ્રુતાવલમ્બિત્વાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- અસ્યેરન્નિતિ ।
વાજસનેયિબ્રાહ્મણે તાવદેવંશબ્દેન વસિષ્ઠત્વાદિગુણજાતસ્ય પ્રાણવિદ્યાસંબન્ધઃ સિદ્ધઃ સૈવ વિદ્યા કૌષીતકિશ્રુતૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે, તથાચ ગુણાનાં ગુણ્યવિનાભાવેનાર્થતઃ પ્રાપ્તાનામપિ શ્રુતગુણૈરવિરોધાત્સહૈવ શ્રુતમાર્થં ચ ગુણજાતં શ્રુત્યર્થાભ્યાં સંનિહિતત્વાવિશેષાત્કૌષીતકિગતેનૈવંશબ્દેન પરામૃશ્યત ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
કૌષીતકિશ્રુતિસ્થઃ પ્રાણો વસિષ્ઠત્વાદિગુણકઃ, શ્રેષ્ઠપ્રાણત્વાત્, વાજિશ્રુતિસ્થપ્રાણવદિત્યશ્રુતગુણાનુમાને સતિ શ્રુતહાનિર્નાસ્તિ, અવિરોધાદિત્યુક્તં, સ્પષ્ટયતિ- ન ચૈવં સતીતિ ।
અપરિગણિતા અપિ ગુણાઃ શ્રુતા એવેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- નહીતિ ।
ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.6.11
6 આનન્દાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 11-13
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય । બ્બ્સ્_3,3.11 ।
બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરાસુ શ્રુતિષ્વાનન્દરૂપત્વં વિજ્ઞાનઘનત્વં સર્વગતત્વં સર્વાત્મત્વમિત્યેવઞ્જાતીયકા બ્રહ્મણો ધર્માઃ ક્વચિત્કેચિચ્છ્રૂયન્તે ।
તેષુ સંશયઃ - કિમાનન્દાદયો બ્રહ્મધર્મા યત્ર યાવન્તઃ શ્રૂયન્તે તાવન્ત એવ તત્ર પ્રતિપત્તવ્યાઃ કિંવા સર્વે સર્વત્રેતિ ।
તત્ર યથાશ્રુતિવિભાગં ધર્મપ્રતિપત્તૌ પ્રાપ્તાયામિદમુચ્યતે - આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય બ્રહ્મણો ધર્માઃ સર્વે સર્વત્ર પ્રતિપત્તવ્યાઃ ।
કસ્માત્ ।
સર્વાભેદાદેવ ।
સર્વત્ર હિ તદેવૈકં પ્રધાનં વિશેષ્યં બ્રહ્મ ન ભિદ્યતે ।
તસ્માત્સાર્વત્રિકત્વં બ્રહ્મધર્માણાં તેનૈવ પૂર્વાધિકરણોદિતેન દેવદત્તશૌર્યદિનિદર્શનેન

નન્વેવં સતિ પ્રિયશિરસ્ત્વાદયો ઽપિ ધર્માઃ સર્વત્ર સંકીર્યેરન્ ।
તથાહિ - તૈત્તિરીયક આનન્દમયમાત્માનં પ્રક્રમ્યામ્નાયતે - ઽતસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ ।
મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ ।
પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ ।
આનન્દ આત્મા ।
બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
આનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્ય ।
બ્રહ્મણો જ્ઞેયસ્યૈક્યાન્નિર્વિશેષત્વાચ્ચ સંશયમાહ- તેષુ સંશય ઇતિ ।
પૂર્વપક્ષે સત્યાદિપદાનુપસંહારાદ્વાક્યાર્થાનવધારણં, સિદ્ધાન્તે ત્વવધારણમિતિ ફલમ્ ।
પ્રાણસ્યસવિશેષત્વાદ્યુક્તઃ શાખાન્તરીયવસિષ્ઠત્વાદ્યુપસંહારઃ, બ્રહ્મણસ્તુ નિર્વિશેષત્વાત્સ્વશાખાગતપદૈરેવ પ્રમિતિસિદ્ધેર્વ્યર્થઃ પદાન્તરોપસંહાર ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ- ઇદમિતિ ।
આનન્દત્વસત્યત્વજ્ઞાનત્વાદિસામાન્યાનિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતા ધર્માસ્તેષાં સર્વશાખાસૂપસંહારો નામ તદ્વાચકાનન્દાદિપદાનામેકવાક્યતયોચ્ચારણં આનન્દઃ સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ શુદ્ધમદ્વયમાત્મેતિ ।
તાનિ ચ સમાનાધિકરણાનિ પદાનિ વિરુદ્ધધર્મત્યાગેન સર્વાધિષ્ઠાનભૂતામેકામખણ્ડવ્યક્તિં ક્ષયન્તિ ।
ન ચૈકેનૈવ પદેન લક્ષ્યસિદ્ધેઃ પદાન્તરં વ્યર્થમિતિ વાચ્યં, એકસ્મિન્પદે વિરોધાભાવેન લક્ષણાનવતારાત્ ।
યદ્યપિ પદદ્વયે ઽપિ લક્ષણાવતરતિ તથાપ્યાનન્દો બ્રહ્મેત્યુક્તે દુઃખત્વાલ્પત્વભ્રન્તિનિરાસે ઽપ્યસત્ત્વજડત્વાદિભ્રમો ભવેદતસ્તન્નિરાસાર્થં સત્યજ્ઞાનાદિપદાનિ પ્રયોક્તવ્યાનિ ।
નચ ભ્રમસ્યાનવધિત્વાદ્વાક્યમપર્યવસિતં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
સચ્ચિદાનન્દાત્મકં સર્વધર્મશૂન્યમદ્વયમવિકલ્પં બ્રહ્માહમિતિ વિશેષદર્શને સર્વભ્રમનિરાસાત્ ।
તચ્ચ વિશેષદર્શનં યાવદ્ભિઃ પદૈર્ભવતિ તાવન્તિ પદાન્યુપસંહર્તવ્યાનીતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.6.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.6.12
અત ઉત્તરં પઠતિ -
પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યપ્રાપ્તિરુપચયાપચયૌ હિ ભેદે । બ્બ્સ્_3,3.12 ।
પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનાં ધર્માણાં તૈત્તિરીયક આમ્નાતાનાં નાસ્ત્યન્યત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
યત્કારણં પ્રિયં મોદઃ પ્રમોદ આનન્દ ઇત્યેતે પરસ્પરાપેક્ષયા ભોક્ત્રન્તરાપેક્ષયા ચોપચિતાપચિતરૂપા ઉપલભ્યન્તે ।
ઉપચયાપચયૌ ચ સતિ ભેદે સંભવતઃ ।
નિર્ભેદં તુ બ્રહ્મ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નચૈતે પ્રિયશિરસ્ત્વાદયો બ્રહ્મધર્માઃ, કોશધર્માસ્ત્વેત ઇત્યુપદિષ્ટમસ્માભિઃ ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.12) ઇત્યત્ર ।
અપિચ પરસ્મિન્બ્રહ્મણિ ચિત્તાવતારોપાયમાત્રત્વેનૈતે પરિકલ્પ્યન્તે ન દ્રષ્ટવ્યત્વેન ।
એવમપિ સુતરામન્યત્રાપ્રાપ્તિઃ પ્રિયશિરસ્ત્વાદીનામ્ ।
બ્રહ્મધર્માસ્ત્વેતાન્કૃત્વા ન્યાયમાત્રમિદમાચાર્યેણ પ્રદર્શિતં પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યપ્રાપ્તિરિતિ ।
સ ચ ન્યાયો ઽન્યેષુ નિશ્ચિતેષુ બ્રહ્મધર્મેષૂપાસનાયોપદિશ્યમાનેષુ નેતવ્યઃ સંયદ્વામાદિષુ સત્યકામાદિષુ ચ ।
તેષુ હિ સત્યપ્યુપાસ્યસ્ય બ્રહ્મણ એકત્મે પ્રક્રમભેદાદુપાસનાભેદે સતિ નાન્યોન્યધર્માણામન્યોન્યત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
યથા ચ દ્વે નાર્યાવેકં નૃપતિમુપાસતે છત્રેણૈકા ચામરેણાન્યા તત્રોપાસ્યૈકત્વે ઽપ્યુપાસનાભેદો ધર્મવ્યવસ્થા ચ ભવેત્યેવમિહાપીતિ ।
ઉપચિતાપચિતગુણત્વં હિ સતિ ભેદવ્યવહારે સગુણે બ્રહ્મણ્યુપપદ્યતે ન નિર્ગુણે પરસ્મિન્બ્રહ્મણિ ।
અતો ન સત્યકામત્વાદીનાં ધર્માણાં ક્વચિચ્છ્રુતાનાં સર્વત્ર પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ

બ્રહ્મૈક્યાચ્ચેદાનન્દત્વાદિધર્માણાં સર્વત્ર પ્રાપ્તિસ્તર્હિ સગુણબ્રહ્મવિદ્યાગતધર્મપ્રાપ્તિરપિ સ્યાદિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- પ્રિયેતિ ।
પુત્રદર્શનસુખં પ્રિયં તદ્વાર્તાદિના મોદસ્તસ્ય વિદ્યાદ્યતિશયે પ્રમોદ ઇત્યેવં તારતમ્યવન્તો ધર્માસ્ત્વદ્વયે જ્ઞેયે ન પ્રાપ્નુવન્તિ તેષામબ્રહ્મસ્વરૂપાણાં બ્રહ્મજ્ઞાનાનુપયોગાદિતિ ભાવઃ ।
તેષાં બ્રહ્મ ધર્મત્વં ચાસિદ્ધમિત્યાહ- ન ચૈત ઇતિ ।
બ્રહ્મણિ ચિત્તાવતારોપાયત્વે ઽપિ તેષાં પ્રાપ્તિઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- એવમપીતિ ।
અજ્ઞેયત્વાદેષાં ન જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ પ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
કિમર્થં તર્હિ સૂત્રમિત્યત આહ- બ્રહ્મધર્માનિતિ ।
કૃત્વાચિન્તાફલમાહ- સ ચેતિ ।
જ્ઞેયે બાહ્યધર્માણામનુપયોગાદપ્રાપ્તિરિતિ ન્યાયાત્સંયદ્વામત્વાદીનામપ્રાપ્તિરિતિ સૂત્રં વ્યાખ્યેયમિત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનાનુપયોગે ઽપિ ધ્યાને તેષાં ધર્માણામુપયોગાદુપાસ્યબ્રહ્મૈક્યાત્પ્રાપ્તિરન્યોવિદ્યાસુ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- તેષુ હીતિ ।
ધ્યાનવિધિપરતન્ત્રાણાં ધર્માણાં યથાવિધિ વ્યવસ્થેત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.7.13
ઇતરે ત્વર્થસામાન્યાત્ । બ્બ્સ્_3,3.13 ।
ઇતરે ત્વાનન્દાદયો ધર્મા બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનાયૈવોચ્યમાના અર્થસામાન્યાત્પ્રતિપાદ્યસ્ય બ્રહ્મણો ધર્મિણ એકત્વાત્સર્વે સર્વત્ર પ્રતીયેરન્નિતિ વૈષમ્યં પ્રતિપત્તિમાત્રપ્રયોજના હિ ત ઇતિ

સંયદ્વામત્વાદિધર્મેભ્ય આનન્દાદીનાં વૈષમ્યં જ્ઞાનોપયોગિત્વાદિતયાહ- ઇતરે ત્વિતિ ।
સત્યજ્ઞાનાનન્દાત્મબ્રહ્મશબ્દાઃ પઞ્ચ સર્વત્રોપસંહર્તવ્યા ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.7.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.8.14
7 આધ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 14-15
આધ્યાનાય પ્રયોજનાભાવાત્ । બ્બ્સ્_3,3.14 ।
કાઠકે હિ પઠ્યતે - ઽઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃઽ (ક. 3.10) ઇત્યારભ્ય ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ (ક. 3.11 ) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિમે સર્વ એવાર્થાદયસ્તતસ્તતઃ પરત્વેન પ્રતિપાદ્યન્ત ઉત પુરુષ એવૈભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પરઃ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ ।
તત્ર તાવત્સર્વેષામેવૈષાં પરત્વેન પ્રતિપાદનમિતિ ભવતિ મતિઃ ।
તથાહિ શ્રૂયતે -
ઇદમસ્માત્પરમિદમસ્માત્પરમ્ ઇતિ ।
નનુ બહુષ્વર્થેષુ પરત્વેન પ્રતિપિપાદયિષિતેષુ વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
વાક્યબહુત્વોપપત્તેઃ ।
બહૂન્યેવહ્યેતાનિ વાક્યાનિ પ્રભવન્તિ બહુવિષયાન્પરત્વોપેતાન્પ્રતિપાદયિતુમ્ ।
તસ્માત્પ્રત્યેકમેષાં પરત્વપ્રતિપાદનમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પુરુષ એવ હ્યેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ પરઃ પ્રતિપાદ્ય ઇતિ યુક્તં ન પ્રત્યેકમેષાં પરત્વપ્રતિપાદનમ્ ।
કસ્માત્ ।
પ્રયોજનાભાવાત્ ।
નહીતરેષુ પરત્વેન પ્રતિપન્નેષુ કિઞ્ચિત્પ્રયોજનં દૃશ્યતે પ્રયોજનં મોક્ષસિદ્ધિઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽનિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતેઽ (ક. 3.15) ઇતિ ।
અપિચ પરપ્રતિષેધેન કાષ્ઠાશબ્દેન ચ પુરુષવિષયમાદરં દર્શયન્પુરુષપ્રતિપત્ત્યર્થૈવ પૂર્વાપરપ્રવાહોક્તિરિતિ દર્શયતિ - આધ્યાનાયેતિ ।
આધ્યાનપૂર્વકાય સમ્યગ્દર્શનાયેત્યર્થઃ ।
સમ્યગ્દર્શનાર્થમેવ હીહાધ્યાનમુપદિશ્યતે ન ત્વાધ્યાનમેવ સ્વપ્રધાનમ્

આધ્યાનાય વાક્યભેદાભેદાનવધારણાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે વાક્યભેદાદ્વિદ્યાભેદઃ, સિદ્ધાન્તે વાક્યૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યમિતિ ફલમ્ ।
પૂર્વત્ર બ્રહ્મસ્વભાવાનામાનન્દાદીનામુપસંહાર્યાણાં બ્રહ્મજ્ઞાનફલોપાયત્વમુક્તમ્, અત્રત્વબ્રહ્મસ્વભાવસ્યાર્થાદિપરત્વસ્યાનુપસંહાર્યસ્ય તદુપાયત્વમુચ્યત ઇત્યેકફલકત્વં સંગતિઃ તત્તત્પરત્વવિશિષ્ટત્વેનાર્થાદીનામપૂર્વતયા પ્રતિપાદ્યાનાં ભેદાદ્વાક્યભેદો ન દોષ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
ઉત્સૂત્રસિદ્ધાન્તં પ્રતિજ્ઞાય સૌત્રં હેતું વ્યાચષ્ટે- પુરુષ એવેતિ ।
ફલવત્ત્વે સત્યપૂર્વત્વાત્પુરુષસ્યૈવ પ્રાધાન્યેન પ્રતિપાદ્યત્વમફલાર્થાદીનાં પરત્વં તુ તચ્છેષત્વેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠાઽઇતિ વેદઃ પરનિષેધલિઙ્ગેન સર્વબાધાવધિત્વલિઙ્ગેન ચ પુરુષે તાત્પર્યં દર્શયન્પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદપરસ્યાપરસ્ય પરત્વોક્તિસ્તદર્થેતિ દર્શયતીત્યાહ- અપિચેતિ ।
અર્થાદીનામત્રોક્તિરાધ્યાનાય તત્તત્પરત્વાધ્યાનપૂર્વકં પુરુષદર્શનાયૈવ સ્વતઃ પ્રયોજનાભાવાદિતિ સૂત્રં યોજયતિ- આધ્યાનાયેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.8.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.7.15
આત્મશબ્દાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,3.15 ।
ઇતશ્ચ પુરુષપ્રતિપત્ત્યર્થૈવેયમિન્દ્રિયાદિપ્રવાહોક્તિઃ ।
યત્કારણમ્ ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃઽ (કઠ. 3.12) ઇતિ પ્રકૃતં પુરુષમાત્મેત્યાહ ।
અતશ્ચાનાત્મત્વમિતરેષાં વિવક્ષિતમિતિ ગમ્યતે ।
તસ્યૈવ ચ દુર્વિજ્ઞાનતાં સંસ્કૃતમિતિગમ્યતાં ચ દર્શયતિ ।
તદ્વિજ્ઞાનાયૈવ ઽયચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞઃઽ (કઠ. 3.13) ઇત્યાધ્યાનં વિદધાતિ ।
તદ્વ્યાખ્યતમ્ ઽઆનુમાનિકમપ્યેકમપ્યેકેષામ્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.4.1) ઇત્યત્ર ।
એવમનેકપ્રકાર આશયાતિશયઃ શ્રુતેઃ પુરુષે લક્ષ્યતે નેતરેષુ ।
અપિચ ઽસો ઽધ્વનઃ પારમાપ્નોતિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ઽ (ક. 3.9) ઇત્યુક્તે કિં તદધ્વનઃ પારં વિષ્ણોઃ પરમં પદમિત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયામિન્દ્રિયાદ્યનુક્રમણાત્પરમપદપ્રતિપત્ત્યર્થ એવાયમાયામ ઇત્યવસીયતે

આત્મત્વાદિલિઙ્ગૈશ્ચ પુરુષ એવ પ્રતિપાદ્ય ઇત્યાહ- આત્મશબ્દાચ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ ઽતદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં, પુરષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ઽઇત્યુપક્રમોપસંહારયોરૈકરૂપ્યાત્કૢપ્તફલવદેકપુરુષપરત્વેનૈકવાક્યત્વનિશ્ચયે સતિ વાક્યભેદફલભેદકલ્પના ન યુક્તા ગૌરવાદિત્યાહ- અપિચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.7.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.8.16
8 આત્મગૃહીત્યધિકરણમ્ । સૂ. 16-17
આત્મગૃહીતિર્ ઇતરવદ્ ઉત્તરાત્ । બ્બ્સ્_3,3.16 ।
ઐતરેયકે શ્રૂયતે - ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીન્નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજાઽ (ઐ. 1.1) ઇતિ ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતામ્ભો મરીચીર્મરમાપઃઽ (ઐ. 1.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પર એવાત્મશબ્દેનાભિલપ્યત ઉતાન્યઃ કશ્ચિદિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં ન પરમાત્મેહાત્મશબ્દાભિલપ્યો ભવિતુમર્હતીતિ ।
કસ્માત્ ।
વાક્યાન્વયદર્શનાત્ ।
નનુ વાક્યાન્વયઃ સુતરાં પરમાત્મવિષયો દૃશ્યતે પ્રાગુત્પત્તેરાત્મૈકત્વાવધારણાત્ ।
ઈક્ષણપૂર્વકસ્રષ્ટૃવચનાચ્ચ ।
નેત્યુચ્યતે ।
લોકસૃષ્ટિવચનાત્ ।
પરમાત્મનિ હિ સ્રષ્ટરિ પરિગૃહ્યમાણે મહાભૂતસૃષ્ટિરાદૌ વક્તવ્યા લોકસૃષ્ટિસ્ત્વિહાદાવુચ્યતે ।
લોકાશ્ચ મહાભૂતસંનિવેશાવિશેષાઃ ।
તથાચામ્ભઃપ્રભૃતીંલ્લોકત્વેનૈવ નિર્બ્રવીતિ - ઽઅદો ઽમ્ભઃ પરેણ દિવમ્ઽ (ઐ. 1.2) ઇત્યાદિના ।
લોકસૃષ્ટિશ્ચ પરમેશ્વરાધિષ્ઠિતેનાપરેણ કેનચિદીશ્વરેણ આસીત્પુરુષવિધઃઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યાદ્યા ।
સ્મૃતિરપિ ઽસ વૈ શરીરી પ્રથમઃસ વૈ પુરુષઃ ઉચ્યતે ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તતઽ ઇતિ ।
ઐતરેયિણો ઽપિ અથાતો રેતસઃ પ્રજાપતે રેતો દેવાઃ ઇત્યત્ર પૂર્વસ્મિન્પ્રકરણે પ્રજાપતિકર્તૃકાં વિચિત્રાં સૃષ્ટિમામનન્તિ ।
આત્મશબ્દો ઽપિ તસ્મિન્પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે - આત્મૈવેદમગ્ર આસીત્પુરુષવિધિઃઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યત્ર ।
એકત્વાવધારણમપિ પ્રાગુત્પત્તેઃ સ્વવિકારાપેક્ષમુપપદ્યતે ।
ઈક્ષણમપિ તસ્ય ચેતનત્વાભ્યુપગમાદુપપન્નમ્ ।
અપિચ તાભ્યો ગામાનયત્તાભ્યો ઽશ્વમાનયત્તાભ્યોઃ પુરુષમાનયત્તા અબ્રુવન્નિત્યેવઞ્જાતીયકો ભૂયાન્વ્યાપારવિશેષો લૌકિકેષુ વિશેષવત્સ્વાત્મસુ પ્રસિદ્ધ ઇહાનુગમ્યતે ।
તસ્માદ્વિશેષાવાનેવ કશ્ચિદિહાત્મા સ્યાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ઽપર એવાત્મેહાત્મશબ્દેન ગૃહ્યત ઇતરવત્ ।
યથેતરેષુ સૃષ્ટિશ્રવણેષુ તસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યેવમાદિષુ પરસ્યાત્મનો ગ્રહણમ્ ।
યથા ચેતરસ્મિંલ્લૌકિકાત્મશબ્દપ્રયોગે પ્રત્યગાત્મૈવ મુખ્ય આત્મશબ્દેન ગૃહ્યતે તથેહાપિ ભવિતુમર્હતિ યત્ર તુ ઽઆત્મૈવેદમગ્ર આસીત્ઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યેવમાદૌ ઽપુરુષવિધઃઽ (બૃ. 1.4.1) ઇત્યેવમાદિ વિશેષણાન્તરં શ્રૂયતે ભવેત્તત્ર વિશેષત આત્મનો ગ્રહણમ્ ।
અત્ર પુનઃ પરમાત્મગ્રહણાનુગુણમેવ વિશેષણમપ્યુત્તરમુપલભ્યતે ઽસ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિઽ (ઐ. 1.1) ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતઽ (ઐ. 1.2) ઇત્યેવમાદિ ।
તસ્માત્તસ્યૈવ ગ્રહણમિતિ ન્યાય્યમ્

fન્: અમ્ભઃ સ્વર્ગઃ , મરીચયો ઽન્તરિક્ષલોકઃ , મરો મર્ત્યલોકઃ , આપઃ પાતાલલોકઃ ॥
પુરુષવિધો નરાકારઃ ।
આત્મા હિરણ્યગર્ભઃ ।
રેતઃ રેતઃકાર્યમ્ ।
આત્મગૃહીતિઃ ।
મિષત્ ચલત્ ।
લોકાનાહ- અમ્ભ ઇતિ ।
અમ્ભઃ સ્વર્ગઃ, મરીચયો ઽન્તરિક્ષલોકઃ, મરો મર્ત્યલોકઃ, આપઃ પાતાલલોક ઇત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ સૂત્રાત્મનિ ચ પ્રયોગાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે વાક્યસ્ય સૂત્રોપાસ્તિપરત્વાત્પરબ્રહ્મધર્માણામાનન્દાદીનામૈતરેયકે ઽનુપસંહારઃ, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્મપરત્વાદુપસંહાર ઇતિ ફલમ્ ।
પુરુષવાક્યાદ્ભેદપ્રસઙ્ગાદર્થાદિવાક્યાનાં નાર્થાદિપ્રતિપાદકત્વમિત્યુક્તં તદ્વદિહાપિ પ્રજાપતે રેતો દેવા ઇતિ પૂર્વસ્માત્પ્રજાપતિવાક્યાદ્ભેદપ્રસઙ્ગાદાત્મા વા ઇત્યાદિવાક્યસ્ય ન બ્રહ્મપરત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- ન પરમાત્મેત્યાદિના ।
વાક્યસ્ય પ્રજાપતૌ તાત્પર્યદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્ય લોકસ્રષ્ટૃત્વલિઙ્ગાન્ન પ્રજાપતૌ વાક્યાન્વય ઇત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
લોકા એવ મહાભૂતાનીત્યત આહ- લોકાશ્ચેતિ ।
લોકશબ્દસ્ય મહાભૂતેષ્વરૂઢાત્વાદ્ભૌતિકા એવ લોકાઃ ।
નિર્વચનાચ્ચેત્યાહ- તથાચેતિ ।
અમ્ભો મરીચીર્મરમાપ ઇતિ સૂત્રયિત્વા સ્વયમેવ શ્રુતિર્વ્યાચષ્ટે-પરેણ દિવં દિવઃ પરસ્તાદ્દિવિ પ્રતિષ્ઠિતશ્ચન્દ્રામ્ભસા વ્યાપ્તો યો લોકઃ તદમ્ભઃ, અન્તરિક્ષં મરીચયઃ, પૃથિવી મરઃ, યા અધસ્તાત્તા આપ ઇતિ ।
નનુ લોકસૃષ્ટિરપીશ્વરાદેવાસ્તુ નેત્યાહ- લોકેતિ ।
પુરુષવિધો નરાકારઃ ।
આત્મા હિરણ્યગર્ભઃ, આપિપીલિકાભ્યઃ સર્વમસૃજતેત્યર્થઃ ।
ભૂતાનાં લોકાનામિત્યર્થઃ ।
પ્રકરણાદપિ લોકસ્રષ્ટા પ્રજાપતિરિત્યાહ- ઐતરેયિણો ઽપીતિ ।
રેતઃ કાર્યમિતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મલિઙ્ગાનિ પ્રજાપતૌ યોજયતિ- આત્મશબ્દો ઽપીત્યાદિના ।
કિઞ્ચ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાઃ પ્રતિ ભોગાર્થં ગામાનયલ્લોકસ્રષ્ટા તથાશ્વમાનયત્ ।
તાસ્તુ ગવાશ્વપ્રાપ્ત્યા ન તૃપ્તાસ્તતઃ પુરુષશરીરે આનીતે તા અબ્રુવંસ્તૃપ્તાઃ સ્મ ઇતિ ।
અયં ચ વ્યવહારો લોકસ્રષ્ટુઃ પ્રજાપતિત્વે લિઙ્ગમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
આત્મશબ્દસ્ય ચિદાત્મનિ મુખ્યત્વાન્મુખ્યગ્રહે બાધકાભાવાદુત્તરસ્યેક્ષણાદેરનુકૂલત્વાત્પરમાત્મગ્રહણમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
મહાભૂતસૃષ્ટિપૂર્વકં લોકાનાસૃજતેતિ શ્રુતિર્વ્યાખ્યેયેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.8.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.8.17
અન્વયાદ્ ઇતિ ચેત્ સ્યાદ્ અવધારણાત્ । બ્બ્સ્_3,3.17 ।
વાક્યાન્વયદર્શનાન્ન પરમાત્મગ્રહણમિતિ પુનર્યદુક્તં તત્પરિહર્તવ્યમિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
સ્યાદવધારમાદિતિ ।
ભવેદુપપન્નં પરમાત્મનો ગ્રહણમ્ ।
કસ્માત્ ।
અવધારણાત્ ।
પરમાત્મગ્રહણે હિ પ્રાગિત્પત્તેરાત્મૈકત્વાવધારણમાઞ્જમસવકલ્પતે ।
અન્યથા હ્યનાઞ્જસં તત્પરિકલ્પેત ।
લોકસૃષ્ટિવચનં તુ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધમહાભૂતસૃષ્ટ્યનન્તરમિતિ યોજયિષ્યામિ ।
યથા તત્તેજો ઽસૃજત (છા. 6.2.3) ઇત્યેતચ્છ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધવિયદ્વાયુસૃષ્ટ્યનન્તરમિત્યયૂયુજમેવમિહાપિ ।
શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધો હિ સમાનવિષયો વિશેષઃ શ્રુત્યન્તરેષૂપસંહર્તવ્યો ભવતિ ।
યો ઽપ્યયં વ્યાપારવિશેષાનુગમસ્તાભ્યો ગામાનયદિત્યેવમાદિઃ સો ઽપિ વિવક્ષિતાર્થાવધારણાનુગુણ્યેનૈવ ગ્રહીતવ્યઃ ।
નહ્યયં સકલઃ કથાપ્રબન્ધો વિવક્ષત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ, તત્પ્રતિપત્તૌ પુરુષાર્થાભાવાત્ ।
બ્રહ્માત્મત્વં ત્વિહ વિવક્ષિતમ્ ।
તથાહ્યમભઃપ્રભૃતીનાં લોકાનાં લોકપાલાનાં ચાગ્ન્યાદીનાં સૃષ્ટિં શિષ્ટાવા કરણાનિ કરણાયતનં ચ શરીરમુપદિશ્ય સ એવ સ્રષ્ટા ઽકથં ન્વિદં મદૃતે સ્યાત્ઽ (ઐ. 3.11 ઇતિ વીક્ષ્યેદં શરીરં પ્રવિવેશેતિ દર્શયતિ - ઽસ એતમેવ સીમાનં વિદાર્યૈતયા દ્વારા પ્રાપદ્યતઽ (ઐ. 3.12) ઇતિ ।
પુનશ્ચ ઽયદિ વાચાભિવ્યાહૃતં યદિ પ્રાણેનાભિપ્રાણિતમ્ઽ (ઐ. 3.12) ઇત્યેવમાદિના કરણવ્યાપારવિવેચનપૂર્વકમ્ ઽઅથ કો ઽહમ્ઽ (ઐ. 3.11) ઇતિ વીક્ષ્ય ઽસ એતમેવ પુરુષં બ્રહ્મ તતમમપશ્યત્ઽ (ઐ. 3.13) ઇતિ બ્રહ્માત્મત્વદર્શનમવધારયતિ ।
તથોપરિષ્ટાત્ એષ બ્રહ્મૈષ ઇન્દ્રઃ (ઐ. 5.3) ઇત્યાદિના સમસ્તભેદજાતં સહ મહાભૂતૈરમુક્રમ્ય ઽસર્વં તત્પ્રજ્ઞાનેત્રં પ્રજ્ઞાને પ્રતિષ્ઠિતં પ્રજ્ઞાનેત્રો લોકઃ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠા પ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મઽ (ઐત. 5.3) ઇતિ બ્રહ્માત્મત્વદર્શનમેવાવધારયતિ ।
તસ્માદિહાત્મગૃહીતિરિત્યનપવાદમ્ ।
અપરા યોજના - આત્મગૃહીતિરિતરવદુત્તરાત્ ।
વાજસનેયકે ઽકતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યાત્મશબ્દેનોપક્રમ્ય તસ્યૈવ સર્વસઙ્ગવિનિર્મુક્તત્વપ્રતિપાદનેન બ્રહામાત્મતામવધારયતિ ।
તથાહ્યુપસંહરતિ - ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.25) ઇતિ ।
છાન્દોગ્યે તુ ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યન્તરેણૈવાત્મશબ્દમુપક્રમ્યોદર્કે ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ તાદાત્મ્યમુપદિશતિ ।
તત્ર સંશયઃ - તુલ્યાર્થત્વં કિમનયોરામ્નાનયોઃ સ્યાદતુલ્યાર્થત્વં વેતિ ।
અતુલ્યાર્થત્વમિતિ તાવત્પ્રાપ્તમતુલ્યત્વાદામ્નાનયોઃ ।
નહ્યામ્નાનવૈષમ્યે સત્યર્થસામ્યં યુક્તં પ્રતિપત્તુમામ્નાનતન્ત્રત્વાદર્થપરિગ્રહસ્ય ।
વાજસનેયકે ચાત્મશબ્દોપક્રમાદાત્મતત્ત્વોપદેશ ઇતિ ગમ્યતે ।
છાન્દોગ્યે તૂપક્રમવિપર્યયાદુપદેશવિપર્યયઃ ।
નનુ છન્દોગાનામપ્યસ્ત્યુદર્કે તાદાત્મ્યોપદેશ ઇત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ ।
ઉપક્રમતન્ત્રત્વાદુપસંહારસ્ય તાદાત્મ્યસંપત્તિઃ સેતિ મન્યતે ।
તથા પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે - ઽઆત્મગૃહીતિઃ સદેવ સોમ્યેદમગ્રાસીત્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યત્ર છન્દોગાનામપિ ભવિતુમર્હતીતરવત્ ।
યથા ઽકતમ આત્માઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યત્ર વાજનેયિનામાત્મગૃહીતસ્તથૈવ ।
કસ્માત્ ।
ઉત્તરાત્તાદાત્મ્યોપદેશાત્ ।
અન્વયાદિતે ચેત્સ્યાદવધારણાત્ ।
યદુક્તમુપક્રમાન્વયાદુપક્રમે ચાત્મશબ્દશ્રવણાભાવાન્નાત્મગૃહીતિરિતિ તસ્ય કઃ પરિહાર ઇતિ ચેત્સો ઽભિધીયતે સ્યાદવધારણાદિતિ ।
ભવેદુપપન્નેહાત્મગૃહીતિઃ ।
અવધારણાત્ ।
તથાહિ - ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ ((છા. 6.1.1) ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમવધાર્ય તત્સંપિપાદયિષયા ઽસદેવ-ઽ ઇત્યાહ ।
તચ્ચાત્મગૃહીતૌ સત્યાં સંપદ્યતે ।
અન્યથા હિ યો ઽયં મિખ્ય આત્મા સ ન વિજ્ઞાત ઇતિ નૈવ સર્વવિજ્ઞાનં સંપદ્યેત ।
તથા પ્રાગુત્પત્તેરેકત્વાવધારણં જીવસ્ય ચાત્મશબ્દેન પરામર્શઃ સ્વાપાવસ્થાયાં ચ તત્સ્વભાવસંપત્તિકથનં પરિચોદનાપૂર્વકં ચ પુનઃ પુનઃ ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઇત્યવધારણમિતિ ચ સર્વમેતત્તાદાત્મ્યપ્રતિપાદનાયામેવાવકલ્પતે ન તાદાત્મ્યસંપાદનાયામ્ ।
નચાજ્ઞોપક્રમતન્ત્રત્વોપન્યાસો ન્યાય્યઃ ।
નહ્યુપક્રમ આત્મત્વસંકીર્તનમનાત્મત્વસંકીર્તનં વાસ્તિ ।
સામાન્યોપક્રમશ્ચ ન વાક્યશેષગતેન વિશેષેણ વિરુધ્યતે વિશેષાકાઙ્ક્ષિત્વાત્સામાન્યસ્ય ।
સચ્છબ્દાર્થો ઽપિ ચ પર્યાલોચ્યમાનો ન મુખ્યાદાત્મનો ઽન્યઃ સંભવત્યતો ઽન્યસ્ય વસ્તુજાતસ્યારમ્ભણશબ્દાદિભ્યો ઽનૃતત્વોપપત્તેઃ ।
આમ્નાનવૈષમ્યમપિ નાવશ્યમર્થવૈષમ્યમાવહતિ ।
આહર પાત્રં પાત્રમાહરેત્યેવમાદિષ્વર્થસામ્યે ઽપિ તદ્દર્શનાત્ ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકેષુ વાક્યેષુ પ્રતિપાદનપ્રકારભેદે ઽપિ પ્રતિપાદ્યાર્થાભેદ ઇતિ સિદ્ધમ્

fન્: તતમં વ્યાપ્તતમમ્ ।
તકારલોપશ્છાન્દસઃ ।
ઉદર્ક ઉપસંહારઃ ।
પૂર્વપક્ષબીજમનૂદ્ય દૂષયતિ- અન્વયાદિતિ ।
ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ઽઇતિ ઽપ્રજ્ઞાનં બ્રહ્મઽઇતિ ચોપક્રમોપસંહારસ્થાત્મબ્રહ્મશ્રુતિભ્યામેકત્વાવધારાણાત્પ્રવેશાદિલિઙ્ગૈશ્ચ લોકસ્રષ્ટૃત્વાદિલિઙ્ગબાધેન પ્રત્યગ્બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિતિ ભાવઃ ।
સ પરમેશ્વરઃ ।
એતમેવ સીમાનં મૂર્ધ્નઃ કેશવિભાગાવસાનં વિદાર્ય છિદ્રં કૃત્વા એતયા બ્રહ્મરન્ધ્રાખ્યયા દ્વારા લિઙ્ગવિશિષ્ટઃ પ્રવિષ્ટવાનિત્યર્થઃ ।
માં વિના યદિ વાગાદિભિઃ સ્વસ્વવ્યાપારઃ કૃતઃ, અથ તદાહં ક ઇતિ ત્વંપદાર્થં વિચાર્ય સ્વયમેતદેવ શોધિતમાત્માનં બ્રહ્મ તતમં વ્યાપ્તતમમપશ્યત્ ।
તકારલોપશ્છાન્દસઃ ।
પ્રજ્ઞા ચિદાત્મા નેત્રં નીયતે ઽનેનેતિ નિયામકં યસ્ય તત્ પ્રજ્ઞાનેત્રં ચિદાત્મનિયમ્યમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તવ્યાખ્યાને ગુણોપસંહારસ્યાસ્ફુટત્વાન્ન પાદસંગતિરિતિ મત્વૈવ વ્યાખ્યાન્તરમાહ- અપરેતિ ।
ઉદર્ક ઉપસંહારઃ ।
સચ્છબ્દસ્યાત્માનાત્મસાધારણ્યાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે સત્તાસામાન્યે બ્રહ્માત્મત્વસંપદુપાસ્તિશ્છાન્દોગ્યે, વાજશ્રુતૌ નિર્ગુણવિદ્યેતિ ભેદાન્મિથોગુણાનુપસંહારઃ ।
સિદ્ધાન્તે તૂભયત્ર નિર્ગુણવિદ્યૈક્યાદુપસંહાર ઇતિ ફલભેદઃ ।
પદાનાં જાતૌ શક્તિગ્રહાત્સચ્છબ્દો ઽપિ સત્તાજાતિવાચીત્યુપક્રમસ્ય નિશ્ચિતાર્થત્વાદસંજાતવિરોધ્યુપક્રમબલેન તાદાત્મ્યોપદેશઃ સંપત્તિપરતયા નેય ઇતિ પૂર્વપક્ષનિષ્કર્ષઃ ।
પૂર્વત્ર વાક્યૈક્યાદર્થાદિપરત્વં ત્યક્ત્વા વિદ્યૈક્યમુક્તમિહ તુ સદાત્મશબ્દાભ્યાં જાત્યાત્મવાચિભ્યામુપક્રમભેદાદ્વાક્યભેદે સતિ વિદ્યાભેદ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણસંગતિઃ ।
ન ચાત્મશબ્દો જાતિવાચકઃ, આત્મવ્યક્ત્યૈક્યાજ્જાત્યભાવાત્કિન્તુ સર્વાન્તરવસ્તુવાચકઃ ।
કલ્પિતજાતિવાચિત્વે ઽપ્યુપક્રમભેદઃ સ્ફુટ એવ સત્તાત્મત્વયોર્ભેદાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- તથેત્યાદિના ।
ઉપક્રમાન્વયાદિતિ ।
ઉપક્રમાધીનત્વાદુપસંહારસ્યેત્યર્થઃ ।
તચ્ચાવધારણં સત્પદેનાત્મગૃહીતૌ સત્યાં યુજ્યત ઇત્યાહ- તચ્ચેતિ ।
સદેકમેવેત્યવધારણં, અનેન જીવેનાત્મનેતિ સદ્દેવતાકર્તૃકો જીવસ્યાત્મશબ્દેન પરામર્શઃ ।
સુપ્તૌ જીવઃ સતા સંપન્નૌ ભવતીતિ કથનં ।
ભૂય એવ મા ભગવાન્ વિજ્ઞાપયત્વિતિ પરિચોદના ।
સદિતિપદેન સત્તાશ્રયા ઉચ્યતે ન જાતિમાત્રં, કર્તૃવાચિશતૃપ્રત્યયાન્તત્વાત્ ।
તથા ચોપક્રમે સત્તાશ્રયસામાન્યોક્તૌ ક આશ્રય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં વાક્યશેષાદાત્મેતિ નિશ્ચીયત ઇત્યાહ- નચેતિ ।
સચ્છબ્દસ્યાત્માનાત્મસાધારણ્યમુપેત્યોક્તં તદપિ નાસ્તિ આત્મપદવત્સત્પદસ્ય વ્યક્તિવાચિત્વાદ્વ્યક્તિશ્ચ બાધાયોગ્ય ચિદાત્મૈવેતિ ન વાચિછન્દોગયોરૂપક્રમવૈષમ્યમિત્યાહ- સચ્છબ્દેતિ ।
વૈષમ્યમુપેત્યાપ્યાહ- આમ્નાનેતિ ।
વાજિવાક્યે ત્વમર્થસ્ય તદર્થપર્યન્તસ્ય લક્ષ્યસ્ય પ્રતિપાદનં છાન્દોગ્યવાક્યે તુ તદર્થસ્ય ત્વમર્થપર્યન્તસ્ય પ્રતિપાદનમિતિ પ્રકારભેદે ઽપિ વાક્યાર્થૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યમિતિ ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.8.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.9.18
9 કાર્યાખ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 18
કાર્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્ । બ્બ્સ્_3,3.18 ।
છન્દોગા વાજસનેયિનશ્ચ પ્રાણસંવાદે શ્વાદિસંવાદે શ્વાદિમર્યાદં પ્રાણસ્યાન્નમામ્નાન્ય તસ્યૈવાપો વાસ આમનન્તિ ।
અનન્તરં ચ છન્દોગા આમનન્તિ -ઽતસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોષ્ટાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધાતિઽ (છા. 5.2.2) ઇતિ ।
વાજસનેયિનસ્ત્વામનન્તિ - ઽતદ્વિદ્વાંસઃ શ્રોત્રિયા અશિષ્યન્ત આચામન્ત્યશિત્વાચામન્ત્યેતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તેઽ (બૃ. 6.1.14) ઽતસ્માદેવંવિદશિષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદેતમેવ તદનમનગ્નં કુરુતેઽ ઇતિ ।
તત્ર ત્વાચમનમનગ્નતાચિન્તનં ત પ્રાણસ્ય પ્રતીયતે ત્કિમુભયમપિ વિધીયત ઉતાચમનમેવોતાનગ્નતાચિન્તનમેવેતિ વિચાર્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ઉભયમપિ ચૈતદપૂર્વત્વાદ્વિધ્યર્હમ્ ।
અથવાચમનમેવ વિદીયતે ।
વિસ્પષ્ટા હિ તસ્મિન્વિધિવિભક્તિસ્તસ્માદેવંવિદશ્ષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદિતિ ।
તસ્યૈવ સ્તુત્યર્થમનગ્નતાસંકીર્તનમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાચમનસ્ય વિધેયત્વમુપપદ્યતે કાર્યાખ્યાનાત્ ।
પ્રાપ્તમેવ હીદં કાર્યત્વેનાચમનં પ્રાયત્યાર્થં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધમન્વાખ્યાયતે ।
નન્વિયં શ્રુતિસ્તસ્યાઃ સ્મૃતેર્મૂલં સ્યાત્ ।
નેત્યુચ્યતે ।
વિષયનાનાત્વાત્ ।
સામાન્યવિષયા હિ સ્મૃતિઃ પુરુષમાત્રસંબદ્ધં પ્રાયત્યાર્થમાચમનં પ્રાપયતિ ।
શ્રુતિસ્તુ પ્રાણવિદ્યાપ્રકરણપઠિતા તદ્વષયમેવાચમનં વિદધતી વિદધ્યાત્ ।
નચ ભિન્નવિષયયોઃ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્મૂલમૂલિભાવો ઽવકલ્પતે ।
નચેયં શ્રુતિઃ પ્રાણવિદ્યાસંયોગ્યપૂર્વમાચમનં વિધાસ્યતીતિ શક્યમાશ્રયિતુમ્ ।
પૂર્વસ્યૈવ પુરુષમાત્રસંયોગિન આચમનસ્યેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
અત એવ ચ નોભયવિધાનમ્ ।
ઉભયવિધાને ચ વાક્યં ભિદ્યેત ।
તસ્માત્પ્રાપ્તમેવાશિસિષતામશિતવતાં ચોભયત આચમનમનૂદ્ય ઽએતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્તેઽ (બૃ. 6.1.14) ઇતિ પ્રાણસ્યાનગ્નતાકરણસંકલ્પો ઽનેન વાક્યેનાચમનીયાસ્વપ્સુ પ્રાણવિદ્યાસંબન્ધિત્વેનાપૂર્વ ઉપદિશ્યતે ।
નચાયમનગ્નતાવાદ આચમનસ્તુત્યર્થ ઇતિ ન્યાય્યમ્ ।
આચમનસ્યાવિધેયત્વાત્ ।
સ્વયં ચાનગ્નતાસંકલ્પસ્ય વિધેયત્વપ્રતીતેઃ ।
નચૈવં સત્યેકસ્યાચમનસ્યોભયાર્થતાભ્યુપગતા ભવતિ પ્રાયત્યાર્થતા પરિધાનાર્થા છેતિ ।
ક્રિયાન્તરત્વાભ્યુપગમાત્ ક્રિયાન્તરમેવ હ્યાચમનં નામ પ્રાયત્યાર્થં પુરુષસ્યાભ્યુપગમ્યતે, તદીયાસુ ત્વપ્સુ વાસઃસંકલ્પનં નામ ક્રિયાન્તરમેવ પરિધાનાર્થં પ્રાણસ્યાભ્યુપગમ્યત ઇત્યનવદ્યમ્ ।
અપિચ ઽયદિદં કિઞ્ચાશ્વસ્ય આ કૃમિભ્ય આ કીટપતઙ્ગેભ્યસ્તત્તે ઽન્નમ્ (બૃ. 6.1.14) ઇત્યત્ર સર્વાન્નાભ્યવહારશ્ચોદ્યત ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
અશબ્દત્વાદશક્યત્વાચ્ચ ।
સર્વં તુ પ્રાણસ્યાન્નમિતીયમન્નદૃષ્ટિશ્ચોદ્યતે તત્સાહચર્યાચ્ચાપો વાસ ઇત્યત્રાપિ નાપામાચમનં ચોદ્યતે પ્રસિદ્ધાસ્વેવત્વાચમનીયાસ્વપ્સુ પરિધાનદૃષ્ચિશ્ચોદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નહ્યર્ધવૈશસં સંભવતિ ।
અપિચાચામન્તીતિ વર્તમાનાપદેશિત્વમ્ શબ્દો વિધિક્ષમઃ ।
નનુ મન્યન્ત ઇત્યપિ સમાનં વર્તમાનાપદેશિત્વમ્ ।
સત્યમેવમેતત્ ।
અવશ્યવિધેયે ત્વન્યતરસ્મિન્વાસઃકાર્યાખ્યાનાદપાં વાસઃસંકલ્પનમેવાપૂર્વં વિધીયતે નાચમનં પૂર્વવદ્ધિ તદિત્યુપપાદિતમ્ ।
યદપ્યુક્તં વિસ્પષ્ટા ચાચમને વિધિવિભક્તિરિતિ તદપિ પૂર્વવત્ત્વેનૈવાચમનસ્ય પ્રત્યુક્તમ્ ।
અત એવાચમનસ્યાવિધિત્સિતત્વાદેતમેવ તદનમનગ્નં કુર્વન્તો મન્યન્ત ઇત્યત્રૈવ કાણ્વાઃ પર્યવસ્યન્તિ નામનન્તિ તસ્માદેવંવિદિત્યાદિ ।
તસ્માન્માધ્યન્દિનાનામપિ પાઠ આચમનાનુવાદેનૈવંવિત્ત્વમેવ પ્રકૃતપ્રાણવાસોવિત્ત્વં વિધીયત ઇતિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યો ઽપ્યયમભ્યુપગમઃ ક્વચિદાચમનં વિધીયતે ક્વચિદ્વાસોવિજ્ઞાનમિતિ સો ઽપિ ન સાધુઃ ।
આપો વાસ ઇત્યાદિકાયા વાક્યપ્રવૃત્તેઃ સર્વત્રૈકરૂપ્યાત્ તસ્માદ્વાસોવિજ્ઞાનમેવેહ વિધીયતે નાચમનમિતિ ન્યાય્યમ્

કાર્યાખ્યાનાદપૂર્વમ્ ।
ઽમે કિમન્નં કિં વાસઃઽઇતિ પ્રાણેન પૃષ્ટા વાગાદયઃ ઊચુઃ, ઽયદિદં કિં ચાશ્વભ્ય આ કૃમિભ્યસ્તત્તે ઽન્નમાપો વાસઃઽઇતિ સર્વપ્રાણિભિર્ભુજ્યમાનં યદિદં પ્રસિદ્ધં શ્વાદિપર્યન્તમન્નં તત્પ્રાણસ્ય તવાન્નમાપ આચ્છાદનમિત્યુપાસકેન ચિન્તનીયમિત્યર્થઃ ।
શાખાદ્વયે ઽપ્યવિશેષશ્રુતિમુક્ત્વા વિશેશષશ્રુતિભેદમાહ- અનન્તરં ચેતિ ।
તસ્માદપાં પ્રાણવસ્ત્રત્વાદશિશષ્યન્તો ઽશનં કુર્વન્તઃ શ્રોત્રિયા એતત્કુર્વન્તિ ।
કિં તત્, ભોજનાત્પૂર્વમૂર્ધ્વં ચાચામન્તીતિ યત્તદદ્ભિઃ પ્રાણં પરિદધત્યાચ્છાદયન્તીત્યર્થઃ ।
પૂર્વોત્તરાચમનસંબન્ધિનીષ્વપ્સુ પ્રાણવાસસ્ત્વચિન્તનરૂપમનગ્નતાધ્યાનં કાર્યમિતિ ભાવઃ ।
તત્ તસ્માદિત્યુક્તાર્થં યતઃ પૂર્વે વિદ્વાંસો ઽશનાત્પ્રાગૂર્ધ્વં ચાચામન્ત એતમેવાનાં પ્રાણં તત્તેનાચમનેનાનગ્નમાચ્છાદિતં કુર્વન્તો મન્યન્તે ચિન્તયન્તિ, તસ્માદેવંવિદિદાનીન્તનો ઽપ્યુપાસક એવં કુર્યાદિતિ વાજિશ્રુત્યર્થઃ ।
અત્રોભયોરપ્યપૂર્વત્વાત્સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
સંદિગ્ધસદુપક્રમસ્ય વાક્યશેષાન્નિર્ણયવદાચામન્તીતિ પદસ્ય વિધિત્વસંદેહે આચામેદિતિ વાક્યશેષાદ્વિધિત્વનિર્ણય ઇતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
જ્ઞાનસાધનોપાસનાઙ્ગવિધિવિચારાત્પાદસઙ્ગતિર્બોધ્યા ।
પૂર્વપક્ષે પ્રાણવિદ્યાઙ્ગત્વેનાપૂર્વાચમનં વિહિતમન્યત્રોપસંહર્તવ્યમિતિ ફલં સિદ્ધાન્તે તસ્યાવિધેયત્વાન્નાઙ્ગત્વેનોપસંહાર ઇતિ વિવેકઃ ઉભયવિધાને વાક્યભેદઃ સ્યાદિત્યરુચ્યાપક્ષાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
પ્રશસ્તં હીદમાચમનં યસ્માદનેન પ્રાણમનગ્નં મન્યન્ત ઇતિ સ્તુતિઃ ।
પ્રસિદ્ધાનુવાદેનાપ્રસિદ્ધં વિધેયમિતિ ન્યાયેન સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
પ્રયતસ્ય પ્રયત્નવતો ભાવઃ પ્રાયત્યંશુદ્ધિસ્તદર્થમિત્યર્થઃ ।
સ્મૃત્યા શુદ્યર્થં કાર્યત્વેન વિહિતસકલકર્માઙ્ગતયા પ્રાપ્તાચમનાનુવાદેનાપૂર્વમનગ્નતાધ્યાનમેવ વિધીયત ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સ્માર્તમાચમનં શ્રુત્યા નાનૂદ્યતે કિં ત્વનયા શ્રુત્યા વિહિતં સમૃત્યાનૂદ્યત ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
શ્રુતિસ્મૃત્યોરનયોર્ન મૂલમૂલિભાવો ભિન્નવિષયત્વાદિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
ઽદ્વિજો નિત્યમુપસ્પૃશેત્ઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિઃ આચમનાન્તરવિધિમુપેત્ય મૂલમૂલિત્વં નિરસ્તં, સંપ્રતિ વિધિરસિદ્ધ ઇત્યાહ- નચેયં શ્રુતિરિતિ ।
અત એવેતિ આચમનવિધ્યભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
અપ્સુ પ્રાણવાસસ્ત્વધ્યાનાખ્યઃ સંકલ્પઃ પ્રાણવિદ્યાઙ્ગત્વેન વિધીયત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સ્વયં ચેતિ અપૂર્વત્વાદિત્યર્થઃ ।
શુદ્યર્થં વિનિયુક્તસ્યાચમનસ્ય પ્રાણાચ્છાદનાર્થત્વં વિરુદ્ધમિત્યાશઙ્ક્યાહ- ન ચૈવં સતીતિ ।
આચમનસ્યાચ્છાદનાર્થત્વમસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યથા પૂર્વવાક્યે પ્રાણસ્યાન્નધ્યાનમઙ્ગં વિહિતં તથાત્રાપ્સુ વાસોધ્યાનં વિધીયતે અન્યથાચમનવિધૌ પૂર્વત્ર ધ્યાનવિધિરુત્તરત્ર ક્રિયાવિધિરિત્યર્ધવૈશસં સ્યાદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
ભક્ષયેદિતિ શબ્દાભાવાચ્છ્વાદ્યન્નસ્ય સર્વસ્ય મનુષ્વેણેપાસકેન ભોક્તુમશક્યત્વાચ્ચ ન પૂર્વવાક્યે ક્રિયાવિધિરિત્યર્થઃ ।
ઇતશ્ચાચમનમત્ર ન વિધેયમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અનગ્નં મન્યન્ત ઇત્યત્ર વાસસ્ત્વધ્યાનમપિ ન વિધેયં દોષસામ્યદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઉભયોરપ્યનુવાદત્વે વૈફલ્યાદવશ્યમેકાનુવાદેનૈકં વિધેયં તચ્ચ વિધેયં વાસોધ્યાનમેવ વાસઃ કાર્યસ્યાનગ્નત્વસ્યાખ્યાનાદપૂર્વત્વાચ્ચેતિ સમાધાનાર્થઃ ।
પૂર્વવદિતિ સ્મૃત્યા પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
આચામેદિતિ ન વિધિઃ કિન્તુ વિષ્ણુરૂપાંશુ યષ્ટવ્ય ઇતિવદનુવાદ ઇત્યત્ર લિઙ્ગમાહ- અત એવેતિ ।
તસ્માદેવંવિદશિષ્યન્નાચામેદશિત્વા ચાચામેદિતિ વાક્યસ્યાવિધિત્વે કાણ્વૈરપઠનં લિઙ્ગમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ પાઠબલાન્માધ્યન્દિને આચમનવિધિઃ કાણ્વે ધ્યાનવિધિરિતિ કસ્યચિન્મતં નિરાકરોતિ- યો ઽપીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.9.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.10.19
10 સમાનાધિકરણમ્ । સૂ. 19
સમાન એવં ચાભેદાત્ । બ્બ્સ્_3,3.19 ।
વાજસનેયિશાખાયમગિનિરહસ્યે શાણ્ડુલ્યનામાઙ્ કિતા વિદ્યા વિજ્ઞાતા ।
તત્ર ચ ગુણાઃ શ્રૂયન્તે - સ આત્માનમુપાસીત મનમયં પ્રાણશરીરં ભારૂપમ્ ઇત્યેવમાદયઃ. તસ્યામેવ શાસ્ત્રાયાં બૃહદારણ્યકે પુનઃ પઠ્યતે - ઽમનોમયો ઽયં પુરુષો ભાઃ સત્યસ્મિન્નન્તર્હદયે યદા વ્રીહિર્વા યવો વા સ એષ સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃ સર્વમિદં પ્રશાસ્તિ યદિદં કિઞ્ચઽ (બૃ. 5.6.1) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિયમેકા વિદ્યાગ્નિરહસ્યબૃહદારણ્યકયોર્ગુણોપસંહારશ્ચોત દ્વે ઇમે વિદ્યે ગુણાનુપસંહારશ્ચેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
વિદ્યાભેદો ગુણવ્યવસ્થા ચેતિ ।
કુતઃ - પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભિન્નાસુ હિ શાખાસ્વધ્યેતૃભેદાત્પૌનરુક્તસ્યપરિહારમાલોચ્ય વિદ્યૈકત્વમધ્યવસાયૈકત્રાતિરિક્તા ગુણા ઇતરત્રોપસંહ્રિયન્તે પ્રાણસંવાદાદિષ્વત્યુક્તમ્ ।
એકસ્યાં પુનઃ શાખાયામધ્યેતૃવેદિતૃભેદાભાવાદશક્યપરિહારે પૌનરુક્ત્યે ન વિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થૈકા વિદ્યા ભવિતુમર્હતિ ।
નચાત્રૈકમામ્નાનં વિદ્યાવિધાનાર્થમપરં ગુણવિધાનાર્થમિતિ વિભાગઃ સંભવતિ ।
તદા હ્યતિરિક્તા એવ ગુણા ઇતરત્રેતરત્ર ચામ્નાયેરન્ન સમાના અપિ તૂભયત્રામ્નાયન્તે મનોમયત્વદયઃ ।
તસ્માન્નાન્યોન્યં ગુણોપસંહાર ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમહે - યથા ભિન્નાસુ શાખાસુ વિદ્યૈકત્વં ગુણોપસંહારશ્ચ ભવત્યેવમેકસ્યામપિ શાખાયાં ભવિતુમર્હતિ ।
ઉપાસ્યાભેદાત્ તદેવ હિ બ્રહ્મ મનોમયત્વાદિગુણકમુભયત્રાપ્યુપાસ્યમભિન્નં પ્રત્યભિજાનીમઃ ।
ઉપાસ્યં ચ રૂપં વિદ્યાયાઃ ।
નચ વિદ્યમાને રૂપાભેદે વિદ્યાભેદમધ્યવસાતું શક્નુમઃ ।
નાપિ વિદ્યાભેદે ગુણવ્યવસ્થાનમ્ ।
નનુ પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગદ્વિદ્યાભેદો ઽધ્યવસિતઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
અર્થવિભાગોપપત્તેઃ ।
એકં હ્યામ્નાનં વિદ્યાવિદ્યાવિધાનાર્થમપરં ગુણવિધાનાર્થમિતિ ન કિઞ્ચિન્નોપપદ્યતે ।
નન્વેવં સતિ યદુપઠિમગ્નિરહસ્યે તદેવ બૃહદારણ્યકે પઠિતવ્યમ્ સ એષ સર્વસ્યેશાનઃ ઇત્યાદિ ।
યત્તુ પઠિતમેવ મનોમય ઇત્યાદિ ચેન્ન પઠિતવ્યમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
તદ્બલેનૈવ પ્રદેશાન્તરપઠિતવિદ્યાપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
મસાનગુણામ્નાનેન હિ વિપ્રકૃષ્ટદેશાં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાપ્ય તસ્યામીશાનત્વાદ્યુપદિશ્યતે ।
અન્યથા હિ કથં તસ્યામયં ગુણવિધિરભિધીયતે ।
અપિચાપ્રાપ્તાંશોપદેશેનાર્થવતિ વાક્યે સંજાતે પ્રાપ્તાંશપરામર્શસ્ય નિત્યાનુવાદતયાપ્યુપપદ્યમાનત્વાન્ન તદ્બલેન પ્રત્યભિજ્ઞોપોદિતું શક્યતે ।
તસ્માદત્ર સમાનાયામપિ શાખાયાં વિદ્યૈકત્વં ગુણોપસંહારશ્ચેત્યુપપન્નમ્

સમાન એવઞ્ચાભેદાત્ ।
શાણ્ડિલ્યેન દૃષ્ટા તન્નામ્નાઙ્કિતા, અન્તર્હૃદયે વ્રીહ્યાદિવત્સૂક્ષ્મસ્તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ।
અભ્યાસપ્રત્યભિજ્ઞાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ગુણાનુપસંહારોપસંહારૌ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ ફલમ્ ।
પૂર્વત્ર પ્રાપ્તાચમનાનુવાદેનાનગ્નતાધ્યાનવિધિરુક્તઃ ।
ઇહ ત્વેકશાખાયાં વિપ્રકૃષ્ટદેશસ્થવાક્યયોરેકસ્ય વિધિત્વમન્યસ્યાનુવાદત્વમિત્યનિશ્ચયાદ્દ્વયોરપિ વિદ્યાવિધિત્વમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
યત્પુનરુક્તં, તદ્વિદ્યાન્તરમિતિ ન વ્યાપ્તિઃ પ્રાણપઞ્ચાગ્ન્યાદિવિદ્યાસુ વ્યભિચારદિત્યાશઙ્ક્ય શાખાભેદે પુનરુક્તિરસિદ્ધેત્યુક્તમિત્યાહ- ભિન્નાસ્વિતિ ।
યથાગ્નિહોત્રવાક્યે કર્મવિધિઃ, ઽદધ્ના જુહોતિઽઇતિ વાક્યે ગુણવિધિસ્તથાત્રાપ્યસ્તુ ન વિદ્યામેદ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- નચાત્રૈકમિતિ ।
ઉક્તગુણાનાં પુનરુક્તિર્વૃથાસ્યાદતો ઽભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદઃ પ્રયાજભેદવદિતિ ભાવઃ ।
ઉક્તગુણોક્તિર્ન વૃથા કતિપયગુણવિશિષ્ટોપાસ્યાભેદપ્રત્યભિજ્ઞાનાર્થત્વાદત ઉપાસ્યરૂપાભેદાદ્ભિન્નશાખાસ્વિવ સમાનશાખાયામપિ વિદ્યૈક્યમિતિ સિદ્ધાન્તસૂત્રં યોજયતિ- યથેતિ ।
સૌત્રશ્ચકારો ઽપ્યર્થો વ્યાખ્યાતઃ ।
યત્ર બહવો ગુણાઃ શ્રુતાસ્તત્ર પ્રધાનવિધિરન્યત્ર તદનુવાદેન ગુણવિધિરિતિ નિશ્ચયાદગ્નિરહસ્યે પ્રધાનવિધિવદુત્તરત્ર ગુણવિધિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.10.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.11.20
11 સંબન્ધાધિકરણમ્ । સૂ. 20-21
સંબન્ધાદેવમન્યત્રાપિ । બ્બ્સ્_3,3.20 ।
બૃહદારણ્યકે ઽસત્યં બ્રહ્મઽ (બૃ. 5.5.1) ઇત્યુક્રમ્ય ઽતદ્યત્તત્સત્યમસૌ સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽ (બૃ. 55.2) ઇતિ તસ્યૈવ સત્યસ્ય બ્રહ્મણો ઽધિદૈવતમધ્યાત્મં ચાયતનવિશેષમુપદિશ્ય વ્યાહૃતિશરીરત્વં ચ સંપાદ્ય દ્વે ઉપનિષદાવુપદિશ્યેતે ।
તસ્યોપનિષહરિત્યધિદૈવતમ્ ।
તસ્યોપનિષદહમિત્યધ્યાત્મમ્ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમવિભાગેનૈવોભે અપ્યુપનિષદાવુભયત્રાનુસંગાતવ્યે ઉત વિભાગેનૈકાધિદૈવમેકાધ્યાત્મમિતિ ।
તત્ર સૂત્રેણૈવોપક્રમતે ।
યથા શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાં વિભાગેનાપ્યધીતાયાં ગુણોપસંહાર ઉક્ત એવમન્યત્રાપ્યેવઞ્જાતીયકે વિષયે ભવિતુમર્હતિ ।
એકવિદ્યાભિસંબન્ધાત્ ।
એકા હીયં સત્યવિદ્યાધિદૈવમધ્યાત્મં ચાધીતા ।
ઉપક્રમાભેદાદ્વ્યતિષક્તપાઠાચ્ચ ।
કથં તસ્યામુદિતો ધર્મસ્તસ્યામેવ ન સ્યાત્ ।
યોહ્યાચાર્યો કશ્ચિદનુગમનાદિરાચારશ્ચોદિતઃ સ ગ્રામગતે ।
રણ્યગતે ચ તુલ્યવદેવ ભવતિ ।
તસ્માદુભયોરપ્યુપનિષદોરુભયત્ર પ્રાપ્તિરિતિ

સંબન્ધાદેવમન્યત્રાપિ ।
સદ્ભૂતત્રયં ત્યદ્વાય્વાકાશાત્મકં, સત્ય પરોક્ષભૂતાત્મકં હિરણ્યગર્ભાખ્યં બ્રહ્મોપક્રમ્ય, તદુક્તં યત્સત્યં તત્ સ યો ઽસાવાદિત્યઃ કિં મણ્ડલં ન તત્ર સ્થાને પુરુષઃ કરણાત્મકઃ સ એવાધ્યાત્મમક્ષિસ્થાનસ્થ ઇત્યુપદિશ્ય ઽતસ્ય ભૂરિતિ શિરો ભુવ ઇતિ બાહુઃ સ્વરિતિ પાદૌઽઇતિ વ્યાહૃતિરૂપં શરીરમુક્ત્વા દ્વે ઉપનિષદો રહસ્યદેવતાનામની ઉપદિશ્યેતે તસ્યાદિત્યમણ્ડલસ્થસ્યાહરિતિ નામ પ્રકાશકત્વાત્તસ્યાક્ષિસ્થસ્યાહમિતિ નામ પ્રત્યક્ત્વાદિતિ ।
ઇદં નામદ્વયં વિષયસ્તત્ર નામિનઃ સત્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણ એકત્વાત્સ્થાનભેદોક્તેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રતિસ્થાનં નામદ્વયાનુષ્ઠાનં સિદ્ધાન્તે યથાશ્રુત્યૈકૈકનામાનુષ્ઠાનમિતિ ફલમ્ ।
દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યથેતિ ।
યથા વિદ્યૈક્યાદુપસંહાર ઉક્ત એવમન્યત્રાપ્યેકાવિદ્યામુપસંહારો ભવિતુમર્હતીત્યર્થઃ ।
સત્યં બ્રહ્મેત્યુપક્રમાભેદસ્તાવેતાવક્ષ્યાદિત્યપુરુષાવન્યોન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતૌ, આદિત્યરશ્મીનાં ચક્ષુષ ચક્ષુષશ્ચાદિત્યે પ્રતિષ્ઠાનાદિતિ વ્યતિષક્તપાઠો મિથઃ સંશ્લેષપાઠસ્તાભ્યાં વિદ્યૈક્યસિદ્ધિઃ ।
વિદ્યૈક્યે ઽપિ કિં સ્યાત્તત્રાહ- કથમિતિ ।
વિદ્યૈક્યે ઽપિ સ્થાનભેદાદુપનિષદોરસંકરઃ સ્યાદિત્યાશઙ્કાં દૃષ્ટાન્તેન પરિહરતિ- યો હીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.11.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.11.21
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિવિધત્તે -
ન વા વિશેષાત્ । બ્બ્સ્_3,3.21 ।
ન વોભયોરુભયત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
કસ્માત્ ।
વિશેષાત્ ।
ઉપાસનસ અતાનવિશેષોપનિબન્ધાદિત્યર્થઃ ।
કથં સ્થાનવિશેષોપનિબન્ધ ઇત્યુચ્યતે - ઽય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃઽ (બૃ. 5.5.3) ઇતિ હ્યાધિદૈવકં પુરુષં પ્રકૃત્ય તસ્યોપનિષદહરિતિ શ્રાવયતિ ।
ઽયો ઽયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽ (5.5.4) ઇતિ હ્યધ્યાત્મિકં પુરુષં પ્રકૃત્ય તસ્યોપનિષદમિતિ ।
તસ્યેતિ ચૈતત્સંનિહિતાવલમ્બનં સર્વનામ, તસ્માદાયતનવિશેષવ્યપાશ્રયેણૈવૈતે ઉપનિષદાવુપદિશ્યેતે ।
કુત ઉભયોરુભયત્ર પ્રાપ્તિઃ ।
નન્વેક એવાયમધિદૈવતમધ્યાત્મં ચ પુરુષ એકસ્યૈવ સત્યસ્ય બ્રહ્મણ આયતનદ્વયપ્રતિપાદનાત્ ।
સત્યમેવેતત્ ।
એકસ્યાપિ ત્વવસ્થાવિશેષોપાદાનેનૈવોપનિષદ્વિશેષોપદેશાત્તદવસ્થાસ્યૈવ સા ભવિતુમર્હતિ ।
અસ્તિ ચાયં દૃષ્ટાન્તઃ સત્યપ્યાચાર્યસ્વરૂપાપાનપાયે યદાચાર્યસ્યાસીનસ્યનુવર્તનમુક્તં ન તત્તિષ્ઠતો ભવતિ ।
યચ્ચ તિષ્ઠત ઉક્તં ન તદાસીનસ્યેતિ ।
ગ્રામારણ્યયોસ્ત્વાચાર્યસ્વરૂપાનાપાયાત્તત્સ્વરૂપાનુબુદ્ધસ્ય ચ ધર્મસ્ય ગ્રામારણ્યકૃતવિશેષાભાવાદુભયત્ર તુલ્યવદ્ભાવ ઇત્યદૃષ્ટાન્તઃ સઃ ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થાનયોરુપનિષદોઃ

નામ્યૈક્યાત્ નામસંકરો યુક્તઃ, તથા ચાક્ષિસ્થો ઽહરિતિ નામવાન્ સત્યબ્રહ્મત્વાદાદિત્યસ્થવદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં યોજયતિ-નવેતિ ।
નામ્નોરૂપાસનસ્થાનવિશિષ્ટસંબન્ધિત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્યો ઽપનિષદહરહમિતિ ચ વાક્યદ્વયેન તચ્છબ્દપરામૃષ્ટયોઃ સંનિહિતસ્થાનવિશિષ્ટયોઃ પુરુષયોર્નામસંબન્ધપરેણોપસંહારાનુમાનં બાધ્યમિતિ ભાવઃ ।
વિશેષ્યૈક્યાન્નામસંકર ઇત્યાશઙ્ક્ય સ્થાનભેદેન વિશિષ્ટપુરુષભેદાન્નામવ્યવસ્થામાહ- નન્વિત્યાદિના ।
વિશિષ્ટસંબન્ધે દૃષ્ટાન્તમાહ- અસ્તીતિ ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધિત્વાદ્વિશિષ્ટે ધ્યેયે પ્રકૃતે દૃષ્ટાન્તં નાસ્તીત્યાહ- ગ્રામેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.11.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.11.22
દર્શયતિ ચ । બ્બ્સ્_3,3.22 ।
અપિ ચૈવઞ્જાતીયકાનાં ધર્માણાં વ્યવસ્થેતિ લિઙ્ગદર્શનં ભવતિ - ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌ યન્નામ તન્નામઽ (છા. 1.7.5) ઇતિ ।
કથમસ્યલિઙ્ગત્વમિતિ તદુચ્યતે ।
અક્ષ્યાદિનિત્યસ્થાનભેદભિન્નાન્ધર્ણાનન્યોન્યસ્મિન્નનુપસંહાર્યાન્પશ્યન્નિહાતિદેશેનાદિત્યપુરુષગતાન્રૂપાદીનક્ષિપુરુષ ઉપસંહરતિ - ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપમ્ઽ (છા. 1.7.5) ઇત્યાદિના ।
તસ્માદ્વ્યવસ્થિતે એવૈતે ઉપનિષદાવિતિ નિર્ણયઃ

ઉક્તનામવ્યવસ્થાયામતિદેશો લિઙ્ગમિત્યાહ- દર્શયતિ ચેતિ ।
વિદ્યૈક્યાદેવોપસંહારસિદ્ધાવતિદેશો વૃથા સ્યાત્તસ્માદેકવિદ્યાયામપિ સ્થાનભેદેનોક્તગુણાનાં વિનાતિદેશમનુપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.11.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.12.23
12 સંભૃત્યધિકરણમ્ । સૂ. 23
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ । બ્બ્સ્_3,3.23 ।
બ્રહ્મજ્યેષ્ઠા વિર્યા સંભૃતાનિ બ્રહ્માગ્રે જ્યેષ્ઠં દિવમાતતાન ઇત્યેવં રાણાયનીયાનાં ખિલેષુ વીર્યસંભૃતિદ્યુનિવેશપ્રભૃતયો બ્રહ્મણો વિભૂતયઃ પઠ્યન્તે ।
તેષામેવ ચોપનિષદિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાપ્રભૃતયો બ્રહ્મવિદ્યાઃ પઠ્યન્તે ।
તાસુ બ્રહ્મવિદ્યાસુ તા બ્રહ્મવિભૂતય ઉપસંહ્રિયેરન્ન વેતિ વિચારણાયાં બ્રહ્મસંબન્ધાદુપસંહારપ્રાપ્તાવેવં પઠતિ ।
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્તિપ્રભૃતયો વિભૂતયઃ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાપ્રભૃતિષુ નોપસંહર્તવ્યાઃ ।
અત એવ ચાયતનવિશેષયોગાત્ ।
તથાહિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાં હૃદયાયતનત્વં બ્રહ્મણ ઉક્તમ્ - ઽએષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽ (છા. 3.14.3) ઇતિ ।
તદ્વદેવ દહરવિદ્યાયામપિ ઽદહરં પુણ્ડરીકે વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ (છા. 8.1.1) ઇતિ ।
ઉપકોસલવિદ્યાયાં ત્વક્ષ્યાયતનત્વમ્ ઽય એષો ઽક્ષણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 4.15.1) ઇતિ ।
એવં તત્ર તત્રત્ તદાધ્યાત્મિકમાયતનમેતાસુ વિદ્યાસુ પ્રતીયતે ।
આધિદૈવિક્યસ્ત્વેતા વિભૂતયઃ સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્તિપ્રભૃતયસ્તાસાં કુત એતાસુ પ્રાપ્તિઃ ।
નન્વેતાસ્વપ્યાધિદૈવિક્યો વિભૂતયઃ શ્રૂયન્તે - ઽજ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃઽ (છા. 3.14.3) ઽએષ ઉ એવ ભામનીરેષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિઽ (છા. 4.15.4) ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશ ઉભે અસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતેઽ (છા. 8.1.3) ઇત્યેવમાદ્યાઃ ।
સન્તિ ચાન્યા આયતનવિશેષહીના અપીહ બ્રહ્મવિદ્યાઃ ષોડશકલાદ્યાઃ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપ્યત્ર વિદ્યતે વિશેષઃ સંભૃત્યાદ્યનુપસંહારહેતુઃ ।
સમાનગુણામ્નાનેન હિ પ્રત્યુપસ્થાપિતાસુ વિપ્રકૃષ્ટદેશાસ્વપિ વિદ્યાસુ વિપ્રકૃષ્ટદેશા ગુણા ઉપસંહ્રિયેરન્નિતિ યુક્તમ્ ।
સંભૃત્યાદયસ્તુ શાણ્ડિલ્યાદિવાક્યગોચરાશ્ચ મનોમયત્વાદયો ગુણાઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તસ્વરૂપત્વાન્ન પ્રદેશાન્તરવર્તિવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપનમિત્યુચ્યતે વિદ્યાભેદે ઽપિ તદુપપત્તેઃ ।
એકમપિ હિ બ્રહ્મ વિબૂતિભેદૈરનેકધોપાસ્યત ઇતિ સ્થિતિઃ ।
પરોવરીયસ્તવાદિવદ્ભેદદર્શનાત્ ।
તસ્માદ્વીર્યસંભૃત્યાદીનાં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાદિષ્વનુપસંહાર ઇતિ

fન્: બ્રહ્મજ્યેષ્ઠા બ્રહ્મજ્યેષ્ઠાનિ નિલોપશ્છાન્દસઃ ।
વીર્યા વીર્યાણિ પરાક્રમભેદાઃ ।
સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્ત્યપિ ચાતઃ ।
બ્રહ્મૈવ જ્યેષ્ઠં કારણં યેષાં તાનિ બ્રહ્મજ્યેષ્ઠાનિ, નિલોપશ્ચાન્દસઃ, વીર્યાણિ પરાક્રમવિશેષા આકાશોત્પાદનાદયઃ, તાનિ ચ વીર્યાણિ સંભૃતાનિ નિર્વિઘ્નં સમૃદ્ધાનિ, સર્વનિયન્તુઃ કાર્યે વિઘ્નકર્તુરસત્ત્વાત્ ।
તચ્ચ જ્યેષ્ઠં બ્રહ્માગ્ને દેવાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાગેવ દિવં સ્વર્ગમાતતાન વ્યાપ્તવત્સદા સર્વવ્યાપકમિત્યર્થઃ ।
સર્વપ્રાથમ્યં સ્પર્ધાનર્હત્વમિતિ વાક્યશેષસ્થા ગુણાઃ પ્રભૃતિપદગ્રાહ્યાઃ ।
ખિલેષ્વિતિ વિધિનિષેધશૂન્યવાક્યેષ્વિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મસંબન્ધાદ્વિદ્યાભેદભાનાચ્ચ સંશયમાહ- તાસ્વિતિ ।
અનારભ્યાધીતબ્રહ્મવિભૂતીનાં બ્રહ્મસંબન્ધેન સર્વબ્રહ્મવિદ્યાસુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદુપસંહાર ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ- સંભૃતીતિ ।
સંભૃતિશ્ચ દ્યુવ્યાપ્તિશ્ચ સંભૃતિદ્યુવ્યાપ્તિ તદપિ સર્વત્ર નોપસંહર્તવ્યમુપનિષદોરિવ વ્યવસ્થાપકવિશેષયોગાદિતિ સૂત્રયોજના ।
આધ્યાત્મિકાયતનવિશેષયુક્તાસુ વિદ્યાસ્વાધિદૈવિકવિભૂતીનાં પ્રત્યભિજ્ઞાને હેત્વભાવાન્ન પ્રાપ્તિરિત્યુક્તે હેતું શઙ્કતે- નન્વેતાસ્વિતિ ।
આધિદૈવિકત્વસામ્યાદાધ્યાત્મિકાયતનહીનત્વસામ્યાદ્વા તત્તદ્વિદ્યાસુ સંભૃત્યાદીનાં પ્રાપ્તિરિતિ શઙ્કાર્થઃ ।
ઉક્તહેતુદ્વયં ન ગુણપ્રાપકમાધિદૈવિકવિદ્યાનાં શાણ્ડિલ્યદહરાદીનામાયતનહીનવિદ્યાયાં ચ મિથોગુણસાંકર્યપ્રસઙ્ગાત્, તસ્માત્ કતિપયસમાનગુણવિશિષ્ટોપાસ્યરૂપૈક્યં વિદ્યૈક્યમાવહદ્ગુણપ્રાપ્તિહેતુસ્તદભાવાન્ન પ્રાપ્તિરિતિ પરિહરતિ- સત્યમિત્યાદિના ।
સ્થાનવિશિષ્ટભેદાન્નામ્નોર્વ્યવસ્થાવત્સંભૃત્યાદ્ ઇગુણવિશિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણઃ શાણ્ડિલ્યાદિવિદ્યોક્તગુણવિશિષ્ટબ્રહ્મણશ્ચ મિથો ભેદેન રૂપભેદાત્સંભૃત્યાદીનાં નોપસંહાર ઇત્યુક્તન્યાયાતિદેશત્વાદસ્ય ન સંગત્યાદ્યપેક્ષા યથૈકસ્મિન્નુદ્ગીથે પરોવરીયસ્ત્વાદિગુણોપાસ્તેર્હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદ્યુપાસ્તિર્ભિદ્યતે તથૈકસ્મિન્નપિ બ્રહ્મણિ વિદ્યાભેદોપપત્તેઃ બ્રહ્મપ્રત્યભિજ્ઞા ન ગુણપ્રાપિકેત્યાહ- પરોવરીયસ્ત્વાદિવદિતિ ।
તસ્માત્સંભૃત્યાદિગુણવિશિષ્ટવિદ્યાન્તરવિધિરિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.12.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.13.24
13 પુરુષાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 24
પુરુષવિદ્યાયામિવ ચેતરેષામ્ અનામ્નાનાત્ । બ્બ્સ્_3,3.24 ।
અસ્તિ તાણ્ડિનાં પૈઙ્ગિનાં ચ રહસ્યબ્રાહ્મણે પુરુષવિદ્યા ।
તત્ર પુરુષો યજ્ઞઃ કલ્પિતઃ ।
તદીયમાયુસ્ત્રેધા વિભજ્ય સવનત્રયં કલ્પિતમ્ ।
અશિશિષાદીનિ ચ દીક્ષાદિભાવેન કલ્પિતાનિ ।
અન્યે ચ ધર્મસ્તત્ર સમધિગતા આશીર્મન્ત્રપ્રયોગાદયઃ ।
તૈત્તિરીયકા અપિ કઞ્ચિત્પુરુષયજ્ઞં કલ્પયનવ્તિ - ઽતસ્યૈવં વિદુષો યજ્ઞસ્યાત્મા યજમાનઃ શ્રદ્ધા પત્નીઽ (નારા. 80) ઇત્યેતેનાનુવાકેન ।
તત્ર સંશયઃ - કિં ય ઇતરત્રોક્તાઃ પુરુષયજ્ઞસ્ય ધર્માસ્તે તૈત્તિરીયકેષૂપસંહર્તવ્યાઃ કિંવા નોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ।
પુરુષયજ્ઞત્વ્વિશેષાદુપસંહારપ્રાપ્તાવાચક્ષ્મહે - નોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્ ।
તદાહાચાર્યઃ - પુરુષવિદ્યાયામિવેતિ ।
યથૈકેષાં શાખિનાં તાણ્ડિનાં પૈઙ્ગિનાં ચ પુરુષવિદ્યાયામામ્નાનં નૈવમિતરેષાં તૈત્તિરીયાણામામ્નાનમસ્તિ ।
તેષાં હૂતરવિલક્ષણમેવ યજ્ઞસંપાદનં દૃશ્યતે પત્નીયજમાનવેદવેદિબર્હિર્યૂપાજ્યશ્વૃત્વિગાદ્યનુક્રમણાત્ ।
યદપિ સવનસંપાદનં તદપીતરવિલક્ષણમેવ ઽયત્પ્રાતર્મધ્યન્દિનંસાયં ચ તાનિઽ (નારા. 80) ઇતિ ।
યદપિ કિઞ્ચિન્મરણાવભૃથત્વાદિસામ્યં તદપ્યલ્પીયસ્તવાદ્ભૂયસા વૈલક્ષણ્યેનાભિભૂયમાનં ન પ્રત્યભિજ્ઞાપનક્ષમમ્ ।
નચ તૈત્તિરીયકે પુરુષસ્ય યજ્ઞત્વં શ્રૂયતે ।
વિદુષો યજ્ઞસ્યેતિ હિ નચૈતે સમાનાધિકરણે ષષ્ઠ્યૌ વિદ્વાનેવ યોયજ્ઞસ્તસ્યેતિ ।
નહિ પુરુષસ્ય મુખ્યં યજ્ઞત્વમસ્તિ ।
વ્યધિકરણે ત્વેતે ષષ્ઠ્યૌ વિદુષો યો યજ્ઞસ્તસ્યેતિ ।
ભવતિ હિ પુરુષસ્ય મુખ્યો યજ્ઞસંબન્ધઃ ।
સત્યાં ચ ગતૌ મુખ્ય એવાર્થ આશ્રયિતવ્યો ન ભાક્તઃ ।
આત્મા યજમાન ઇતિ ચ યજમાનત્વં પુરુષસ્ય નિર્બ્રુવન્વૈયધિકરણ્યેનૈવાસ્ય યજ્ઞસંબન્ધં દર્શયતિ ।
અપિચ તસ્યૈવંવિદુષૈતિ સિદ્ધવદનુવાદશ્રુતૌ સત્યાં પુરુષસ્ય યજ્ઞભાવમાત્માદીનાં ચ યજમાનાદિભાવં પ્રતિપિત્સમાનસ્ય વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
અપિચ સંસન્યાસામાત્મવિદ્યાં પુરસ્તાદુપદિશ્યાનન્તરં તસ્યૈવંવિદુષ ઇત્યાદ્યનુક્રમણં ફસ્યન્તઃ પૂર્વશેષ એવૈષ આમ્નાયો ન સ્વતન્ત્ર ઇતિ પ્રતીમઃ ।
તથાચૈકમેવ ફલમુભયોરપ્યનુવાકયોરુપલબામહે ઽબ્રહ્મણો મહિમાનમાપ્નોતિઽ (નારા. 80) ઇતિ ।
ઇતરેષાં ત્વનન્યશેષઃ પુરુષવિદ્યામ્નાયઃ ।
આયુરભિવૃદ્ધિફલો હ્યસૌ ઽસ હ --ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ ય એવં વેદઽ (છા. 3.16.7) ઇતિ સમભિવ્યાહારાત્ ।
તસ્માચ્છાખાન્તરાધીતાનાં પુરુષવિદ્યાધર્માણામાશીર્મન્ત્રાદીનામપ્રાપ્તિસ્તૈત્તિરીયકે

પુરુષવિદ્યાયાં છાન્દોગ્યસ્થાં વિદ્યામાહ- અસ્તીતિ ।
ઽપુરુષો વાવ યજ્ઞસ્તસ્ય યાનિ ચતુર્વિશતિ વર્ષાણિ તત્પ્રાતઃ સવનમથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તન્માધ્યન્દિનં સવનમથ યાન્યષ્ટાચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તત્તૃતીયં સવનમ્ઽઇતિ પ્રસિદ્ધયજ્ઞસામ્યાર્થં સવનત્રયં કલ્પિતં, ઽસ યદશિશિષતિ યત્પિપાસતિ યન્ન રમતે તા દીક્ષા અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે તા ઉપસદઃ અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ યન્મૈથુનં ચરતિ તાનિ સ્તુતશસ્ત્રાણિ અથ યત્તપોદાનાદિ સા દક્ષિણા મરણમેવાવભૃથઃ વસ્વાદિરૂપા મે પ્રાણા ઇદં સવનત્રયં યાવદાયુરનુસંતનુતેઽઇત્યાશીઃ ઽઅક્ષિતમસ્યચ્યુતમસિ પ્રાણં સંશિતમસિઽઇતિ મન્ત્રત્રયપ્રયોગઃ ।
ષોડશાધિકશતવર્ષજીવિત્વં ફલમિતિ દર્શિતમ્ ।
સંશયાર્થં શાખાન્તરીયપુરુષવિદ્યામાહ- તૈત્તિરીયકા ઇતિ ।
અત્ર વિદુષો યજ્ઞસ્યેતિ ષષ્ઠ્યોઃસામાનાધિકરણ્યવૈયધિકરણ્યાનિશ્ચયાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ઉપસંહારાનુપસંહારાવેવ ફલમ્ ।
પૂર્વત્રાસાધારણગુણપ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્સંભૃત્યાદૌ વિદ્યાભેદ ઉક્તઃ ।
ઇહ ત્વસાધારણમરણાવભૃથગુણવિશિષ્ટપુરુષયજ્ઞરૂપૈક્યપ્રત્યભિધાનાદ્વિ દ્યૈક્યમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- નોપસંહર્તવ્યા ઇતિ ।
તસ્યૈવં વિદુષો યજ્ઞસ્યાત્મા યજમાનઃ શ્રદ્ધા પત્ની શરીરમિધ્મમુરો વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્વેદઃ શિખા હૃદયં યૂપઃ કામ આજ્યં મન્યુઃ પશુસ્તપો ઽગ્નિર્દમઃ શમયિતા દક્ષિણા વાગ્ઘોતા પ્રાણ ઉદ્ગાતા ચક્ષુરધ્વર્યુર્મનો બ્રહ્માઽઇતિ બહુતરધર્મવૈલક્ષણ્યાન્ન રૂપૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞેત્યર્થઃ ।
વેદઃ કુશમુષ્ટિઃ શમયિતા દમો દક્ષિણેત્યન્વયઃ ।
કિઞ્ચ છાન્દોગ્યે ત્રિધાવિભક્તાયુષિ સવનત્વકલ્પના, અત્ર તુ સાયઙ્કાલાદાવિતિ વૈરૂપ્યમાહ- યદપીતિ ।
યન્મરણં તદવભૃથો યદ્રમતે તદુપસદ ઇતિ તિત્તિરિશ્રુતૌ સારૂપ્યમપિ ભાતીત્યત આહ- યદપિ કિઞ્ચિદિતિ ।
ગજોષ્ટ્રયોશ્ચતુષ્પાત્ત્વસારૂપ્યવદિદં સારૂપ્યં નૈક્યપ્રયોજકમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ છાન્દોગ્યે પુરુષયજ્ઞયોરૈક્યં શ્રુતમત્ર તુ ભેદ ઇતિ વૈરૂપ્યાન્તરમાહ- નચેતિ ।
યદ્યપિ નિષાદસ્થપતિન્યાયેન સામાનાધિકરણ્યં ષષ્ઠ્યોર્યુક્તં તથાપ્યપ્રસિદ્ધૈક્યકલ્પનાગૌરવાદ્યજ્ઞસ્યાત્મેતિ ભેદોક્તેરેકસ્યૈવ યજ્ઞત્વયજમાનત્વવિરોધાદાત્મવિદો યો યજ્ઞઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્યેતિ વૈયધિકરણ્યમેવ યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ વિદ્વત્સંબન્ધિયજ્ઞરૂપવિશેષ્યાનુવાદેન વિદ્વદઙ્ગૈરઙ્ગસંપદ્વિધાવેકવાક્યતા પ્રતીયતે તસ્યાં સત્યાં વિશેષ્યસ્યાઙાગાનાં ચ પૃથગ્વિધિવાદિનસ્તવ વાક્યભેદદોષઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ સત્યાદિભ્યો ન્યાસ એવાપરે ચ યદિતિ સંન્યાસમુક્ત્વા સર્વૈઃ સર્વમિદં જગદિત્યેવં તમાત્માનં જ્ઞાત્વા ભૂયો ન મૃત્યુમુપયાતિ વિદ્વાનિતિ સંન્યાસસાધ્યાત્મવિદ્યાં પુરસ્તાત્પ્રાજાપત્યાનુવાકે ઉપદિશ્યાનન્તરાનુવાકે તસ્યૈવં વિદુષ ઇત્યુક્તાત્મવિદ્યાનુવાદેન પ્રશંસાર્થત્વેન, તચ્છેષતયાયજ્ઞસંપત્તિઃ ક્રિયતે ફલૈક્યશ્રુતેઃ, છન્દોગાનાં તુ સ્વતન્ત્રવિદ્યાવિધિરિત્યાહ- અપિચ સસંન્યાસામિતિ ।
ચિન્તાફલમાહ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.13.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.13.25
14 વેધાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 25
વેધાદ્યર્થભેદાત્ । બ્બ્સ્_3,3.25 ।
અસ્ત્યાથર્વણિકાનામુપનિષદારમ્ભે મન્ત્રસમામ્નાયઃ - ઽસર્વં પ્રવિધ્ય હૃદયં પ્રવિધ્ય ધમનીઃ પ્રવૃજ્ય શિરો ઽભિપ્રવૃજ્યત્રિધા વિપૃક્તઃઽ ઇત્યાદિઃ ।
તાણ્ડિનામ્ - ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવ યજ્ઞમ્ઽ ઇત્યાદિઃ ।
શાઠ્યાયનિનામ્ - ઽશ્વેતાશ્વો હરિતનીલો ઽસિઽ ઇત્યાદિઃ ।
કઠાનાં તૈત્તિરીયાણાં - ઽશં નો મિત્રઃ શં વરુણઃઽ (તૈ. 1.1.1) ઇત્યાદિઃ ।
વાજસનેયિનાં તૂપનિષદારમ્ભે પ્રવર્ગ્યબ્રાહ્મણં પઠ્યતે - ઽદેવા હ વૈ નિષેદુઃઽ ઇત્યાદિ ।
કૌષીતકિનામપ્યગ્નિષ્ટોમબ્રાહ્મણમ્ - ઽબ્રહ્મ વા અગ્નિષ્ટોમો બ્રહ્મૈવ તદહર્બ્રહ્મણૈવ તે બ્રહ્મોપયન્તિ તે ઽમૃતત્વમાપ્નુવન્તિ ય એતદહરુપયન્તિઽ ઇતિ ।
કિમિમે સર્વે પ્રવિધ્યમાદયો મન્ત્રાઃ પ્રવર્ગ્યાદીનિ ચ કર્માણિ વિદ્યાસૂપસંહ્રિયેરન્કિંવા નોપસંહ્રિયેરન્નિતિ મીમાંસામહે ।
કિં તાવન્નઃ પ્રતિભાતિ ઉપસંહાર એવૈષાં વિદ્યાસ્વિતિ ।
કુતઃ ।
વિદ્યાપ્રધાનાનામુપનિષદ્ગ્રન્થાનાં સમીપે પાઠાત્ ।
નન્વેષાં વિદ્યાર્થતયા વિધાનં નોપલબામહે ।
બાઢમ્ ।
અનુપલભમાના અપિ ત્વનુમાસ્યામહે સંનિધિસામાર્થ્યાત્ ।
નહિ સંનિધેરર્થવત્ત્વે સંભવત્યકસ્માદસાવનાશ્રયિતું યુક્તઃ ।
નનુ નૈષાં મન્ત્રાણાં વિદ્યાવિષયં કિઞ્ચિત્સામર્થ્યં પશ્યામઃ ।
કથં ચ પ્રવર્ગ્યાદીનિ કર્માણ્યન્યાર્થત્વેનૈવ વિનિયુક્તાનિ સન્તિ વિદ્યાર્થત્વેનાપિ પ્રતિપદ્યેમહીતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સામર્થ્યં તાવન્મન્ત્રાણાં વિદ્યાવિષયમપિ કિઞ્ચિચ્છક્યં કલ્પયિતું હૃદયાદિસંકીર્તનાત્ ।
હૃદયાદીનિ હિ પ્રયેણોપાસનેષ્વાયતનાદિભાવેનોપદિષ્ટાનિ તદ્દ્વારેણ ચ હૃદયં પ્રવિધ્યેત્યેવઞ્જાતીયકાનાં મન્ત્રાણામુપપન્નમુપાસનાઙ્ગત્વમ્ ।
દૃષ્ટશ્ચોપાસનેષ્વપિ મન્ત્રવિનિયોગઃ ઽભૂઃ પ્રપદ્યે ઽમુનામુનામુનાઽ (છા. 3.15.3) ઇત્યેવમાદિઃ ।
તથા પ્રવર્ગ્યાદીનાં કર્મણામન્યત્રાપિ વિનિયુક્તાનાં સતામવિરુદ્ધો વિદ્યાસુ વિનિયોગો વાજપેય ઇવ બૃહસ્પતિસવસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
નૈષામુપસંહારો વિદ્યાસ્વિતિ ।
કસ્માત્ ।
વેધાર્થભેદાત્ ।
હૃદયં પ્રવિધ્યેત્યેવઞ્જાતીયકાનાં હિ મન્ત્રાણાં યેર્ઽથા હૃદયવેધાદયો ભિન્ના અનભિસંબદ્ધાસ્ત ઉપનિષદુદિતાભિર્વિદ્યાભિઃ ।
ન તેષાં તાભિઃ સંગન્તું સામર્થ્યમસ્તિ ।
નનુ હૃદયસ્યોપાસનેષ્વપ્યુપયોગાત્તદ્દ્વારક ઉપાસનસંબન્ધ ઉપન્યસ્તઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
હૃદયમાત્રસંકીર્તનસ્ય હ્યેવમુપયોગઃ કથઞ્ચિદુત્પ્રેક્ષ્યેત નચ હૃદયમાત્રમત્ર મન્ત્રાર્થઃ ।
હૃદયં પ્રવિધ્ય ધમનીઃ પ્રવૃજ્યેત્યેવઞ્જાતીયકો હિ ન સકલો મન્ત્રાર્થે વિદ્યાભિરભિસંબધ્યતે ।
આભિચારિકવિષયો હ્યેષોર્ઽથસ્તસ્માદાભિચારિકેણ કર્મણા સર્વં પ્રવિધ્યેત્યેતસ્ય મન્ત્રસ્યાભિસંબન્ધઃ ।
તદ્વિશેષસંબન્ધસ્તુ પ્રમાણાન્તરાદનુસર્તવ્યઃ ।
એવમન્યેષામપિ મન્ત્રાણાં કેષાચિલ્લિઙ્ગેન કેષાઞ્ચિદ્વચનેન કેષાઞ્ચિત્પ્રમાણાન્તરેણાત્યેવમર્થાન્તરેષુ વિનિયુક્તાનાં રહસ્યપઠિતાનામપિ સતાં ન સંનિધિમાત્રેણ વિદ્યાશેષત્વોપપત્તિઃ ।
દુર્બલો હિ સંનિધિઃ શ્રુત્યાદિભ્ય ઇત્યુક્તં પ્રથમે તન્ત્રે ઽશ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં સમવાયે પારદૌર્બલ્યમર્થવિપ્રકર્ષાત્ઽ (જૈ. સૂ. 3.3.13) ઇત્યત્ર ।
તથાકર્મણામપિ પ્રવર્ગ્યાદીનામન્યત્ર વિનિયુક્તાનાં ન વિદ્યાશેષત્વોપપત્તિઃ ।
નહ્યેષાં વિદ્યાભિઃ સહૈકાર્થ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ ।
વાજપેયે તુ બૃહસ્પતિસવસ્ય સ્પષ્ટં વિનિયોગાન્તરમ્ - ઽવાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽ ઇતિ ।
અપિ ચૈકો ઽયં પ્રવર્ગ્યઃ સકૃદુત્પન્નો બલીયસા પ્રમાણેનાન્યત્ર વિનિયુક્તો ન દુર્બલેન પ્રમાણેનાન્યત્રાપિ વિનિયોગમર્હતિ ।
અગૃહ્યમાણવિશેષત્વે હિ પ્રમાણયોરેતદેવં સ્યાન્નતુ બલવદબલવતોઃ પ્રમાણયોરગૃહ્યમાણવિશેષતા સંભવતિ બલવદબલવત્ત્વવિશેષાદેવ ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકાનાં મન્ત્રાણાં કર્મણાં વા ન સંનિધિપાઠમાત્રેણ વિદ્યાશેષત્વમાશઙ્કિતવ્યમ્ ।
અરણ્યાનુવચનાદિધર્મસામાન્યાત્તુ સંનિધિપાઠ ઇતિ સંતોષ્ટવ્યમ્

વેધાદ્યર્થભેદાત્ ।
દેવતામભિચારકર્તા પ્રાર્થયતે- સર્વમિતિ ।
હે દેવતે, મદ્રિપોઃ સર્વમઙ્ગં પ્રવિધ્ય વિદારય વિશેષતશ્ચ હૃદયં ભિન્ધિ ધમનીઃ શિરાઃ પ્રવૃઞ્જય ત્રોટય શિરશ્ચાભિતો નાશય, એવં ત્રિધા વિપૃક્તો વિશ્લિષ્ટો ભવતુ મે શત્રુરિત્યર્થઃ ।
હે દેવ સવિતઃ, યજ્ઞં તત્પતિં ચ પ્રસુવ નિર્વર્તયેત્યર્થઃ ।
ઉચ્ચૈઃ શ્રવાઃ શ્વેતો ઽશ્વો યસ્યેન્દ્રસ્ય સ ત્વં હરિતમણિવન્નીલો ઽસીત્યર્થઃ ।
નો ઽસ્માકં શં સુખકરો ભવત્વિત્યર્થઃ ।
અગ્નિષ્ટોમો બ્રહ્મૈવ સ યસ્મિન્નહનિ ક્રિયતે તદપિ બ્રહ્મ તસ્માદ્ય એતદહઃ સાધ્યં કર્મોપયન્ત્યનુતિષ્ઠિન્તિ તે બ્રહ્મણૈવ સાધનેન બ્રહ્મોપયન્તિ તે ચ ક્રમેણામૃતત્વમાપ્નુવન્તીતિ યોજના ।
મન્ત્રાદિષુ તત્તદુપનિષદ્વિદ્યાશેષત્વે પ્રમાણભાવાભ્યાં સંશયમાહ- કિમિતિ ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
નનુ તેષાં શેષત્વે માનાભાવાન્નોપસંહાર ઇતિ શઙ્કતે- નન્વેષામિતિ ।
મન્ત્રાદયસ્તત્તદ્વિદ્યાશેષાઃ ફલવદ્વિદ્યાસંનિહિતત્વાત્તૈત્તિરીયકગતપુરુષયજ્ઞવદિતિ સમાધત્તે- બાઢમિતિ ।
તથાચ દૃષ્ટાન્તસંગતિઃ ।
સિદ્ધાન્તિપક્ષે સંનિધિવૈયર્થ્યં બાધકમાહ- નહીતિ ।
અફલમન્ત્રાદીનાં ફલવચ્છેષત્વબોધનં સંનિધેરર્થવત્ત્વં તત્સંભવે સત્યકસ્માદર્થશૂન્યત્વેનાસૌ સંનિધિરાશ્રયિતું નહિ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
નઞ્પાઠેત્વકસ્માદ્ધેતું વિનાસાવર્થો નાશ્રયિતું નહિ યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
નનુ મન્ત્રાણાં વિદ્યાસમવેતાર્થપ્રકાશનસામર્થ્યાભાવાન્ન વિદ્યાશેષત્વમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
પુરસ્તાદુપસદાં પ્રવર્ગ્યેણ પ્રચરન્તીતિ વાક્યેન પ્રવર્ગ્યસ્ય ક્રતુશેષત્વં શ્રુતં, અગ્નિષ્ટોમાદેશ્ચ તત્તદ્વાક્યેન સ્વર્ગાદ્યર્થત્વમતો ન વિદ્યાર્થત્વમિત્યાહ- કથં ચેતિ ।
મન્ત્રાણાં વિદ્યાસમવેતહૃદયનાડ્યાદિપ્રકાશકત્વમસ્તીત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
ઉપાસ્તિષુ મન્ત્રપ્રયોગઃ ક્વાપિ ન દૃષ્ટ ઇત્યત આહ- દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
પુત્રસ્ય દીર્ઘાયુષ્યાર્થં છાન્દોગ્યે ત્રૈલોક્યસ્ય કેશાત્વેનોપાસ્તિરુક્તા તત્ર પિતુરયં પ્રાર્થનામન્ત્રઃ ।
તત્રામુનેતિ પુત્રસ્ય ત્રિર્ણામ ગૃહ્ણાતિ અમુના પુત્રેણ સહ ભૂરિતીમં લોકમમું ચ પ્રપદ્યે ન મે પુત્રવિયોગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તત્તદ્વાક્યેનાન્યત્ર વિનિયુક્તાનામપિ કર્મણાં સંનિધિના વિદ્યાસુ વિનિયોગો ન વિરુધ્યત ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- વાજપેય ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મવર્ચસકામો બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽઇતિ વાક્યેન બ્રહ્મવર્ચસફલે વિનિયુક્તસ્યાપિ બૃહસ્પતિસવસ્ય ઽવાજપેયેનેષ્ટ્વા બૃહસ્પતિસવેન યજેતઽઇતિ વાજપેયપ્રકરણપ્રકરણસ્થ વાક્યેન વાજપેયોત્તરાઙ્ગતયા વિનિયોગવદવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યેકેન વાક્યેન પ્રકરણાન્તરસ્થબૃહસ્પતિસવસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનમઙ્ગત્વવિધાનં ચ કર્તુમયુક્તં વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાદતો માસાગ્નિહોત્રવત્કર્માન્તરમેવ બૃહસ્પતિસવાખ્યમઙ્ગતયા વિધીયત ઇતિ ન વિનિયુક્તસ્ય વિનિયોગ ઇતિ ભટ્ટગુરુતન્ત્રદ્વયસિદ્ધં, યથાપિ યથા નિત્યાગ્નિહોત્રસ્યાશ્વમેધપ્રકરણે વાગ્યતસ્યૈતાં રાત્રિમગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ નામ્ના પ્રત્યભિજ્ઞા, યથાવા દર્શપૂર્ણમાસવિકૃતીષ્ટાવાજ્યભાગૌ યજતીત્યેકસ્મિન્વાક્યે પ્રકૃતિસ્થાજ્યભાગયોઃ પદેન પ્રત્યભિજ્ઞાનં વાક્યેન વિધાનં તથાત્રાપિ બૃહસ્પતિસવપદેન પ્રત્યભિજ્ઞાનં વાક્યેનાઙ્ગતાવિધાનં કિં ન સ્યાત્ ।
નચ સાધ્યભાવાર્થવિધાયકાખ્યાતપરતન્ત્રં નામપદં ન સિદ્ધકર્મપ્રત્યભિજ્ઞાક્ષમમિતિ વાચ્યં, સિદ્ધસ્યાપ્યઙ્ગતયા પુનઃ સાધ્યત્વસંભવે ઽન્યથાસિદ્ધાખ્યાતસ્યૈવ પ્રસિદ્ધાર્થકનામપારતન્ત્ર્યોપપત્તેઃ ।
નચૈવં સતિ કુણ્ડપાયિસત્રે ઽપ્યઙ્ગત્વેન નિત્યાગ્નિહોત્રસ્યૈવ વિધિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યં, ઇષ્ટત્વાત્ ।
નચ પૂર્વતન્ત્રવિરોધઃ ઉત્તરતન્ત્રસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ ।
પૂર્વતન્ત્રસ્ય સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રભાવનાભેદે તાત્પર્યાચ્ચ ।
તસ્માદેકસ્યૈવ બૃહસ્પતિનામકસ્ય ધાત્વર્થસ્ય બ્રહ્મવર્ચસે વિનિયુક્તસ્યાપિ વાજપેયાઙ્ગતયા વિનિયોગ ઇતિ ભગવત્પાદતાત્પર્યમ્ ।
અસ્તિચ વિનિયુક્તસ્ય વિનિયોગે સર્વસંમતમુદાહરણં ખાદિરત્વાદિકં તસ્ય ક્રતૌ વિનિયુક્તસ્ય વીર્યાદિફલે ઽપિ વિનિયોગાત્ ।
તથા મન્ત્રકર્મણામન્યત્ર વિનિયુક્તાનાં વિદ્યાશેષત્વમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- નૈષામિત્યાદિના ।
વિદ્યાસુ હૃદયાદિસંબન્ધે ઽપિ વેધાદ્યર્થાનામસંબન્ધાત્કૃત્સ્નમન્ત્રાર્થાનામભિચારાદિસંબન્ધલિઙ્ગેન સંનિધેર્બલીયસાભિચારાદાવેવ મન્ત્રાણાં વિનિયોગ ઇત્યર્થઃ ।
ઽદેવ સવિતઃ પ્રસુવઽઇતિ પ્રદક્ષિણતો ઽગ્નિં પર્યુક્ષેદિતિ વાક્યાદગ્નિપર્યુક્ષણે ઽસાવિત્રં જુહોતિ કર્મણઃ પુરસ્તાત્સવને સવને જુહોતિઽઇતિ વાક્યાદ્વાજપેયે કર્મવિશેષે સંબન્ધો ઽસ્ય મન્ત્રસ્યેત્યાહ- તદ્વિશેષેતિ ।
ઉક્તન્યાયં શ્વેતાશ્વ ઇત્યાદિષ્વતિદિશતિ- એવમન્યેષામિતિ ।
પ્રમાણાન્તરં પ્રકરણાદિકમ્ ।
નનુ લિઙ્ગાદિભરન્યત્ર વિનિયુક્તાનામપિ સંનિધિના વિદ્યાસ્વપિ વિનિયોગો ઽસ્ત્વવિરોધાદિત્યુક્તં, તત્રાહ- દુર્બલો હીતિ ।
સમવાયે સમાનવિષયત્વેન દ્વયોર્વિરોધે, પરસ્ય દૌર્બલ્યં, કુતઃ અર્થવિપ્રકર્ષાત્, સ્વાર્થબોધને પરસ્ય પૂર્વવ્યવધાનેન પ્રવૃત્તેરિત્યર્થઃ ।
અયમાશયઃ-એકત્ર વિનિયુક્તસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષત્વાદન્યત્ર વિનિયોગો વિરુદ્ધ એવ પરન્તુ વિનિયોજકપ્રમાણયોઃ સમબલત્વે ઽન્યતરવિનિયોગત્યાગાયોગાદગત્યાકાઙ્ક્ષોત્પાદનેન વિનિયુક્તવિનિયોગઃ સ્વીક્રિયતે ઽયથા ખાદિરો યૂપો ભવતિઽઽખાદિરં વીર્યકામસ્ય યૂપં કુર્યાત્ઽઇતિ વાક્યાભ્યાં ક્રતૌ વિનિયુક્તસ્ય ખાદિરત્વસ્ય વીર્યફલે વિનિયોગઃ ।
યત્ર તુ પ્રમાણયોરતુલ્યત્વં તત્ર ન સ્વીક્રિયતે પ્રબલપ્રમાણેન દુર્બલવિનિયોગબાધાત્ ।
યથા ઽકદાચન સ્તરીરસિઽઇત્યસ્યા ઋચ ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમુપતિષ્ઠત ઇતિ તૃતીયાવિભક્તિશ્રુત્યાન્યનિરપેક્ષતયા ગાર્હપત્યોપસ્થાનશેષત્વબોધિકયેન્દ્રપ્રકાશનસામાર્થ્યરૂપલિઙ્ગપ્રાપ્તમિન્દ્રશેષત્વં બાધ્યતે ।
લિઙ્ગં હિ ન સાક્ષાચ્છેષત્વં બોધયતિ કિન્ત્વિન્દ્રપ્રકાશનમાત્રં કરોતિ, તેન ચ લિઙ્ગેનાનેન મન્ત્રેણ ઇન્દ્ર ઉપસ્થાપયિતવ્ય ઇતિ શ્રુતિઃ કલ્પનીયા,
તયા શેષત્વબોધ ઇતિ શ્રુતિવ્યવધાનેન શેષત્વબોધકં લિઙ્ગં ઝટિતિ સ્વાર્થબોધકશ્રુત્યા બાધ્યમ્ ।
તથા લિઙ્ગેન વાક્યં બાધ્યં યથા ઽસ્યો ઽનં તે સદનં કરોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા કલ્પયામિઽ, ઽતસ્મિન્સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ વ્રીહીણાં મેધ સુમનસ્યમાનઃઽઇતિ મન્ત્રાભાગયોઃ પ્રત્યેકં સદનકરણે પુરોડાશાસાદને ચ તત્પ્રકાશનસામર્થ્યલિઙ્ગેન શ્રુતિદ્વારા વિનિયોગે સતિ પ્રતીતમેકવાક્યત્વં બાધ્યતે, તસ્ય કૃત્સ્ને ઽપિ મન્ત્રે સદનકરણપ્રકાશનસામર્થ્યં પુરો ઽડાશાસાદનપ્રકાશનસામર્થ્યં ચ લિઙ્ગં કલ્પયિત્વા શ્રુતિકલ્પનયોભયત્ર કૃત્સ્નમન્ત્રવિનિયોગબોધને દ્વાભ્યાં લિઙ્ગશ્રુતિભ્યાં વ્યવધાનેન શ્રુત્યેકવ્યવહિતકૢપ્તલિઙ્ગાદ્દુર્બલત્વાત્ ।
નચ સામર્થ્યં ન કલ્પ્યમિતિ વાચ્યં, અસમર્થસ્ય વિનિયોગાયોગાત્ અત એવ ગઙ્ગાપદસ્ય તીરબોધવિનિયોગે લક્ષણારૂપં સામર્થ્યં કલ્પ્યતે ।

તથા વાક્યેન પ્રકરણં બાધ્યં યથા સાહ્નપ્રકરણામ્નાતદ્વાદશોપસદાં દ્વાદશાહીનસ્યેતિ વાક્યેનાહીનાઙ્ગત્વ બોધકેન પ્રકરણપ્રાપ્તસાહ્નાઙ્ગત્વબાધાદુત્કર્ષઃ ।
પ્રધાનસ્યાઙ્ગાકાઙ્ક્ષારૂપં પ્રકરણં તસ્યાઙ્ગપ્રધાનવાક્યૈકવાક્યતાસામર્થ્યશ્રુતિભિઃ કલ્પ્યમાનાભિઃ સ્વાર્થવિનિયોગપ્રમિતૌ વ્યવધાનેનાઙ્ગસામર્થ્યશ્રુત્યોર્દ્વયોઃ કલ્પકવાક્યાદ્દુર્બલત્વાત્ ।
તથા પ્રકરણેન સંનિધિર્બાધ્યઃ ।
યથા રાજસૂયપ્રકરણેન તદન્તર્ગતાભિષેચનીયાખ્યસોમયાગવિશેષસંનિધિપાઠપ્રાપ્તં શુનઃ શેપોપાખ્યાનાદેરભિષેચનીયશેષત્વં બાધિત્વા કૃત્સ્નરાજસૂયશેષત્વમાપાદિતં સંનિધેઃ પ્રકરણાદિકલ્પકત્વેન કૢપ્તપ્રકરણાદ્દુર્બલત્વાત્ તથા સંનિધિના સમાખ્યા બાધ્યતે ।
તથાહિ-પૌરોડાશિકસમાખ્યાકે કાણ્ડે આગ્નેયપુરોડાશાદિકર્મણાં ક્રમેણ મન્ત્રા આમ્નાતાસ્તત્ર દધિપયોરૂપસાન્નાય્યસન્નિધૌ ઽશુન્ધધ્વં દૈવ્યાય કર્મણેઽઇતિ મન્ત્ર આમ્નાતસ્તત્ર સમાખ્યાબલેનાસ્ય મન્ત્રસ્ય પુરોડાશપાત્રશુન્ધનશેષત્વં પ્રાપ્તં સંનિધિના બાધિત્વા સાન્નાય્યપાત્રશુન્ધનશેષત્વમાપાદ્યતે ।
પુરોડાશસંબન્ધિકાણ્ડં પૌરોડાશિકમિતિ પૌરુષસમાખ્યાયાઃ કાણ્ડાન્તર્ગતમન્ત્રસ્ય પુરોડાશસંબન્ધસામાન્યબોધકત્વે ઽપિ શેષશેષિભાવરૂપવિનિયોગબોધકત્વે સંનિધ્યાદ્યપેક્ષત્વેન દુર્બલત્વાદિતિ ।
એવં વિરોધે સતિ શ્રુતિર્બાધિકૈવ સમાખ્યા બાધ્યૈવ, મધ્યસ્થાનાં તુ ચતુર્ણાં પૂર્વબાધ્યત્વં પરબાધકત્વં ચેતિ શ્રુતિલિઙ્ગસૂત્રાર્થઃ ।
તસ્માલ્લિઙ્ગાદિનાન્યત્ર વિનિયુક્તાનાં મન્ત્રાણાં દુર્બલસંનિધિના ન વિદ્યાસુ વિનિયોગ ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
તથા કર્મણામિતિ ।
કર્મણાં વિદ્યોપકારત્વે તાભિઃ સહૈકફલત્વે ચ માનં કિઞ્ચિન્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અપિચેત્યુક્તાર્થમ્ ।
નનુ તર્હિ વેધાદિવાક્યાનામુપનિષદ્ભિઃ સહ પાઠસ્ય કા ગતિસ્તામાહ- અરણ્યેતિ ।
તસ્માદ્વેધાદિમન્ત્રકર્મણાં વિદ્યાસ્વનુપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.14.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.15.26
15 હાન્યધિકરણમ્ । સૂ. 26
હાનૌ તૂપાયનશબ્દશેષત્વાત્ કુશાચ્ છન્દઃસ્તુત્યુપગાનવત્ તદ્ ઉક્તમ્ । બ્બ્સ્_3,3.26 ।
અસ્તિ તાણ્ડાનાં શ્રુતિઃ - ઽઅશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુખાત્પ્રમુચ્ય ધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસંભવામિઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ ।
તથાથર્ણિકાનામ ઽતથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.8) ઇતિ ।
તથા શાટ્યાયનિનઃ પઠન્તિ ઽતસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સિહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્ઽ ઇતિ ।
તથૈવ કૌષીતકિનઃ ઽતત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુતે તસ્ય પ્રિયા જ્ઞાતયઃ સુકૃતમુપન્ત્યપ્રિયા દુષ્કૃતમ્ઽ (કૌ. 1.4) ઇતિ ।
તદિહ ક્વચિત્સુકૃતદુષ્કૃતયોર્હાનં શ્રૂયતે ક્વચિત્તયોરેવ વિભાગેન પ્રિયૈરપ્રિયૈશ્ચોપાયનં ક્વચિત્તૂભયમપિ હાનમુપાયનં ચ તદ્યત્રોભયં શ્રૂયતે તત્ર તાવન્ન કિઞ્ચિદ્વક્તવ્યમસ્તિ ।
યત્રાપ્યુપાયનમેવ શ્રૂયતે ન હાનં તત્રાપ્યર્થાદેવ હાનં સંનિપતતિ ।
અન્યૈરાત્મીયયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોરુપેયમાનયોરાવશ્યકત્વાત્તદ્ધાનસ્ય ।
યત્ર તુ હાનમેવ શ્રૂયતે નોપાયનં તત્રોપાયનં સનિપતેદ્વા ન વેતિ વિચિકિત્સાયામશ્રવણાદસંનિપાતઃ ।
વિદ્યાન્તરગોચરત્વાચ્ચ શાખાન્તરીયસ્ય શ્રવણસ્ય ।
અપિચાત્મકર્તૃકં સુકૃતદુષ્કૃતયોર્હાનં પરકર્તૃકં તૂપાયનં તયોરસત્યાવશ્યકભાવે કથં હાનેનોપાયમાક્ષિપ્યેત ।
તસ્માદસંનિપાતો હાનાવુપાયનસ્યેતિ ।
અસ્યાં પ્રાપ્તૌ પઠતિ - હાનૌ ત્વિતિ ।
હાનૌ ત્વેતસ્યાં કેવલાયામપિ શ્રૂયમાણાયામુપાયનં સંનિપતિતુમરપહતિ ।
તચ્છેષત્વાત્ ।
હાનશબ્દશેષો હ્યુપાયનશબ્દઃ સમધિગતઃ કૌષીતકિરહસ્યે ।
તસ્માદન્યત્ર કેવલહાનશબ્દશ્રવણે ઽપ્યુપાયનાનુવૃત્તિઃ ।
યદુક્તમશ્રવણાદ્વિદ્યન્તરગોચરત્વાદનાવશ્યકત્વાચ્ચાસંનિપાત ઇતિ,
તદુચ્યતે ।
ભવેદેષા વ્યવસ્થોક્તિર્યદ્યનુષ્ઠેયત્વેન સંકીર્ત્યતે ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થં ત્વનયોઃ સંકીર્તનમ્ ।
ઇત્થં મહાભાગા વિદ્યા યત્સામર્થ્યાદસ્ય વિદુષઃ સુકૃતદુષ્કૃતે સંસારકારણભૂતે વિધૂયતે તે ચાસ્ય સુહૃદ્વિષત્સુ નિવિશેતે ઇતૈ ।
સ્તુત્યર્થે ચાસ્મિન્સંકીર્તને હાનાનન્તરભાવિત્વેનોપાયસ્ય ક્વચિચ્છ્રુતત્વાદન્યત્રાપિ હાનશ્રુતાવુપાયનાનુવૃત્તિં મન્યતે સ્તુતિપ્રકર્ષલાભાય ।
પ્રસિદ્ધા ચાર્થવાદાન્તરાપેક્ષાર્થવાદાન્તરપ્પવૃત્તિઃ - ઽએકવિંશો વા ઇથો ઽસાવાદિત્યઃઽ (છા. 2.10.5) ઇત્યેવમાદિષુ ।
કથં હીહૈકવિંશતાદિત્યસ્યાભિધીયતાનપેક્ષ્યમાણેર્ઽથવાદાન્તરે દ્વાદશ માસાઃપઞ્ચર્તવસ્ત્રય ઇમે લોકા અસાવાદિત્ય એકવિંશઃ ઇત્યેતસ્મિન્ ।
તથા ત્રિષ્ટુભૌ ભવતઃ સેન્દ્રિયત્વાય ઇત્યેવમાદિષુ ઇન્દ્રિયં વૈ ત્રિષ્ટુપ્ ઇત્યેવમાદ્યર્થવાદાન્તરાપેક્ષા દૃશ્યતે ।
વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાચ્ચાસ્યોપાયનવાદસ્ય કથમન્યદીયે સુકૃતદુષ્કૃતે અન્યૈરુપેયેતે ઇતિ નાતીવાભિનિવેષ્ટવ્યમ્ ।
ઉપાયનશબ્દશેષત્વાદિતિ તુ શબ્દશબ્દં સમુચ્ચારયન્સ્તુત્યર્થમેવ હાનાવુપાયનાનુવૃત્તિં સૂચયતિ ।
ગુણોપસંહારવિવક્ષાયાં હ્યુપાયનાર્થસ્યૈવ હાનાવૃત્તિં બ્રૂયાત્ ।
તસ્માદ્ગુણોપસંહારવિચારપ્રસઙ્ગેન સ્તુત્યુપસંહારપ્રદર્શનાર્થમિદં સૂત્રમ્ ।
કુશાચ્છન્દસ્તુત્યુપગાનવદિત્યુપમોપાદાનમ્ ।
તદ્યથા ભાલ્લવિનામ્ - ઽકુશા વાનસ્પત્યાઃ સ્થ તા મા પાતઽ ઇત્યેતસ્મિન્નિગમે કુશાનામવિશેષેણ વનસ્પતિયોનિત્વેન શ્રવણે શાટ્યાયનિનામૌદુમ્બરાઃ કુશા ઇતિ વિશેષવચનાદૌદુમ્બર્યઃ કુશા આશ્રીયન્તે ।
યથાચ ક્વચિદ્દેવાસુરચ્છન્દસામવિશેષેણ પૌર્વાપર્યપ્રસઙ્ગે ઽદેવચ્છન્દાંસિ પૂર્વાણિઽ ઇતિ પૈઙ્ગ્યામ્નાનાત્પ્રતીયન્તે ।
યથાચ ષોડશુસ્તોત્રે કેષાઞ્ચિત્કાલાવિશેષપ્રાપ્તૌ ઽસમયાધ્યુષિતે સૂર્યેઽ ઇત્યાર્ચશ્રુતેઃ કાલવિશેષપ્રતિપત્તિઃ ।
યથૈવ ચાવિશેષેણોપગાનં કેચિત્સમામનન્તિ વિશેષેણ ભાલ્લવિનઃ ।
યથૈતેષુ કુશાદિષુ શ્રુત્યન્તરગતવિશેષૈરન્વય એવં હાનાવપ્યુપાયનાન્વય ઇત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યન્તરકૃતં હિ વિશેષં શ્રુત્યન્તરે ઽનભ્યુપગચ્છતઃ સર્વત્રૈવ વિકલ્પઃ સ્યાત્ ।
સ ચાન્યાય્યઃ સત્યાં ગતૌ ।
તદુક્તં દ્વાદશલક્ષણાયામ્ - ઽઅપિ તુ વાક્યશેષત્વાદિતરપર્યુદાસઃ સ્યાત્પ્રતિષેધે વિકલ્પઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ ।
અથવૈતાસ્વેવ વિધૂનવશ્રુતિષ્વેતેન સૂત્રેણૈતચ્ચિન્તયિતવ્યમ્ ।
કિમનેન વિધૂનનવચનેન સુકૃતદુષ્કૃતયોર્હાનમભિધીયતે કિંવાર્ઽથાન્તરમિતિ ।
તત્ર ચૈવં પ્રાપયિતવ્યમ્ ।
ન હાનં વિધૂનનમભિધીયતે ઽધઞ્ કમ્પનેઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
દોધૂયન્તે ધ્વજાગ્રાણીતિ ચ વાયુના ચાલ્યમાનેષુ ધ્વજાગ્રેષુ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
તસ્માચ્ચાલનં વિધૂનનમભિધીયતે ।
ચાલનં તુ સુષ્કૃતદુષ્કૃતયોઃ કઞ્ચિત્કાલં ફલપ્રતિબન્ધનાદિત્યેવં પ્રાપય્ય પ્રતિવક્તવ્યમ્ ।
હાનાવેવૈષ વિધૂયનનશબ્દો વર્તિતુમર્હતિ ।
ઉપાયનશબ્દશેષત્વાત્ ।
નહિ પરપરિગ્રહભૂતયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોરપ્રહીણયોઃ પરૈરુપાયનં સંભવતિ ।
યદ્યપીદં પરકીયયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ પરૈરુપાયનં નાઞ્જસં સંભાવ્યતે તથાપિ તત્સર્ન્તનાત્તાવત્તદાનુગુણ્યેન હાનમેવ વિધૂનનં નામેતિ નિર્ણેતું શક્યતે ।
ક્વચિદપિ ચેદં વિધૂનનસંનિધાવુપાયનં શ્રૂયમાણં કુશાછન્દસ્તુત્યુપગાનવદ્વિધનૂનશ્રુત્યા સર્વત્રાપેક્ષામાણં સાર્વત્રિકં નિર્ણયકારણં સંપદ્યતે ।
નચ ચાલનં ધ્વજાગ્રવત્સુકૃતદુષ્કૃતયોર્મુખ્યં સંભવતિ ।
અદ્રવ્યત્વાત્ ।
અશ્વશ્ચ રોમાણિ વિધૂન્વાનસ્ત્યજન્રજઃ સહૈવ તેન રોમાણ્યપિ જીર્ણાનિ શાતયતિ ઽઅશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપમ્ઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
અનેકાર્થત્વાભ્યુપગમાચ્ચ ધાતૂનાં ન સ્મરણવિરોધઃ ।
તદુક્તમિતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
હાનૌ તૂક્તમ્ ।
યથાશ્વો રજોયુક્તાનિ જીર્ણરોમાણિ ત્યક્ત્વા નિર્મલો ભવતિ તથાહમપિ પાપં વિધૂય કૃતાત્મા નિર્મલીકૃતચિત્તઃ સન્ યથા વા રાહુગ્રસ્તશ્ચન્દ્રો રાહુમુખાત્પ્રમુચ્ય સ્પષ્ટો ભવતિ તથા શરીરં ધૂત્વા ત્યક્ત્વા દેહાભિમાનાન્મુક્તઃ સન્નકૃતં કૂટસ્થં બ્રહ્માત્મકં લોકં અભિ પ્રત્યક્ત્વેન સંભવામીત્યર્થઃ ।
યથા નદ્યઃ સમુદ્રં પ્રાપ્ય નામરૂપે ત્યજન્તિ તથા વિદ્વાનિત્યર્થઃ ।
તસ્ય મૃતસ્ય વિદુષઃ, દાયં ધનં, તત્તેન વિદ્યાબલેન સુકૃતદુષ્કૃતે ત્યજતીત્યર્થઃ ।
ઉપાયનં ગ્રહણં તસ્ય ત્યાગપૂર્વકત્વાત્, અત્યક્તયોર્ગ્રહણાયોગાત્ત્યાગોર્ઽથાદાયતિ ।
યત્ર તુ ત્યાગ એવ શ્રુતઃ તત્ર હાનોપાયનયોઃ સહભાવસ્યાવશ્યકત્વાનાવશ્યકત્વાભ્યાં સંશયમાહ- યત્ર ત્વિતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે સ્તુતિપ્રકર્ષાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
યદ્યપિ તાણ્ડ્યાથર્વણશ્રુત્યોર્નિર્ગુણવિદ્યાર્થયોઃ કર્મહાનમેવ શ્રુતં નોપાયનં તથાપિ કૌષીતકિશ્રુતૌ પર્યઙ્કસ્થસગુણબ્રહ્મવિદ્યાયામુપાયનં શ્રુતમત્રોપસંહર્તવ્યમિત્યાશઙ્ક્ય વિદ્યાભેદાન્નોપસંહાર ઇત્યાહ- વિદ્યાન્તરેતિ ।
કિઞ્ચ યથા મન્ત્રકર્મણામનાવશ્યકત્વાદ્વિદ્યાસ્વનુપસંહાર ઉક્તઃ તથા પરૈરુપાદાનં વિનાપિ હાનસંભવેનોપાદનસ્યાનાવશ્યકત્વાન્ન પ્રાપ્તિરિતિ દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- હાનૌ ત્વિયાદિના ।
ઉપાયનશબ્દસ્ય શેષત્વાદ્ધાનશબ્દેનાપેક્ષિતત્વાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।

અશ્વરોમદૃષ્ટાન્તેન વિધૂતયોઃ પુણ્યપાપયોઃ પરત્રાવસ્થાનસાપેક્ષત્વાત્પરૈરૂપાદાનં વાચ્યમિતિ ભાવઃ ।
વિદ્યાભેદે ગુણાનુપસંહાર ઇતિ વ્યવસ્થાનુષ્ઠાનવિષયા ન સ્તુતિવિષયેત્યાહ- યદુચ્યત ઇતિ ।
મન્યતે સૂત્રકાર ઇત્યર્થઃ ।
નનુ શ્રુતહાનાર્થવાદેનાપિ સ્તુતિસિદ્ધૌ કિમર્થમુપાયનાર્થવાદ આનીયતે, તત્રાહ- સ્તુતિપ્રકર્ષલાભાયેતિ ।
નન્વર્થવાદસ્ય વિધિના સંબન્ધઃ પ્રસિદ્ધો નાર્થવાદાન્તરેણેત્યત આહ- પ્રસિદ્ધા ચેતિ ।
ઇતો ભૂલોકાદિત્યર્થઃ ।
હેમન્તશિશિરયોરૈક્યાત્પઞ્ચર્તવઃ ।
યજ્ઞસ્ય પુરુષરૂપકલ્પનાયાં સેન્દ્રિયત્વાય ત્રિષ્ટુભૌ ભવત ઇત્યુક્તં બહ્વૃચબ્રાહ્મણે, તત્ર ત્રિષ્ટુભશ્છન્દોમાત્રત્વાત્કથમિન્દ્રિયત્વકલ્પનેત્યાકાઙ્ક્ષાયાં યજુર્વાક્યં સંવાદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વમૂર્તયોઃ પુણ્યપાપયોઃ ઉપાદાનસ્યાસંભવાદનુપસંહાર ઇત્યત આહ- વિદ્યાસ્તુત્યર્થત્વાચ્ચેતિ ।
વિદ્વન્નિષ્ઠયોરેવ તયોઃ ફલં પરે પ્રાપ્નુવન્તિ વિદ્યાસામર્થ્યાદિત્યુપયન્તિપદેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વન્યનિષ્ટકર્મણોરન્યત્ર ફલસંચારઃ કથમ્ ।
નનુ વચનબલાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
ફલમુપયન્તીત્યશ્રુતેઃ ।
નચ યથા પુત્રકૃતશ્રાદ્ધસ્ય પિતૃષુ ફલં તથાત્રેતિ વાચ્યં, યસ્ય ફલમુદ્દિશ્ય યત્કર્મ વિહિતં તસ્ય તત્ફલમિતિ ન્યાયેન પિતૃણાં તૃપ્ત્યુદ્દેશેન કૃતકર્મણો વ્યધિકરણફલત્વે ઽપિ વિદુષઃ કર્મકાલે ઽનુદ્દિષ્ટવ્યધિકરણફલાયોગાત્ ।
કિઞ્ચ વિદુષો દેહપાતે કર્મણો ઽસત્ત્વાદ્યાવજ્જીવં વિદ્વત્સેવકસ્ય તદ્દ્વેષિણો વા ફલં સ્યાદિત્યત આહ- નાતીવાભિનિવેષ્ટવ્યમિતિ ।
વિદ્વત્સેવાદ્વેષાભ્યાં વિદ્વન્નિષ્ઠપુણ્યપાપતુલ્યે પુણ્યપાપે સેવકદ્વેષિણોર્જાયેતે જાતયોઃ ફલતઃ સ્વીકાર ઉપાયનમિતિ પરિહારસ્ય સુલભત્વાદનાગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાયનાદેઃ સ્તુતિત્વે લિઙ્ગમાહ- ઉપાયનેતિ ।
ઉપાયનવિવક્ષાયામુપાયનસ્યૈવોપસંહારં સૂત્રકારો બ્રૂયાદતઃ શબ્દસ્ય તં બ્રૂવન્સ્તુતિં સૂચયતીત્યર્થઃ ।
વિદ્યાવિચારાત્મકે પાદે સ્તુતિવિચારસ્ય કા સંગતિરિત્યત આહ- તસ્માદિતિ ।
શાખાન્તરસ્થો વિશેષઃ શાખાન્તરે ઽપિ ગ્રાહ્ય ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- કુશેતિ ।
કુશા ઉદ્ગાતૃણાં સ્તોત્રગણનાર્થાઃ શલાકા દારુમય્યઃ, ભો કુશાઃ, યૂયં વાનસ્પત્યાઃ વનસ્થમહાવૃક્ષો વનસ્પતિઃ તત્પ્રભવાઃ સ્થ તા ઇત્થંભૂતા યૂયં મા પાત માં રક્ષતેતિ યજમાનપ્રાર્થના ।
અત્ર તા ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાદૌદુમ્બર્ય ઇતિ ભાષ્યાચ્ચ શલાકાસુ કુશશબ્દસ્ય સ્ત્રીત્વં મન્તવ્યં દર્ભવિષયસ્ય ન સ્ત્રીત્વં, અસ્ત્રી કુશમિત્યનુશાસનાત્ ।
છન્દોદૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- યથાચેતિ ।
નવાક્ષરાણિ છન્દાંસિ આસુરાણ્યન્યાનિ દૈવાનિ તેષાં ક્વચ્છિન્દોભિઃ સ્તુવત ઇત્યત્રાવિશેષપ્રાપ્તૌ પૈઙ્ગિવાક્યાદ્વિશેષગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
સ્તુતિં વિવૃણોતિ- યથેતિ ।
આતિરાત્રે ષોડશિનો ગ્રહસ્યાઙ્ગભૂતં સ્તોત્રં કદેતિ છન્દોગાદીનામાકાઙ્ક્ષાયામુદયસમયાવિષ્ટે સૂર્યે ષોડશિનઃ સ્તોત્રમિત્યાર્ચશ્રુતેઃ કાલવિશેષગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
ઋચો ઽધીયત ઇત્યાર્ચાઃ ।
ઉપગાનં વિભજતે- યથેતિ ।
ઽઋત્વિજ ઉપગાયન્તિઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ ઽનાધ્વર્યુરૂપગાયતિઽઇતિ શ્રુત્યન્તરાદધ્વર્યુભિન્ના ઋત્વિજ ઉપગાયન્તીતિ વિશેષગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ કુશાદિવાક્યાનામપિ કિમિતિ વિશેષશ્રુત્યન્તરૈકવાક્યતાભ્યુપગમ્યતે, તત્રાહ- શ્રુત્યન્તરકૃતં હીતિ ।
સામાન્યવિશેષયોરેકવાક્યતારૂપાયાં ગતૌ સત્યાં વાક્યભેદં કૃત્વા નાધ્વર્યુરિતિ નિષેધાદવિશેષશ્રુતેશ્ચાધ્વર્યુરુપગાયતિ નોપગાયતિ ચેત્યેવં સર્વત્ર વિકલ્પો ન યુક્તઃ, વ્રીહિયવયોસ્ત્વગત્યા વિકલ્પ આશ્રિત ઇત્યર્થઃ ।
વિકલ્પસ્યાન્યાય્યત્વમષ્ટદોષદુષ્ટત્વાત્ ।
તથાહિ-યદિ વ્રીહિવાક્યમાશ્રીયતે તદા યવવાક્યસ્યેષ્ટપ્રામાણ્યત્યાગઃ, અનિષ્ટાપ્રામાણ્યસ્વીકારઃ, કદાચિદ્યવવાક્યાશ્રયણે ત્યક્તપ્રામાણ્યસ્વીકારઃ, સ્વીકૃતાપ્રામાણ્યત્યાગશ્ચેત્યેકસ્મિન્યવવાક્યે ચત્વારો દોષા ભવન્તિ ।
એવં વ્રીહિવાક્યેપિ ચત્વારો દોષા ઇત્યેવં દુષ્ટવિકલ્પપરિહારાય ભિન્નશાખશ્રુત્યોરપ્યેકવાક્યતા જૈમિનિસંમતેત્યાહ- તદુક્તમિતિ ।
જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે ઽદીક્ષિતો ન જુહોતિઽ, ઇતિ શ્રુતં ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ઽઇતિ ચાન્યત્ર શ્રુતં તત્ર યદિ નદીક્ષિતવાક્યં હોમપ્રતિષેધકં સ્યાત્તદા ક્રત્વર્થત્વાન્નિષેધો ઽનુષ્ઠેયઃ, યાવજ્જીવવિધિના હોમો વાનુષ્ઠેય ઇતિ વિકલ્પઃ સ્યાત્, સ ચાન્યાય્યઃ ।
અપિ તુ યાવજ્જીવવાક્યં પ્રતિ નદીક્ષિતવાક્યસ્ય શેષત્વાન્નકાર ઇતરપર્યુદાસાર્થકઃ સ્યાદ્દીક્ષિતાન્યલક્ષકઃ સ્યાત્, ન હોમપ્રતિષેધકઃ, તસ્માદદીક્ષિતો યાવજ્જીવં જુહુયાદિત્યેકવાક્યતેતિ નદીક્ષિતાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર ભગવત્પાદૈઃ સૂત્રમેવ પઠિતં, મિશ્રૈસ્તુ પર્યુદાસાધિકરણસિદ્ધાન્તસૂત્રં ઽઅપિ તુ વાક્યશેષઃ સ્યાદન્યાય્યત્વાદ્વિકલ્પસ્ય વિધીનામેકદેશઃ સ્યાત્ઽઇતિ સ્થિતમત્રાર્થતઃ પઠિતમિત્યુક્તં તચ્ચિન્ત્યમ્ ।
સૂત્રાર્થસ્તુ યજ્ઞમાત્રે યેયજામહે ઇતિ પ્રયોક્તવ્યમિતિ શ્રુતં, નાનુયાજેષુ યેયજામહં કરોતીત્યપિ શ્રુતં, તત્ર નકારસ્ય નિષેધકત્વે ઽપ્યતિરાત્રે ષોડશિગ્રહણાગ્રહણયોરિવાનુયાજેષુ યજ્ઞત્વાવિશેષાત્પ્રયોક્તવ્યં નિષેધાન્ન પ્રયોક્તવ્યમિતિ વિકલ્પઃ સ્યાત્, તસ્યાન્યાય્યત્વાત્ યેયજામહવિધેરેવ નાનુયાજવાક્યમેકદેશઃ સ્યાત્, પર્યુદાસવૃત્ત્યા વિધિવાક્યશેષઃ સ્યાદિતિ યાવત્ ।
તથા ચાનુયાજભિન્નેષુ યાગેષુ યેયજામહ ઇતિ પ્રયોક્તવ્યમિત્યેકવાક્યતેતિ ।
વર્ણકાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
પૂર્વત્રવિધૂનનં કર્મહાનિરિતિ સિદ્ધવત્કૃત્ય ઉપાયનોપસંહાર ઉક્તઃ, અત્ર સૈવ સાધ્યત ઇતિ ભેદઃ ।
ઉભયત્ર લક્ષણાસામ્યાત્સંશયમાહ- કિમિતિ ।
વિધૂનનસ્ય હિ ફલદ્વયમશ્વરોમાદિષુ દૃષ્ટં પૂર્વસ્વભાવાત્ ચ્યુતિરન્યત્ર સંક્રાન્તિશ્ચેતિ ।
તત્ર સંક્રાન્તિરૂપહાનિર્લક્ષણીયા કિંવા ચ્યુતિરિતિ સંશયાર્થઃ ।
તત્ર વિધૂનનશબ્દસ્ય કમ્પનં મુખ્યાર્થ ઇતિ તાવત્સર્વસંમતમ્ ।
તચ્ચામૂર્તયોઃ પુણ્યપાપયોર્ન સંભવતિ ।
અતસ્તયોર્યઃ સ્વભાવઃ ફલદાતૃત્વશક્તિસ્તતશ્ચાલનં વિદ્યયા પ્રતિબન્ધાચ્ચ્યુતિઃ સા લક્ષણીયા ન હાનિરમૂર્તયોરન્યત્ર સંક્રાન્ત્યયોગાદન્યસાપેક્ષત્વાચ્ચેતિ પૂર્વપક્ષાર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- હાનાવેવેતિ ।
યદિ ચ્યુતિમાત્રં લક્ષ્યં તદોપયન્તીત્યનન્વિતં સ્યાત્ ।
નચ યત્ર ધુનોતેરૂપાયનશબ્દસાંનિધ્યં તત્ર હાનિર્લક્ષ્યતે ન કેવલધુનોતેર્હાનિશ્ચાન્યત્ર વિદુષઃ સેવકાદૌ તુલ્યકર્મસંક્રાન્તિરિતિ નાસંભવ ઇતિ વાચ્યં, કેવલધુનોતેરપિ મુખ્યાર્થાસંભવેનાન્યત્ર લક્ષ્યતયા બુદ્ધિસ્થહાનિલક્ષણાયા એવ યુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ઉપાયનસ્યામુખ્યત્વાન્ન ક્વાપિ હાનિલક્ષણાબીજત્વમિતિ શઙ્કિત્વા પુણ્યપાપયોઃ ફલતઃ સ્વીકારાત્મકમુપાયનં હાનિં વિનાનુપપન્નં સલ્લક્ષણાનિર્ણાયકમિતિ પરિહરતિ- યદ્યપીત્યાદિના ।
યથાન્યત્રશ્રુતમૌદુમ્બરત્વાદિકં કુશાદિનિર્ણાયકં તથેદમુપાયનં વિધૂનનસ્ય હાનત્વે નિશ્ચાયકમિત્યાહ- ક્વચિદપીતિ ।
વિધૂનનં મુખ્યં કિમિતિ નોચ્યતે, તત્રાહ- નચેતિ ।
તથાપિ હાનં કથં લક્ષ્યત ઇત્યાશઙ્ક્ય મુખ્યસંબન્ધાદિત્યાહ- અશ્વશ્ચેતિ ।
અનુપપત્તિસંબન્ધૌ લક્ષણાબીજરૂપામુક્ત્વા લક્ષકં પદં નિર્દિશતિ- અશ્વ ઇવેતિ ।

વિધૂયેતિ પદં દૃષ્ટાન્તે હાનપર્યન્તં સદ્દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ હાનલક્ષકમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા હાનવાચકમેવાસ્તુ નચ ધૂઞ્ કમ્પન ઇતિ ધાતુપાઠવિરોધસ્તસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાદિત્યાહ- અનેકેતિ ।
શાખાન્તરસ્થમુપાયનં વિધૂનનસ્ય હાનત્વનિશ્ચાયકમિત્યત્ર જૈમિનિસૂત્રં તદુક્તમિતિ ગૃહીતપૂર્વં વ્યાખ્યાતમિત્યર્થઃ ।
એવં વિધૃનનસ્ય હાનિત્વિસિદ્ધેઃ કેવલહાનાવુપાયનોપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.15.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.16.27
16 સાંપરાયાધિકરણમ્ । સૂ. 27-28
સાંપરાયે તર્તવ્યાભાવાત્ તથા હ્ય્ અન્યે । બ્બ્સ્_3,3.27 ।
દેવયાનેન પથા પર્યઙ્ કસ્થં બ્રહ્માભિપ્રસ્તિતસ્ય વ્યધ્વનિ સુકૃતદુષ્કૃતયોર્વિભાગં કૌષીતકિનઃ પર્યઙ્ કવિદ્યાયામમનન્તિ ઽસ એતં દેવયાનં પન્તાનમાસાદ્યાગ્નિલોકમાગચ્છતિઽ (કૌ. 1.3) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસ આગચ્છતિ વિરજાં નદીં તાં મનસૈવાત્યેતિ તત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુતેઽ (કૌ. 1.4) ઇતિ ।
તત્કિં યથાશ્રુતં વ્યધ્વન્યેવ વિયોગવચનં પ્રતિપત્તવ્યમાહોસ્વિદાદાવેવ દેહાદપસર્પણ ઇતિ વિચારણાયાં શ્રુતિપ્રામાણ્યાદ્યથાશ્રુતિ પ્રતિપત્તિપ્રસક્તૌ પઠતિ - સાંપરાય ઇતૈ ।
સાંપરાયે ગમન એવ દેહાદપસર્પણ ઇદં વિદ્યાસામર્થ્યાત્સુકૃતદુષ્કૃતહાનં ભવતીતિ પ્રતિજાનીતે ।
હેતું ચાચષ્ટો તર્તવ્યાભાવાદિતિ ।
નહિ વિદુષઃ સંપરેતસ્ય વિદ્યયા બ્રહ્મ સંપ્રેપ્સતો ઽન્તરાલે સુકૃતદુષ્કૃતાભ્યાં કિઞ્ચિત્પ્રાપ્તવ્યમસ્તિ યદર્થં કતિચિત્ક્ષણાનક્ષીણે તે કલ્પેયાતામ્ ।
વિદ્યાવિરુદ્ધફલત્વાત્તુ વિદ્યાસામર્થ્યેન તયોઃ ક્ષયઃ સ ચ યદૈવ વિદ્યા ફલાભિમુખી તદૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
તસ્માત્પ્રાગેવ સન્નયં સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયઃ પશ્ચાત્પઠ્યતે ।
તથા હ્યન્યે ઽપિ શિખિનસ્તાણ્ડિનઃ શાટ્યાયનિનશ્ચ પ્રાગવસ્થાયામેવ સુકૃતદુષ્કૃતહાનમામનન્તિ ઽઅશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપમ્ઽ (છા. 8.13.1) ઇતિ, ઽતસ્ય પુત્રા દાયમુપયન્તિ સુહૃદઃ સાધુકૃત્યાં દ્વિષન્તઃ પાપકૃત્યામ્ઽ ઇતિ ચ

સંપરાયે અન્યે ।
વ્યધ્વનિ અર્ધમાર્ગે ।
પૂર્વોક્તં વિધૂનનસ્ય હાનત્વમુપજીવ્ય હાનસ્ય નદીતરણાનન્તર્યશ્રુતેરશ્વૈવ રોમાણિ ઇત્યાદૌ દેહત્યાગાત્પ્રાક્કાલત્વશ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
બ્રહ્મલોકમાર્ગમધ્યે વિરજાખ્યાં નદીમત્યેતિ તત્સુકૃતદુષ્કૃતે વિધૂનુતે, ઇત્યત્ર તદિતિસર્વનામશ્રુત્યાસ્તેનેત્યર્થતયા સંનિહિતનદીતરણસ્ય કર્મહાનિહેતુત્વોક્તેરર્ધપથે કર્મક્ષય ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર વિદ્યાયાઃ કર્મક્ષયહેતુત્વાસિદ્ધેઃ પૂર્વપક્ષે, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ મત્વા સિદ્ધાન્તયતિ- સાંપરાય ઇતિ ।
મરણાત્પ્રાગિત્યર્થઃ ।
સંપરેતસ્ય મૃતસ્ય કઞ્ચિત્કાલં કર્મસત્ત્વે ફલાભાવાદ્દેવયાનમાર્ગપ્રવેશાયોગાચ્ચાદાવેવ ક્ષય ઇત્યર્થઃ ।
ક્ષયહેતોર્વિદ્યાયા મધ્યેમાર્ગમસત્ત્વાચ્ચેત્યાહ- વિદ્યાવિરુદ્ધેતિ ।
નદીતરણાનન્તરપાઠસ્તુ બાધ્યઃ, અર્થવિરોધાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
તદિતિ સર્વનામ્નાપિ પ્રકૃતવિદ્યૈવોચ્યત ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.16.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.16.28
છન્દત ઉભયાવિરોધાત્ । બ્બ્સ્_3,3.28 ।
યદિ ચ દેહાદપસૃપ્તસ્ય દેવયાનેન પથા પ્રસ્થિતસ્યાર્ધપથે સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયો ઽભ્યુપગમ્યેત તતઃ પતિતે દેહે યમનિયમવિદ્યાભ્યાસાત્મકસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયહેતોઃ પુરુષપ્રયત્નસ્યેચ્છાતો ઽનુષ્ઠાનાનુપપત્તેરનુપપત્તિરેવ તદ્ધેતુકસ્ય સુકૃતદુષ્કૃતક્ષયસ્ય સ્યાત્ ।
તસ્માત્પૂર્વમેવ સાધકાવસ્થાયાં છન્દતો ઽનુષ્ઠાનં તસ્યસ્યાત્ ।
તત્પૂર્વકં ચ સુકૃતદુષ્કૃતહાનમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં નિમિત્તનૈમિત્તિકયોરુપપત્તિસ્તાણ્ડિશાટ્યાયનિશ્રુત્યોશ્ચ સંગતિરિતિ

કિઞ્ચ મૃતસ્ય છન્દતો યથાકામં વિદ્યાનુષ્ઠાનાનુપપત્તેરુભ્યોર્વિદ્યાકર્મક્ષયયોઃ શ્રુતો હેતુફલભાવો વિરુધ્યતે ।
કિઞ્ચ સતિ પુષ્કલહેતૌ ન કાર્યવિલમ્બ ઇતિ ન્યાયોપેતતાણ્ડ્યાદિશ્રુતિવિરોધસ્તવ સ્યાદસ્મત્પક્ષે ત્વવિરોધ ઇત્યાહ- છન્દત ઇતિ ।
તસ્માત્કર્મહાનસ્ય વિદ્યાફલત્વાત્કેવલહાનાવુપાયનોપસંહારો વિદ્યાસ્તુતય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.16.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.17.29
17 ગતેરર્થવત્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 29-30
ગતેર્ અર્થવત્ત્વમ્ ઉભયથાન્યથા હિ વિરોધઃ । બ્બ્સ્_3,3.29 ।
ક્વચિત્પુણ્યપાપહાનસંનિધૌ દેવયાનઃ પન્થાઃ શ્રૂયતે ક્વચિન્ન ।
તત્ર સંશયઃ - કિં હાનાવવિશેષેણૈવ દેવયાનઃ પન્થાઃ સંનિપતેદુત વિભાગેન ક્વચિત્સંનિપતેત્ ક્વચિન્નેતિ ।
યથા તાવદ્ધાનાવવિશેષેણૈવોપાયનાનુવૃત્તિરુક્તૈવં દેવયાનાનુવૃત્તિરપિ ભવિતુમર્હતીત્યસ્યાં પ્રાપ્તાવાચક્ષ્મહે ।
ગતેર્દેવયાનસ્ય પથોર્ઽથવત્ત્વમુભયથા વિભાગેન ભવિતુમર્હતિ ક્વચિદર્થવતી ગતિઃ ક્વચિન્નેતિ નાવિશેષેણ ।
અન્યથા હ્યવિશેષેણૈવૈતસ્યાં ગતાવઙ્ગીક્રિયમાણાયાં વિરોધઃ સ્યાત્ ।
ઽપુણ્યપારપે વિધૂય નિરઞ્જનઃ પરમં સામ્યમુપૈતિઽ (મુ. 3.1.3) ઇત્યસ્યાં શ્રુતૌ દેશાન્તરપ્રાપણી ગતિર્વિરુધ્યેત ।
કથં હિ નિરઞ્જનો ઽગન્તા દેશાન્તરં ગચ્છેત્ ।
ગન્તવ્યં ચ પરમં સામ્યં ન દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યાયત્તમિત્યાનર્થક્યમેવાત્ર ગતેર્મન્યામહે

ગતેરર્થવત્ત્વઙ્ ક્વચિત્સગુણવિદ્યાયાં માર્ગઃ શ્રૂયતે નિર્ગુણવિદ્યાયાં ન શ્રૂયતે ।
તત્ર હાનસંનિધૌ માર્ગસ્ય શ્રુતત્વાદનપેક્ષિતત્વાચ્ચ સંશયે દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- યથા તાવદિતિ ।
ઉપાયનવન્મર્ગસ્યાપિ ક્વચિચ્છ્રુતત્વાત્સર્વત્રોપસંહાર ઇત્યર્થઃ ।
અત્ર નિર્ગુણવિદો ઽપિ મુક્ત્યર્થં માર્ગાપેક્ષા પૂર્વપક્ષે, સિદ્ધાન્તે ત્વનપેક્ષેતિ ફલમ્ ।
દેશાદિવ્યવહિતવસ્તુપ્રાપ્તૌ માર્ગસ્યાપેક્ષેતિન્યાયાનુગૃહીતશ્રુતિવિરોધાન્નોપસંહાર ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
નિરઞ્જનો ઽસઙ્ગઃ, સામ્યં બ્રહ્મ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.17.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.17.30
ઉપપન્નસ્ તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેર્ લોકવત્ । બ્બ્સ્_3,3.30 ।
ઉપપન્નશ્ચાયમુભયથાભાવઃ ક્વચિદર્થવતી ગતિઃ ક્વચિન્નેતિ ।
તલ્લક્ષણાર્થોપલબ્ધેઃ ।
ગતિકારણભૂતો હ્યર્થઃ પર્યઙ્ કવિદ્યાસુ સગુણેષૂપાસનેષૂપલભ્યતે ।
યત્ર હિ પર્યઙ્ કારોહણં પર્યઙ્ કસ્તેન બ્રહ્મણા સંવદનં વિશિષ્ટગન્ધાદિ પ્રાપ્તિશ્ચેત્યેવમાદિ બહુ દેશાન્તરપ્રાપ્ત્યાયત્તં ફલં શ્રૂયતે તત્રાર્થવતી ગતિઃ ।
નહિ સમ્યગ્દર્શને તલ્લક્ષણાર્તોપલબ્ધિરસ્તિ ।
નહ્યાત્મૈકત્વદર્શિનામાપ્તકામાનામિહૈવ દગ્ધાશેષક્લેશબીજાનામારબ્ધભોગકર્માશયક્ષપણવ્યતિરેકેણાપેક્ષિતવ્યં કિઞ્ચિદસ્તિ તત્રાનર્થિકા ગતિઃ ।
લોકવચ્ચૈષ વિભાગો દ્રષ્ટવ્યો યથા લોકે ગ્રામપ્રાપ્તૌ દેશાન્તરપ્રાપણઃ પન્થા અપેક્ષ્યતે નારોગ્યપ્રાપ્તાવેવમિહાપીતિ ।
ભૂયશ્ચૈનં વિભાગં ચતુર્થાધ્યાયે નિપુણતરમુપપાદયિષ્યામઃ

નનુ તર્હિ સગુણવિદ્યાયામપિ માર્ગો વ્યર્થ ઇત્યત આહ- ઉપપન્ન ઇતિ ।
સા ગતિર્લક્ષણં કારણં યસ્યાર્થસ્ય સ તલ્લક્ષણાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.17.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.18.31
18 અનિયમાધિકરણમ્ । સૂ. 31
અનિયમઃ સર્વાસામ્ અવિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યામ્ । બ્બ્સ્_3,3.31 ।
સગુણાસુ વિદ્યાસુ ગતિરર્થવતી ન નિર્ગુણાયાં પરમાત્મવિદ્યાયામિત્યુખ્તમ્ ।
સગુણાસ્વપિ વિદ્યાસુ કાસુચિદ્ગતિઃ શ્રૂયતે યથા પર્યઙ્ કવિદ્યાયામુપકોસલવિદ્યાયાં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં દહરવિદ્યાયામિતિ ।
નાન્યાસુ યથા મધુવિદ્યાયાં શાણ્ડિલ્યવિદ્યાયાં ષોડષકલવિદ્યાયાં વૈશ્વાનરવિદ્યાયામિતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં યાસ્વેવૈષા ગતિઃ શ્રૂયતે તાસ્વેવ નિયમ્યેતોતાનિયમેન સર્વાભિરેવઞ્જાતીયકાભિર્વિદ્યાભિરભિસંબધ્યતેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં નિયમ ઇતિ ।
યત્રૈવ શ્રૂયતે તત્રૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
પ્રકરણસ્ય નિયામકત્વાત્ ।
યદ્યન્યત્ર શ્રૂયમાણાપિ ગતિર્વિદ્યાન્તરં ગચ્છેચ્છ્રુત્યાદીનાં પ્રામાણ્યં હીયેત સર્વસ્ય સર્વાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપિચાર્ચિરાદિકૈકૈવ ગતિરુપકોસલવિદ્યાયાં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં ચ તુલ્યવત્પઠ્યતે તત્સર્વાર્થત્વે ઽનર્થકં પુનર્વચનં સ્યાત્ ।
તસ્માન્નિયમ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે પઠતિ - અનિયમ ઇતિ ।
સર્વાસામેવાભ્યુદયપ્રાપ્તિફલાનાં સગુણાનાં વિદ્યાનામવિશેષેણૈષા દવયાનાખ્યા ગતિર્ભવિતુમર્હતિ ।
નન્વનિયમાભ્યુપગમે પ્રકરણવિરોધ ઉક્તઃ ।
નૈષો ઽસ્તિ વિરોધઃ શબ્દાનુમાનાભ્યાં શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિત્યર્થઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽતદ્ય ઇત્થં વિદુઃઽ (છા. 5.10.1) ઇતિ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવતાં દેવયાનં પન્થાનમવતારયન્તી ઽયે ચેમે ઽરણ્યે શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતેઽ (છા. 5.10.1) ઇતિ વિદ્યાન્તરશીલિનામપિ પ્ચાગ્નિવિદ્યાવિદ્ભિઃ સમાનમાર્ગતાં ગમયતિ ।
કથં પુનરવગમ્યતે વિદ્યાન્તરશીલિનામિયં ગતિરિતિ ।
નનુ શ્રદ્ધાતપઃપરાયણાનામેવ સ્યાત્તન્માત્રશ્રવણાત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
નહિ કેવલાભ્યાં શ્રદ્દાતપોભ્યામન્તરેણ વિદ્યાબલમેષા ગતિર્લભ્યતે ઽવિદ્યયા તદારોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ।
ન તત્ર દક્ષિણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃઽ ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તસ્માદિહ શ્રદ્ધાતપોભ્યાં વિદ્યાન્તરોપલક્ષણમ્ ।
વાજસનેયિનસ્તુ પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાધિકારે ઽધીયતે - ઽય એવમેતદ્વિદુર્યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાં સત્યમુપાસતેઽ (બૃ. 6.2.15) ઇતિ ।
તત્ર શ્રદ્ધલવો યે સત્યં બ્રહ્મોપાસત ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
સત્યશબ્દસ્ય બ્રહ્મણ્યસકૃત્પ્રયુક્તત્વાત્ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાવિદાં ચેત્થંવિત્તયૈવોપાત્તત્વાદ્વિદ્યાન્તરપરાયણાનામેવૈતદુપાદાનં ન્યાય્યમ્ ।
ઽઅથ ય એતૌ પન્થાનૌ ન વિદુસ્તે પતઙ્ગા યદિદં દન્દશૂકમ્ઽ (બૃ. 6.2.16) ઇતિ ચ માર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનાં કષ્ટામધોગતિં ગમયન્તી શ્રુતિર્દેવયાનપિતૃયાણયોરેવૈનાનન્તર્ભાવયતિ ।
તત્રાપિ વિદ્યાવિસેષાદેષાં દેવયાનપ્રતિપત્તિઃ ।
સમૃતિરપિ - ઽશુક્લકૃષ્ણે ગતી હ્યેતે જગતઃ શાશ્વતે મતે ।
એકયા યાત્યાનાવૃત્તિમન્યયાવર્તતે પુનઃઽ (ભ.ગી. 8.23) ઇતિ ।
યત્પુનર્દેવયાનસ્ય પથો દ્વિરામ્નાનમુપકોસલવિદ્યાયાં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયાં ચ તદુભયત્રાપ્યનુચિન્તનાર્થમ્ ।
તસ્માદનિયમઃ

fન્: શ્રદ્ધાતપૌપલક્ષિતં બ્રહ્મ ધ્યાયન્તિ ।
દન્દશૂકઃ સર્પઃ ।
અનિયમઃ સર્વાસાં ।
અત્રાપ્યર્ચિરાદિમાર્ગ એવ વિષયસ્તત્ર વિદ્યાવિશેષપ્રકરણાદવિશેષશ્રુતેશ્ચ સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
સગુણનિર્ગુણવિદ્યાસુ માર્ગસ્ય ભાવાભાવવ્યવસ્થાવત્સગુણાસ્વપિ વ્યવસ્થેતિ દૃષ્ટાન્તેન પ્રાપ્તૌ સિદ્ધાન્તે વ્યવસ્થાપવાદાદ્ગતિનિયમો ઽનિયમ ઉભયત્ર ફલમ્ ।
નિયમે પ્રકરણમુક્ત્વા પુનરુક્તિં લિઙ્ગમાહ- અપિચેતિ ।
એકત્રોક્તગતેરન્યત્ર પ્રાપ્તૌ પુનરુક્તિર્વૃથા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- સર્વાસામિતિ ।
અભ્યુદયો બ્રહ્મલોકઃ ।
અવિશેષશ્રુત્યાદિના પ્રકરણબાધો ન દોષ ઇત્યાહ- નૈષ ઇતિ ।
તત્તત્ર અધિકૃતાનાં મધ્યે ય ઇત્થં પઞ્ચાગ્નીન્વિદુર્યે ચામી અરણ્યે શ્રદ્ધાતપ ઇત્યુપાસતે શ્રદ્ધાતપૌપલક્ષિતં બ્રહ્મ ધ્યાયન્તિ તે ઽર્ચિષમભિસંભવન્તીત્યન્વયઃ ।
નનુ શ્રદ્ધાતપોમાત્રશ્રુતેસ્તાભ્યામેવાર્ચિરાદિગમનં સ્યાન્ન વૈશ્વાનરાદિવિદ્યાશીલાનામિતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
અવિદુષાં ગતિનિષેધાચ્છ્રદ્ધાતપઃશબ્દાભ્યાં તત્સાધ્યબ્રહ્મવિદ્યાલક્ષણેતિ પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
તત્ બ્રહ્મલોકસ્થાનં, પરાગતાઃ પરાવૃત્તાઃ, કામક્રોધદોષા ન સન્તીતિ યાવત્ ।
દક્ષિણાઃ કેવલકર્મિણસ્તપસ્વિનો ઽપ્યવિદ્વાંસો ન ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ।
લક્ષણાદોષહીનં વાક્યમાહ- વાજસનેયિનસ્ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ વિદ્યાકર્મલક્ષણમાર્ગદ્વયભ્રષ્ટાનામધોગતિશ્રુતેઃ વૈશ્વાનરાદ્યુપાસકાનામર્ચિરાદિમાર્ગપ્રાપ્તિરિત્યાહ- અથ ય એતાવિતિ ।
દન્દશૂકઃ સર્પઃ ।
કિઞ્ચ ઽઅગ્નિર્જ્યોતિરાહ-શુક્લઃ ષણ્માસા ઉત્તરાયણમ્ ।
તત્ર પ્રયાતા ગચ્છન્તિ બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદો જનાઃઽઇત્યવિશેષેણોપસકાનામર્ચિરાદિગતિમુક્ત્વોપસંહારસ્મૃતેશ્ચ તેષાં તત્પ્રાપ્તિરિત્યાહ- સ્મૃતિરિતિ ।
શુક્લ ગતિરાર્ચિરાદિકા, કૃષ્ણા ધૂમાદિકા, જગતો વિદ્યાકર્માધિકૃતસ્ય, શાશ્વતે ધ્રુવે સંમતે ।
તત્રૈકયા શુક્લયા પુનરાવૃત્તિવર્જં કાર્યં બ્રહ્મ ગચ્છતિ અન્યયા સ્વર્ગે ગત્વા પુનરાયાતીત્યર્થઃ ।
પુનરુક્તિદોષં દૂષયતિ- યત્પુનરિતિ ।
તત્ર તત્ર માર્ગશ્રુતિરન્વહં માર્ગચિન્તનાર્થં, પ્રકરણેન માર્ગધ્યાનસ્ય વિદ્યાઙ્ગત્વાવગમાત્ ।
તથાચ વક્ષ્યતિ સૂત્રકારઃ-ઽતચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ચઽઇતિ ।
યેષાં ન શ્રુતો માર્ગસ્તે માર્ગધ્યાનં વિનાપિ વિદ્યાસામર્થ્યાન્માર્ગં લભન્ત ઇતિ જ્ઞાપનાર્થા પુનરુક્તિરિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્સર્વોપાસનાસુ પ્રતીકભિન્નાસ્વર્ચિરાદિપ્રાપ્તિરિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.18.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.19.32
19 યાવદધિકારાધિકરણમ્ । સૂ. 32
યાવદધિકારમ્ અવસ્થિતિર્ આધિકારિકાણામ્ । બ્બ્સ્_3,3.32 ।
વિદુષો વર્તમાનદેહપાતાનન્તરં દેહાન્તરમુત્પદ્યતે ન વેતિ ચિન્ત્યતે ।
નનુ વિદ્યાયાઃ સાધનભૂતાયાઃ સંપત્તૌ કૈવલ્યનિર્વૃત્તિઃ સ્યાન્ન વેતિ ।
નેયં ચિન્તોપપદ્યતે ।
નહિ પાકસાદનસંપત્તાવોદનો ભવેન્ન વેતિ ચિન્તા સંભવતિ ।
નાપિ ભુઞ્જાનસ્તૃપ્યેન્ન વેતિ ચિન્ત્યતે ।
ઉપપન્ના ત્વિયં ચિન્તા બ્રહ્મવિદામપિ કેષાઞ્ચિદિતિહાસપુરાણયોર્દેહાન્તરોત્પત્તિદર્શનાત્ ।
તથાહ્યપાન્તરતમા નામ વેદાચાર્યઃ પુરાણર્ષિર્વિષ્ણુનિયોગાત્કલિદ્વાપરયોઃ સંધૌ કૃષ્ણદ્વૈપાયનઃ સંબભૂવેતિ સ્મરન્તિ ।
વસિષ્ઠશ્ચ બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રઃ સન્નિમિશાપાદપગતપૂર્વદેહઃ પુનર્બ્રહ્માદેશાન્મિત્રાવરુણાભ્યાં સંબભૂવેતિ ।
ભૃગ્વાદિનામપિ બ્રહ્મણ એવ માનસપુત્રાણાં વારુણે યજ્ઞે પુનરુત્પત્તિઃ શ્રૂયતે ।
સનત્કુમારો ઽપિ બ્રહ્મણ એવ માનસઃ પુત્રઃ સ્વયં રુદ્રાય વરપ્રદાનાત્સ્કન્દત્વેન પ્રાદુર્બભૂવ ।
એવમેવ દક્ષનારદપ્રભૃતીનાં ભૂયસી દેહાન્તરોત્પત્તિઃ કથ્યતે તેન તેન નિમિત્તેન સ્મૃતૌ ।
શ્રુતાવપિ મન્ત્રાર્થવાદયોઃ પ્રાયેણોપલભ્યતે ।
તે ચ કેચિત્પતિતે પૂર્વદેહે દેહાન્તરમાદદત્તે કેચિત્તુ સ્થિત એવ તસ્મિન્યોગૈશ્વર્યવશાદનેકદેહાદાનન્યાયેન ।
સર્વે ચૈતે સમધિગતસકલવેદાર્થાઃ સ્મર્યન્તે ।
તદેતેષાં દેહાન્તરોત્પત્તિદર્શનાત્પ્રાપ્તં બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પાક્ષિકં મોક્ષહેતુત્વમહેતુત્વં વેતિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે ।
ન ।
તેષામપાન્તરતમપ્રભૃતીનાં વેદપ્રવર્તનાદિષુ લોકસ્થિતિહેતુષ્વધિકારેષુ નિયુક્તાનામધિકારતતન્ત્રત્વાસ્થિતેઃ ।
યથાસૌ ભગવાન્સવિતા સહ્સ્રયુગપર્યન્તં જગતો ઽધિકારં ચરિત્વા તદવસાન ઉદયાસ્તમયવર્જિતં કૈવલ્યમનુભવતિ ઽઅથ તત ઊર્ધ્વં ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલ એવ મધ્યે સ્થાતાઽ (છા. 3.11.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યથાચ વર્તમાના બ્રહ્મવિદ આરબ્ધભોગક્ષયે કૈવલ્યમનુભવન્તિ ।
ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છા. 6.14.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
એવમપાન્તરમપ્રભૃતયો ઽપીશ્વરાઃ પરમેશ્વરેણ તેષુ તેષ્વધિકારેષુ નિયુક્તાઃ સન્તઃ સત્યપિ સમ્યગ્દર્શને કૈવલ્યહેતાવક્ષીણકર્માણો યાવદધૈકારમવતિષ્ઠન્તે, તદવસાને ચાપવૃજ્યન્ત ઇત્યવિરુદ્ધમ્ ।
સકૃત્પ્રવૃત્તમેવ હિ તે ફલદાનાય કર્માશયમતિવાહયન્તઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણૈવ ગૃહાદિવ ગૃહાન્તરમન્યમન્યં દેહં સંચરન્તઃ સ્વાધિકારનિવર્તનાયાપરિમુષિતસ્મૃતય એવ દેહેન્દ્રિયપ્રકૃતિવશિત્વાન્નિર્માય દેહાન્યુગપત્ક્રમેણ વાધિતિષ્ઠન્તિ ।
નચૈતે જાતિસ્મરા ઇત્યુચ્યન્તે ઽત એવૈતેઽ ઇતિ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધેઃ ।
યથાહિ સુલભા નામ બ્રહ્મવાદિની જનકેન વિવદિતુકામાખ્યુદસ્ય સ્વં દેહં જાનકં દેહમાવિશ્ય વ્યુદ્ય તેન પશ્ચાત્સ્વમેવ દેહમાવિવેશેતિ સ્મર્યતે ।
યદિ હ્યપયુક્તે સકૃત્પ્રવૃત્તે કર્મણિ કર્માન્તરં દેહાન્તરારમ્ભકારણમાવિર્ભવેત્તતો ઽન્યદપ્યદગ્ધબીજં કર્માન્તરં તદ્વદેવ પ્રસજ્યેતેતિ બ્રહ્મવિદ્યાયાઃ પાક્ષિકં મોક્ષહેતુત્વમહેતુત્વં વાશઙ્ક્યેત, નત્વિયમાશહ્ કા યુક્તા, જ્ઞાનાત્કર્મબીજદાહસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ઇતિ ।
ઽસ્મૃતિલમ્ભે સર્વગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષઃઽ (છા. 7.26.2) ઇતિ ચૈવમાદ્યા ।
સ્મૃતિરપિ - ઽયથૈધાંસિ સમિદ્ધો ઽગ્નિર્ભસ્મસાત્કુરુતેર્ઽજુન ।
જ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે તથાઽ (ભ.ગી. 4.37) ઽબીજાન્યગ્ન્યુપદગ્ધાનિ ન રોહન્તિ યથા પુનઃ ।
જ્ઞાનદગ્ધૈસ્તથા ક્લેશૈર્નાત્મા સંપદ્યતે પુનઃઽ ઇતિ ચૈવમાદ્યા ।
નચાવિદ્યાદિક્લેશદાહે સતિ ક્લેશબીજસ્ય સર્માશયસ્યૈકદેશદાહ એકદેશપ્રરોહશ્ચેત્યુપપદ્યતે ।
નહ્યગ્નિદગ્ધસ્ય શાલિબીજસ્યૈકદેશપ્રરોહો દૃશ્યતે ।
પ્રવૃત્તફલસ્ય તુ કર્માશયસ્ય મુક્તેષોરિવ વેગક્ષયાન્નિવૃત્તિઃ ।
ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરમ્ઽ (છા. 6.14.2) ઇતિ શરીરપાતાવધિ ક્ષેપકરણાત્ ।
તસ્માદુપપન્ના યાવદધિકારમાધિકારિણામવસ્થિતિઃ ।
નચ જ્ઞાનફલસ્યાનૈકાન્તિકતા ।
તથાચ શ્રુતિરવિશેષેણૈવ સર્વેષાં જ્ઞાનાન્મોક્ષં દર્શયતિ ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ।
જ્ઞાનાન્તરેષુ ચૈશ્વર્યાદિફલેષ્વાસક્તાઃ સ્યુર્મહર્ષયઃ ।
તે પશ્ચાદૈશ્વર્યક્ષયદર્શનેન નિર્વિણ્ણાઃ પરમાત્મજ્ઞાને પરિનિષ્ઠાઃ કૈવલ્યં પ્રાપુરિત્યુપપદ્યતે ।
ઽબ્રહ્મણા સહ તે સર્વે સંપ્રાપ્તે પ્રતિસંચરે ।
પરસ્યાન્તે કૃતાત્માનઃ પ્રવિશન્તિ પરં પદમ્ઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
પ્રત્યક્ષફલત્વાચ્ચ જ્ઞાનસ્ય ફલવિરહાશઙ્કાનુપપત્તિઃ ।
કર્મફલે હિ સ્વર્ગાદાવનુભવાનારૂઢે સ્યાદાશઙ્કા ભવેદ્વા ન વેતિ ।
અનુભવારૂઢં તુ જ્ઞાનફલમ્ ઽયત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.4.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ઽતત્ત્વમસિઽ (6. 8.7) ઇતિ ચ સિદ્ધવદુપદેશાત્ ।
નહિ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યસ્ય વાક્યસ્યાર્થસ્તત્ત્વં મૃતો ભવિષ્યસીત્યેવં પરિણેતું શક્યઃ ।
ઽતદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ચ સમ્યગ્દર્શનકાલમેવ તત્ફલં સર્વાત્મત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માદૈકાન્તિકી વિદુષઃ કૈવલ્યસિદ્ધિઃ

fન્: ઊર્ધ્વો વિલક્ષણઃ બ્રહ્મરૂપઃ સન્ ઉદ્ગમ્ય ।
તેન જનકેન , વ્યુદ્ય વિવાદં કૃત્વા ।
નિર્વિણ્ણા વિરક્તાઃ ।
પ્રતિસંચરઃ પ્રલપઃ ।
યાવદધિકારમ્ ।
નિર્ગુણવિદ્યાયાં ગતિર્વ્યર્થા મુક્તિફલત્વાત્, સગુણવિદ્યાસુ સર્વત્રાર્થવતી બ્રહ્મલોકફલત્વાદિતિ વ્યવસ્થા કૃતા, સા ન યુક્તા, તત્ત્વજ્ઞાનિનામપીતિહાસાદૌ પુનર્જન્મદર્શનેન જ્ઞાનસ્ય મુક્તિફલત્વાભાવાદિત્યાક્ષેપાત્સંગતિઃ ।
જ્ઞાનિનાં પુનર્જન્મદર્શનં સંશયબીજં ભાષ્યે દર્શિતમ્ ।
પૂર્વપક્ષે જ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુતીનાં જ્ઞાનસ્તુતિમાત્રત્વેન જ્ઞાનસ્ય મુક્તિફલત્વાભાવે સતિ બ્રહ્મલોકફલત્વાવિશેષાદર્ચિરાદિમાર્ગોપસંહારઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તૂક્તવ્યવસ્થાસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
શ્રુતાવપીતિ ।
મેધાતિર્થેર્મેષેતિમન્ત્રે ઇન્દ્રસ્ય મેષજન્મોપલભ્યતે ।
વસિષ્ઠ ઉર્વશીપુત્રે જાત ઇત્યેવમર્થો બહ્વૃચાર્થવાદ ઇત્યર્થઃ ।
પાક્ષિકમિત્યાપાતતઃ ।
અહેતુત્વમેવેતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
જ્ઞાનસ્ય મુક્ત્યહેતુત્વં નેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- તે ચેતિ ।
લોકવ્યવસ્થાસુ સ્વામિત્વમધિકારઃ, તત્પ્રાપકં પ્રારબ્ધં યાવદસ્તિ તાવત્કાલં જીવન્મુક્તત્વેનાધિકારિકાણામવસ્થિતિઃ, પ્રારબ્ધક્ષયે પ્રતિબન્ધકાભાવાદ્વિદેહકૈવલ્યમિત્યત્ર માનમાહ- અથેતિ ।
અથ પ્રારબ્ધક્ષયાનન્તરમ્ ।
તતઃ પશ્ચાદૂર્ધ્વો વિલક્ષણઃ કેવલઃ બ્રહ્મસ્વરૂપઃ સન્ ઉદેત્યોદ્ગમ્ય દેહં ત્યક્ત્વેતિ યાવત્ ।
એકલ એવ અદ્વિતીયઃ, મધ્યે ઉદાસીનાત્મકસ્વરૂપે તિષ્ઠતીત્યર્થઃ ।
નનુ જ્ઞાનિનામપિ જન્માન્તરં ચેત્કથં મુક્તિરિત્યત આહ- સકૃત્પ્રવૃત્તમિતિ ।
યદિ જ્ઞાનિનાં પ્રારબ્ધાતિરિક્તકર્માધીનાં જન્માન્તરં સ્યાત્તદા જ્ઞાનાન્મુક્ત્યભાવઃ સ્યાત્ ।
નૈતદસ્તિ ।
કિન્તુ બહુજન્મફલાય સકૃદુદ્ભૂતં પ્રારબ્ધં તે ક્ષપયન્તિ, જન્મગ્રહણે ઽપિ જ્ઞાનયોગબલાન્ન શોચન્તિ પ્રારબ્ધસમાપ્તૌ મુચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ ।
જ્ઞાનિનાં જન્માન્તરસ્ય પૂર્વજન્મહેતુપ્રારબ્ધાધીનતાયામલુપ્તસ્મૃતિત્વં હેતુઃ ।
યો હ્યજાતિસ્મરત્વે સતિ કર્માન્તરાધીનજન્માન્તરવાન્, સ લુપ્તસ્મૃતિરિતિ વ્યાપ્તેઃ ।
જ્ઞાનિષુવ્યાપકાભાવાદ્વિશિષ્ટવ્યાપ્યાભાવસિદ્ધિઃ ।
નનુ તેષાં જાતિસ્મરત્વાદલુપ્તસ્મૃતિત્વમન્યથાસિદ્ધિમિત્યત આહ- ન ચૈત ઇતિ ।
તથાચ તેષામજાતિસ્મરત્વરૂપવિશેષણે સતિ વિશેષ્યાભાવાદેવ વિશિષ્ટાભાવસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પૂર્વદેહેનામપ્રત્યભિજ્ઞાનહીનાઃ પરતન્ત્રાઃ સાભિમાના જાતિસ્મરાઃ, આધિકારિકાસ્તુ પૂર્વનામાનઃ સ્વતન્ત્રા નિરભિમાના ઇતિ વૈષમ્યમ્ ।
તેન જનકેન સહ વ્યુદ્ય વિવાદં કૃત્વેત્યર્થઃ ।
વિદુષઃ પ્રારબ્ધાતિરિક્તકર્માભાવાન્ન બન્ધઃ ।
નિમિત્તાભાવે નૈમિત્તિકાભાવ ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતાનાં જ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુતીનાં ન સ્તુતિમાત્રત્વમિતિમમર્થમુપપાદયતિ- યદિ હ્યુપયુક્ત ઇત્યાદિના ।
શ્રુતિસ્મૃત્યુક્તાર્થે યુક્તિમપ્યાહ- ન ચાવિદ્યેતિ ।
વિદ્યયા ક્લેશદાહાત્તત્કાર્યકર્મક્ષયશ્ચેત્તર્હિ પ્રારબ્ધસ્ય કથં સ્થિતિઃ, તત્રાહ- પ્રવૃત્તફલસ્યેતિ ।
વિદુષો દેહપાતાવધિશ્રુતેરનુભવાચ્ચ જ્ઞાનસ્યાવરકાજ્ઞાનાંશનિવર્તકસ્ય પ્રારબ્ધવિક્ષેપસ્થિત્યનુકૂલાજ્ઞાનાંશનિવર્તનસામર્થ્યાભાવસિદ્ધેર્ભોગેનૈવ પ્રારબ્ધક્ષય ઇતિ ભાવઃ ।
જ્ઞાનિનામધિકારિકત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય જ્ઞાનાત્પ્રાક્કૃતોપાસનાદિવશાદિત્યાહ- જ્ઞાનાન્તરેષુ ચેતિ ।
પ્રતિસંચરો મહાપ્રલયઃ, પરસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય, અધિકારાન્તે સાક્ષાત્કૃતાત્માનો મુચ્યન્તે ઇત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મભાવફલસ્યાપિ ભાવિત્વમાશઙ્ક્ય તત્ત્વમસીતિ શ્રુતિબાધમાહ- નહીતિ ।
તસ્માન્નિર્ગુણવિદ્યાયાં માર્ગાનુપસંહાર ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.19.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.20.33
20 અક્ષરધ્યધિકરણમ્ । સૂ. 33
અક્ષરધિયાં ત્વવરોધઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામૌપસદવત્તદુક્તમ્ । બ્બ્સ્_3,3.33 ।
વાજસનેયકે શ્રૂયતે - ઽએતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્યસ્થૂલમનણ્વહ્રસ્વમદીર્ઘમલોહિતમસ્નેહમ્ઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદિ ।
તથાથર્વણે શ્રૂયતે - ઽઅથ પરા યયા તદક્ષરમદિગમ્યતે ।
યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમગોત્રમવર્ણમ્ઽ (મુ. 1.1.5) ઇત્યાદિ ।
તથૈવાન્યત્રાપિ વિશેષનિરાકરણદ્વારેણાક્ષરં પરં બ્રહ્મશ્રાવ્યતે ।
તત્ર ચ ક્વચિત્કેચિદતિરિક્તા વિશેષાઃ પ્રતિપદ્યન્તે ।
તાસાં વિશેષપ્રતિષેધબુદ્ધીનાં કિં સર્વાસાં સર્વત્ર પ્રાપ્તિરુત વ્યવસ્થેતિ સંશયે શ્રુતિવિભાગાદ્વ્યવસ્થાપ્રાપ્તાવુચ્યતે - અક્ષરવિષયાસ્તુ વિશેષપ્રતિષેધબુદ્ધયઃ સર્વાઃ સર્વત્રાવરોદ્ધવ્યાઃ સામાન્યતદ્ભાવાભ્યામ્ - સમાનો હિ સર્વત્ર વિશેષનિરાકરણરૂપો બ્રહ્મપ્રતિપાદનપ્રકારઃ ।
તદેવ ચ સર્વત્ર પ્રતિપાદ્યં બ્રહ્માભિન્નં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તત્ર કિમિત્યન્યત્ર કૃતા બુદ્ધયો ઽન્યત્ર ન સ્યુઃ ।
તથાચ ઽઆનન્દાદયઃ પ્રધાનસ્યઽ (બ્ર.સૂ. 3.3.11) ઇત્યત્ર વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ર વિધિરૂપાણિ વિશેષણાનિ ચિન્તિતાનીહ પ્રતિષેધરૂપાણીતિ વિશેષઃ ।
પ્રપઞ્ચાર્થશ્ચાયં ચિન્તાભેદઃ ।
ઔપસદવદિતિ નિદર્શનમ્ ।
યથા જામદગ્ન્યે ઽહીને પુરોડાશિનીષૂપસત્સુ ચોદિતાસુ પુરોડાશપ્રદાનમન્ત્રાણામ્ અગ્નેર્વેર્હેત્રં વેરધ્વરમ્ ઇત્યેવમાદીનામુદ્ગાતૃવેદોત્પન્નાનામપ્યધ્વર્યુભિરભિસંબન્ધો ભવતિ ।
અધ્વર્યુકર્તૃત્વાતત્પુરોડાશપ્રદાનસ્ય પ્રધાનતન્ત્રત્વાચ્ચઙ્ગાનામ્ ।
એવમિહાપ્યક્ષરતન્ત્રત્વાત્તદ્વિશેષણાનાં યત્ર ક્વચિદપ્યુત્પન્નાનામક્ષરેણ સર્વત્રાભિસંબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તં પ્રથમે કાણ્ડે - ઽગુણમુખ્યવ્યતિક્રમે તદર્થત્વાન્મુખ્યેન વેદસંયોગઃઽ (જૈ. સૂ. 3.3.8) ઇત્યત્ર

અક્ષરધિયામ્ ।
અત્રાક્ષરબ્રહ્મપ્રમાપકા નિષેધશબ્દા વિષયાઃ, તેષુ યત્ર યાવન્તઃ શ્રુતાસ્તત્ર તાવતામશેષદ્વૈતનિષેધકત્વસંભવાસંભવાભ્યાં સંશયમાહ- તાસામિતિ ।
યથા નિર્ગુણવિદ્યાયાં માર્ગસ્યાનપેક્ષિતત્વાદનુપસંહારસ્તથા શ્રુતનિષેધાનામુપલક્ષણતયા સર્વદ્વૈતનિષેધસંભવાચ્છાખાન્તરીયનિષેધશબ્દાનામનપેક્ષિતત્વાદનુપસંહાર ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષસ્તત્ર લાઘવં ફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તુ દોષદ્વયાભાવઃ ફલમ્ ।
તથાહિ-યદિ શ્રુતશબ્દૈરશ્રુતનિષેધા લક્ષ્યન્તે તદા લક્ષણાદોષઃ, યદિ ન લક્ષ્યન્તે તદા સર્વદ્વૈતનિષેધાસિદ્ધેર્નિર્વિશેષપ્રમિત્યભાવદોષ ઇતિ વિવેકઃ ।
અક્ષરે ધર્મિણિ દ્વૈતનિષેધધિયો ઽક્ષરધિયસ્તદ્ધેતવઃ શબ્દા ઇતિ યાવત્, તાસામવરોધ ઉપસંહાર ઇતિ સૂત્રયોજના ।
શેષિબ્રહ્મણાઃ સર્વશાખાસુ ભાવાત્તત્પ્રમિતેઃ સમાનત્વાચ્છેષાણામુસંહારઃ ઇતિ ચેત્તર્હિ ન્યાયસામ્યાત્પુનરુક્તિતાવદવસ્થ્યમિત્યત આહ- પ્રપઞ્ચાર્થ ઇતિ ।
આનન્દાદીનાં સ્વરૂપત્વાદસ્તૂપસંહારઃ નિષેધાનામનાત્મત્વાદાનન્ત્યાચ્ચાનુપસંહાર ઇત્યધિકારશઙ્કાયાં તેષામનાત્મવે ઽપિ નિર્વિશેષબ્રહ્મપ્રમિત્યર્થત્વાદવિદ્યાતજ્જનિષેધત્વેન સંગ્રહસિદ્ધેશ્ચ નિરપેક્ષાસ્થૂલાનણુવાક્યસ્થાતયા કૢપ્તનિષેધશબ્દાનામન્યત્રશ્રુતિનિષેધવાક્યૈકવાક્યતયોપસંહાર ઇતિ ચિન્તા યુક્તેત્યર્થઃ ।
અન્યત્રશ્રુતશેષાણામન્યત્રસ્થશેષિસંબન્ધે દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- યથેતિ ।
ઽજમદગ્નિઃ પુષ્ટિકામશ્ચતૂરાત્રેણાયજતઽઇત્યુપક્રમ્ય વિહિતો જમદગ્નિના કૃતો જામદગ્ન્યઃ, અહીનશ્ચતૂરાત્રઃ ક્રતુસ્તસ્મિન્પુરોડાશિન્ય ઉપસદો ભવન્તીતિ પુરોડાશસાધ્યા ઇષ્ટયસ્તૈત્તિરીયકે વિહિતાઃ, તાસામધ્વર્યુકર્તૃકત્વાત્સામવેદોત્પન્નમન્ત્રાણાં તાત્સુ વિનિયોગાદધ્વર્યુણૈવ પ્રયોગો નોદ્ગાત્રેત્યર્થઃ ।
વેર્દેવગણસ્ય હોત્રં અધ્વરં ચ કર્માગ્નેસ્ત્વત્ત એવેત્યગ્ન્યામન્ત્રણમન્ત્રાર્થઃ ।
ઉત્પત્તિવિધિર્ગુણઃ ફલાપેક્ષત્વાદુત્પન્નસ્ય ફલે વિનિયોગવિધિર્મુખ્યઃ સફલત્વાત્ ।
તથાચ મન્ત્રણામુદ્ગાતૃવેદેત્પન્નત્વાદુદેગાત્રા પ્રયોગઃ, વિનિયોગવિધનાધ્વર્યુણા પ્રયોગ ઇતિ ગુણમુખ્યયોર્વ્યતિક્રમે વિરોધ સતિ મુખ્યેન બલીયસા મન્ત્રાત્મકવેદસ્યાધ્વર્યુણા સંપ્રયોગ ઉત્પત્તેર્વિનિયોગાર્થત્વાદિતિ જૈમિનિસૂત્રાર્થઃ ।
યદ્યપિ શાબરભાષ્યે વારવન્તીયાદિસામ્નામુચ્ચૈઃ સ્વરકસામવેદોત્પન્નત્વાદાધાનાઙ્ગત્વેનોચ્ચૈઃ સ્વરપ્રયોગઃ ઽય એવં વિદ્વાન્વારવન્તીયં ગાયતિ યજ્ઞાયજ્ઞીયં ગાયતિ વામદેવ્યં ગાયતિઽઇત્યાધાને તેષાં વિનિયોગવિધિના યાજુષેણ યાજુષસ્યોપાંશુસ્વરસ્ય પ્રયોગ ઇતિ ગુણમુખ્યયોર્વિરોધે સત્ત્યુત્પત્તેર્વિનિયોગાર્થત્વાન્મુખ્યવિનિયોગબલેન સામ્નાં યજુર્વેદસ્વરસંયોગ ઇતિ સૂત્રં વ્યાખ્યાતં, તથાપિ ન્યાયસામ્યાદૌપસદમન્ત્રાઃ સૂત્રવિષયત્વેનોદાહૃતા ઇત્યવિરોધઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.20.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.21.34
21 ઇયદધિકરણમ્ । સૂ. 34
ઇયદામનનાત્ । બ્બ્સ્_3,3.34 ।
ઽદ્વા સુપર્ણાસયુજા સખાયા સમાનં વૃક્ષં પરિષસ્વજાતે ।
તયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિઽ (મુ. 3.1.1) ઇત્યધ્યાત્માધિકારે મન્ત્રમાથર્વમિકાઃ શ્વેતાશ્વતરાશ્ચ પઠન્તિ ।
તથા કઠાઃ ઽઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃઽ (ક. 3.1) ઇતિ ।
કિમત્ર વિદ્યૈકત્વમુત વિદ્યાનાનાત્વમિતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, વિદ્યાનાનાત્વમિતિ ।
કુતઃ ।
વિશેષદર્શનાત્ ।
દ્વા સુપર્ણેત્યત્ર હ્યેકસ્ય ભોક્તૃત્વં દૃશ્યતે ।
એકસ્ય ચાભોક્તૃત્વં દૃશ્યતે ।
ઋતં પિબન્તાવિત્યત્રોભયોરપિ ભોક્તૃત્વમેવ દૃશ્યતે તદ્વેદ્યરૂપં ભિદ્યમાનં વિદ્યાં ભિન્દ્યાદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રવીતિ વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
કુતઃ - યત ઉભયોરપ્યનયોર્મન્ત્રયોરિયત્તાપરિચ્છિન્નં દ્વિત્વોપેતં વેદ્યરૂપમભિન્નમામનન્તિ ।
નનુ દર્શિતો રૂપભેદઃ ।
નેત્યુચ્યતે ।
ઉભાવપ્યેતૌ મન્ત્રૌ જીવદ્વિતીયમીશ્વરં પ્રતિપાદયતો નાર્થાન્તરમ્ ।
દ્વા સુપર્ણા ઇત્યત્ર તાવત્ અનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિ ઇત્યશનાયાદ્યતીતઃ પરમાત્મા પ્રતિપાદ્યતે ।
વાક્યશેષે ઽપિ ચ સ એવ પ્રતિપાદ્યમ્નો દૃશ્યતે ।
ઽજુષ્ટં યદા પશ્યત્યન્યમીશમસ્ય મહિમાનમ્ઽ (શ્વે. 4.7) ઇતિ ।
ઋતં પિબન્તૌ ઇત્યત્ર તુ જીવે પિબત્યશનાયાદ્યતીતઃ પરમાત્માપિ સાહચર્યાચ્છત્રિન્યાયેન પિબતીત્યુપચર્યતે ।
પરમાત્મપ્રકરણં હ્યેતત્ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ (ક. 2.14) ઇત્યુપક્રમાત્ ।
તદ્વિષય એવ ચાત્રાપિ વાક્યશેષો ભવતિ ઽયઃ સેતુરીજાનાનામક્ષરં બ્રહ્મ યત્પરમ્ઽ (ક. 3.2) ઇતિ ।
ઽગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિઽ (બ્ર.સૂ. 1.2.11) ઇત્યત્ર ચૈતત્પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
તસ્માન્નાસ્તિ વેદ્યભેદસ્તસ્માચ્ચ વિદ્યૈકત્વમ્ ।
અપિચ ત્રિષ્વપ્યેતેષુ વેદાન્તેષુ પૌર્વાપર્યલોચને પરમાત્મવિદ્યૈવાવગમ્યતે તાદાત્મ્યવિવક્ષયૈવ જીવોપાદાનં નાર્થાન્તરવિવક્ષયા ।
નચ પરમાત્મવિદ્યાયાં ભેદાભેદવિચારાવતારો ઽસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પ્રપઞ્ચાર્થ એવૈષ યોગઃ ।
તસ્માચ્ચાધિકધર્મોપસંહાર ઇતિ

ઇયદામનનાત્ ।
મન્ત્રદ્વયે ઽપિ પ્રતિપાદનપ્રકારભેદાત્ જ્ઞેયૈક્યભાનાચ્ચ સંશયમાહ- કિમત્રેતિ ।
ઋતપાનવાક્યે ઽઅક્ષરં બ્રહ્મ યત્પરમ્ઽઇતિ ગુણાઃ શ્રુતાઃ, સુપર્ણવાક્યે ઽનશ્નત્વાદયસ્તેષાં મિથો ઽનુપસંહાર ઇતિ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તૂપસંહારે બ્રહ્મસ્વરૂપવાક્યાર્થૈક્યાદુપસંહાર ઇતિ વિવેકઃ ।
અસ્તુ વેદ્યૈક્યાદક્ષરધિયામુપસંહારઃ ।
ઇહ તુ વેદ્યભેદાન્નોપસંહાર ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ ।
નન્વયં ગુણાધિકરણે નિરસ્ત ઇતિ ચેત્, સત્યં, કિન્તુ પિબત્પદસ્ય મુખ્યાર્થત્વાય સ્વતઃ કલ્પનયા ચ પાનકૃત્યાશ્રયૌ બુદ્ધિજીવૌ પિબન્તૌ ગ્રાહ્યૌ, સુપર્ણૌ તુ જીવેશ્વરાવિદ્યાધિકાશઙ્કાયાં મન્ત્રદ્વયે ઽપિ દ્વિવચનશબ્દસામાન્યાદૌત્પત્તિકદ્વિત્વવિશિષ્ટતયા તુલ્યવસ્તુદ્વયપ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય બાધકાભાવાત્પ્રકરણાદ્યનુગ્રહાચ્ચ જીવાનુવાદેનાસંસારિબ્રહ્મણિ મન્ત્રદ્વયતાત્પર્યમિતિ પ્રપઞ્ચાર્થમિદં સૂત્રમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.21.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.22.35
22 અનન્તરાધિકરણમ્ । સૂ. 35-36
અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સાત્મનઃ । બ્બ્સ્_3,3.35 ।
ઽયત્સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1 - 3.5.1)ઇત્યેવં દ્વિરુષ્સ્તકહોલપ્રશ્નયોર્નૈરલ્તર્યેણ વાજસનેયિનઃ સમામનન્તિ ।
તત્ર સંશયઃ - વિદ્યૈકત્વં વા સ્યાદ્વિદ્યાનાનાત્વં વેતિ ।
વિદ્યાનાનાત્વમિતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અભ્યાસસામર્થ્યાત્ ।
અન્યથા હ્યન્યૂનાનાતિરિક્તાર્થે દ્વિરામ્નાનમર્થકમેવ સ્યાત્ ।
તસ્માદ્યથાભ્યાસાત્કર્મભેદ એવમભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદ ઇત્યેવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - અન્તરામ્નાનાવિશેષાત્સ્વાત્મનો વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
સર્વાન્તરો હિ સ્વાત્મોભયત્રાપ્યવિશિષ્ટઃ પૃચ્છ્યતે ચ પ્રત્યુચ્યતે ચ ।
નહિ દ્વાવાત્માનાવેકસ્મિન્દેહે સર્વાન્તરૌ સંભવતઃ ।
તદા હ્યેકસ્યાઞિજસંસર્વાન્તરત્વમવકલ્પ્યેત ।
એકસ્ય તુ ભૂતગ્રામવન્નૈવ સર્વાન્તરત્વં સ્યાત્ ।
યથાચ પઞ્ચભૂતસમૂહે દેહે પૃથિવ્યા આપોન્તરા અદ્ભ્યસ્તેજો ઽન્તરમિતિ સત્યપ્યાપેક્ષિકે ઽન્તરત્વે નૈવ મુખ્ય સર્વાન્તરત્વં ભવતિ તથેહાપીત્યર્થઃ ।
અથવા ભૂતગ્રામવદિતિ શ્રુત્યન્તરં નિદર્શયતિ ।
યથા ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (શ્વે.
6.11) ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે સમસ્તેષુ ભૂતગ્રામ્યેષ્વેક એવ સર્વાન્તર આત્મામ્નાયતે ।
એવમનયોરપિ બ્રાહ્મણયોરિત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વેદ્યૈક્યાદ્વિદ્યૈકત્વમિતિ

અન્તરા ભૂતગ્રામવત્સ્વાત્મનઃ ।
ઘટાદિકં ચિદ્વિષયત્વેનાપરોક્ષં, બ્રહ્મ તુ સાક્ષાદવિષયત્વેનાપરોક્ષમિતિ ।
પ્રથમાર્થે પઞ્ચમિ ।
અત્ર શ્રુતાવાત્મધર્મો ઽપરોક્ષત્વં બ્રહ્મણયુક્તં, બ્રહ્મધર્મઃ સર્વાન્તરત્વમાત્મન્યુક્તં, તેન તયોરૈક્યં દૃઢીકૃતં મન્તવ્યં, તન્મે વ્યાચક્ષ્વેત્યુષસ્તપ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્યેન પ્રાણાદિપ્રેરકો દૃષ્ટ્યાદિસાક્ષી પ્રતિપાદિતઃ ।
તથૈવ ઽયદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મ ય આત્મા સર્વાન્તરસ્તન્મે વ્યાચક્ષ્વઽઇતિ કહોલપ્રશ્ને ઽશનાયાદ્યતીતઃ પ્રતિપાદિતઃ ।
તત્ર બ્રાહ્મણદ્વયે ઽપિ પ્રશ્નાદભ્યાસાત્સર્વાન્તરત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચ સંશયે મન્ત્રયોર્વેદ્યૈક્યાદસ્તુ વિદ્યૈક્યં, ઇહ તુ બ્રાહ્મણ્યોર્વેદ્યૈક્યે ઽપિ અભ્યાસાદ્વિદ્યાભેદઃ, યજત્યભ્યાસાત્પ્રયાજભેદવદિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષઃ, તત્ર મિથો ધર્માનુપસંહારઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તૂપસંહાર ઇતિ વિવેકઃ ।
દ્વયોઃ સર્વાન્તરત્વાનુપપત્ત્યા તાવદ્બ્રહ્માણયોરેકવસ્તુપરત્વં સિદ્ધમ્ ।
તથાચ વેદ્યૈક્યાન્નિર્ગુણવિદ્યૈક્યે ન વિવાદઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.22.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.22.36
અન્યથા ભેદાનુપપત્તિર્ ઇતિ ચેન્ નોપદેશાન્તરવત્ । બ્બ્સ્_3,3.36 ।
અથ યદુક્તમનભ્યુપગમ્યમાને વિદ્યાભેદ આમ્નાનભેદાનુપપત્તિરિતિ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે - નાયં દોષઃ ।
ઉપદેશાન્તરવદુપપત્તેઃ ।
યથા તાણ્ડિનામુપનિષદિ ષષ્ઠે પ્રપાઠકે - ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેકતેતોઽ (છા. 6.8.7) ઇતિ નવકૃત્વો ઽપ્યુપદેશે ન વિદ્યાભેદો ભવત્યેવમિહાપિ ભવિષ્યતિ ।
કથં ન નવકૃત્વો ઽપ્યુપદેશે વિદ્યાભેદો ન ભવતિ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યામેકાર્થતાવગમાત્ ।
ઽભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયતુઽ (છા. 6.5.4) ઇતિ ચૈકસ્યૈવાર્થસ્ય પુનઃ પુનઃ પ્રતિપિપાદયિષિતવ્યત્વેનોપક્ષેપાત્ ।
આશઙ્કાન્તરનિરાકરણેન ચાસકૃદુપદેશોપપત્તેઃ ।
એવમિહાપિ પ્રશ્નરૂપાભેદાત્ અતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4.2 - 3.5.1) ઇતિ ચ પરિસમાપ્ત્યવિશેષાદુપક્રમોપસંહારૌ તાવદેકાર્થવિષયૌ દૃશ્યતે ।
ઽયદેવ સાક્ષાદપરોક્ષાદ્બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.5.1) ઇતિ દ્વિતીયે પ્રશ્ન એવકારં પ્રયુઞ્જાનઃ પૂર્વપ્રશ્નગતમેવાર્થમુત્તરત્રાનુકૃષ્યમાણં દર્શયતિ ।
પૂર્વસ્મિન્શ્ચ બ્રાહ્મણો કાર્યકરણવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનઃ સદ્ભાવઃ કથ્યતે ।
ઉત્તરસ્મિંસ્તુ તસ્યૈવાશનાયાદિસંસારધર્માતીતત્વં કથ્યતે ।
ઇત્યેકાર્થતોપપત્તિઃ ।
તસ્માદેકા વિદ્યેતિ

નનુ અન્યથા વિદ્યૈક્યાઙ્ગીકારે અભ્યાસાનુપપત્તિરિતિ ચેદુચ્યતે-સ એવાભ્યાસઃ કર્મભેદકો યો નિરર્થકઃ, ઇહ તૂષસ્તબ્રાહ્મણોક્તાત્મન એવાશનાયાદ્યત્યયરૂપવિશેષકથનાર્થત્વાદભ્યાસો ઽન્યથાસિદ્ધો ન વિદ્યાભેદક ઇતિ સમુદાયાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.22.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.23.37
23 વ્યતિહારાધિકરણમ્ । સૂ. 37
વ્યતિહારો વિશિંષન્તિ હીતરવત્ । બ્બ્સ્_3,3.37 ।
તથા - ઽતદ્યો ઽહં સો ઽસૌ યો ઽસૌ સો ઽહમ્ઽ ઇત્યાદિત્યપુરુષં પ્રકૃત્યૈતરેયિણઃ સમામનન્તિ, તથા જાબાલાઃ ત્વં વા અહમસ્મિ ભગવો દેવતે ઽહં વૈ ત્વમસિઽ ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિહ વ્યતિહારેણોભયરૂપા મતિઃ કર્તવ્યોતૈકરૂપૈવેતિ ।
એકરૂપૈવેતિ તાવદાહ ।
નહ્યત્રાત્મન ઈશ્વરેણૈકત્વં મુક્ત્વાન્યત્કિઞ્ચિચ્ચિન્તયિતવ્યમસ્તિ ।
યદિ ચૈવં ચિન્તયિતવ્યો વિશેષઃ પરિકલ્પ્યેત સંસારિણસ્તાવદીશ્વરાત્મમીશ્વરસ્ય સંસીર્યાત્મત્વમિતિ ।
તત્ર સંસારિણસ્તાવદીશ્વરાત્મત્વ ઉત્કર્ષો ભવેદીશ્વરસ્ય તુ સંસાર્યાત્મત્વે નિકર્ષઃ કુતઃ સ્યાત્ ।
તસ્માદૈકારૂપ્યમેવ મતેઃ ।
વ્યતિહારામ્નાયસ્ત્વેકત્વદૃઢીકારાર્થ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ - વ્યતિહારો ઽયમાધ્યાનાયામનાયતે ઇતરવત્ ।
યથેતરં ગુણાઃ સર્વાત્મત્વપ્રભૃતય આધ્યાનાયામ્નાયન્તે તદ્વત્ ।
તથાહિ વિશિંષન્તિ સમામ્નાતાર ઉભયોચ્ચારણેન ઽત્વમહમસ્મ્યહં ચ તત્ત્વમસિઽ ઇતિ ।
તચ્ચોભયરૂપાયાં મતૌ કર્તવ્યાયામર્થવદ્ભવતિ ।
અન્યથા હીદં વિશેષેણોભયામ્નાનમનર્થકં સ્યાત્ ।
એકેનૈવ કૃતત્વાત્ ।
નનૂભયામ્નાનસ્યાર્થવિશેષે પરિકલ્પ્યમાને દેવતાયાઃ સંસાર્યાત્મત્વાપત્તેર્નિકર્ષઃ પ્રસજ્યેતેત્યુક્તમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઐકાત્મ્યસ્યૈવાનેન પ્રકારેણાનુચિન્ત્યમાનત્વાત્ ।
નન્વેવં સતિ સ એવૈકત્વદૃઢીકાર આપદ્યેત ।
ન વયમેકત્વદૃઢીકારં વારયામઃ ।
કિં તર્હિ વ્યતિહારેણેહ દ્વિરૂપા મતિઃ કર્તવ્યા વચનપ્રામાણ્યાન્નૈકરૂપેત્યેતાવદુપપાદયામઃ ।
ફલતસ્ત્વેકત્વમપિ દૃઢીભવતિ ।
યથાધ્યાનાર્થો ઽપિ સત્યકામાદિગુણોપદેશે તદ્ગુણ ઈશ્વરઃ પ્રસિદ્ધ્યતિ તદ્વત્ ।
તસ્માદયમાધ્યાતવ્યો વ્યતિહારઃ સમાને ચ વિષય ઉપસંહર્તવ્યો ભવતીતિ

fન્: જીવેશયોર્મિથો વિશેષણવિશેશ્યાભાવો વ્યતિહારઃ ।
વ્યતિહારઃ ।
જીવેશયોર્મિથો વિશેષણવિશેષ્યભાવો વ્યતિહારઃ, તસ્ય શ્રુતત્વાત્, ઉત્કૃષ્ટદૃષ્ટિર્નિકૃષ્ટે કૃતા ફલવતીતિ ન્યાયાચ્ચ સંશયે જીવે ઈશ્વરત્વમતિરેવ કાર્યા ઉક્તન્યાયાત્, વ્યતિહારશ્રુતિસ્તુ તસ્યા એવ દૃઢીકરણાર્થત્વેનાભ્યાસવદન્યથાસિદ્ધેતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર લાઘવં ફલં લિદ્ધાન્તે તુ શ્રુત્યર્થવત્ત્વમિતિ વિવેકઃ ।
એકેનૈવ ત્વમહમસ્મીત્યુચ્ચારણેનૈકત્વમતેઃ કૃતત્વાદહં ત્વમસિ ઇતિ વૃથા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
ઉક્તદોષં સ્મારયતિ- નન્વિતિ ।
સંદિગ્ધેર્ઽથે ન્યાયઃ સાવકાશઃ, ઇહ તુ શ્રુતત્વાદન્યોન્યાત્મત્વં, ધ્યેયં, બ્રહ્મણિ મનોમયત્વાદિવજ્જીવાત્મત્વસ્ય ધ્યાનાર્થમારોપે ઽપિ નિકર્ષપ્રસક્ત્યભાવાદિતિ પરિહરતિ- નૈષ દોષ ઇતિ ।
બ્રહ્મણિ નિકર્ષં હિત્વા જીવતાદાત્મ્યધ્યાને મદુક્તમેવાગતમિતિ શઙ્કતે- નન્વેવમિતિ ।
મતેર્દ્વિરૂપત્વં ત્વદનુક્તમસ્માભિરુચ્યતે ધ્યાનપરં વાક્યમિદમેકત્વં તુ માનાન્તરાવિરોધાત્સિધ્યતીતિ સમાધત્તે- ન વયમિતિ ।
અહઙ્ગ્રહોપાસ્તિષ્વયં વ્યતિહાર ઉપસંહર્તવ્ય ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.23.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.24.38
24 સત્યાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 38
સૈવ હિ સત્યાદયઃ । બ્બ્સ્_3,3.38 ।
ઽસ યો હૈતં મહદ્યક્ષં પ્રથમજં વેદ બ્રહ્મઽ (બૃ. 5.4.1) ઇત્યાદિના વાજસનેયકે સત્યવિદ્યાં સનામાક્ષરોપાસનાં વિધાયાનન્તિમામ્નાયતે - ઽતદ્યત્તત્સત્યમસો સ આદિત્યો ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષો યશ્ચાયં દક્ષિણે ઽક્ષન્પુરુષઃઽ (બૃ. 5.5.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ -ઽ કિં દ્વે એતે સત્યવિદ્યે કિંવૈકૈવેતિ ।
દ્વે ઇતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
ભેદેન હિ ફલસંયોગો ભવતિ જયતીમાંલ્લોકાન્ઽ (બૃ. 5.4.12) ઇતિ પુરસ્તાત્ ।
હન્તિ પાપ્માનં જહાતિ ચ (બૃ. 5.5.3,4) ઇત્યુપરિષ્ચાત્ ।
પ્રકૃતાકર્ષણં તૂપાસ્યૈકત્વાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - એકૈવેયં સત્યવિદ્યેતિ ।
કુતઃ - ઽતદ્યત્તત્સત્યમ્ઽ (બૃ. 5.5.2) ઇતિ પ્રકૃતાકર્ષણાત્ ।
નનુ વિદ્યાભેદે ઽપિ પ્રકૃતાકર્ષણમુપાસ્યૈકત્વાદુપપદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
નૈતદેવમ્ ।
યત્ર તુ વિસ્પષ્ટાત્કારણાન્તરાદ્વિદ્યાભેદઃ પ્રતીયતે તત્રૈતદેવં સ્યાત્ ।
અત્ર તૂક્ષયા સંભવે તદ્યત્તત્સત્યમિતિ પ્રકૃતાકર્ષણાત્પૂર્વવિદ્યાસંબદ્દમેવ સત્યમુત્તરત્રાકૃષ્યત ઇત્યેકવિદ્યાત્વનિશ્ચયઃ ।
યત્પુનરુક્તં ફલાન્તરશ્રવણાદ્વિદ્યાન્તરમિતિ ।
અત્રોચ્યતે - તસ્યોપનિષદહરહમિતિ ચાઙ્ગાન્તરોપદેશસ્ય સ્તાવકમિદં ફલાન્તરશ્રવણમિત્યદોષઃ ।
અપિચાર્થવાદાદેવ ફલે કલ્પયિતવ્યે સતિ વિદ્યૈકત્વે ચાવયવેષુ શ્રૂયમાણાનિ બહૂન્યપિ ફલાન્યવયવિન્યામેવ વિદ્યાયામુપસંહર્તવ્યાનિ ભવન્તિ ।
તસ્માત્સૈવેયમેકા સત્યવિદ્યા તેન તેન વિશેષણોપેતામ્નાતેત્યતઃ સર્વ એવ સત્યાદયો ગુણા એકસ્મિન્નેવ પ્રયોગ ઉપસંહર્તવ્યાઃ ।
કેચિત્પુનરસ્મિન્સૂત્ર ઇદં ચ વાજસનેયકમક્ષ્યાદિત્યપુરુષવિષયં વાક્યં, છાન્દોગ્યે ચ - ઽઅથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 1.6.6) ઽઅથ ય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 4.15.1) ઇત્યુદાહ-ત્ય સૈવેયમક્ષ્યાદિત્યપુરુષવિષયા વિદ્યોભયત્રૈકૈવેતિ કૃત્વા સત્યાદીન્ગુણાન્વાજસનેયિભ્યશ્છન્દોગાનામુપસંહાર્યાન્મન્યન્તે ।
તન્ન સાધુ લક્ષ્યતે ।
છાન્દોગ્યે હિ જ્યોતિષ્ટોમકર્મસમબન્ધિનીયમુદ્ગીથવ્યપાશ્રયા વિદ્યા વિજ્ઞાયતે તત્ર હ્યદિમધ્યાવસાનેષુ હિ કર્મસંબન્ધચિહ્નાનિ ભવન્તિ ઽઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામઽ (છા. 1.6.1) ઇત્યુપક્રમે, ઽતસ્યર્ક્ક સામ ચ ગેષ્ણૌ તસ્માદુદ્ગીથઃઽ (છા. 1.6.8) ઇતિ મધ્યે, ઽય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિઽ (છા. 1.7.9) ઇત્યુપસંહારે ।
નૈવં વાજસનેયકે કિઞ્ચિત્કર્મસંબન્ધિ ચિહ્નમસ્તિ ।
તત્ર પ્રક્રમભેદાદ્વિદ્યાભેદે સતિ ગુણ્યવસ્થૈવ યુક્તેતિ

fન્: ગેષ્ણૌ ગાયકૌ ।
તસ્માદૃક્સામગેષ્ણત્વાત્ ।
સૈવ હિ સત્યાદયઃ ।
સ યઃ કશ્ચિદધિકારી મહદ્વ્યાપકં યક્ષં પૂજ્યં ભૌતિકેષુ પ્રથમજમેતત્સચ્ચ ત્યચ્ચેતિ સત્ત્યં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભાખ્યં વેદોપાસ્તે તસ્ય લોકજયઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
સત્યમિતિ નામ ત્ર્યક્ષરં સતિયમિતિ, તત્ર પ્રથમોત્તમે અક્ષરે સત્યં, મધ્યસ્થમક્ષરમનૃતમુભયતઃ સત્યેન સંપુટિતત્વાત્સત્ત્યપ્રાયમેવ ભવતીતિ નામાક્ષરોપાસના સત્યવિદ્યાઙ્ગત્વેનોક્તા ।
યત્તત્પૂર્વપ્રકૃતં હૃદયાખ્યં તત્સંપ્રત્યુક્તયક્ષત્વાદિગુણકં, સો ઽસાવાદિત્યમણ્ડલે ઽક્ષિણિ ચ પુરુષસ્તસ્યાહરિત્યહમિતિ ચ નામદ્વયજ્ઞાનાત્પાપક્ષયઃ ફલમિત્યર્થઃ ।
અત્ર પૂર્વોત્તરવાક્યયોઃ ફલભેદશ્રુતેઃ પ્રકૃતાકર્ષણાચ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વપક્ષે ગુણાનાં વ્યવસ્થયાનુષ્ઠાનં, સિદ્ધાન્તે ત્વનુષ્ઠાનૈક્યમિતિ ફલમ્ ।
યથા જીવેશયોરન્યેન્યાત્મત્વશ્રુતિભેદાન્મતિદ્વૈરૂપ્યમુક્તં, તથાત્ર ફલશ્રુતિભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- દ્વે ઇતિ ।
વિશેષ્યબ્રહ્મમાત્રાકર્ષણમયુક્તં, તદ્યત્તદિતિ સર્વનામભિઃ પૂર્વોક્તગુણવિશિષ્ટં બ્રહ્મ આકૃષ્યાદિત્યાક્ષિસ્થાનાદિગુણવિધાનાત્, તથાચ વાક્યાદેવ વિદ્યૈક્યસિદ્ધિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એકૈવેતિ ।
યથા દહરશાણ્ડિલ્યવિદ્યયોર્બ્રહ્મૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞાનમાત્રં તથાત્ર નેત્યાહ- નૈતદિતિ ।
કારણાન્તરં પ્રકરણભેદાદિકમ્ ।
એવં વિદ્યાભેદે ઽપ્યેતદુપાસ્યૈક્યજ્ઞાનં સ્યાદત્ર તૂભયથાસંભવે વિદ્યૈક્યનાનાત્વસંશયે સત્યમિત્યુપાસ્યરૂપૈક્યજ્ઞાનાદ્વિદ્યૈક્યનિશ્ચય ઇત્યક્ષરાર્થઃ ।
અસત્યપવાદકારણે રૂપૈક્યાદ્વિદ્યૈક્યોત્સર્ગસિદ્ધિર્ન ચ ફલભેદાદપવાદઃ ।
અઙ્ગે ફલશ્રુતેઃ શ્રુતિમાત્રતયા ફલભેદાસિદ્ધિરિત્યાહ- યત્પુનરિત્યાદિના ।
કિઞ્ચ યત્ર પ્રધાનવિધાવેવઙ્કામ ઇતિ ફલં શ્રુતં, તત્ર પ્રધાનફલેનૈવાઙ્ગાનાં ફલાકાઙ્ક્ષાનિવૃત્તેરઙ્ગે ફલશ્રુતેઃ સ્તુતિમાત્રત્વં, ઇહ તુ પ્રથમજ સત્યં બ્રહ્મેતિ વેદેતિ પ્રધાનવિદ્યાવિધિસ્થત્વં લોકજયફલસ્યાભ્યુપેત્યાસ્માભિર્નામરૂપાઙ્ગસ્ય ફલશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વમુક્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ પ્રધાનવિધાવપ્યેવઙ્કામપદાભાવાદ્રાત્રિસત્રન્યાયેન ફલે કલ્પનીયે સતિ પ્રધાને તદઙ્ગે વા યત્કિઞ્ચિત્ફલં શ્રુતં તસ્ય સર્વસ્યાપિ શ્રુતત્વાવિશેષાજ્જાતેષ્ટિફલન્યાયેન સમુચ્ચિત્યૈકપ્રધાનફલત્વભેદો ઽસિદ્ધ ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
સૂત્રં યોજયતિ- તસ્માદિતિ ।
એકદેશિવ્યાખ્યામુદ્ભાવ્ય દૂષયતિ- કેચિદિત્યાદિના ।
છાન્દોગ્યે કર્માઙ્ગોદ્ગીથે હિરણ્યમયપુરુષદૃષ્ટિરિત્યત્ર લિઙ્ગમાહ- તત્રેતિ ।
પૃથિવ્યગ્ન્યાત્મના દૃષ્ટે ઋક્સામે ગેષ્ણૌ, તસ્માદૃક્સામગેષ્ણત્વાત્, પુરુષ ઉદ્ગીથ ઇત્યેવં વિદ્વાનુદ્ગાતા કર્મફલસમૃદ્ધિસમર્થ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
સત્યવિદ્યા તુ ન કર્માઙ્ગશ્રિતેત્યાહ- નૈવમિતિ ।
અઙ્ગવિદ્યાતઃ સ્વતન્ત્રહિરણ્યગર્ભવિદ્યાયા ભેદાન્ન ગુણોપસંહાર ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.24.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.25.39
25 કામાદ્યધિકારાધિકરમમ્ । સૂ. 39
કામાદીતરત્ર તત્ર ચાયતનાદિભ્યઃ । બ્બ્સ્_3,3.39 ।
અથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃ (છા. 8.1.1) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય છન્દોગા અધીયતે ઽએષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.1.5) ઇત્યાદિ ।
તથા વાજસનેયિનઃ - સ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ ય એષો ઽન્તર્હદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેતે સર્વસ્ય વશી (બૃ. 4.4.22) ઇત્યાદિ ।
તત્ર વિદ્યૈકત્વં પરસ્પરગુણયોગશ્ચ કિં વા નેતિ સંશયે વિદ્યૈકત્વમિતિ ।
તત્રેદમુચ્યતે - કામાદીતિ ।
સત્યકામાદિત્યર્થઃ ।
યથા દેવદત્તો દત્તઃ સત્યભામા ભામેતિ ।
યદેતચ્ચાન્દોગ્યે હૃદયાકાશસ્ય સત્યકામત્વાદિગુણજાતમુલભ્યતે તદિતરત્ર વાજસનેયકે વશિત્વાદ્યુપલભ્યતે તદપીતરત્ર છાન્દોગ્યે એષ આત્માપહતપાપ્મા (છા. 8.1.5) ઇત્યત્ર સંબધ્યતે ।
કુતઃ - આયતનાદિસામાન્યાત્ ।
સમાનં હ્યુભયમત્રાપિ હૃદયમાતનં સમાનશ્ચ વેદ્ય ઈશ્વરઃ સમાનં ચ તસ્ય સેતુત્વં લોકાસંભેદપ્રયોજનમિત્યેવમાદિ બહુ સામાન્યં દૃશ્યતે ।
નનુ વિશેષો ।
ઞપિ દૃશ્યતે છાન્દોગ્યે હૃદયાકાશસ્ય ગુણયોગો વાજસનેયકે ત્વાકાશાશ્રયસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ ।
ન ।
ઽદહર ઉત્તરેભ્યઃઽ (બ્ર.સૂ. 1.3.14) ઇત્યત્ર છાન્દોગ્યે ઽપ્યાકાશશબ્દં બ્રહ્મૈવેતિ પ્રતિષ્ઠાપિતત્વાત્ ।
અયં ત્વત્ર વિદ્યતે વિશેષઃ ।
સગુણા હિ બ્રહ્મવિદ્યા છાન્દોગ્ય ઉપદિશ્યતે ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્ઽ (છા. 8.1.6) ઇત્યાત્મવત્કામાનમપિ વેદ્યત્વશ્રવણાત્ ।
વાજસનેયકે તુ નિર્ગુણમેવ પરં બ્રહ્મોપદિશ્યમાનં દૃશ્યતે ઽઅત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાય બ્રૂહિઽ (બૃ. 4.3.14) અસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃ (બૃ. 4.3.15) ઇત્યાદિપ્રશ્નપ્રતિવચનસમન્વયાત્ ।
વશિત્વાદિ તુ તત્સ્તુત્યર્થમેવ ગુણજાતં વાજસનેયકે સંકીર્ત્યતે ।
તથાચોપરિષ્ટાત્ ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃ. 3.9.26) ઇત્યાદિના નિર્ગુણમેવ બ્રહ્મોપસંહરતિ ।
ગુણવતસ્તુ બ્રહ્મણ એકત્વાદ્વિભૂતિપ્રદર્શનાયાયં ગુણોપસંહારઃ સૂત્રિતો નોપાસનાયેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્

કામાદીતરત્ર ।
સગુણનિર્ગુણવિદ્યયોઃ શ્રુતાઃ સત્યકામાદયો વશિત્વાદયશ્ચ ગુણા મિથ ઉપસંહર્તવ્યા ન વેત્યુપસંહારસ્ય ફલભાવાભાવાભ્યાં સંદેહે સત્યવિદ્યાયા એકત્વાદ્ગુણસાંકર્યે ઽપ્યત્ર વિદ્યયોઃ સગુણનિર્ગુણરૂપભેદેન ભેદાન્નિર્ગુણવિદ્યાયાં ગુણોપસંહારસ્ય ફલાભાવાચ્ચાનુપસંહાર ઇતિ બહિરેવ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- તત્રેદમિત્યાદિના ।
એવં વિદ્યાભેદે સ્ફુટે કથં ગુણોપસંહારઃ, તત્રાહ- ગુણવતસ્ત્વિતિ ।
ભિન્નાવિદ્યાસ્થાનામપિ ગુણાનામાયતનાદિસામ્યેન નિર્ગુણસ્થલે બુદ્ધિસ્થાનાં સ્તુત્યર્થમુપસંહારો યુક્તઃ, જ્ઞાનસ્તુતિપ્રકર્ષસ્યાકાઙ્ક્ષિતત્વાત્, યત્ર ક્વચિદ્દૃષ્ટગુણૈઃ સ્તુતેઃ કર્તું યોગ્યત્વાત્ ।
યદ્યપિ સગુણસ્થસત્યકામાદિષુ નિર્ગુણસ્થગુણા અન્તર્ભૂતા એવ તથાપિ નોપસંહારોક્તેર્વૈયર્થ્યં નિર્ગુણસ્તાવકત્વેન શ્રુતગુણાનામન્યત્રાપ્યધ્યેયત્વમિતિ શઙ્કનિરાસેનાન્તર્ભાવદાર્ઢ્યાત્વાદિત્યનવદ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.25.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.26.40
26 આદરાધિકરણમ્ । સૂ. 40-41
આદરાદલોપઃ । બ્બ્સ્_3,3.40 ।
છાન્દોગ્યે વૈશ્વાનરવિદ્યાં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - ઽતદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયં સ યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્પ્રાણસ્ય સ્વાહાઽ (છા. 5.19.1) ઇત્યાદિ ।
તત્ર પઞ્ચ પ્રાણાહુતયો વિહિતાઃ ।
તાસુ ચ પરસ્તાદગ્નિહોત્રશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ ઽય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ (છા. 5.24.2) ઇતિ ઽયથેહ ક્ષુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસતે ।
એવં સર્વાણિ ભૂતાન્યગ્નિહોત્રમુપાસતેઽ (છા. 5.24.5) ઇતિ ચ ।
તત્રેદં વિચાર્યતે - કિં ભોજનલોપે લોપઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યોતાલોપ ઇતૈ ।
તદ્યદ્ભવતિ ભક્તાગમનસંયોગશ્રવણાદ્ભક્તાગમનસ્ય ચ બોજનાર્થત્વાદ્ભોજનલોપે લોપઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ન લુપ્યેતેતિ તાવદાહ ।
કસ્માત્ ।
આદરાત્ ।
તથાહિ વૈશ્વારવિદ્યાયામેવ જાબાલાનાં શ્રુતિઃ - ઽપૂર્વો ઽતિથિભ્યો ઽશ્નીયાત્ ।
યથા હ વૈ સ્વયમહુત્વાગ્નિહોત્રં પરસ્ય જુહુયાદેવં તત્ઽ ઇત્યતિથિભોજનસ્ય પ્રાથમ્યં નિન્દિત્વા સ્વામિભોજનં પ્રથમં પ્રાપયન્તી પ્રાણાગ્નિહોત્ર આદરં કરોતિ ।
યા હિ ન પ્રાથમ્યલોપં સહતે નેતરાં સા પ્રાથમ્યવતો ઽગ્નિહોત્રસ્ય લોપં સહતેતિ મન્યતે ।
નનુ ભોજનાર્થભક્તાગમનસંયોગાદ્ભોજનલોપે લોપઃ પ્રથિતઃ ।
ન ।
તસ્ય દ્રવ્યવિશેષવિધાનાર્થત્વાત્ ।
પ્રાકૃતે હ્યગ્નિહોત્રે પયઃપ્રભૃતીનાં દ્રવ્યાણાં નિયતત્વાદિહાપ્યગ્નિહોત્રશબ્દાત્કૌણ્ડપાયિનામયનવત્તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ સત્યાં ભક્તદ્રવ્યૈકતાગુણવિશેષવિધાનાર્થમિદં વાક્યં તદ્યદ્ભક્તમિતિ ।
અતો ગુણલોપે ન મુખ્યસ્યેત્યેં પ્રાપ્તમ્ ।
ભોજનલોપે ઽપ્યદ્ભિર્વાન્યેન વા દ્રવ્યેણાવિરુદ્ધેન પ્રતિનિધાનન્યાયેન પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યાનુષ્ઠાનમિતિ

આદરાદલોપઃ ।
અત્ર યચ્છબ્દાગ્નિહોત્રશબ્દાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેદં વિચાર્યત ઇતિ ।
વૈશ્વાનરોપાસકેનાતિથિભોજનાત્પ્રાક્કાર્યાત્વેન વિદ્યાઙ્ગપ્રાણાગ્નિહોત્રવિચારાત્પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે ભોજનલોપે ઽપિ દ્રવ્યાન્તરેણ પ્રાણાગ્નિહોત્રાનુષ્ઠાનં, સિદ્ધાન્તે તલ્લેપ ઇતિ ભેદઃ ।
નનુ યદ્ભક્તમિતિ યચ્છબ્દેન ભોજનાક્ષિપ્તં ભક્તમનૂદ્ય યદ્ધોમીયમિતિ હોમસંયોગવિધિનાદાક્ષેપકભોજનલોપે તદાક્ષિપ્તભક્તાશ્રિતહોમલોપ ઇતિ સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- તદ્યદિતિ ।
નિર્ગુણસ્યોપાસ્તિલોપે ઽપિ સ્તુત્યર્થગુણસ્થૈર્યવદ્ભોજનલોપે ઽપિ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યાદરેણ સ્તુતિનિર્વાહાર્થમલોપ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષસૂત્રેણ પરિહરતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
એવં તદિતિ સ્વયં પ્રાણાગ્નિહોત્રમકૃત્વાતિથીનાં તત્કરણમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તં સ્મારયિત્વા પરિહરતિ- નન્વિત્યાદિના ।
યથા કુણ્ડપાયિસત્રગતે માસાગ્નિહોત્રે ઽગ્નિહોત્રશબ્દાદ્ગૌણાન્નિત્યાગ્નિહોત્રવાચકાન્નિત્યાગ્નિહોત્રધર્માણાં પયોદ્રવ્યાદીનાં પ્રાપ્તિસ્તથેહાપિ પ્રાણાહુતિષ્વગ્નિહોત્રશબ્દવશાત્પયોદ્રવ્યાદીનામુત્સર્ગતઃ પ્રાપ્તૌ સત્યાં ભોજનાર્થભક્તદ્રવ્યવિધિનાપવાદઃ કૃતઃ, અતો ભક્તવિધેરપવાદાર્થત્વાદ્ભોજનલોપે ભક્તાખ્યગુણસ્યાઙ્ગસ્ય લોપે ઽપિ ન મુખ્યસ્યાગ્નિહોત્રસ્ય લોપઃ, અપવાદાભાવે ઉત્સર્ગપ્રાપ્તપયાદિના તસ્ય નિષ્પત્તિસંભવાદિતિ પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
ઽગુણલોપે ન મુખ્યસ્યઽઇતિ જૈમિનિસૂત્રમ્ ।
આધાને સન્તિ પવમાનેષ્ટ્યસ્તત્રાગ્નયે પવમાનાય પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિર્વપેદિતિ નિર્વાપઃ શ્રુતસ્તદઙ્ગત્વેનાગ્નિહોત્રહવણ્યાં હવીંષિ નિર્વપેદિતિ દર્શપૂર્ણામાસાખ્યપ્રકૃતૌ વિહિતાગ્નિહોત્ર હવણ્યતિદેશેન પ્રાપ્ત આધાનકાલે ચાગ્નિહોત્રાભાવાત્તસ્યા ગુણભૂતાયા લોપે ઽપિ મુખ્યસ્ય નિર્વાપસ્ય ન લોપ ઇત્યર્થઃ ।
આરબ્ધનિત્યાદિકર્મણો ઽવશ્યાનુષ્ઠેયત્વાચ્છ્રુતદ્રવ્યાલાભે પ્રતિનિહિતદ્રવ્યેણાપિ કર્મ કર્તવ્યમિતિ પ્રતિનિધિન્યાયઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.26.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.26.41
અત ઉત્તરં પઠતિ -
ઉપસ્થિતે ઽતસ્તદ્વચનાત્ । બ્બ્સ્_3,3.41 ।
ઉપસ્થિતે ભોજને ઽતસ્તસ્માદેવ ભોજનદ્રવ્યાત્પ્રથમોપનિપતિતાત્પ્રાણાગ્નિહોત્રં નિર્વર્તયિતવ્યમ્ ।
કસ્માત્ ।
તદ્વચનાત્ ।
તથાહિ - ઽતદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયમ્ઽ (છા. 5.19.1) ઇતિ ।
સિદ્ધવદ્ભક્તોપનિપાતપરામર્શેન પરાર્થદ્રવ્યસાધ્યતાં પ્રાણાહુતીનાં વિદધાતિ ।
તા અપ્રયોજકલક્ષણાપન્નાઃ સત્યઃ કથં ભોજનલોપે દ્રવ્યાન્તરં પ્રતિનિધાપયેયુઃ ।
નચાત્ર પ્રાકૃતાગ્નિહોત્રધર્મપ્રાપ્તિરસ્તિ ।
કુણ્ડપાયિનામયને હિ માસાગ્નિહોત્રં જુહોતીતિ વિધ્યુદ્દેશગતો ઽગ્નિહોત્રશબ્દસ્તદ્વદ્ભાવં વિદાપયેદિતિ યુક્તા તદ્ધર્મપ્રાપ્તિઃ ।
ઇહ પુનરર્તવાદગતો ઽગ્નિહોત્રશબ્દો ન તદ્વદ્ભાવં વિધાપયિતુમર્હતિ ।
તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ ચાભ્યુપગમ્યમાનાયામગ્ન્યુદ્ધરણાદયોષ-પિ પ્રાપ્યેરન્ ।
નચાસ્તિ સંભવઃ ।
અગ્ન્યુદ્ધરણં તાવદ્ધોમાધિકરમભાવાય ।
નચાયમગ્નૌ હોમો ભોજનાર્થતાવ્યાઘાતપ્રસઙ્ગાત્ ।
ભોજનોપનીતદ્રવ્યસંબન્ધાચ્ચાસ્ય એવૈષ હોમઃ ।
તથાચ જાબાલશ્રુતિઃ પૂર્વો ઽતિથિભ્યો ઽશ્નીયાદિત્યાસ્યાધારામેવેમાં હોમનિર્વત્તિં દર્શયતિ ।
અત એવ ચેહાપિ સાંપાદિકાન્યેવાગ્નિહોત્રાઙ્ગાનિ દર્શયતિ - ઽઉર એવ વેદિર્લોમાનિ બહુર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનો ઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાહવનીયઃઽ (છા. 5.18.2) ઇતિ ।
વેદિશ્રુતિશ્ચાત્ર સ્થણ્ડિલમાત્રોપલક્ષણાર્થા દ્રષ્ટવ્યા ।
મુખ્યાગ્નિહોત્રે વેદ્યાભાવાત્ ।
તદઙ્ગાનાં ચેહ સંપિપાદયિષિતત્વાત્ ।
ભોજનેનૈવ ચ કૃતકાલેન સંયોગાન્નાગ્નિહોત્રકાલાવરોધસંભવઃ ।
એવમન્યે ઽપ્યુપસ્થાનાદયો ધર્માઃ કેચિત્કથઞ્ચિદ્વિરુધ્યન્તે ।
તસ્માદ્ભોજનપક્ષ એવૈતે મન્ત્રદ્રવ્યદેવતાસંયોગાત્પઞ્ચ હોમા નિર્વર્તયિતવ્યાઃ ।
યત્ત્વાદરદર્શનવચનં તદ્ભોજનપક્ષે પ્રાથમ્યવિધાનાર્થમ્ ।
નહ્યસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ ।
ન ત્વનેનાસ્ય નિત્યતા શક્યતે દર્શયિતુમ્ ।
તસ્માદ્ભોજનલોપ એવ પ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યેતિ

સિદ્ધાન્તયતિ- ઉપસ્થિતે ઽતસ્તદ્વચનાદિતિ ।
તદ્ધોમીયમિતિ તચ્છબ્દેન ભોજનાર્થસિદ્ધભક્તમાશ્રિત્ય હોમવિધાનાદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધવદ્ભક્તોપનિપાતઃ પ્રકૃતભક્તાગમનં, તસ્ય તચ્છબ્દેન પરામર્શેનેત્યર્થઃ ।
આશ્રિત્ય વિહિતાહુતીનામાશ્રયલોપે લોપ એવ ન દ્રવ્યાન્તરાક્ષેપકત્વં, યથા ક્રતુપ્રયુક્તાત્પ્રણયનાશ્રિતસ્ય ગોદોહનસ્ય ક્રતુલોપે લોપે ન ત્વાશ્રયાન્તરપ્રયોજકત્વં તથેતિ ફલિતમાહ- તા ઇતિ યદુક્તમગ્નિહોત્રશબ્દાદ્દ્રવ્યાન્તરપ્રાપ્તિરિતિ, તત્રાહ- ન ચાત્રેતિ ।
તદ્વદ્ભાવો નિત્યાગ્નિહોત્રસાદૃશ્યમર્થવાદસ્થશબ્દસ્ય સ્તુતિત્વેનોપપત્તેરિત્યર્થઃ ।
ધર્મપ્રાપકત્વે દોષમાહ- તદ્ધર્મપ્રાપ્તૌ ચેતિ ।
અવ એવેતિ તદ્ધર્મપ્રાપ્ત્યભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
પ્રાપ્તૌ સંપાદનં વૃથા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
મુખ્યાગ્નિહોત્રાઙ્ગાનિ સંપાદ્યન્તે ચેત્કથં તદનઙ્ગં વેદિરત્ર સંપાદ્યતે તત્રાહ- વેદિશ્રુતિશ્ચેતિ ।
મુખ્યાગ્નિહોત્રસ્યાગ્ન્યુદ્ધરણવત્સાયંપ્રાતઃકાલદ્વયસ્યાપિ ન પ્રાપ્તિરિતિ- ભોજનેનેતિ ।
ઉપસ્થાનપરિસ્તરણાદયો ઽપ્યગ્ન્યભાવાન્ન પ્રાપ્નુવન્તીત્યાહ- એવમિતિ ।
યસ્માત્તદ્ધર્મપ્રાપ્ત્યભાવસ્તસ્માદ્ભોજનદ્રવ્યેણૈવ હોમ ઇત્યુસંહારઃ ।
પ્રાણાય સ્વાહા ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ ।
નનુ સ્વામિભોજનસ્યોત્તરકાલત્વં શ્રુત્યાદિવિહિતં કથં પૂર્વો ઽતિધિભ્યો ઽશ્નીયાદિતિવચને બાધ્યતે તત્રાહ- ન હ્યસ્તીતિ ।
ઉપાસકાન્યસ્વામિવિષયમુત્તરકાલત્વવિધાનમિત્યર્થઃ ।
ન ત્વિતિ પ્રાથમ્યમાત્રેણેત્યર્થઃ ।
પ્રાણોપાસકસ્ય પ્રાપ્તે ભોજને પ્રાથમ્યાર્થતયાદરસ્યાન્યથાસિદ્ધૌ ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.26.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.27.42
27 તન્નિર્ધારણાધિકરણમ્ । સૂ. 42
તન્નિર્ધારણાનિયમસ્તદ્દૃષ્ટેઃ પૃથગ્ઘ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્ । બ્બ્સ્_3,3.42 ।
સન્તિ કર્માઙ્ગવ્યપાશ્રયાણિ વિજ્ઞાનાનિ - ઽઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇત્યેવમાદીનિ ।
કિં તાનિ નિત્યાન્યેવ સ્યુઃ કર્મસુ પર્ણમયીત્વાદિવદુતાનિત્યાનિ ગોદોહનાદિવદિતિ વિચારયામઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં - નિત્યાનીતિ ।
કુતઃ - પ્રયોગવચનપરિગ્રહાત્ ।
અનારભ્યાધીતાન્યપિ હ્યેતાન્યુદ્ગીથાદિદ્વારેણ ક્રતુસંબન્ધાત્ક્રતુપ્રયોગવચનેનૈવાઙ્ગાન્તરવત્સંસ્પૃશ્યન્તે ।
યત્ત્વેષાં સ્વવાક્યેષુ ફલશ્રવણમ્ ઽઆપયિતા હ વૈકામાનાં ભવતિઽ (છા. 1.1.7) ઇત્યાદિ તદ્વર્તમાનાપદેશરૂપત્વાદર્થવાદમાત્રમેવાપાપશ્લોકશ્રવણાદિવન્ન ફલપ્રદાનમ્ ।
તસ્માદ્યથા યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતિ ઇત્યેવમાદીનામપ્રકરણપઠિતાનામપિ જુહ્વાદિદ્વારેણ ક્રતુપ્રવેશાત્પ્રકરણપઠિતવન્નિત્યતૈવમુદ્ગીથાદ્યુપાસનાનામપીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તન્નિર્ધારણનિયમ ઇતિ ।
યાન્યેતાન્યુદ્ગીથાદિકર્મગુણયાથાત્મ્યનિર્ધારણાનિ રસતમ આપ્તિઃ સમૃદ્ધિર્મુખ્યપ્રાણ આદિત્ય ઇત્યેવમાદીનિ નૈતાનિ નિત્યવત્કર્મસુ નિયમ્યેરન્ ।
કુતઃ - તદ્દૃષ્ટેઃ ।
તથાહ્યનિયતત્વમેવઞ્જાતીયકાનાં દર્શયતિ શ્રુતિઃ - ઽતેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદઽ (છા. 1.110) ઇત્યવિદુષો ઽપિ ક્રિયાભ્યનુજ્ઞાનાત્ ।
પ્રસ્તાવાદિદેવતાવિજ્ઞાનવિહીનાનામપિ પ્રસ્તોત્રાદીનાં યાજનાધ્યવસાનદર્સનાત્ ઽપ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિઽ (છા. 1.10.9) ઽતાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિઽ (છા. 1.10.10) ઽતાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિઽ (છા. 1.10.11) ઇતિ ચ ।
અપિ ચૈવઞ્જાતીયકસ્ય કર્મવ્યપાશ્રયસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય પૃથગેવ કર્મણઃ ફલમુપલભ્યતે કર્મફલસિદ્ધિદ્દ્યપ્રતિબન્ધસ્તત્સમૃદ્ધિરતિશયવિશેષઃ કશ્ચિત્ ઽતેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદ ।
નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતિઽ (છા. 1.1.10) ઇતિ ।
તત્ર નાના ત્વિતિ વિદ્વદવિદ્વત્પ્રયોગયોઃ પૃથક્કરણાદ્વીયર્વત્તરમિતિ ચ તરપ્પ્રત્યયપ્રયોગાદ્વિદ્યાવિહીનમપિ કર્મવિર્યવદિતિ ગમ્યતે ।
તચ્ચાનિત્યત્વે વિદ્યાયા ઉપપદ્યતે ।
નિત્યત્વે તુ કથં તદ્વિહીનં કર્મવિર્યવદિત્યનુજ્ઞાયેત ।
સર્વાઙ્ગોપસંહારે હિ વીર્યવત્કર્મેતિ સ્થિતિઃ ।
તથા લોકસામાદિષુ પ્રતિનિયતાનિ પ્રત્યુપાસનં ફલાનિ શિષ્યન્તે ઽકલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ચાવૃત્તાશ્ચઽ (છા. 2.2.3) ઇત્યેવમાદીનિ, નચેદં ફલશ્રવણમર્થવાદમાત્રં યુક્તં પ્રતિપત્તુમ્ ।
તથાહિ ગુણવાદ આપદ્યેત ।
ફલોપદેશે તુ મુખ્યવાદોપપત્તિઃ ।
પ્રયાજાદિષુ ત્વિતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય ક્રતોઃ પ્રકૃતત્વાત્તાદર્થ્યે સતિ યુક્તં ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વમ્ ।
તથાનારભ્યાધીતેષ્વપિ પર્ણમયીત્વાદિષુ ।
નહિ પર્ણમયીત્વાદીનામક્રિયાત્મકાનામાશ્રયમન્તરેણ ફલસંબન્ધો ઽવકલ્પતે ।
ગોદોહનાદીનાં હિ પ્રકૃતાપ્પ્રણયનાદ્યાશ્રયલાભાદુપપન્નઃ ફલવિધિઃ ।
તથા બૈલ્વાદીનામપિ પ્રકૃતયૂપાદ્યાશ્રયલાભાદુપપન્નઃ ફલવિધિઃ ।
નતુ પર્ણમયીત્વાદિષ્વેવંવિધઃ કશ્ચિદાશ્રયઃ પ્રકૃતો ઽસ્તિ ।
વાક્યેનૈવ તુ જુહ્વાદ્યાશ્રયતાં વિવક્ષિત્વા ફલે ઽપિ વિધિં વિવક્ષતો વાક્યભેદઃ સ્યાત્ ।
ઉપાસનાનાં તુ ક્રિયાત્મત્વાદ્વિશિષ્ટવિધાનોપપત્તેરુદ્ગીથાદ્યાશ્રયાણાં ફલે વિદાનં ન વિરુધ્યતે ।
તસ્માદ્યથા ક્રત્વાશ્રયાણ્યપિ ગોદોહનાદીનિ ફલસંયોગાદનિત્યાન્યેવમુદ્ગીથાદ્યુપાસનાન્યપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત એવ ચ કલ્પસૂત્રકારા નૈવઞ્જાતીયકાન્યુપાસનાનિ ક્રતુષુ કલ્પયાઞ્ચક્રુઃ

તન્નિર્ધારણા ।
ઉભયથા દૃષ્ટાન્તદર્શનાત્સંશયમાહ- કિં તાનીતિ ।
યથાનારાભ્યાધીતપર્ણમયીત્વં જુહૂદ્વારા ક્રત્વઙ્ગતયા કર્મસુ નિત્યં પ્રયુજ્યતે, તથાઙ્ગાશ્રિતોપાસનાન્યુદ્રીથાદિદ્વારાઙ્ગતયા નિત્યાનિ, ઉત ક્રત્વઙ્ગાપ્પ્રણયનશ્રયો ગોદોહનસંયોગઃ પશુફલાર્થત્વાદનિત્યત્વેન યથા પ્રયુજ્યતે યથા વા પશ્વઙ્ગયૂપાશ્રયં બૈલ્વત્વમન્નાદ્યફલત્વાદનિત્યં તથા કર્મસમૃદ્યાદિફલકત્વાદુપાસનાન્યનઙ્ગત્વેનાનિત્યાનીતિ સંશયાર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષે ઉપાસનાનાં પ્રયોગનિત્યત્વં, સિદ્ધાન્તે ત્વનિત્યત્વમિતિ ફલભેદઃ ।
અનિત્યભોજનાશ્રયપ્રાણાગ્નિહોત્રસ્યાનિત્યત્વવન્નિત્યકર્માઙ્ગોપાસ્તીનાં નિત્યત્વમિતિ પ્રત્યુદાહરણદૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષમાહ- કિં તાવદિતિ ।
ઉપાસનાનિ કર્માઙ્ગાનિ, અફલત્વે સતિ કર્માઙ્ગાશ્રિતત્વાત્પર્ણમયીત્વાદિવત્ ।
તથા ચાઙ્ગતયા પ્રયોગવિધિના નિત્યેન પ્રયુજ્યન્ત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યાનીત્યાદિના ।
ઉદ્ગીથાદયઃ કર્મણાં ગુણાઃ અઙ્ગાનિ તેષાં યાથાત્મયં રસતમત્વાદિકં તન્નિર્ધારણાન્યુપાસનાનિ યાનિ તાનિ કર્મસુ નિત્યપર્ણમયીત્વાદિવન્ન નિયમ્યેરન્નિત્યર્થઃ ।
એષાં કર્માઙ્ગત્વે તદ્ધીનસ્યાવિદુષઃ કર્મ ન સ્યાદઙ્ગલોપાત્, તસ્માદવિદુષો ઽપિ કર્મકર્તૃત્વશ્રુતિલિઙ્ગૈરઙ્ગત્વાનુમાનબાધ ઇત્યાહ- તદ્દૃષ્ટેરિતિ ।
તસ્યાનિયમસ્ય દર્શનાદિત્યર્થઃ ।
તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યતીતિ ચાક્રાયણેનર્ત્વિજામાક્ષિપ્તત્વાદનુપાસકાનામપિ કર્મપ્રયોગો ઽસ્તીત્યાહ- પ્રસ્તાવાદીતિ ।
ઉપાસ્તીનાં કર્મફલાત્ પૃથક્ફલશ્રુતેર્ન કર્માઙ્ગત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
તેનોમિત્યક્ષરેણ યશ્ચૈતદક્ષરમેવં રસતમત્વાદિરૂપેણ વેદોપાસ્તે યશ્ચ ન વેદ તાવુભૌ કર્મ કુરુત એવ યદ્યપિ તુ વિદ્યાવિદ્યયોર્નાનાત્વં ભિન્નફલત્વમ્ ।
દૃષ્ટં હિ મણિવિક્રયે જ્ઞાનાજ્ઞાનાભ્યાં વણિક્શબરયોઃ ફલવૈષમ્યં, તસ્માદ્યદેવ કર્મ વિદ્યયોદ્ગીથાદ્યુપાસ્ત્યા શ્રદ્ધયાસ્તિક્યબુદ્ધ્યોપનિષદા રહસ્યદેવતાધ્યાનેન કરોતિ તદેવ કર્મ ફલાતિશયવદિત્યર્થઃ ।
કર્મણો વીર્યવત્ત્વં નામ ફલવત્ત્વં વિદ્યાહીનસ્યાપિ ગમ્યમાનં વિદ્યાયા અનઙ્ગત્વે લિઙ્ગમિતિ ભાવઃ ।
સામ્નિ લોકાદિદૃષ્ટ્યુપાસનેષુ કર્મસમૃદ્યતિરિક્તલોકાદિફલશ્રુતેશ્ચ નાઙ્ગત્વમિત્યાહ- તથેતિ ।
અસ્મૈ વિદુષે કલ્પન્તે ભોગાય સમર્થા ભવન્તિ ભૂમેરૂર્ધ્વા લોકા આવૃત્તા અધસ્તનાશ્ચેત્યર્થઃ ।
તથાહિ ગુણવાદ ઇતિ ।
ફલશ્રુતેરર્થવાદમાત્રત્વે સ્તુતિલક્ષણા સ્યાત્, સા ન યુક્તા, મુખ્યવૃત્ત્યા ફલપરત્વસંભવાત્ ।
પ્રયાજાનુયાજકર્મણાં તુ પ્રકરણાદ્દર્શાદ્યઙ્ગત્વલાભાદ્ભાતૃવ્યાભિભૂતિફલશ્રુતેરગત્યા સ્તુતિલક્ષકત્વં, યદ્યપિ પર્ણમયીત્વાદીનામઙ્ગત્વબોધકં પ્રકરણં નાસ્તિ તથાપિ તેષુ ફલશ્રુતેઃ સ્તુતિત્વં, તેષામક્રિયાત્વેન ક્રિયાસંબન્ધં વિના ફલહેતુત્વાનુપપત્તેરતસ્તેષાં ફલાર્થં ક્રિયાપેક્ષિત્વાત્ક્રતોશ્ચ જુહૂપ્રકૃતિદ્રવ્યાકાઙ્ક્ષિત્વાત્ પર્ણમયી જુહૂરિત્યાદિવાક્યેનૈવ પ્રકૃતિદ્રવ્યાર્પકેણ જુહૂદ્વારા સંનિહિતક્રત્વઙ્ગત્વસિદ્ધેર્યુક્તં ફલશ્રુતેરર્થવાદત્વમિતિ ભાવઃ ।
અક્રિયાત્મકગોદોહનાદેરપિ ફલશ્રુતિરર્થવાદઃ સ્યાદત આહ- ગોદોહનાદીનાં હીતિ ।
યદપઃ પ્રણયેત્તત્ પશુકામસ્ય સતો ગોદોહનેન બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય કંસ્ન્યેતિ ફલાર્થવિધિરેવ નાર્થવાદઃ ગોદોહનાદેઃ ક્રત્વનાકાઙ્ક્ષિતત્વેનાઙ્ગત્વાભાવાત્, ચમસેન નિરાકાઙ્ક્ષક્રિયાસંબન્ધિતયા સ્વફલસાધકત્વસંભવાત્ ।
તથા ખાદિરત્વેન નિરાકાઙ્ક્ષક્રત્વઙ્ગયૂપમાશ્રિત્ય બૈલ્વમન્નાદ્યકામસ્ય ખાદિરં વીર્યકામસ્યેતિ ફલાર્થવિધિરેવાર્થઃ ।
પર્ણમયીત્વાદિષુ ફલવિધિઃ કિં ન સ્યાદત આહ- ન ત્વિતિ ।
એવંવિધો યૂપાદિવન્નિરાકાઙ્ક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
જુહુરેવાશ્રય ઇત્યત આહ- વાક્યેનેતિ ।
જુહ્વાઃ પ્રકૃતિદ્રવ્યાપેક્ષિત્વાદનેનૈવ વાક્યેન ક્રત્વઙ્ગતયા જુહૂપ્રકૃતિદ્રવ્યસંબન્ધો વિધેયઃ પશ્ચાન્નિરાકાઙ્ક્ષજુહૂમાશ્રિત્ય તસ્યૈવ પ્રકૃતિદ્રવ્યસ્ય ફલસંયોગો વિધેય ઇતિ વાક્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
પર્ણતાદિવૈલક્ષણ્યમુપાસનાનામાહ- ઉપાસનાનાં ત્વિતિ ।
સ્વયં ક્રિયાત્વાદ્યાગાદિવત્ફલવિશિષ્ટત્વેન વિધાનોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ અઙ્ગત્વાવેદકમાનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
અત એવેતિ અનઙ્ગત્વાદેવેત્યર્થઃ ।
તસ્માદઙ્ગોપાસ્ત્યભાવે ઽપિ કર્માધિકાર ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.27.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.28.43
28 પ્રદાનાધિકરણમ્ । સૂ. 43
પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્ । બ્બ્સ્_3,3.43 ।
વાજસનેયકે - ઽવદિષ્યામ્યેવાહમીતિ વાગ્દધ્રેઽ (બૃ. 1.5.21) ઇત્યત્રાધ્યાત્મં વાગાદીનાં શ્રેષ્ઠો ઽવધારિતો ઽધિદૈવતમગ્ન્યાદીનાં વાયુઃ તથા છાન્દોગ્યે - ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.1) ઇત્યત્રાધિદૈવતમગ્ન્યાદીનાં વાયુઃ સર્ઙ્ગો ઽવધારિતઃ ઽપ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.2) ઇત્યત્રાધ્યાત્મં વાગાદીનાં પ્રાણઃ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પૃથગેવેમૌ વાયુપ્રાણાવુપગન્તવ્યૌ સ્યાતામપૃથગ્વેતિ ।
અપૃથગેવેતિ તાવત્પ્રાપ્તં તત્ત્વભેદાત્ ।
નહ્યભિન્ને તત્ત્વે પૃથગનુચિન્તનં ન્યાય્યમ્ ।
દર્શયતિ ચ શ્રુતિરધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ તત્ત્વાભેદમ્ - ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વા મુખં પ્રાવિશત્ઽ (ઐ. 2.4) ઇત્યારભ્ય ।
તથા ઽત એતે સર્વ એવ સમાઃ સર્વો ઽનન્તાઃઽ (બૃ. 1.5.13) ઇત્યાધ્યાત્મિકાનાં પ્રામાનામાધિદૈવિકીં વિબૂતિમાત્મભૂતાં દર્શયતિ ।
તથાન્યત્રાપિ તત્ર તત્રાધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ બહુધા તત્ત્વભેદદર્શનં ભવતિ ।
ક્વચિચ્ચ ઽયઃ પ્રાણઃ સ વાયુઃ ઇતિ સ્પષ્ટમેવ વાયું પ્રાણં ચૈકં કરોતિ ।
તથોદાહૃતે ઽપિ વાજસનેયિબ્રાહ્મણે યતશ્ચેદેતિ સૂર્યઃ (બૃ. 1.5.23) ઇત્યસ્મિન્નુપસંહારશ્લોકે ઽપ્રાણાદ્વા એષ ઉદેતિ પ્રાણે ઽસ્તમેતિઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ પ્રાણેનૈવોપસંહરન્નેત્વં દર્શયતિ ।
તસ્માદેકમેવ વ્રતં ચરેત્પ્રાણ્યાચ્ચૈવાપાયાન્યાચ્ચઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ ચ પ્રાણવ્રતેનૈકેનોપસંહરેન્નેતદેવ દ્રઢયતિ ।
તથા છાન્દોગ્યે ઽપિ પરસ્તાત્ ઽમહાત્મનશ્ચતુરો દેવ એકઃ કઃ સ જાગર ભુવનસ્ય ગોપાઃઽ (છા. 4.3.6) ઇત્યેકમેવ સંવર્ગં ગમયતિ ન બ્રવીત્યેક એકેષાં ચતુર્ણાં સંવર્ગો ઽપરો ઽપરેષામિતિ ।
તસ્માદપૃથક્ત્વમુપગમનસ્યેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પૃથગેવ વાયુપ્રાણાવુપગન્તવ્યાવિતિ ।
કસ્માત્ ।
પૃથગુપદેશાત્ ।
આધ્યાનાર્થો હ્યયમધ્યાત્માધિદૈવવિભાગોપદેશઃ સો ઽસત્યાધ્યાનપૃથક્ત્વે ઽનર્થક એવ સ્યાત્ ।
નનૂક્તં ન પૃથગનુચિન્તનં તત્ત્વાભેદાદિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
તત્ત્વાભેદે ઽપ્યવસ્થાભેદાદુપદેશભેદવશેનાનુચિન્તનભેદોપપત્તેઃ ।
શ્લોકોપન્યાસસ્ય ચ તત્ત્વાભેદાભિપ્રાયેણાપ્યુપપદ્યમાનસ્ય પૂર્વોદિતધ્યેયભેદનિરાકરણસામર્થ્યાભાવાત્ ।
ઽસ યથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણ એવમેતાસાં દેવતાનાં વાયુઃઽ (બૃ. 1.5.22) ઇતિ ચોપમાનોપમેયકરણાત્ ।
એતેન વ્રતોપદેશો વ્યાખ્યાતઃ ।
ઽએકમેવ વ્રતમ્ઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ ચૈવકારો વાગાદિવ્રતનિવર્તનેન પ્રાણવ્રતપ્રતિપત્ત્યર્થઃ ।
ભગ્નવ્રતાનિ હિ વાગાદીન્યુક્તાનિ ઽતાનિ મૃત્યુઃ શ્રમો ભૂત્વોપયેમેઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ઽન વાયુવ્રતનિવૃત્ત્યર્થઃ અથાતો વ્રતમીમાંસાઽ (બૃ. 1.5.21) ઇતિ પ્રસ્તુત્ય તુલ્યવદ્વાયુપ્રાણયોરભગ્નવ્રતત્વસ્ય નિર્ધારિતત્વાત્ ।
ઽએકમેવ વ્રતં ચરેત્ઽ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ ચેક્ત્વા ઽતેનો એતસ્યૈ દેવતાયૈ સાયુજ્યં સલોકતાં જયતિ (બૃ. 1.5.23) ઇતિ વાયુપ્રાપ્તિં ફલં બ્રુવન્વાયુવ્રતમનિવર્તિતં દર્શયતિ ।
દ્વતેત્યત્ર વાયુઃ સ્યાદપરિચ્ચિન્નાત્મકત્વસ્ય પ્રેપ્સિતત્વાત્ ।
પુરસ્તાત્પ્રયોગાચ્ચ ઽસૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃઽ (બૃ. 1.5.22) ઇતિ ।
તથા ઽતૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌ વાયુરેવ દેવેષુ પ્રાણઃ પ્રાણેષુઽ (છા. 4.3.4) ઇતિ ભેદેન વ્યપદિશતિ ઽતે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતમ્ઽ (છા. 4.3.8) ઇતિ ચ ભેદેનૈવોપસંહરતિ ।
તસ્માત્પૃથગેવોપગમનમ્ ।
પ્રદાનવત્ ।
યથેન્દ્રાય રાજ્ઞે પુરોડાશમેકાદશકપાલમિન્દ્રાયાધિરાજાયેન્દ્રાય સ્વરાજ્ઞ ઇત્યસ્યાં ત્રિપુરોડાશિન્યામિષ્ટૌ સર્વેષામભિગમયન્નવદ્યત્યછંબટ્કારમિતિ ।
અતો વચનાદિન્દ્રાભેદાચ્ચ સહપ્રદાનાશઙ્કાયાં રાજાદિગુણભેદાદ્યાજ્યાનુવાક્યવ્યત્યાસવિધાનાચ્ચ યથાન્યસમેવ દેવતાપૃથક્ત્વાત્પ્રદાનપૃથક્ત્વં ભવતિ ।
એવં તત્ત્વાભેદે ઽપ્યાધ્યેયાંશપૃથક્ત્વાદાધ્યાનપૃથક્ત્વમિત્યર્થઃ ।
તદુક્તં સંકર્ષે ઽનાના વા દેવતા પૃથગ્જ્ઞાનાત્ઽ ઇતિ ।
તત્ર તુ દ્રવ્યદેવતાભેદાદ્યાગભેદો વિદ્યતે નૈવમિહ વિદ્યાભેદો ઽસ્તિ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યામધ્યાત્માધિદૈવોપદેશેષ્વેકવિદ્યાવિધાનપ્રતીતેઃ ।
વિદ્યૈકસ્થે ઽપિ ત્વધ્યાત્માધિદૈવભેદાત્પ્રવૃત્તિભેદો ભવતિ અગ્નિહોત્ર ઇવ સાયંપ્રાતઃકાલભેદાત્ ।
ઇત્યેતાવદભિપ્રેત્ય પ્રદાનવદિત્યુક્તમ્

પ્રદાનવદેવ તદુક્તમ્ ।
વાયુપ્રાણયોર્ભેદાભેદવાક્યાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
અસ્તુ કર્માઙ્ગાનાં તત્સંબદ્ધોપાસ્તીનાં ચ ફલભેદાન્નિત્યત્વાનિત્યત્વરૂપઃ પ્રયોગભેદઃ, ઇહ તુ વાયુપ્રાણયોઃ સ્વરૂપાભેદાત્તત્સ્વરૂપપ્રાપ્તિલક્ષણફલૈક્યાચ્ચ ધ્યાનપ્રયોગૈક્યમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- અપૃથગિતિ ।
ઽઅગ્નિર્વાગ્ભૂત્વાઽઇત્યારભ્યઃ ઽવાયુઃ પ્રાણો ભૂત્વા નાસિકે પ્રાવિશત્ઽઇત્યભેદં દર્શયતીત્યર્થઃ ।
ઽયતશ્ચોદેતિ સૂર્યસ્તં વદઽઇતિ પ્રશ્ને સૂત્રાત્મકવાયુર્વાચ્યો વાયુસ્થાને પ્રાણં વદન્નેકત્વં તયોર્દર્શયતીત્યાહ- તથેતિ ।
કિઞ્ચ યદિ વાયુપ્રાણયોઃ પૃથગ્ધ્યાનં સ્યાત્તર્હિ ધ્યાનાઙ્ગવ્રતભેદો ઽપિ સ્યાદિહ તુ પ્રાણાપાનનિરોધાત્મકવ્રતૈક્યશ્રુતેર્ધ્યાનૈક્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
વ્રતૈક્યસ્ય પ્રશસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ વાયુપ્રાણો સંવર્ગૌ ભેદેનોપક્રમ્ય પરસ્તાદ્વાક્યશેષે સંવર્ગદેવૈક્યશ્રુતેઃ પ્રયોગૈક્યમિત્યાહ- તથેતિ ।
મહાત્મન ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
ચતુરશ્ચતુઃ સંખ્યાકાનગ્નિસૂર્યોદકચન્દ્રાનપરાંશ્ચ વાક્ચક્ષુઃશ્રોત્રમનોરૂપાનેકો દેવઃ કઃ પ્રજાપતિઃ જગાર ગીર્ણવાનુપસંહૃતવાનિત્યર્થઃ ।
ન બ્રવીતિ ભેદમિતિ શેષઃ ।
યથા ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽઇત્યુત્પન્નાગ્નિહોત્રસ્યૈકસ્યૈવ દધિતણ્ડુલાદિગુણભેદેન સાયંપ્રાતઃકાલભેદેન પ્રયોગભેદસ્તથા ઽઅન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદઽઇત્યુત્પન્નાયાઃ સંવર્ગવિદ્યાયા એકત્વે ઽપ્યુત્પન્નશિષ્ટવાયુપ્રાણાખ્યગુણભેદાત્પ્રયોગભેદ ઇત્યુત્સૂત્રં સિદ્ધાન્તયતિ- પૃથગેવેતિ ।
ઽતૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌઽઇત્યુપાસ્યભેદવાક્યસ્ય પ્રયોગભેદપરત્વાદ્વાક્યાદેવ ભેદસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષ્યુક્તમનૂદ્ય પ્રત્યાહ- નનૂક્તમિત્યાદિના ।
ઉપાસ્યતયા પ્રધાનભૂતસંવર્ગગુણવિશિષ્ટોપાસ્યભેદવાક્યપ્રાણાત્તાવુક્તૌ ।
તતો ઽધ્યાત્માધિદૈવાવસ્થાભેદેનોક્તસ્ય ધ્યેયભેદસ્ય નિરાસે ઽયતશ્ચોદેતિઽઇતિ શ્લોકસ્ય ન શક્તિરિત્યાહ- શ્લોકેતિ ।
અસામર્થ્યે લિઙ્ગમાહ- સ યથેતિ ।
શ્લોકોપન્યાસવદ્બ્રતૈક્યોપન્યાસો ઽપિ તત્ત્વાભેદાભિપ્રાયેણેત્યાહ- એતેનેતિ ।
નન્વેવકારાદ્વાયુવ્રતનિવૃત્તેઃ પ્રાણ એવૈકો ધ્યેયો ભાતીત્યત આહ- એકમેવેતિ ।
વદનદર્શનાદીનિ વાક્ચક્ષુરાદીનાં વ્રતાનિ શ્રમરૂપમૃત્યુના ભગ્નાનીત્યુક્ત્વા પ્રાણસ્યાભગ્નવ્રતત્વં નિર્ધારિતં, તથા જ્વલનતાપાદીન્યગ્ન્યાદિત્યાદીનાં વ્રતાનિ ભગ્નાનીત્યુક્ત્વા વાયોરભગ્નવ્રતત્વં નિર્ધારિતં, ઽસ યથૈષાં પ્રાણાનાં મધ્યમઃ પ્રાણઃ સ્થિરવ્રત એવમેતાસાં દેવનાં વાયુર્લોચન્તિ હ્યન્યા દેવતા ન વાયુઃસૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયિઃઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
અતો ભગ્નવતનિરાસાર્થ એવકારો ન વાયુવ્રતનિવૃત્ત્યર્થ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રૈવાર્થે લિઙ્ગમાહ- એકમિતિ ।
ઉકારશ્ચાર્થઃ ।
તેન વ્રતેન વાયોઃ સાયુજ્યં સમાનદેહત્વં સલોકતાં ચ જયતીત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર વાયુપ્રાપ્તિર્ન શ્રુતેત્યત્રાહ- દેવતેતિ ।
તસ્માત્તત્ત્વાભેદદૃષ્ટ્યા વ્રતૈક્યમિતિ સ્થિતં, સંપ્રતિ પૂર્વોક્તં પૃથગુપદેશં વિવૃણોતિ- તથા તૌ વા ઇતિ ।
સૌત્રં દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- પ્રદાનવદિતિ ।
ત્રયઃ પુરોડાશા અસ્યાં સન્તીતિ ત્રિપુરોડાશિનીષ્ટિસ્તસ્યાં કિં સહપ્રદાનમુત ભેદેનેતિ સંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- સર્વેષામિતિ ।
સર્વેષાં દેવાનામાભિમુખ્યેન પ્રાપ્યન્હવિરવદ્યતિ ગૃહ્ણાતિ, અચ્છંવટ્કારં વષટ્કારાખ્યદેવભાગમિત્યર્થઃ ।
યદ્વા સર્વદેવાર્થં યુગપદવદાનં કાર્યમિત્યત્ર હેતુરચ્છંવટ્કારમિતિ અવ્યર્થત્વાયેત્યર્થઃ ।
એકાર્થમવત્તે હવિષિ શેષો યાગાનર્હતયા વૃથા સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
એવં સહાવદાનશ્રુતેર્દેવૈક્યાચ્ચ પુરોડાશાનાં સહપ્રક્ષેપે પ્રાપ્તે પૃથક્પ્રક્ષેપ ઇતિ સિદ્ધાન્તમાહ- રાજેતિ ।
રાજાધિરાજસ્વરાજગુણભેદેન વિશિષ્ટદેવતાભેદાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાધ્વર્યુણા યજેતિ પ્રૈષે કૃતે હોત્રા યો મન્ત્રઃ પઠ્યતે સા યાજ્યા, અનુબ્રૂહીતિ પ્રૈષાનન્તરમન્ત્રઃ પુરોનુવાક્યેતિ ભેદો ઽસ્તિ, તત્રાસ્યામિષ્ટૌ પ્રથમપુરોડાશપ્રદાને યા કૢપ્તા યાજ્યા સ દ્વિતીયપ્રદાને પુરોનુવાક્ય, યા ચ પૂર્વમનુવાક્ય, સ પશ્ચાદ્યાજ્યેતિ વ્યત્યાસમન્વાહેતિ શ્રુત્યા વિધાનાત્, યથાશ્રુતિ પ્રક્ષેપપૃથક્ત્વમિત્યાહ- યાજ્યેતિ ।
સંકર્ષો દેવતાકાણ્ડમ્ ।
વાશબ્દો ઽવધારણે, નાનૈવ દેવતા રાજાદિગુણભેદેન ભેદાવગમાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તે દેવતાભેદાત્કર્મભેદવદ્વિદ્યાભેદઃ સ્યાદિત્યત આહ- તત્ર ત્વિતિ ।
કર્મોત્પત્તિવાક્યસ્થદેવતાભેદઃ કર્મભેદે હેતુરિહ ત્વન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદેત્યુત્પત્તાવેકત્વેન જ્ઞાતવિદ્યાયાઃ પશ્ચાચ્છ્રુતવાયુપ્રાણભેદો ન ભેદકઃ, અગ્નિહોત્રસ્યેવ દધ્યાદિદ્રવ્યભેદ ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ કેનાંશેન પ્રદાનસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વમિત્યત આહ- વિદ્યૈક્યે ઽપીતિ ।
અવસ્થાભેદાદ્દેવતાભેદઃ પ્રયોગભેદશ્ચેત્યંશેનાયં દૃષ્ટાન્ત ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.28.43
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.44
29 લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 44-52
લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્તદ્ધિ બલીયસ્તદપિ । બ્બ્સ્_3,3.44 ।
વાજસનેયિનો ઽગ્નિરહસ્યે - ઽનૈવ ઇદમગ્રે સદાસીત્ઽ ઇત્યેતસ્મિન્બ્રાહ્મણે મનો ઽધિકૃત્યાધીયતે ઽતત્ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રાણ્યપશ્યદાત્મનો ઽગ્નીનર્કાન્મનોમયામનશ્ચિતઃઽ ઇત્યાદિ ।
તથૈવ ઽવાક્ચિતઃ પ્રાણચિતશ્ચક્ષુશ્ચિતઃ શ્રોત્રચિતઃ કર્મચિતો ઽગ્નિચિતઃઽ ઇતિ પૃથગગમનીનામનન્તિ સાંપાદિકાન્ ।
તેષુ સંશયઃ - કિમેતે મનશ્ચિદાદયઃ ક્રિયાનુપ્રવેશિનસ્તચ્છેષભૂતા ઉત સ્વતન્ત્રાઃ કેવલવિદ્યાત્મકા ઇતિ ।
તત્ર પ્રકરણાક્રિયાનુપ્રવેશે પ્રાપ્તે સ્વાતન્ત્ર્યં તાવત્પ્રતિજાનીતે લિઙ્ગભયસ્ત્વાદિતિ ।
ભૂયાંસિ હિલિઙ્ગાન્યસ્મિન્બ્રાહ્મણે કેવલવિદ્યાત્મકત્વમેષામુપોદ્બલયન્તિ દૃશ્યન્તે તદ્યત્કિઞ્ચેમાનિ ભૂતાનિ મનસા સંકલ્પયન્તિ તેષામેવ સા કૃતિઃ ઇતિ, ઽતાન્હૈતાનેવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ ચિન્વન્ત્યપિ સ્વપતેઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકાનિ ।
તદ્ધિ લિઙ્ગં પ્રકરણાદ્બલીયઃ ।
તદપ્યુક્તં પૂર્વસ્મિન્કાણ્ડે - ઽશ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં સમવાયેપારદૌર્બલ્યમર્થવિપ્રકર્ષાત્ઽ (જૈ.સૂ. 3.3.13) ઇતિ

લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્ ।
ઉત્પત્તેઃ પ્રાગિદં સર્વં નૈવ સદાસીન્નાપ્યસદિત્યુપક્રમ્ય મનઃ સૃષ્ટિમુક્ત્વા તન્મન આત્માનમૈક્ષતેતીક્ષણપૂર્વકમગ્નીનપશ્યદિતિ મનો ઽધિકૃત્ય પઠન્તીત્યર્થઃ ।
પુરુષાયુષ્ટ્વેન કૢપ્તશતવર્ષાન્તર્ગતૈઃ ષટ્રત્રિંશત્સહસ્રૈરહોરાત્રૈરવચ્છિન્નતયા મનોવૃત્તીનામસઙ્ખ્યેયાનામપિ ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રત્વમ્ ।
તાભિરિષ્ટકાત્વેન કલ્પિતાભિર્મનસૈવ સંપાદિતા અગ્નયો મનશ્ચિતસ્થાનર્કાન્પૂજ્યાન્મનોવૃત્તિષુસંપાદિતાનાત્મનઃ સ્વસ્ય સંબન્ધિત્વેન મનો ઽપશ્યત્, તથા વાક્પ્રાણાદયો ઽપિ સ્વસ્વવૃત્તિરૂપાનગ્નીનપશ્યન્નિત્યાહ- તથેતિ ।
પ્રાણો ઘ્રાણં કર્મેન્દ્રિયેણ હસ્તાદિના ચિતઃ કર્મચિતઃ અગ્નિસ્ત્વક્ પૂર્વત્રાગ્નિચયનપ્રકરણાત્કિમેતે ઽગ્નયઃ ક્રત્વર્થા ઉત પ્રાધાન્યજ્ઞાપકલિઙ્ગાદિભૂયસ્ત્વાત્પુરુષાર્થા વેતિ સંશયમાહ- તેષ્વિતિ ।
કેવલવિદ્યાત્મકાઃ ક્રિયાઙ્ગત્વં વિના ભાવનામયા ઇત્યર્થઃ ।
એકપ્રયોગાસંભવાદ્વાયુપ્રાણયોર્ધ્યાનપ્રયોગભેદો ઽસ્તુ, ઇહ તુ મનશ્ચિદાદ્યગ્નીનાં પ્રકરણાત્કર્માઙ્ગત્વેનૈકપ્રયોગત્વમિતિ પ્રાપય્ય સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- તત્રેત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે ભાવનાગ્નીનાં ક્રત્વઙ્ગત્વમિષ્ટં તેષાં ક્રિયાઙ્ગત્વં વિકલ્પઃ સમુચ્ચયો વાસ્તુ ।
સિદ્ધાન્તે પુરુષાર્થત્વમિતિ ફલમ્ ।
તત્તત્ર સર્વપ્રાણિમનોવૃત્તિભિર્મમ સદાગ્નયઃ ચીયન્ત ઇતિ ધ્યાનદાર્ઢ્યે સતિ સર્વભૂતાનિ યત્કિઞ્ચિત્ મનસા સંકલ્પયન્તિ તેષામેવાગ્નીનાં સા કૃતિઃ કરણમિત્યેકં લિઙ્ગં, ક્રિયાઙ્ગસ્ય યત્કિઞ્ચિત્કરણેન સિદ્યદર્શનાદિત્યાહ- તદ્યદિતિ ।
એવંવિદે સ્વપતે જાગ્રતે ઽપિ તદીયાગ્નીન્ભૂતાનિ સર્વદા ચિન્વન્તીતિ લિઙ્ગાન્તરં, ક્રિયાઙ્ગસ્ય ચોદિતકાલાનુષ્ઠેયસ્ય સદા સર્વૈરનુષ્ઠીયમાનત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રસંખ્યાપ્યનઙ્ગત્વે લિઙ્ગં એવઞ્જાતીયકપદેનોક્તમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.44
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.45
પૂર્વવિકલ્પઃ પ્રકરણાત્સ્યાત્ ક્રિયામાનસવત્ । બ્બ્સ્_3,3.45 ।
નૈતદુક્તં સ્વતન્ત્રા એતે ઽગ્નયો ઽનન્યશેષભૂતા ઇતિ ।
પૂર્વસ્ય ક્રિયામયસ્યાગ્નેઃ પ્રકરણાત્તદ્વિષય એવાયં વિકલ્પવિશેષોપદેશઃ સ્યાન્ન સ્વતન્ત્રઃ ।
નનુ પ્રકરણાલ્લિઙ્ગં બલીયઃ ।
સત્યમેતત્ ।
લિઙ્ગમપિ ત્વેવઞ્જાતીયકં ન પ્રકરણાદ્બલીયો ભવતિ ।
અન્યાર્થદર્શનં હ્યેતત્ ।
સાંપાદિકાગ્નિપ્રશંસારૂપત્વાત્ ।
અન્યાર્થદર્શનં ચાસત્યામન્યસ્યાં પ્રાપ્તૌ ગુણવાદેનાપ્યુપપદ્યમાનં ન પ્રકરણં બાધિતુમુત્સહતે ।
તસ્માતસાંપાદિકા અપ્યેતે ઽગ્નયઃ પ્રકરણાત્ક્રિયાનુપ્રવેશિન એવ સ્યુઃ ।
માનસવત્ ।
યથા દશરાત્રસ્ય દસણે ઽહન્યવિવાક્યે પૃથિવ્યા પાત્રેણ સમુદ્રસ્ય સોમસ્ય પ્રજાપતયે દેવતાયૈ ગુહ્યમાણસ્ય ગ્રહણાસાદનહવનાહરણોપહ્વાનભક્ષણાનિ માનસાન્યેવામ્નાયન્તે ।
સ ચ માનસો ઽપિ ગ્રહકલ્પઃ ક્રિયાપ્રકરણાત્ક્રિયાશેષ એવ ભવત્યેવમયમપ્યગ્નિકલ્પ ઇત્યર્થઃ

fન્: અવિવાક્યમિતિ દશમસ્યાહ્નો નામધેયમ્ ।
એવં સિદ્ધાન્તમુપક્રમ્ય પૂર્વપક્ષયતિ- પૂર્વેતિ ।
પૂર્વસ્યેષ્ટકાભિરગ્નિં ચિનુત ઇત્યુક્તસ્ય સ એષ ત્વિષ્ટકાગ્નિરિતિ સંનિહિતસ્યાયં વિકલ્પવિશેષોપદેશઃ સંકલ્પમયત્વાખ્યપ્રકારભેદોપદેશઃ ક્રિયાગ્નિવત્સાંકલ્પિકાગ્નયો ઽપ્યઙ્ગમિતિ યાવત્ ।
કિં વિધિવાક્યસ્થં લિઙ્ગં પ્રકરણાદ્બલીયઃ, અર્થવાદસ્થં વા ।
આદ્યમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- લિઙ્ગમિતિ ।
માનસાગ્નિવિધ્યર્થવાદસ્થલિઙ્ગાનાં સ્વાર્થપ્રાપકમાનાભાવાદ્દૌર્બલ્યમિત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્થક્રિયાપદં વ્યાચષ્ટે- તસ્માદિતિ ।
નનુ અક્રિયારૂપાગ્નીનાં ધ્યાનમયાનાં કથં ક્રિયાઙ્ગત્વં તત્રાહ- માનસવદિતિ ।
દ્વાદશાહસ્યાદ્યન્તાહર્દ્વયં ત્યક્ત્વા મધ્યસ્થદશરાત્રસ્યૈવ દ્વિરાત્રાદિષુ પ્રકૃતિત્વં, તદ્ધર્મમાણામેવ તેષ્વતિદેશાત્તસ્ય મધ્યદશરાત્રસ્ય દશમે ઽહન્યર્થાદેકાદશે ઽહનિ માનસગ્રહઃ શ્રૂયતે-ઽઅનયા ત્વા પાત્રેણ સમુદ્રં રસયા પ્રાજાપત્યં મનોગ્રહં ગૃહ્ણાતિઽઇતિ ।
અનયા રસયા પૃથિવ્યા પાત્રેણ સમુદ્રં ત્વાં પ્રજાપતિદેવતાકં મનોગ્રહં ગૃહ્યતે ઇતિ ગ્રહઃ સોમરસઃ, મનસા રસત્વેન ભાવિતમધ્વર્યુર્ગૃહ્ણાતીત્યર્થઃ ।
અત એવર્ત્વિજાં ધ્યાયિતયા વિવિધવાક્યોચ્ચારણાભાવાદવિવાક્યસંજ્ઞા અહ્નઃ પ્રાપ્તઃ ।
ગ્રહણં નામ સોમપાત્રસ્યોપાદાનં, ગૃહીતસ્ય સ્વસ્થાને સ્થાપનમાસાદનં સોમસ્ય હોમો હવનં હુતશેષાદાનમાહરણં શેષભક્ષણાયર્ત્વિજાં મિથો ઽનુજ્ઞાનકરણમુપહ્વાનં તતો ભક્ષણમિત્યેતાનિ માનસાન્યેવેત્યર્થઃ ।
સ ચ માનસો ગ્રહો દ્વાદશાહાદહરન્તરં સ્વતન્ત્રમિત્યાશઙડ્ક્ય દ્વાદશાહસંજ્ઞાવિરોધાન્નાહરન્તરં કિન્તુ પ્રકરણાદવિવાક્યસ્યાહ્નો ઽઙ્ગમિતિ સિદ્ધાન્તમાહ- સ ચેતિ ।
કલ્પઃ કલ્પનાપ્રકારઃ ।
કેચિત્ત્વત્ર ભાષ્યે દશરાત્રશબ્દો વિકૃતિપરઃ, તત્રાપિ દશમે ઽહન્યવિવાક્યસંજ્ઞકે માનસગ્રહસ્યાતિદેશપ્રાપ્તતયાઙ્ગત્વાદિત્યાહુઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.45
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.46
અતિદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,3.46 ।
અતિદેશશ્ચૈષામગ્નીનાઙ્ક્રિયાનુપ્રવેશમુપોદ્બલયતિ - ઽષટ્ત્રિંશત્સહસસ્રાણ્યગ્નયોર્ઽકાસ્તેષામેકૈક એવ તાવન્યાવાનસૌ પૂર્વઃઽ ઇતિ ।
સતિ હિ સામાન્યે ઽતિદેશઃ પ્રવર્તતે ।
તતશ્ચ પૂર્વેણેષ્ટકાચિતેન ક્રિયાનુપ્રવેશિનાગ્નિના સંપાદિકાનગ્નીનતિદિશન્ક્રિયાનુપ્રવેશમેવૈષાં દ્યોતયતિ

મનશ્ચિદાદીનાં ક્રિયાઙ્ગત્વે પ્રકરણમુક્ત્વા લિઙ્ગમાહ- અતિદેશાચ્ચેતિ ।
ક્રિયાઙ્ગત્વસાદૃશ્યાદતિદેશ ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.46
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.47
વિદ્યૈવ તુ નિર્ધારણાત્ । બ્બ્સ્_3,3.47 ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
વિદ્યાત્મકા એવૈતે સ્વતન્ત્રા મનશ્ચિદાદયો ઽગ્નયઃ સ્યુર્ન ક્રિયાશેષભૂતાઃ ।
તથાહિ નિર્ધારયતિ - ઽતે હૈતે વિદ્યાચિત એવઽ ઇતિ ।
વિદ્યયા હૈવૈત એવંવિદશ્ચિતા ભવન્તિ ઇતિ ચ

સિદ્ધાન્તમાહ- વિદ્યેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.47
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.48
દર્શનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,3.48 ।
દૃશ્યતે ચૈષાં સ્વાતન્ત્ર્યે લિઙ્ગમ્ ।
તત્પુરસ્તાદ્દર્શિતમ્ લિઙ્ગભૂયસ્ત્વાત્ (બ્ર. સૂ. 3.3.44) ઇત્યત્ર

ન શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યૈઃ પ્રકરણં બાધ્યમિતિ સૂત્રત્રયાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.48
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.49
નનુ લિઙ્ગમપ્યસત્યાંમન્યસ્યાં પ્રાપ્તાવસાધકં કસ્યચિદર્થસ્યેત્યપાસ્ય તત્પ્રકરણસામર્થ્યાત્ક્રિયાશેષત્વમધ્યવસિતમિત્યત ઉત્તરં પઠતિ -
શ્રુત્યાદિબલીયસ્ત્વાચ્ ચ ન બાધઃ । બ્બ્સ્_3,3.49 ।
નૈવં પ્રકરણસામર્થ્યાત્ક્રિયાશેષત્વમધ્યવસાય સ્વાતન્ત્રયપક્ષો બાધિતવ્યઃ ।
શ્રુત્યાદેર્બલીયસ્ત્વાત્ ।
બલીયાંસિ હિ પ્રકરણાચ્છ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાનીતિ સ્થિતં શ્રુતિલિઙ્ગસૂત્રે ।
તાનિ ચેહ સ્વાતન્ત્ર્યપક્ષં સાધયન્તિ દૃશ્યન્તે ।
કથમ્ ।
શ્રુતિસ્તાવત્ ઽતે હૈતે વિદ્યાચિત એવઽ ઇતિ ।
તથા લિઙ્મ્ ઽસર્વદા સર્વાણિ ભૂતાનિ ચિન્વન્ત્યપિ સ્વપતેઽ ઇતિ ।
તથા વાક્યમપિ ઽવિદ્યયા હૈવૈત એવંવિદાશ્રિતાભવન્તિઽ ઇતિ ।
ઽવિદ્યાચિત એવઽ ઇતિ હિ સાવધારણેયં શ્રુતિઃ ક્રિયાનુપ્રવેશે ઽમીષામભ્યુપગમ્યમાને પીડિતા સ્યાત્ ।
નન્વબાહ્યસાધનત્વાભિપ્રાયમિદવધારણં ભવિષ્યતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
તદભિપ્રાયતાયાં હિવિદ્યોચિત ઇતીયતા સ્વરૂપસમકીર્તનેનૈવ કૃતત્વાદનર્થકમવધારણં ભવેત્ ।
સ્વરૂપમેવ હ્યેષામબાહ્યસાધનમિતિ ।
અબાહ્યસાધનત્વે ઽપિ તુ માનસગ્રહવત્ક્રિયાનુપ્રવેશશઙ્કાયાં તન્નિવૃત્તિફલમવધારણર્થવદ્ભવિષ્યતિ ।
તથા ઽસ્વપતે જાગ્રતે ચૈવંવિદે સર્વદા સર્વાણિ ભૂતાન્યેતાન્યેતાનગ્નિંશ્ચિન્વન્તિઽ ઇતિ સાતત્યદર્શનમેષાં સ્વાતન્ત્ર્યે ઽવકલ્પતે ।
યથા સાંપાદિકે વાક્યપ્રાણમયે ઽગ્નિહોત્રે ઽપ્રાણં તદા વાચિ જુહોતિ - વાચં તદા પ્રાણે જુહોતિઽ (કૌ. 2.5) ઇતિ ચોક્ત્વોચ્યતે - ઽએતે અનન્તે આહુતી જાગ્રચ્ચ સ્વપંશ્ચ સતતં - જુહોતિઽ (કૌષી. 2.5) ઇતિ ।
તદ્વત્ ।
ક્રિયાનુપ્રવેશે તુ ક્રિયાપ્રયોગસ્યાલ્પકાલત્વેન ન સાતત્યેષાં પ્રયોગઃ કલ્પેત ।
નચેદમર્થવાદમાત્રમિતિ ન્યાય્યમ્ ।
યત્ર હિ વિસ્પષ્ટો વિધાયકો લિઙ્ગાદિરુપલભ્યતે યુક્તં તત્ર સંકીર્તનમાત્રસ્યાર્થવાદત્વમ્ ।
ઇહ હિ વિસ્પષ્ટોવિધ્યન્તરાનુપલબ્ધેઃ સંકીર્તનાદેવૈષાં વિજ્ઞાનવિધાનં કલ્પનીયમ્ ।
તચ્ચ યથાસંકીર્તનમેવ કલ્પયિતું શક્યત ઇતિ સાતત્યદર્શનાત્તથાભૂતમેવ કલ્પ્યતે ।
તતશ્ચ સામર્થ્યાદેષાં સ્વાતન્ત્ર્યસિદ્ધિઃ ।
એતેન તદ્યત્કિઞ્ચેમાનિ ભૂતાનિ મનસા સંકલ્પયન્તિ તેષામેવ સા કૃતિઃ ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તથા વાક્યમપિ એવંવિદે ઇતિ પુરુષવિશેષસંબન્ધમેવૈષામાચક્ષણં ન ક્રતુસંબન્ધં મૃષ્યતે ।
તસ્માત્સ્વાતન્ત્ર્યપક્ષ એવ જ્યાયાનિતિ

તત્રાવધારણશ્રુતેરન્યથાસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વબાહ્યેતિ ।
વિદ્યાચિત ઇતિપદેનૈવાબાહ્યસાધનત્વસ્ય લબ્ધત્વાદવધારણં વ્યર્થમિત્યાહ- નેતિ ।
તર્હિ કથમસ્યાર્થવત્ત્વં તત્રાહ- અબાહ્યેતિ ।
લિઙ્ગં વ્યનક્તિ- તથેતિ ।
અગ્નીનાં સર્વકાલવ્યાપિત્વેનાનઙ્ગત્વે દૃષ્ટાન્તરમાહ- તથેતિ ।
તદા ધ્યાનકાલ ઇત્યર્થઃ ।
હોમે યથા સાતત્યમુચ્યતે તદ્વદગ્નીનાં સાતત્યદર્શનમિત્યન્વયઃ ।
યદુક્તમર્થવાદસ્થત્વાલ્લિઙ્ગં દુર્બલમિતિ તન્ન ।
સર્વદા સર્વભૂતાનિ મદર્થમગ્નીન્ ચિન્વન્તીતિ ધ્યાયેદિત્યપૂર્વાર્થતયા વિધિકલ્પનાત્ ।
તથાચ વિધિવાક્યસ્થત્વાલ્લિઙ્ગં પ્રકરણાદ્બલવાદિત્યાહ- ન ચેદમિત્યાદિના ।
એતેનેતિ વિધિત્વેનેત્યર્થઃ ।
વાક્યં વિવૃષોતિ- તથેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.49
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.50
અનુબન્ધાદિભ્યઃ પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવદ્દૃષ્ટશ્ ચ તદુક્તમ્ । બ્બ્સ્_3,3.50 ।
ઇતશ્ચ પ્રકરણમુપમૃદ્ય સ્વાતન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનાં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યત્ક્રિયાવયવાન્મન-આદિવ્યાપારેષ્વનુબધ્નાતિ ઽતે મનસૈવાધીયન્ત મનસાચીયન્ત મનસૈવ ગ્રહા અગૃહ્યન્ત મનસાસ્તુવન્મનસાશંસન્યત્કિઞ્ચ યજ્ઞે કર્મ ક્રિયતે યત્કિઞ્ચ યજ્ઞિયં કર્મ મનસૈવ તેષુ તન્મનોમયેષુ મનશ્ચિત્સુ મનોમયમેવ ક્રિયતેઽ ઇત્યાદિના ।
સંપત્ફલો હ્યયમનુબન્ધઃ ।
નચ પ્રત્યક્ષાઃ ક્રિયાવયવાઃ સન્તઃ સંપદા લિપ્સિતવ્યાઃ ।
નચાત્રોદ્ગીથાદ્યુપાસનવત્ક્રિયાઙ્ગસંબન્ધાત્તદનુપ્રવેશિત્વમાશઙ્કિતવ્યં શ્રુતિવૈરૂપ્યાત્ ।
નહ્યત્ર ક્રિયાઙ્ગં કિઞ્ચિદાદાય તસ્મિન્નદો નામાધ્યવસિતવ્યમિતિ વદતિ ।
ષટ્ત્રિંશત્સહસ્રાણિ તુ મનોવૃત્તિભેદાનાદાય તેષ્વગ્નિત્વં ગ્રહાદીંશ્ચ કલ્પયતિ પુરુષયાદિવત્ ।
સંખ્યા ચેયં પુરુષાયુષસ્યાહઃસુ દૃષ્ટા સતી તત્સંબન્ધિનીષુ મનોવૃત્તિષ્વારોપ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવમનુબન્ધાત્સ્વાતન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનામ્ ।
આદિશબ્દાદતિદેશાદ્યપિ યથાસંભવં યોજયિતવ્યમ્ ।
તથાહિ - ઽતેષામેકૈક એવ તાવાન્યાનાનસૌ પૂર્વઃઽ ઇતિ ક્રિયામયસ્યાગ્નેર્માહાત્મ્યં જ્ઞાનમયાનામેકૈકસ્યાતિદિશન્કિરિયાયામનાદરં દર્શયતિ ।
નચ સત્યેવ ક્રિયાસંબન્ધે વિકલ્પઃ પૂર્વેણોત્તરેષામિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
નહિ યેન વ્યાપારેણાહનીયધારણાદિના પૂર્વઃ ક્રિયાયામુપકરોતિ તેનોત્તર ઉપકર્તું શક્નુવન્તિ ।
યત્તુ પૂર્વપક્ષે ઽપ્યતિદેશ ઉપોદ્બલક ઇત્યુક્તં સતિ હિ સામાન્યે ઽતિદેશઃ પ્રવર્તત ઇતિ તદસ્માત્પક્ષે ઽગ્નિત્વસામાન્યેનાતિદેશસંભવાત્પ્રત્યુક્તમ્ ।
અસ્તિ હિ સાંપાદિકાનામપ્યગ્નીનામગ્નિત્વમિતિ ।
શ્રુત્યાદીનિ ચ કારણાનિ દર્શિતાનિ ।
એવમનુબન્ધાદિભ્યઃ કારણેભ્યઃ સ્વતાન્ત્ર્યં મનશ્ચિદાદીનામ ।
પ્રજ્ઞાન્તરપૃથક્ત્વવત્ ।
યથા પ્રજ્ઞાન્તરાણિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યાપ્રભૃતીનિ સ્વેન સ્વેનાનુબધ્યમાનાનિ પૃથગેવ કર્મભ્યઃ પ્રજ્ઞાન્તરેભ્યશ્ચ સ્વતન્ત્રાણિ ભવન્ત્યેવમિતિ ।
દૃષ્ટશ્ચાવેષ્ટે રાજસૂયપ્રકરણપઠિતાયાઃ પ્રકરણાદુત્કર્ષો વર્ણત્રયાનુબન્ધાદ્રાજયજ્ઞત્વાચ્ચ રાજસૂયસ્ય ।
તદુક્તં પ્રથમે કાણ્ડે - ઽક્રત્વર્થાયામિતિ ચેન્ન વર્ણત્રયસંયોગાત્ઽ (જૈ.સૂ. 11.4.7) ઇતિ

fન્: અવેષ્ટિરેતન્નામ્ની ઇષ્ટિઃ ।
સંપદુપાસ્ત્યૈ મનોવૃત્તિષુ ક્રિયાઙ્ગાનાં યોજનમનુબન્ધઃ શ્રુત્યા ક્રિયતે તદન્યથાનુપપત્ત્યાપ્યગ્નીનાં પુરુષાર્થત્વં ક્રત્વર્થત્વે ઽઙ્ગાનાં સિદ્ધત્વેન સંપાદનાનુપપત્તેરિત્યાહ- ઇતશ્ચેત્યાદિના ।
તે અગ્નયઃ, અધીયન્ત તેષામાધાનં મનસૈવ કુર્યાદિત્યર્થઃ ।
કાલસ્ય છન્દસ્યનિયમાત્ ।
અચીયન્ત ઇષ્ટકાશ્ચેતવ્યા ઇત્યર્થઃ ।
ગ્રહાઃ પાત્રાણિ, અસ્તુવન્, ઉદ્ગાતારઃ સ્તુવન્તિ, અશંસન્ હોતારઃ શંસન્તિ, કિં બહૂક્ત્યા યત્કિઞ્ચિદ્યજ્ઞે કર્મારાદુપકારકં યજ્ઞિયં યજ્ઞસ્વરૂપોત્પાદકં ચ તત્સર્વં મનોમયં કુર્યાદિતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વૃત્તિષ્વગ્નિધ્યાનસ્ય ક્રિયાનઙ્ગત્વે ઽપ્યુદ્ગીથધ્યાનવત્ક્રિયાઙ્ગાશ્રિતત્વં સ્યાન્નેત્યાહ- ન ચાત્રોદ્ગીથેતિ ।
અઙ્ગાવબદ્ધશ્રુતિતો ઽસ્યાઃ શ્રુતેર્વૈરૂપ્યં સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
અનઙ્ગવૃત્તિષુ સાઙ્ગક્રતુસંપાદનં પુરુષસ્ય યજ્ઞત્વધ્યાનવત્ સ્વતન્ત્રમિત્યર્થઃ ।
અનાદરાર્થો ઽતિદેશો ન ભવતિ કિન્તુ વિકલ્પાર્થ ઇત્યત આહ- નચેતિ ।
એકસ્મિન્માધ્યે નિરપેક્ષસાધનયોર્વિકલ્પો ભવતિ યથા વ્રીહિયવયોરત્ર તુ ક્રિયાગ્નેર્ધ્યાનાગ્નીનાં સાધ્યભેદાન્ન વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
અત એવ સમુચ્ચયો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
યદુક્તં ક્રિયાઙ્ગત્વસામાન્યેનાતિદેશ ઇતિ તન્નેત્યાહ- યત્ત્વિતિ ।
સૂત્રે બહુવચનાર્થમાહ- શ્રુત્યાદીનિ ચેતિ ।
અનુબન્ધાતિદેશશ્રુતિલિઙ્ગવાક્યેભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
એવમિતિ ।
અર્થ ઇતિ શેષઃ મનશ્ચિદાદીનાં સ્વાતન્ત્રયે ક્રિયાપ્રકરણાદુત્કર્ષઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય સ ઇષ્ટ ઇત્યાહ- દૃષ્ટશ્ચેતિ ।
એકાદશે ચિન્તિતં ઽરાજા સ્વારાજ્યકામો રાજસૂયેન યજેતઽઇતિ પ્રકૃત્યાવેષ્ટિર્નામ કાચિદિષ્ટિરામ્નાતા-ઽઆગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો હિરણ્યં દક્ષિણાઽ,બાર્હસ્પત્યં ચરું શિતિપૃષ્ઠો દક્ષિણાઽ, ઽઐન્દ્રમેકાદશકપાલમૃષભો દક્ષિણાઽઇતિ ।
તસ્યાં વર્ણભેદેન પ્રયોગભેદઃ, શ્રૂયતે-ઽયદિ બ્રાહ્મણો યજેત બાર્હસ્પત્યં મધ્યે નિધાયાહુતિમાહુતિં હુત્વાભિઘારયેદ્યદિ વૈશ્યો વૈશ્વદેવં ચરું મધ્યે નિદધ્યાદ્યદિ રાજન્યસ્તદૈન્દ્રમ્ઽઇતિ ।
આગ્નેયૈન્દ્રપુરોડાશયોર્મધ્યે બાર્હસ્પત્યં ચરું નિધાયેત્યર્થઃ ।
તત્રાગ્નેયાદિચરુષુ અઙ્ગાનાં તન્ત્રેણ પ્રયોગો ભવતિ મધ્યેનિધાનલિઙ્ગાત્પ્રયોગભેદે મધ્યે નિધાનાયોગાદેતયાન્નાદ્યકામં યાજયેદિત્યેકવચનાચ્ચ ।
સ ચ તન્ત્રપ્રયોગો રાજસૂયક્રતુબાહ્યાયામન્નાદ્યકામવર્ણત્રયકર્તૃકાયામેવાવેષ્ટૌ જ્ઞેયો ન તુ ક્રત્વન્તર્ગતાયામ્ ।
નનુ કિમત્ર નિયામકં ક્રત્વર્થાયામપ્યવેષ્ટૌ તન્ત્રપ્રયોગઃ કિં ન સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વર્ણત્રયસંયુક્તાનાં કામ્યાયામેવાઙ્ગતન્ત્રૈક્યસાધકસ્ય મધ્યે નધાનાદિલિઙ્ગસ્ય સત્ત્વાદતો લિઙ્ગૈકવચનાભ્યાં તન્ત્રૈક્યે સતિ હિરણ્યાદિકા મિલિતૈકૈવા દક્ષિણાધેયા, અન્યથા પ્રયોગૈક્યાયોગાત્ ।
રાજમાત્રકર્તૃકક્રત્વન્તર્ગતેષ્ટૌ તુ વર્ણત્રયસંયોગાભાવાન્મધ્યે નિધાનાદિલિઙ્ગં નાસ્તિ તતશ્ચ તન્ત્રૈક્યસાધકાભાવાદ્દક્ષિણાભેદેન તન્ત્રભેદ ઇત્યઙ્ગાનામાવૃત્તિરેવ ચરુષ્વિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અત્ર ચૈકપ્રયોગલિઙ્ગસ્ય ક્રત્વર્થેષ્ટાવસંભવં કામ્યેષ્ટૌ ચ સંભવં વદતાનેન સૂત્રેણ કામ્યેષ્ટેઃ ક્રત્વર્થેષ્ટિવિલક્ષણત્વાત્ક્રતુપ્રકરણાદુત્કર્ષ ઇતિ સૂચિતમ્ ।
સ ચોત્કર્ષો યુક્ત એવ, રાજમાત્રકર્તૃકરાજસૂયક્રતૌ વર્ણત્રયકર્તૃકેષ્ટેરન્તર્ભાવાયોગાદિતિ સ્થિતં, તથા મનશ્ચિદાદીનામુત્કર્ષ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.50
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.51
ન સામાન્યાદપ્યુપલબ્ધેર્મૃત્યુવન્ન હિ લોકાપત્તિઃ । બ્બ્સ્_3,3.51 ।
યદુક્તં માનસાવદિતિ તત્પ્રત્યુચ્યતે ।
ન માનસગ્રહસામાન્યાદપિ મનશ્ચિદાદીનાં ક્રિયાશેષત્વં કલ્પ્યમ્ ।
પૂર્વોક્તેભ્યઃ શ્રુત્યાદિહેતુભ્યઃ કેવલપુરુષાર્થત્વોપલબ્ધેઃ ।
નહિ કિઞ્ચિત્કસ્યચિત્કેનચિત્સામાન્યં ન સંભવતિ ।
નચ તાવતા યથાત્વં વૈષમ્યં નિવર્તતે ।
મૃત્યુવત્ ।
યથા ઽસ વા એષ એવ મૃત્યુર્ય એષ એતસ્મિન્મણ્ડલે પુરુષઃઽ ઇતિ ઽઅગ્નિર્વૈ મૃત્યુઃઽ (બૃ. 3.2.10) ઇતિ ચાગ્ન્યાદિત્યપુરુષયોઃ સમાને ઽપિ મૃત્યુશબ્દપ્રયોગે નાત્યન્તસામ્યાપત્તિઃ ।
યથા ચ ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાદિત્ય એવ સમિત્ઽ (છા. 5.4.1) ઇત્યત્ર ન સમિદાદિસામાન્યાલ્લોકસ્યાગ્નિભાવાપત્તિસ્તદ્વત્

એવં દૃષ્ટાન્તં વિઘટયતિ- ન સામાન્યાદિતિ ।
ક્રત્વર્થત્વપુરુષાર્થત્વવૈષમ્યે ઽપિ માનસત્વસામાન્યં ન વિરુધ્યતે વિષમયોરપિ સામ્યદર્શનાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.51
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.52
પરેણ ચ શબ્દસ્ય તાદ્વિધ્યં ભૂયસ્ત્વાત્ ત્વ્ અનુબન્ધઃ । બ્બ્સ્_3,3.52 ।
પરસ્તાદપિ ઽઅયં વાવ લોક એષો ઽગ્નિશ્ચિત્તઃઽ ઇત્યસ્મિન્નનન્તરે બ્રાહ્મણે તાવદ્વધ્યં કેવલવિદ્યાવિધિત્વં શબ્દસ્ય પ્રયોજનં લક્ષ્યતે ન શુદ્ધકર્માઙ્ગવિધિત્વમ્ ।
તત્ર હિ -ઽ વિદ્યયા તદારોહન્તિ યત્ર કામાઃ પરાગતાઃ ।
ન તત્ર દક્ષીણા યન્તિ નાવિદ્વાંસસ્તપસ્વિનઃઽ ઇત્યનેન શ્લોકેન કેવલં કર્મનિન્દન્વિધ્યાં ચ પ્રશંસન્નિદં ગમયતિ ।
તથા પુરસ્તાદપિ યદેતન્મણ્ડલં તપતિ ઇત્યસ્મિન્બ્રાહ્મણે વિદ્યાપ્રધાનત્વમેવ લક્ષ્યતે સો ઽમૃતો ભવતિ મૃત્યુર્હ્યસ્યાત્મા ભવતિ ઇતિ વિદ્યાફલેનૈવોપસંહારાન્ન કર્મપ્રધાનતા તત્સામાન્યાદિહાપિ તથાત્વમ્ ।
ભૂયાંસસ્ત્વગ્ન્યવયવાઃ સંપાદયિતવ્યા વિદ્યાયામિત્યેતસ્માત્કારણાદગ્નિનાનુબધ્યતે વિદ્યા ન કર્માઙ્ગત્વાત્ ।
તસ્માન્મનશ્ચિદાદીનાં કેવલવિદ્યાત્મકત્વસિદ્ધિઃ

કિઞ્ચ પૂર્વોત્તરબ્રાહ્મણયોઃ સ્વતન્ત્રવિદ્યાવિધાનાત્તન્મધ્યસ્થસ્યાપિ બ્રાહ્મણસ્ય સ્વતન્ત્રવિદ્યાવિધિપરત્વમિત્યાહ- પરેણ ચેતિ ।
ચિતે ઽગ્નૌ લોકદૃષ્ટિવિધાનં સ્વતન્ત્રમુત્તરત્ર ગમ્યતે પૂર્વત્ર મણ્ડલપુરુષોપાસ્તિસ્તત્સાંનિધ્યાન્મધ્યે ઽપિ માનસાગ્નયઃ સ્વતન્ત્રા ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ ક્રિયાગ્નિના સહ પાઠઃ કિમર્થમિત્યત આહ- ભૂયાંસસ્ત્વિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.29.52
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.30.53
30 ઐકાત્મ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 53-54
એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ । બ્બ્સ્_3,3.53 ।
ઇહ દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનઃ સદ્ભાવઃ સમર્થ્યતે બન્ધમોક્ષાધિકારસિદમધયો ।
નહ્યસતિ દેહવ્યતિરિક્તાત્મનિ પરલોકાશ્ચોદના ઉપપજદ્યેરન્કસ્ય વા બ્રહ્માત્મત્વમુપદિશ્યેત ।
નનુ શાસ્ત્રપ્રમુખ એવ પ્રથમે પાદે શાસ્ત્રફલોપભોગ્યસ્ય દેહાવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વમુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તં ભાષ્યકૃચા નતુ તત્રાત્માસ્તિત્વે સૂત્રમસ્તિ ।
ઇહ તુ સ્વયમેવ સૂત્રકૃતા તદસ્તિત્વમાક્ષેપપુરઃસરં પ્રતિષ્ઠાપિતમ્ ।
ઇત એવ ચાકૃષ્યાચાર્યેણ શબરસ્વામિના પ્રમાણલક્ષણે વર્ણિતમ્ ।
અત એવ ચ ભગવતોપવર્ષેણ પ્રથમે તન્ત્ર આત્માસ્તિત્વાભિધાનપ્રસક્તૌ શારીરકે વક્ષ્યમાઃ ઇત્યુદ્ધારઃ કૃતઃ ।
ઇહ ચેદં ચોદનાલક્ષણેષૂપાસનેષુ વિચાર્યમાણેષ્વાત્માસ્તિત્વં વિચાર્યતે કૃત્સ્નશાસ્ત્રશેષત્વપ્રદર્શનાય ।
અપિચ પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે પ્રકરણોત્કર્ષાભ્યુપગમેન મનશ્ચિદાદીનાં પુરુષાર્થત્વં વર્ણિતં કો ઽસૌ પુરુષો યદર્થા એતે મનશ્ચિદાદય ઇત્યસ્યાં પ્રસક્તાવિદં દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વમુચ્યતે ।
તદસ્તિત્વાક્ષેપાર્થં ચેદમાદિમં સૂત્રમ્ ।
આક્ષેપપૂર્વિકા હિ પરિહારોક્તિર્વિવક્ષિતેર્ઽથે સ્થૂણાનિખનનન્યાયેન દૃઢાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ।
અત્રૈકે દેહમાત્રાત્મદર્શિનો લોકાયતિકા દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽભાવં મન્યમાનાઃ સમસ્તવ્યસ્તેષુ બાહ્યેષુ પૃથિવ્યાદિષ્વદૃષ્ટમપિ ચૈતન્યં શરીરાકારપરિણતેષુ ભૂતેષુ સ્યાદિતિ સંભાવયન્તસ્તેભ્યશ્ચૈતન્યં મદશક્તિવદ્વિજ્ઞાનં ચૈતન્યવિશિષ્ટઃ કાયઃ પુરુષ ઇતિ ચાહુઃ ।
ન સ્વર્ગગમનાયાપવર્ગગમનાય વા સમર્થો દેહવ્યતિરિક્ત આત્માસ્તિ ।
હેતું ચાચક્ષતશરીરે ભાવાદિતિ ।
યદ્ધિ યસ્મિન્સતિ ભવત્યસતિ ચ ન ભવતિ તત્તદ્ધર્મત્વેનાધ્યવસીતે યથાગ્નિધર્માવૌષ્ણ્યપ્રકાશૌ ।
પ્રાણચેષ્ટાચૈતન્યસ્મૃત્યાશ્ચાત્મધર્મત્વેનાભિમતા આત્મવાદિનાં તે ઽપ્યન્તરેવ દેહ ઉપલભ્યમાના બહિશ્ચાનુપલભ્યમાના અસિદ્ધે દેહવ્યતિરિક્તે ધર્મિણિ દેહધર્મા એવ ભવિતુમર્હન્તિ ।
તસ્માદવ્યતિરિક્તો દેહાદાત્મન ઇતિ

fન્: ઉદ્ધારઃ ઉપરમઃ ।
મનશ્ચિદાદીનાં પુરુષાર્થત્વમુક્તં તદયુક્તં દેહાતિરિક્તપુરુષાભાવાદિત્યાક્ષિપતિ- એક આત્મનઃ શરીરે ભાવાત્ ।
સિદ્ધાન્તફલમાહ- બન્ધેતિ ।
પૂર્વપક્ષે તુ પરલોકાર્થકર્મસુ મોક્ષાર્થવિદ્યાયાં ચાપ્રવૃત્તિરિતિ વ્યતિરેકમુખેન ફલમાહ- ન હ્યસતીતિ ।
વ્યતિરિક્તાત્મવિચારસ્ય પૂર્વતન્ત્રે કૃતત્વાત્પૌનરુક્ત્યમિત્યાશઙ્ક્ય તત્રત્યવિચારસ્યાપીદમેવ સૂત્રં મૂલં જૈમિનિસૂત્રાભાવાદતઃ ક્વ પુનરુક્તિરિત્યાહ- નનુ શાસ્ત્રેત્યાદિના ।
ઽયજ્ઞાયુધી યજમાનઃ સ્વર્ગં લોકમેતિઽઇત્યાદિવાક્યસ્ય ભોક્તુરભાવાદપ્રામાણ્યપ્રાપ્તાવિત એવાકૃષ્ય ભોક્તુર્વિચારઃ કૃત ઇત્યત્ર વૃત્તિકારવચનં લિઙ્ગમાહ- અત એવેતિ ।
તત્ર સૂત્રાભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
ઉદ્ધાર ઉપરમઃ ।
અસ્યાધિકરણસ્યાસ્મિન્પાદે પ્રસઙ્ગસંગતિરિત્યાહ- ઇહ ચેતિ ।
આમુષ્મિકફલોપાસનાનિર્ણયપ્રસઙ્ગેન તદપેક્ષિતાત્માસ્તિત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
એતત્સિદ્ધવત્કૃત્ય પ્રથમસૂત્રે ઽથશબ્દેનાધિકારી ચિન્તિતસ્તસ્માદિદમધિકરણં સર્વશાસ્ત્રાઙ્ગમિતિ શાસ્ત્રસંગતિમાહ- કૃત્સ્નેતિ ।
આક્ષેપલક્ષણામવાન્તરસંગતિમાહ- અપિચેતિ ।
દેહાતિરિક્ત આત્માસ્તિ ન વેતિ વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયે પૂર્વપક્ષમાહ- અત્રૈક ઇતિ ।
યદ્યપિ સમસ્તેષુ મિલિતેષુ ભૂતેષુ ચૈતન્યં ન દૃષ્ટં તપ્તોદકુમ્ભસ્ય જ્ઞાનાભાવાદ્વ્યસ્તેષુ તુ નાસ્ત્યેવ તથાપિ દેહાત્મકભૂતેષુ સ્યાદિતિ તેભ્યો ભૂતેભ્યશ્ચૈતન્યં સંભાવયન્તો મદશક્તિવદ્વિજ્ઞાનં સંઘાતજં તદ્વિશિષ્ટસંઘાત આત્મેત્યાહુરિત્યન્વ્યઃ ।
યથા માદકદ્રવ્યેષુ તામ્બૂલપત્રાદિષુ પ્રત્યેકમદૃષ્ટાપિ મદશક્તિસ્તત્સંઘાતાજ્જાયતે તદ્વદિત્યાર્થઃ ।
નનુ દેહઃ સ્વયં ન ચેતનઃ ઘટવદ્ભૌતિકત્વાત્ કિન્તુ ચેતનઃ કશ્ચિત્સ્વર્ગાદિભોક્તાસ્તિ તત્સાંનિધ્યાદ્દેહસ્ય ચૈતન્યવિભ્રમ ઇત્યત આહ- ન સ્વર્ગેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.30.53
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.30.54
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
વ્યતિરેકસ્તદ્ભાવભાવિત્વાન્ન તૂપલબ્ધિવત્ । બ્બ્સ્_3,3.54 ।
નત્વેદમસ્તિ યદુક્તમવ્યતિરેકો દેહાદાત્મન ઇતિ ।
વ્યતિરેક એવાસ્ય દેહાદ્ભવિતુમર્હતિ તદ્ભાવાભ્વિત્વાત્ ।
યદિ દેહભાવે ભાવાદ્દેહધર્મત્વમાત્મધર્માણાં મન્યેત તતો દેહભાવે ઽપ્યભાવાદતદ્ધર્મત્વમેવૈષાં કિં ન મન્યેત ।
દેહધર્મવૈલક્ષણ્યાત્ ।
યેહિ દેહધર્મા રૂપાદયસ્તે યાવદ્દેહં ભવતિ ।
પ્રાણચેષ્ટાદયસ્તુ સત્યપિ દેહે મૃતાવસ્થાયાં ન બવન્તિ ।
દેહધર્માશ્ચ રૂપાદયઃ પરૈરપ્યુપલભ્યન્તે નત્વાત્મધર્માશ્ચૈતન્યસ્મૃત્યાદયઃ ।
અપિચ સતિ હિ તાવદ્દેહે જીવદવસ્થાયામેષાં ભાવઃ શક્યતે નિશ્ચેતું નત્વસત્યભાવઃ ।
પતિતે ઽપિ કદાચિદસ્મિન્દેહે દેહાન્તરસંચારેણાત્મધર્મા અનુવર્તેરન્ ।
સંશયમાત્રેણાપિ પરપક્ષઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
કિમાત્મકં ચ પુનરિદં ચૈતન્યં મન્યતે યસ્ય ભૂતેભ્ય ઉત્પત્તિમિચ્છતીતિ પરઃ પર્યનુયોક્તવ્યઃ ।
નહિ ભૂતચતુષ્ટયવ્યતિરેકેણ લોકાયતિકઃ કિઞ્ચિત્તત્ત્વં પ્રત્યેતિ ।
યદનુભવનં ભૂતભૌતિકાનાં તચ્ચૈતન્યમિતિ ચેત્ ।
તર્હિ વિષયત્વાત્તેષાં ન તદ્ધર્મત્વમશ્નુવીત સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ ।
નહ્યગ્નિરુષ્ણઃ સન્સ્વાત્માનં દહતિ ।
નહિ નટઃ શિક્ષિતઃ સન્સ્વસ્કન્ધમધિરોક્ષ્યતિ ।
નહિ ભૂતભૌતિકધર્મેણ સતા ચૈતન્યેન ભૂતભૌતિકાનિ વિષયીક્રિયેરન્ ।
નહિ રૂપાદિભિઃ સ્વરૂપં પરરૂપં વાવિષયીક્રિયતે ।
વિષયીક્રિયન્તે તુ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનિ ભૂતભૌતિકાનિ ચૈતન્યેન ।
અતશ્ચ યથૈવાસ્યા ભૂતભૌતિકવિષયાયા ઉપલબ્ધેર્ભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ઉપલબ્ધિસ્વરૂપ એવ ચ ન આત્મેત્યાત્મનો દેહવ્યતિરિક્તત્વમ્ ।
નિત્યત્વં ચોપલબ્ધેરૈકરૂપ્યાત્ ।
અહમિદમદ્રાક્ષમિતિ ચાવસ્થાન્તરયોગે ઽપ્યુપલબ્ધૃત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સ્મૃત્યાદ્યુપપત્તેશ્ચ ।
યત્તૂક્તં શરીરે ભાવાચ્છરીરધર્મ ઉપલબ્દૈરિતિ તદ્વર્ણિતેન પ્રકારેણ પ્રત્યુક્તમ્ ।
અપિચ સત્સુપ્રદીપાદિષૂપકરણેષૂપલબ્ધિર્ભવત્યસત્સુ ન ભવતિ ।
નચૈતાવતા પ્રદીપાદિધર્મ એવોપલબ્ધિર્ભવતિ ।
એવં સતિ દેહ ઉપલબ્ધિર્ભવત્યસતિ ચ ન ભવતીતિ ન દેહધર્મૌ ભવિતુમર્હતિ ।
ઉપકરણત્વમાત્રેણાપિ પ્રદીપાદિવદ્દેહોપયોગોપપત્તેઃ ।
નચાત્યન્તં દેહસ્યોપલબ્ધાવુપયોગો ઽપિ દૃશ્યતે નિશ્ચેષ્ટે ઽપ્યસ્મિન્દેહે સ્વપ્ને નાનાવિધોપલબ્ધિદર્શનાત્ ।
તસ્માદનવદ્યં દેહવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વમ્

મનુષ્યો ઽહં જાનામિતિ દેહસ્ય જ્ઞાતૃતાયાઃ પ્રત્યક્ષત્વાદાત્મધર્મત્વેન પ્રસિદ્ધાનાં ધર્માણાં દેહાન્વ્યવ્યતિરેકાનુભવાત્તદન્યાત્મનિ પ્રત્યક્ષાભાવાદપ્રત્યક્ષસ્યાપ્રામાણિકત્વાદ્દેહ એવાત્મેતિ પ્રાપ્તે સૂત્રસ્થનત્વિતિપદેન સિદ્ધાન્તં પ્રતિજાનીતે- નત્વેતદિતિ ।
અનુમાનસ્ય તાવત્પ્રામાણ્યમનિચ્છિતાપ્યાસ્થેયમન્યથા વ્યવહારાસિદ્ધેઃ ।
ન હ્યનાગતપાકાદાવિષ્ટસાધનતાનુમિતં વિના પ્રવૃત્તિઃ સંભવતિ ।
તથાચ જ્ઞાનાદયો દેહવ્યતિરિક્તાશ્રયા દેહસત્ત્વે ઽપ્યસત્ત્વાદ્વ્યતિરેકેણ દેહરૂપાદિવદિત્યાહ- વ્યતિરેક એવાસ્યેતિ ।
નચાદૌ શ્યામદેહસ્ય પશ્ચાદ્રૂપાન્તરે વ્યભિચારઃ, ગુણત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યજાત્યવચ્છેદેન અસત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ દેહે ઽવસ્થિતે સદા રૂપત્વાવચ્છિન્નમસ્ત્યેવ ।
જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં તુ નાસ્તીતિ ન જ્ઞાનં દેહધર્મઃ ।
કિઞ્ચ એતે ન દેહગુણાઃ પરૈરદૃશ્યત્વાદિત્યાહ- દેહધર્માશ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ દેહવ્યતિરિકે તેષામભાવસ્ય સંદિગ્ધત્વાન્ન દેહધર્મત્વનિશ્ચય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
ન ચાનુપલમ્ભાત્તેષામભાવનિશ્ચયસ્તવાનુપલબ્ધેરમાનત્વાત્, તદ્ધર્મ્યાત્મનો દેહાન્તરપ્રાપ્ત્યાપ્યનુપલમ્ભોપપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ ।
ઉપલબ્ધિવદિતિ સૂત્રસ્થં પદં વ્યાખ્યાતુમુપક્રમતે- કિમાત્મકમિતિ ।
તત્કિં ભૂતાતિરિક્તં તત્ત્વમુત રૂપાદિવદ્ભૂતધર્મઃ ।
નાદ્યઃ, અપસિદ્ધાન્તાદિત્યુક્ત્વા દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- યદનુભવનમિત્યાદિના ।
દેહાત્મકભૂતાનાં ચૈતન્યં પ્રતિ વિષયત્વાત્કર્તૃકર્મવિરોધેન વિષયસ્ય કર્તૃત્વા યોગાન્ન ભૂતકર્તૃકત્વં ચૈતન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જ્ઞાનસ્ય ભૂતધર્મત્વે રૂપાદિવજ્જાડ્યાપત્તેર્ન તદ્ધર્મત્વમિત્યાહ- નહીતિ ।
ફલિતં સૂત્રપદાર્થમાહ- અતશ્ચેતિ ।
યા દેહાતિરિક્તા સદ્રૂપોપલબ્ધિઃ સ એવાત્મા ચેદનિત્યઃ સ્યાદુપલબ્ધેરનિત્યત્વાદિત્યત આહ- નિત્યત્વં ચેતિ ।
ઘટઃ સ્ફુરતિ પટઃ સ્ફુરતીતિ સર્વત્ર સ્ફૂર્તેરભેદાન્નિત્યત્વં વિષયોપરાગનાશે તુ નાશભ્રમ ઇત્યર્થઃ ।
એવમાત્મા દેહાદ્ભિન્ન ઉપલબ્ધિરૂપત્વાદુપલબ્ધિવદિત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ જાગ્રત્સ્વપ્નયોર્દેહભેદે ઽપ્યાત્મૈકત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાદાત્મભેદે ચાન્યાનુભૂતે ઽન્યસ્ય સ્મૃતીચ્છાનુપપત્તેઃ સ્વપ્નસ્મૃત્યાદિમાનાત્મા દેહાદ્ભિન્ન ઇત્યાહ- અહમિતિ ।
નિરસ્તમપ્યધિકાભિધિત્સયાનુવદતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
ઉપલબ્ધેર્દેહાન્વયવ્યતિરેકૌ ન દેહધર્મત્વસાધકૌ તન્નિમિત્તત્વેનાન્યથાસિદ્ધેરિત્યધિકમાહ- અપિચેતિ ।
ઉપલબ્ધિમાત્રે દેહસ્ય નિમિત્તત્વમપ્યસિદ્ધમિત્યાહ- ન ચાત્યન્તમિતિ ।
સ્વપ્નોપલબ્ધિર્ન દેહજન્યા, દેહવ્યાપારં વિનાપિ ભાવાદ્વૃક્ષવત્ ।
અત એવ તન્વભાવે ઽપિ સ્વપ્નવદ્યોગિનાં ભોગં સૂત્રકૃદ્વક્ષ્યતિ ।
જાગ્રદુપલબ્ધેર્દેહજત્વમસ્તીત્યત્યન્તમિત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદુક્તાનુમાનુગૃહીતાન્મમ શરીરમિતિ ભેદાનુભાવાદહં મનુષ્ય ઇત્યભેદજ્ઞાનં ભ્રમ ઇત્યુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.30.54
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.31.55
31 અઙ્ગાવબદ્ધાધિકરણમ્ । સૂ. 55-56
અઙ્ગાવબદ્ધાસ્તુ ન શાખાસુ હિ પ્રતિવેદમ્ । બ્બ્સ્_3,3.55 ।
સમાપ્તા પ્રાસઙ્ગિકી કથા, સંપ્રતિ તુ પ્રકૃતામેવાનુવર્તામહે - ઽઓમ્ત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા.
1.1.1) ઽલોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતઽ (છા. 2.1.1), ઽઉક્થમુક્થમિતિ વૈ પ્રજા વદન્તિ તદિદમેવોક્થમ્ઽ, ઽઇયમેવ પૃથિવીઽ, ઽઅયં વાવ લોક એષો ઽગ્નિશ્ચિતઃઽ ઇત્યેવમાદ્યા ય ઉદ્ગીથાદિકર્માઙ્ગાવબદ્ધાઃ પ્રત્યયાઃ પ્રતિવેદં શાખાભેદેષુ વિહિતાસ્તે તત્તચ્છાખાગતેષ્વેવોદ્ગીથાદિષુ ભવેયુરથવા સર્વશાખાગતેષ્વિતિ વિશયઃ ।
પ્રતિશાખં ન સ્વરાદિબેદાદુદ્ગીથાદિષુ વિધીયેરન્નિતિ ।
કુતઃ - સંનિધાનાત્ ।
ઽઉદ્ગીથમુપાસીતઽ (છા. 1.1.1) ઇતિ હિ સામાન્યવિહિતાનાં વિશ્ષાકાઙ્ક્ષાયાં સંનિકૃષ્ટેનૈવ સ્વશાખાગતેન વિશેષણાકાઙ્ક્ષાદિનિવૃત્તેઃ ।
તદતિલઙ્ઘનેન શાખાન્તરવિહિતવિશેષોપાદાને કારણં નાસ્તિ ।
તસ્માત્પ્રતિશાખં વ્યવસ્થેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રવીત્યઙ્ગાવબદ્ધાસ્ત્વિતિ ।
તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
નૈતે પ્રતિવેદં સ્વશાખાસ્વેવ વ્યવતિષ્ઠેરન્ ।
અપિતુ સર્વશાખાસ્વનુવર્તેરન્ ।
કુતઃ - ઉદ્ગીથાદિશ્રુત્યવિશેષાત્ ।
સ્વશાખાવ્યવસ્થાયાં હ્યુદ્ગીથમુપાસીતેતિ સામ્ન્યશ્રુતિરવિશેષપ્રવૃત્તા સતી સંનિધાનવશેન વિશેષે વ્યવસ્થાપ્યમાના પીડિતા સ્યાત્ ।
નચૈતન્ન્યાય્યમ્ ।
સંનિધાનાત્તુ શ્રુતિર્બલીયસી ।
નચ સામાન્યાશ્રયઃ પ્રત્યયો નોપપદ્યતે ।
તસ્માત્સ્વરાદિભેદે સત્યપ્યુદ્ગીથત્વાદ્યવિશેષાત્સર્વશાખાગતેષ્વેવોદ્ગીથાદિષ્વેવઞ્જાતીયકાઃ પ્રત્યયાઃ સ્યુઃ

અઙ્ગાવબદ્ધાઃ ।
ઉદ્ગીથાવયવોઙ્કારે પ્રાણદૃષ્ટિઃ, ઽપૃથિવી હિઙ્કારે ઽગ્નિઃ પ્રસ્તાવો ઽન્તરીક્ષમુદ્ગીથ આદિત્યઃ પ્રતિહારો દ્યૌર્નિધનમ્ ।
ઽઇતિ હિઙ્કારાદિપઞ્ચવિધે સામ્નિ પૃથિવ્યાદિલોકદૃષ્ટિઃ, ઉક્થાખ્યશસ્ત્રે પૃથિવીદૃષ્ટિઃ, ઇષ્ટકાચિતાગ્નૌ લોકદૃષ્ટિરિત્યેવં કર્માઙ્ગાશ્રિતોપાસ્તયઃ સન્તિ, તાસૂદ્ગીથાદિસાધારણશ્રુત્યા વિશેષસંનિધિના ચ સંશયઃ ।
નનૂદ્ગીથાદીનાં સર્વશાખાસ્વેકત્વાદુપાસ્તયઃ સર્વત્રેતિ વેદ્યૈક્યાન્નિશ્ચયે કથં સંશય ઇત્યત આહ- પ્રતિશાખં ચેતિ ।
યથા દેહાત્મનોર્ભેદાદાત્મધર્મા દેહે ન સંભવન્તિ તથા પ્રતિવેદમુદ્ગીથાદીનાં ભિન્નત્વાદેકસ્મિન્વેદે વિહિતોદ્ગીથાદ્યુપાસ્તયો વેદાન્તરસ્થોદ્ગીથાદિષુ ન સંભવન્તીતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- સ્વશાખેતિ ।
ઉદ્ગીથમુપાસીતેતિ વિધિવાક્યસ્થોદ્ગીથત્વાસામાન્યસ્ય વ્યક્ત્યપેક્ષત્વાસ્ત્વશાખાસંનિહિતવ્યક્તિગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
સામાન્યશ્રુતેઃ સંનિહિતવ્યક્તિગ્રહાખ્યસંકોચસ્તત્ર કર્તવ્યો યત્ર વ્યક્તિમાત્રગ્રહો નોપપદ્યતે, યથા શુક્લં ગામાનયેત્યત્ર ગોશ્રુતેઃ સંનિહિતશુક્લવ્યક્તિપરતયા સંકોચઃ, અત્ર નાનુપપત્ત્યભાવાદ્વ્યક્તિમાત્રસંબન્ધસામાન્યમુપાસ્યમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.31.55
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.31.56
મન્ત્રાદિવદ્વાવિરોધઃ । બ્બ્સ્_3,3.56 ।
અથવા નૈવાત્ર વિરોધઃ શઙ્કિતવ્યઃ ।
કથમન્યશાખાગતેષૂદ્ગીથાદિષ્વન્યશાખાવિહિતા પ્રત્યયા ભવેયુરિતિ ।
મન્ત્રાદિવવિરોધોપપત્તેઃ ।
તથાહિ મન્ત્રાણાં કર્મણાં ગુણાનાં ચ શાખાન્તરોત્પન્નાનામપિ શાખાન્તર ઉપસંગ્રહો દૃશ્યતે ।
યેષામપિ હિ શાખિનાં કુટરુરસીત્યશ્માદાનમન્ત્રો નામ્નાતસ્તેષામપ્યસૌ વિનિયોગો દૃશ્યતે કુક્કુટરસીત્યશ્માદાનમન્ત્રો નામ્નાતસ્તેષામપ્યસૌ વિનિયોગો દૃશ્યતે કુક્કુટો ઽસીત્યશ્માદાનમાદત્તે કુદરુરસીતિ વેતિ ।
યેષામપિ સમિદાદયઃ પ્રયાજડા નામ્નાતસ્તેષામપિ તેષુ ગુણવિધિરામ્નાયતે - ઋતવો વૈ પ્રયાજાઃ સમાનત્ર હોતવ્યાઃ ઇતિ ।
તથા યેષામપિ અજો ઽગ્નીષોમીયઃ ઇતિ જાતિવિશેષોપદેશો નાસ્તિ તેષામપિ તદ્વિષયો મન્ત્રવર્ણ ઉપલભ્યતે - છાગસ્ય વપાયા મેદસો ઽનુર્બ્રૂહિ ઇતિ ।
તથા વેદાન્તરોત્પન્નાનામપિ ઽઅગ્નેર્વેર્હેત્રં વેરધ્વરમ્ઽ ઇત્યેવમાદિમન્ત્રાણાં વેદાન્તરે પરિગ્રહો દૃષ્ટઃ ।
તથાબહ્વૃચપઠિતસ્ય સૂક્તસ્ય યો જાત એવ પ્રથમો મનસ્વાન્ (ઋ.સં 2.6.7) ઇત્યસ્ય અધ્વર્યવે સજનીયં શસ્યમ્ ઇત્યત્ર પરિગ્રહો દૃષ્ટઃ ।
તસ્માદ્યથાશ્રયાણાં કર્માઙ્ગાનાં સર્વત્રાનુવૃત્તિરેવમાશ્રિતાનામપિ પ્રત્યયાનામિત્યવિરોધઃ

પૂર્વં શાખાન્તરવિહિતોપાસ્તીનાં શાખાન્તરસ્થાઙ્ગસંબન્ધે યઃ પ્રતીતો વિરોધસ્તમઙ્ગીકૃત્ય સંબન્ધ ઉક્તઃ, સંપ્રતિ વિરોધ એવ નાસ્તિ, શાખાન્તરવિહિતાઙ્ગાનાં શાખાન્તરસ્થાઙ્ગિસંબન્ધવદુક્તસંબન્ધોપપત્તેરિત્યાહ- અથવેત્યાદિના ।
યજુર્વેદિનાં કુક્કુટો ઽસીતિ મન્ત્રો ઽસ્તિ કુટરુરસીતિ નાસ્તિ તથાપિ તણ્ડુલપેષણાર્થાશ્માદાને મન્ત્રદ્વયસ્ય વિકલ્પેન વિનિયોગાત્સો ઽપિ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્થાદિપદોપાત્તકર્મણામુદાહરણમાહ- યેષામિતિ ।
મૈત્રાયણીયાનામિત્યર્થઃ ।
હેમન્તશિશિરયોરૈક્યાદૃતવઃ પઞ્ચ તદ્વત્પઞ્ચસંખ્યાકાઃ પ્રયાજાઃપ્ઢ.દ.1-સમાનદેશે ।
ફ્સમાનત્રતુલ્યકર્મસ્થલે હોતવ્યા ઇતિ પઞ્ચત્વગુણવિધાનાદ્ગુણિનઃ શાખાન્તરવિહિતાઃ સંબધ્યન્ત ઇતિ ભાવઃ ।
ગુણમુદાહરતિ- તથા યેષામિતિ ।
યજુર્વેદિનામગ્નીષોમીયઃ પશુઃ શ્રુતો નાજ ઇતિ જાતિવિશેષસ્તથાપિ પ્રૈષમન્ત્રલિઙ્ગાજ્જાતિવિશેષસંગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
મન્ત્રાણમુદાહરણાન્તરમાહ- તથેતિ ।
સામવેદસ્થાનાં યજુર્વેદે પરિગ્રહ ઇત્યર્થઃ ।
તથેતિ ઽસ જનાસ ઇન્દ્રઽઇત્યનેનોપલક્ષિતં સૂક્તં સજનીયં તસ્ય યાજુષાધ્વર્યુકર્તૃકપ્રયોગે શંસનં દૃષ્ટમિત્યર્થઃ ।
યો જાતો બાલ એવ પ્રથમો ગુણૈઃ શ્રોષ્ઠો મનસ્વાન્વિવેકવાન્સ ઇન્દ્ર એવંવિધો હે જાનસો જના ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.31.56
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.32.57
32 ભૂમજ્યાયસ્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 57
ભૂમ્નઃ ક્રતુવજ્જ્યાયસ્ત્વં તથા હિ દર્શયતિ । બ્બ્સ્_3,3.57 ।
ઽપ્રાચીનશાલ ઔપમન્યવઃઽ (છા. 5.11.1) ઇત્યસ્યામાખ્યાયિકાયાં વ્યસ્તસ્ય સમસ્તસ્ય ચ વૈશ્વાનરસ્યોપાસનં શ્રૂયતે ।
વ્યસ્તોપાસનં તાવત્ ઽઔપમન્યવ કં ત્વમાત્માનમુપાઃસ ઇતિ દેવમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ સુતેજા આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાઃસેઽ (છા. 5.12.1) ઇત્યાદિ ।
તથા સમસ્તોપાસનમપિ ઽતસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્યમૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદૌઽ (છા. 5.18.2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમિહોભયથાપ્યુપાસનં સ્યાદ્વ્યસ્તસ્ય સમસ્તસ્ય ચોત સ્મસ્તસ્યૈવેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રત્યવયવં સુતેજઃપ્રભૃતિષૂપાઃસ ઇતિ ક્રિયાપદશ્રવણાત્ ઽતસ્માત્તવ સુતં પ્રસુતમાસુતં કુલે દૃશ્યતેઽ (છા. 5.12.1) ઇત્યાદિફલભેદશ્રવણાચ્ચ વ્યસ્તાન્યપ્યુપાસનાનિ સ્યુરિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તતો ઽબિધીયતે - ભૂન્નઃ પદાર્થોપચયાત્મકસ્ય સમસ્તસ્ય વૈશ્વાનરોપાસનસ્ય જ્યાયસ્ત્વં પ્રાધાન્યમસ્મિન્વાક્યે વિવક્ષિતં ભવિતુમર્હતિ ન પ્રત્યેકમવયવોપાસનાનામપિ ।
ક્રતુવત્ ।
યથા ક્રતુષુ દર્શપૂર્ણમાસાપ્રભૃતિષુ સામસ્ત્યેન સાઙ્ગપ્રધાનપ્રયોગ એવૈકોવિવક્ષ્યતે ન વ્યસ્તાનામપિ પ્રયોગઃ પ્રયાજાદીનામ્ ।
નાપ્યેકદેશાઙ્ગયુક્તસ્ય પ્રધાનસ્ય તદ્વત્ ।
કુત એતદ્ભૂમૈવ જ્યાયાનિતિ ।
તથાહિ શ્રુતિર્ભૂમ્નો જ્યાયસ્ત્વં દર્શયતિ એકવાક્યતાવગમાત્ ।
એકં હીદં વાક્યં વૈશ્વાનરવિદ્યાવિષયં પૌર્વાપર્યાલોચનાત્પ્રતીયતે ।
તથાહિ - પ્રાચીનશાલપ્રભૃતય ઉદ્દાલકાવસાનાઃ ષડૃષયો વૈશ્વાનરવિદ્યાયાં પરિનિષ્ઠમપ્રતિપદ્યમાના અશ્વપતિં કૈકેયં રાજાનમભ્યાજગ્મુરિત્યુપક્રમ્યૈકૈકસ્યર્ષેરુપાસ્યં દ્યુપ્રભૃતીનામેકૈકં શ્રાવયિત્વા ઽમૂર્ધા ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચઽ (છા. 5.12.2) ઇત્યાદિના મૂર્ધાદિભાવં તેષાં વિદધાતિ ।
ઽમૂર્ધા તેવ્યપતિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્યઃઽ (છા. 5.12.2) ઇત્યાદિના ચ વ્યસ્તોપાસનમપવદતિ ।
પુનશ્ચ વ્યસ્તોપાસનં વ્યાવર્ત્ય સમસ્તોપાસનમેવાનુવર્ત્ય ઽસ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિઽ (છા. 5.18.1) ઇતિ ભૂમાશ્રયમેવ ફલં દર્શયતિ ।
યત્તુ પ્રત્યેકં સુતેજઃપ્રભૃતિષુ ફલભેદશ્રવણં તદેવં સત્યઙ્ગફલાનિ પ્રધાન એવાભ્યુપગતાનીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથોપાઃસ ઇત્યપિ પ્રત્યવયવમાખ્યાતશ્રવણં પરાભિપ્રાયાનુવાદાર્થં ન વ્યસ્તોપાસનવિધાનાર્થમ્ ।
તસ્માત્સમસ્તોપાસનપક્ષ એવ શ્રેયાનીતિ ।
કેચિત્ત્વત્ર સમસ્તોપાસનપક્ષં જ્યાયાંસં પ્રતિષ્ઠાપ્ય જ્યાયસ્ત્વવચનાદેવ કિલ વ્યસ્તોપાસનપક્ષમપિ સૂત્રકારો ઽનુમન્યત ઇતિ કથયન્તિ તદયુક્તમ્ ।
એકવાક્યતાવગતૌ સત્યાં વાક્યભેદકલ્પનસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ।
ઽમૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્ઽ (છા. 5.12.2) ઇતિ ચૈવમાદિનિન્દાવચનવિરોધાત્ ।
સ્પષ્ટો ચોપાસંહારસ્થે સમસ્તોપાસનાવગમે તદભાવસ્ય પૂર્વપક્ષે વક્તુમશક્યત્વાત્ ।
સૌત્રસ્ય ચ જ્યાયસ્ત્વવચનસ્ય પ્રમાણવત્ત્વાભિપ્રાયેણાપ્યુપપદ્યમાનત્વાત્

ભૂમ્નઃ ક્રતુવત્ ।
દ્યુલોકાદિષુ પ્રત્યેકં વૈશ્વાનરત્વોપાસ્તિર્વ્યસ્તોપાસ્તિસ્તદવયવ્યુપાસ્તિઃ સમસ્તોપાસ્તિરિતિ ભેદઃ ।
આખ્યાયિકા પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતા ।
અત્રોભયત્ર વિધિફલયોઃ શ્રવણાદેકવાક્યત્વોપપત્તેશ્ચ સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ઽસૈવ હિ સત્યાદયઃઽઇત્યત્ર તદ્યત્તત્સત્યમિતિ પ્રકૃતાકર્ષાદ્વિદ્યૈક્યમુક્તં તદ્વદત્રૈક્યહેત્વભાવાદગતાર્થત્વં મત્વા પૂર્વત્રોદ્ગીથાદિશ્રુત્યા સંનિધિબાધેનોદ્ગીથાદ્યુપાસ્તીનાં સર્વશાખાસૂપસંહારવદ્વ્યસ્તોપાસ્તીનાં વિધિશ્રુતેઃ ફલશ્રવણસ્ય ચ સમસ્તોપાસ્તિસંનિધિપ્રાપ્તં સ્તુત્યર્થત્વં બાધિત્વા તદ્વિધેયત્વમિતિ પૂર્વપક્ષમાહ- પ્રત્યવયવમિતિ ।
ફલાનુક્તૌ પૂર્વોત્તરપક્ષસિદ્ધિરેવ ફલં મન્તવ્યમ્ ।
સુતં ખણ્ડિતં સોમદ્રવ્યં તસ્યૈવ પ્રસ્તુત્વમાસમન્તાત્ સુતત્વમવસ્થાભેદઃ ।
સોમયાગસંપત્તિસ્તવ કુલે દૃશ્યત ઇતિ યાવત્ ।
આત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધેવ સુતેજા ઇતિ વાક્યપ્રકરણાભ્યાં વ્યસ્તોપાસ્તીનાં સમસ્તોપાસ્ત્યન્તર્ભાવેન પ્રયાજદર્શવદેકપ્રયોગત્વે સિદ્ધે પ્રધાનતદઙ્ગફલાનામર્થવાદગતાનામેકપ્રધાનફલતયોપસંહારાદ્વાક્યભેદો ન યુક્ત ઇતિ સિદ્ધાન્ત્યાશયઃ ।
એકદેશિવ્યાખ્યામનૂદ્ય દૂષયતિ- કેચિદિતિ ।
યદ્યુભયથોપાસનં સિદ્ધાન્તસ્તર્હિ વ્યસ્તોપાસમેવેતિ પૂર્વપક્ષો વક્તવ્યઃ, સ ચ ન સંભવતીત્યાહ- સ્પષ્ટે ચેતિ ।
કથં તર્હિ સૂત્રે જ્યાયસ્ત્વોક્તિસ્તત્રાહ- સૌત્રસ્યોતિ ।
વ્યસ્તોપાસ્તીનામપ્રામાણિકત્વદ્યોતનાર્થં તદુક્તિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.32.57
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.33.58
33 શબ્દાદિભેદાધિકરણમ્ । સૂ. 58
નાના શબ્દાદિભેદાત્ । બ્બ્સ્_3,3.58 ।
પૂર્વસ્મિન્નધિકરણે સત્યમપિ સુતેજઃપ્રભૃતીનાં ફલભેદશ્રુતૌ સમસ્તોપાસનં જ્યાય ઇત્યુક્તમ્ ।
અતઃ પ્રાપ્તા બુદ્ધિરન્યાન્યપિ ભિન્નશ્રુતીન્યુપાસનાનિ સમસ્યોપાશિષ્યન્ત ઇતિ ।
અપિચ નૈવ વેદ્યાભેદે વિદ્યાભેદો વિજ્ઞાતું શક્યતે ।
વેદ્યં હિ રૂપં વિદ્યાયા દ્રવ્યદૈવતમિવ યાગસ્ય ।
વેદ્યશ્ચૈક એવેસ્વરઃ શ્રુતિનાનત્વે ઽપ્યવગમ્યતે ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ (છા. 3.14.2) ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ (છા. 4.10.5) ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8.1.5) ઇત્યેવમાદિષુ ।
તથા એક એવ પ્રાણઃ પ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ (છા. 4.3.3) ઽપ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચઽ (છા. 5.1.1) ઽપ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતાઽ (છા. 7.15.1) ઇત્યેવમાદિષુ ।
વૈદ્યૈકત્વાચ્ચવિદ્યૈકત્વમ્ ।
શ્રુતિનાનાત્વમપ્યસ્મિન્પક્ષે ગુણાન્તરપરત્વાન્નાનાર્થકમ્ ।
તસ્માત્સ્વપરશાખાવિહિતમેકદ્યવ્યપાશ્રયં ગુણજાતંમુપસંહર્તવ્યં વિદ્યાકાર્ત્સ્ન્યાયેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપદ્યતે નાનેતિ ।
વેદ્યાભેદે ઽપ્યેવઞ્જાતીયકાવિદ્યા ભિન્ના ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ શબ્દાદિભેદાત્ ।
ભવતિ હિ શબ્દભેદઃ ઽવેદઽ ઽઉપાસીતઽ ઽસ ક્રતું કુર્વતિઽ (છા. 3.14.1) ઇત્યેવમાદિઃ ।
શબ્દભેદાશ્ચ કર્મભેદહેતુઃ સમધિગતઃ પુરસ્તાચ્છબ્દાન્તરે કર્મભેદઃ કૃતાનુબન્ધત્વાદિતિ ।
આદિગ્રહણાદ્ગુણાદયો ઽપિ યથાસંભવં ભેદહેતવો યોજયિતવ્યાઃ ।
નનુ વેદેત્યાદિષુ શબ્દભેદ એવાવગમ્યતે ન યજતીત્યાદિવદર્થભેદઃ સર્વેષામેવૈષાં મનોવૃત્ત્યર્થત્વાભેદાત્ અર્થાન્તરાસંભવાચ્ચ ।
તત્કથં શબ્દભેદાદ્વિદ્યાભેદ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
મનોવૃત્ત્યર્થત્વાભેદે ઽપ્યનુબન્ધભેદાદ્વેદ્યબેદે સતિ વિદ્યાભેદોપપત્તેઃ ।
એકસ્યાપીશ્વરસ્યોપાસ્યસ્ય પ્રતિપ્રકરણં વ્યાવૃત્તા ગુણાઃ શિષ્યન્તે ।
તથૈકસ્યાપિ પ્રાણસ્ય તત્ર તત્રોપાસ્યસ્યભેદે ઽપ્યન્યાદૃગ્ગુણો ઽન્યત્રોપાસિતવ્યો ઽન્યાદૃગ્ગુણશ્ચાન્ત્રેત્યેવમનુબન્ધભેદાદ્વેદ્યભેદે સતિ વિદ્યાભેદો વિજ્ઞાયતે ।
નચાત્રૈકો વિદ્યાવિધિરિતરે ગુણવિધય ઇતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
વિનિયોગમનાયાં હેત્વભાવાત્ ।
અનેકત્વાચ્ચ પ્રતિપ્રકરણં ગુણાનાં પ્રાપ્તવિદ્યાનુવાદેન વિધાનાનુપપત્તેઃ ।
નચાસ્મિન્પક્ષે સમાનાઃ સન્તઃ સત્યકામાદયો ગુણા અસકૃચ્છ્રાવયિતવ્યાઃ ।
પ્રતિપ્રકરણં ચેદઙ્કામેનેદમુપાસિતવ્યમિદઙ્કામેન ચેદમિતિ નૈરાકાઙ્ક્ષ્યાવગમાન્નૈકવાક્યતાપત્તિઃ ।
નચાત્ર વૈશ્વાનરવિદ્યાયામિવ સમસ્તચોદનાપરાસ્તિ યદ્બલેન પ્રતિપ્રકરણવર્તિન્યવયવોપાસનાનિ ભૂત્વૈકવાક્યતામિયુઃ ।
વિદ્યૈકત્વનિમિત્તે ચ વિદ્યૈકત્વે સર્વત્ર નિરઙ્ કુશે પ્રતિજ્ઞાયમાને સમસ્તગુણોપસંહારો ઽશક્યઃ પ્રતિજ્ઞાયેત ।
તસ્માત્સુષ્ઠૂચ્યતે નાના શબ્દાદિભેદાદિતિ ।
સ્થિતે ચેતસ્મિન્નધિકરણે સર્વવેદાન્તપ્રત્યયમિત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્

નાના શબ્દાદિભેદાત્ ।
શાણ્ડિલ્યાદિબ્રહ્મવિદ્યૈકા નાના વા તથા સંવર્ગાદિ પ્રાણવિદ્યૈકા નાના વેતિ રૂપૈક્યભાવાભાવાભ્યાં સંશયે દૃષ્ટાન્તસંગત્યા પૂર્વપક્ષમાહ- પૂર્વસ્મિન્નિતિ ।
રૂપૈક્યાચ્ચ વિદ્યૈક્યમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
વિદ્યૈક્યં ચેદેકશ્રુત્યુક્તવિદ્યાયાઃ શ્રુત્યન્તરે ઽપ્યુક્તિર્વૃથેત્યત આહ- શ્રુતિનાનાત્વમપીતિ ।
પૂર્વપક્ષફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
સિદ્ધાન્તે તુ ગુણાનુપસંહાર ઇતિ મત્વા સૂત્રં યોજયતિ- વેદ્યાભેદે ઽપીતિ ।
નનુ ભિન્નભાવાર્થવાચકશબ્દઃ શબ્દાન્તરં યથા ઽયજતિ દદાતિ જુહોતિઽઇતિ તસ્મિઞ્શબ્દભેદે કર્મશબ્દિતવિધ્યર્થભાવાનાયા ભેદો યુક્તસ્તસ્યાઃ કૃતાનુબન્ધત્વાદ્ભેદેન સ્વીકૃતવિષયત્વાદ્ભાવાર્થભેદાદિતિ યાવત્ ।
પ્રકૃતે તુ વેદોપાસીતેત્યાદિશબ્દાર્થોપાસ્તેર્યાગદાનહોમવત્સ્વતો ભેદાભાવાત્સિદ્ધગુણકબ્રહ્મણા એકત્વેન વિષયતો ઽપિ ભેદાભાવાત્કથમુપાસ્તિભેદ ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
અત્ર સૂત્રે શબ્દભેદો ઽભ્યુચ્ચયમાત્રતયોક્તઃ, વિદ્યાનાનાત્વે સમ્યગ્ઘેતવસ્ત્વાદિપદોપાત્તા ગુણાદય એવ ।
તથાહિ સિદ્ધસ્યાપિ ગુણસ્ય કાર્યાન્વયિતયા કાર્યત્વમસ્તિ ।
યથા આરુણ્યાદિગુણાનાં ક્રયણભાવનાન્વયિતયા કાર્યત્વં તથાચ તત્તત્પ્રકરણેષૂત્પત્તિશિષ્ટૈરુપાસ્તિભાવનાન્વયિતયા સાધ્યૈસ્તત્તદ્ગુણૈર્વિશિષ્ટતયોપાસ્યરૂપાભેદાદુપાસનાભેદઃ ।
યથા છત્રચામરાદિગુણભેદેન રાજોપાસ્તિભેદઃ, યથાવામિક્ષાવાજિનગુણભેદેન યાગભેદસ્તદ્વત્ ।
તથા પ્રતિવિદ્યં ફલસંયોગભેદાદ્દહરશાણ્ડિલ્યાદિસમાખ્યાભેદાદ્ભેદ ઇતિ સમાધત્તે- નૈષ દોષ ઇત્યાદિના ।
યદુક્તં શ્રુતિનાનાત્વં ગુણાન્તરવિધ્યર્થમિતિ તન્નેત્યાહ- ન ચાત્રૈક ઇતિ ।
કિઞ્ચ પ્રાપ્તવિદ્યાનુવાદેનાપ્રાપ્તાનેકગુણવિધાને વાક્યભેદઃ સ્યાદિત્યાહ- અનેકત્વાચ્ચેતિ ।
કિઞ્ચ વિદ્યૈક્યપક્ષે ગુણાનાં પુનરુક્તિર્વૃથા, નચ પ્રત્યભિજ્ઞાનાર્થા બ્રહ્મૈક્યાદેવ તત્સિદ્ધેઃ, વિદ્યાનાનાત્વપક્ષે તુ ગુણાનામપ્રાપ્તેઃ સા પ્રાપ્યર્થેત્યાહ- ન ચાસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ।
ફલભેદાચ્ચોદનૈક્યાભાવાત્સર્વગુણધ્યાનસ્યાશક્યત્વાચ્ચ વિદ્યા નાનેત્યાહ- પ્રતિપ્રકરણં ચેત્યાદિના ।
દહરધ્યાતુઃ સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ વૈશ્વાનરધ્યાતા સર્વત્રાન્નમત્તીત્યાદિફલભેદ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વિદ્યાનાનાત્વે સિદ્ધે પશ્ચાદ્દહરાદિવિદ્યા પ્રતિવેદાન્તમેકાનેકા વેતિ ચિન્તોચિતા તત્કથમાદૌ સા કૃતેત્યત આહ- સ્થિતે ચેતિ ।
વિદ્યાનાનાત્વાધિકરણં પાદાદાવેવ સંગતમત્ર પ્રાસઙ્ગિકમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.33.58
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.34.59
34 વિકલ્પાધિકરમમ્ । સૂ. 59
વિકલ્પો ઽવિશિષ્ટફલત્વાત્ । બ્બ્સ્_3,3.59 ।
સ્થિતે વિદ્યાભેદે વિચાર્યતે કિમાસામિચ્છયા સમુચ્ચયો વિકલ્પો વા સ્યાત્, અથવા વિકલ્પ એવ નિયમેનેતિ ।
તત્ર સ્થિતત્વાત્તાવદ્વિદ્યાભેદસ્ય ન સમુચ્ચયનિયમે કિઞ્ચિત્કારણમસ્તિ ।
નનુ ભિન્નાનામપ્યગ્નિહોત્રદર્શપૂર્ણમાસાદીનાં સમુચ્ચયનિયમો દૃશ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
નિત્યતાશ્રુતિર્હિ તત્ર કારણં નૈવં વિદ્યાનાં કાચિન્નિત્યતાશ્રુતિરસ્તિ ।
તસ્માન્ન સમુચ્ચયનિયમઃ ।
નાપિ વિકલ્પનિયમઃ ।
વિદ્યાન્તરાધિકૃતસ્ય વિદ્યાન્તરાપ્રતિષેધાત્ ।
પારિશેષ્યાદ્યાથાકામ્યમાપદ્યતે ।
નન્વવિશિષ્ટફલત્વાદાસાં વિકલ્પો ન્યાય્યઃ ।
તથાહિ - મનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ (છા. 3.14.2) ઽકં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મઽ (છા.4.105) ઽસત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 8 1.5) ઇત્યેવમાદ્યાસ્તુલ્યવદીશ્વરપ્રાપ્તિફલા લક્ષ્યન્તે ।
નૈષ દોષઃ ।
સમાનફલેષ્વપિ સ્વર્ગાદિસાધનેષુ કર્મસુ યતાકામ્યદર્શનાત્ ।
તસ્માદ્યથાકામ્યપ્રાપ્તાવુચ્યતે વિકલ્પ એવાસાં ભવિતુમર્હતિ ન સમુચ્ચયઃ ।
કસ્માત્ ।
અવિશિષ્ટફલત્વાત્ ।
અવિશિષ્ટં હ્યાસાં ફલમુપાસ્યવિષયસાક્ષાત્કરણમ્ ।
એકેન ચોપાસનેન સાક્ષાત્કૃ ઉપાસ્યે વિષય ઈશ્વરાદૌ દ્વિતીયમનર્થકમ્ ।
અપિ ચાસંભવઃ ।
સાક્ષાત્કરણસ્ય સમુચ્ચયપક્ષે ચિત્તવિક્ષેપહેતુત્વાત્ ।
સાક્ષાત્કરણસાદ્યં ચ વિદ્યાફલં દર્શયન્તિ શ્રુતયઃ -
ઽયસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તિઽ (છા. 3.14.4) ઇતિ ઽદેવો ભૂત્વા દેવાનપ્યેતિઽ (બૃ. 4.1.2) ઇતિ ચૈવમાદ્યાઃ ।
તસ્માદવિશિષ્ટફલાનાં વિદ્યાનામન્યતમામાદાય તત્પરઃ સ્યાદ્યાવદુપાસ્યવિષયસાક્ષાત્કરમેન તત્ફલં પ્રાપ્તમિતિ

વિકલ્પઃ ।
વિદ્યાનાં સ્વરૂપમુક્ત્વાનુષ્ઠાનપ્રકારો ઽત્ર નિરૂપ્યત ઇત્યુપજીવ્યત્વસંગતિમાહ- સ્થિત ઇતિ ।
વિદ્યાસ્ત્રિવિધાઃ અહઙ્ગ્રહાસ્તટસ્થા અઙ્ગાશ્રિતાશ્ચેતિ ।
તત્રાહઙ્ગ્રહવિદ્યાસુ યાથાકામ્યવિકલ્પયોર્વિદ્યાનાનાત્વસામ્યાત્સંશયમાહ- કિમિતિ ।
પૂર્વપક્ષે યથેચ્છમનુષ્ઠાનમિત્યનિયમઃ સિદ્ધાન્તે વિકલ્પેનાનુષ્ઠાનમિતિ નિયમ ઇતિ ફલભેદઃ તત્રાનિયમં સાધયતિ- તત્ર સ્થિતત્વાદિત્યાદિના ।
એકપુરોડાશફલત્વાદ્યથા વ્રીહિયવયોર્વિકલ્પસ્તથા વિકલ્પનિયમ એવાસાં વિદ્યાનાં ન્યાય્યઃ, તુલ્યફલત્વાત્ ।
નચ ફલભૂયસ્ત્વાર્થિનઃ કામ્યકર્મસમુચ્ચયો ઽપિ દૃષ્ટ ઇતિ વાચ્યમ્, ઈશ્વરસાક્ષાત્કારાત્પરં ફલભેદે ઽપ્યાસામહઙ્ગ્રહોપાસ્તીનાં સાક્ષાત્કારાત્મકફલસ્ય તુલ્યત્વાત્, તસ્ય ચૈકયાકૃતત્વે અન્યસ્યાઃ કૃત્યાભાવાચ્ચિત્તવિક્ષેપકતયા તદ્વિઘાતકત્વાચ્ચેતિ સિદ્ધાન્તભાષ્યાર્થઃ ।
માસ્તુ સાક્ષાત્કાર ઇત્યત આહ- સાક્ષાત્કરણસાધ્યં ચેતિ ।
યસ્ય પુંસઃ, અદ્ધા ઈશ્વરો ઽહમિતિ સાક્ષાત્કારઃ સ્યાદ્વિચિકિત્સા ચ નાસ્તિ અહમીશ્વરો ન વેતિ તસ્યૈવેશ્વરપ્રાપ્તિરિત્યર્થઃ ।
જીવન્નેવ ભાવનયા દેવત્વં સાક્ષાત્કૃત્ય દેહપાતોત્તરકાલં દેવાન્પ્રાપ્નોતીતિ શ્રુત્યન્તરાર્થઃ ।
અહઙ્ગ્રહાણામનુષ્ઠાનપ્રકારમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.34.59
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.35.60
35 કામ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 60
કામ્યાસ્તુ યથાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા પૂર્વહેત્વભાવાત્ । બ્બ્સ્_3,3.60 ।
અવિશિષ્ટફલત્વાદિત્યસ્ય પ્રત્યુદાહરણમ્ ।
યાસુ પુનઃ કામ્યાસુ વિદ્યાસુ ઽસ ય એતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદં રોદિતિઽ (છા. 3.15.2) ઽસ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યતાકામચારો ભવતિઽ (છા. 7.1.5) ઇતિ ચૈવમાદ્યાસુ ક્રિયાવદદૃષ્ટેનાત્મનાત્મીયં ફલં સાધયન્તીષુ સાક્ષાત્કરણાપેક્ષા નાસ્તિ ।
તા યતાકામં સમુચ્ચીયેરન્ન વા સમુચ્ચીયેરન્પૂર્વહેત્વાભાવાત્ ।
પૂર્વસ્યાવિશિષ્ટફલત્વાદિત્યસ્ય વિકલ્પહેતોરભાવાત્

36 યથાશ્રયભાવાદિકરણમ્ । સૂ. 61-66
કામ્યાસ્તુ ।
તટસ્થોપાસ્તયો ઽત્ર વિષયસ્તાસુ કિં વિકલ્પ ઉત યથાકામમનુષ્ઠાનમિતિ પૂર્વવત્સંશયે સત્યુપાસ્તિત્વાવિશેષાદહઙ્ગ્રહવદ્વિકલ્પ ઇતિ પ્રાપ્તાવપવાદં સિદ્ધાન્તયતિ- અવિશિષ્ટેતિ ।
સ યઃ કશ્ચિદેતં વાયુમેવં ગોત્વેન કલ્પિતાનાં દિશાં વત્સં વેદોપાસ્તે નાસૌ પુત્રમરણનિમિત્તં રોદનં રોદિતિ લભતે નિત્યમેવ જીવત્પુત્રો ભવતીત્યર્થઃ ।
અહઙ્ગ્રહદૃષ્ટાન્તે સાક્ષાત્કારદ્વારત્વમુપાધિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.35.60
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.61
અઙ્ગેષુ યથાશ્રયભાવઃ । બ્બ્સ્_3,3.61 ।
કર્માઙ્ગેષૂદ્ગીથાદિષુ ય આશ્રિતાઃ પ્રત્યયા વેદત્રયવિહિતાઃ કિં તે સમુચ્ચીયેરન્કિંવા યથાકામં સ્યુરિતિ સંશયે યથાશ્રયભાવ ઇત્યાહ ।
યતૈવૈષામાશ્રયાઃ સ્તોત્રાદયઃ સંભૂય ભવન્ત્યેવં પ્રત્યયા અપિ આશ્રયતન્ત્રત્વાત્પ્રત્યયાનામ્

સંપ્રત્યઙ્ગાવબદ્ધોપાસ્તીનામનુષ્ઠાનક્રમં વક્તું પૂર્વપયતિ- અઙ્ગેષ્વિતિ ।
અઙ્ગાશ્રિતત્વાત્સફલત્વાચ્ચ સંશયમાહ- કિમિતિ ।
યથા ક્રત્વનુષ્ઠાને તદાશ્રિતાઙ્ગાનાં સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠાનનિયમસ્તથાઙ્ગાનુષ્ઠાને તદાશ્રિતોપાસ્તીનાં તન્નિયમ ઇતિ સૂત્રાર્થઃ ।
નનુ તન્નિર્ધારણાનિયમ ઇત્યત્રાઙ્ગાશ્રિતાનાં ગોદોહનવદનઙ્ગત્વમુક્તં તત્કથમનઙ્ગાનામઙ્ગવત્સમુચ્ચયશઙ્કેત્યુચ્યતે ।
અઙ્ગાન્યનુષ્ઠાપયન્પ્રયોગવિધિર્યદ્યુપાસનાનિ નાનુષ્ઠાપયેત્તર્હિ તેષાં તદાશ્રિતત્વં વ્યર્થમિતિ મન્વાનસ્ય શઙ્કેતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.61
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.62
શિષ્ટેશ્ ચ । બ્બ્સ્_3,3.62 ।
યથા વાશ્રયાઃ સ્તોત્રાદયસ્ત્રિષુ શિષ્યન્ત એવમાશ્રિતા અપિ પ્રત્યયાઃ ।
નોપદેશકૃતો ઽપિ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽઙ્ગાનાં તદાશ્રયાણાં ચ પ્રત્યયાનામિત્યર્થઃ

તર્હિ ગોદોહનસ્યાપિ સમુચ્ચયઃ સ્યાદિત્યત આહ- શિષ્ટેશ્ચેતિ ।
શિષ્ટિઃ શાસનં વિધાનમિતિ યાવત્ ।
વિહિતત્વાવિશેષાત્સમુચ્ચયો ઽઙ્ગત્વાદિત્યર્થઃ ।
ગોદોહનસ્ય તુ નાનુષ્ઠાનનિયમઃ, ચમસસ્થાને વિહિતત્વાત્તન્નિયમે ચમસવિધિવૈયર્થ્યાત્ ।
ઉપાસનાનાં તુ ન કસ્યચિદઙ્ગસ્ય સ્થાને વિહિતત્વમિતિ સમુચ્ચયનિયમો ન વિરુધ્યત ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.62
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.63
સમાહારાત્ । બ્બ્સ્_3,3.63 ।
હોતૃષદનાદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતિ (છા. 1.5.5) ઇતિ ચ પ્રણવોદ્ગીથૈકત્વાવિજ્ઞાનમાહાત્મ્યાદુદ્ગાતાસ્વકર્મણયુત્પન્નં ક્ષતં હોત્રાત્કર્મણઃ પ્રતિસમાદધાતીતિ બ્રુવન્વેદાન્તરોદિતસ્ય પ્રત્યયસ્ય વેદાન્તરોદિતપદાર્થસંબન્ધસામાન્યાત્સ્રવવેદોદિતપ્રત્યયોપસંહારસૂચયતીતિ લિઙ્ગદર્શનમ્

સમુચ્ચયે લિઙ્ગમ્- સમાહારાદિતિ ।
ઽઋગ્વેદિનાં યઃ પ્રણવઃ સ સામવેદિનામુદ્ગીથઃઽઇતિ છાન્દોગ્યે પ્રાણવોદ્ગીથયોરૈક્યધ્યાનવિધિરસ્તિ, તસ્ય ફલાર્થવાદો હોતૃષદનાદિત્યાદિઃ ।
હોતુઃ શંસનસ્થલવાચિના હોતૃષદનશબ્દેન શંસનં લક્ષ્યતે-ઉદ્ગાતા સ્વરાદિપ્રમાદાદ્દુષ્ટમપ્યુદ્ગીથં સમ્યક્કૃતાદ્ધોતૃશંસનાદનુસમાહારત્યેવ નિર્દેષં કરોત્યેવ કિલ, શંસ્યમાનપ્રણવેન સ્વીયોદ્ગીથસ્યૈક્યધ્યાનબલાદિત્યર્થઃ ।
તતઃ કિં તત્રાહ- ઇતિ બ્રુવન્નિતિ ।
સામવેદસ્થોદ્ગીથધ્યાનસ્ય ઋગ્વેદોક્તપ્રણવસંબન્ધો યો દૃષ્ટઃ સ એવાઙ્ગાનાં સર્વવેદાન્તવિહિતોપાસ્તિસમુચ્ચયે લિઙ્ગં પ્રણવરૂપપદાર્થસ્યોપાસ્તીનાં ચ વેદાન્તરોક્તત્વસાદૃશ્યાદ્વેદાન્તરોક્તાઙ્ગસંબન્ધસ્યાપિ સમાનત્વાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.63
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.64
ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_3,3.64 ।
વિદ્યાયાં ચ વિદ્યાશ્રયં સન્તમોઙ્કારં વેત્રયસાધારણાંશ્રાવયતિ- ઽતેનેયં ત્રયી વિદ્યા વર્તત ઓમિત્યાશ્રાયત્યોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયતિઽ (છા. 1.1.9) ઇતિ ચ ।
તતશ્ચાશ્રયસાદારણ્યાદાશ્રિતસાધારમ્યમિતિ લિઙ્ગદર્શનમેવ ।
અથવા ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ચેતિ ।
યદીમે કર્મગુણા ઉદ્ગીથાદયઃ સર્વે સર્વપ્રયોગસાધારણા ન સ્યુર્ન સ્યાત્તતસ્તદાશ્રયાણાં પ્રત્યયાનાં સહભાવઃ ।
તે તૂદ્ગીથાદયઃ સર્વાઙ્ગગ્રાહિણા પ્રયોગવચનેન સર્વે સર્વપ્રયોગસાધારણાઃ શ્રાવ્યન્તે ।
તથશ્ચાશ્રયસહભાવાત્પ્રત્યયસહભાવ ઇતિ

ઓઙ્કારસ્ય ધ્યેયસ્ય સાધારણ્યાદપિ તદાશ્રિતધ્યાનાનાં સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠાનં ગમ્યત ઇતિ લિઙ્ગાન્તરમાહ- ગુણેતિ ।
તેનોઙ્કારેણ, વેદત્રયોક્તં કર્મ પ્રવર્તત ઇત્યર્થઃ અન્વયમુખેનોક્તમેવાર્થં વ્યતિરેકતો ઽપિ વ્યાચષ્ટે- અથવેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.64
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.65
ન વા તત્સહભાવાશ્રુતેઃ । બ્બ્સ્_3,3.65 ।
ન વેતિ પક્ષવ્યાવર્તનમ્ ।
ન યતાશ્રયભાવ આશ્રિતાનામુપાસનાનાં ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ - તત્સહભાવાશ્રુતેઃ ।
યથા હિ ત્રિવેદીવિહિતાનામઙ્ગાનાં સ્તોત્રાદીનાં સહભાવઃ શ્રૂયતે - ઽગ્રહં વા ગૃહીત્વા ચમસં વોન્નીય સ્તોત્રમુપાકરોતિ સ્તોત્રમનુશંસતિ પ્રસ્તોતઃ સામ ગાય હોતરેતદ્યજઽ ઇત્યાદિના ।
નૈવમુપાસનાનાં સહભાવશ્રુતિરસ્તિ ।
નનુ પ્રયોગવચન એષાં સહભાવં પ્રાપયેત્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ - પુરુષાર્થત્વાદુપાસનાનામ્ ।
પ્રયોગવચનો હિ ઋત્વર્તાનામુદ્ગીથાદીનાં સહભાવં પ્રાપયેત્ ।
ઉદ્ગીથાદ્યુપાસનાનિ ઋત્વર્થાશ્રયાણ્યપિ ગોદોહનાદિવત્પુરુષાર્થનીત્વોચામ ઽપૃથગ્ઘ્યપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્ઽ (બ્ર.સબ. 3.3.42) ઇત્યત્ર ।
અયમેવ ચોપદેશાશ્રયો વિસેષો ઽઙ્ગાનાં તદાલમ્બનાનાં ચોપાસનાનાં યદેકેષાં ક્રત્વર્થત્વમેકેષાં પુરુષાર્થત્વમિતિ ।
પરં ચ લિઙ્ગદ્વયમકારણમુપાસનસહભાવસ્ય શ્રુતિન્યાયાબાવાત્ ।
નચ પ્રતિપ્રયોગમાશ્રયકાર્ત્સ્ન્યોપસંહારાદાશ્રિતાનામપિ તથાત્વં વિજ્ઞાતું શક્યમ્ ।
અતત્પ્રત્યુક્તત્વાદુપાસનાનામ્ ।
આશ્રયતન્ત્રાણ્યપિ હ્યુપાસનાનિ કામમાશ્રયાભાવે મા ભૂવન્ન ત્વાશ્રયસહભાવેન સહભાવનિયમમર્હન્તિ તત્સહભાવાશ્રુતેરેવ ।
તસ્માદ્યથાકામમેવોપાસનાન્યનુષ્ઠીયેરન્

ફલેચ્છાયા અનિયમાદુપાસ્ત્યનિયમ એવ યુક્તઃ, અઙ્ગત્સમુચ્ચયનિયમે માનાભાવાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- ન વેતિ ।
પ્રયોગવિધિઃ ખલુ સાઙ્ગપ્રધાનાનુષ્ઠાનનિયામકો ન ત્વનઙ્ગાનાં સંગ્રહક ઇત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
વિમતોપાસ્તયઃ ક્રતૌ ન સમુચ્ચિત્યાનુષ્ઠોયાઃ, ભિન્નફલત્વાદ્ગોદોહનવદિતિ ભાવઃ ।
શિષ્ટેશ્ચેત્યુક્તં નિરસ્યતિ- અયમેવેતિ ।
સમાહારાદ્ગુણસાધારણ્યશ્રુતેશ્ચેત્યુક્તં લિઙ્ગદ્વયમપિ માનાન્તરપ્રાપ્તસ્ય દ્યોતકં ન સ્વયં સાધકમર્થવાદસ્થત્વાદિત્યાહ- પરં ચેતિ ।
ગુણસાધારણ્યસૂત્રસ્ય દ્વિતીયાં વ્યાખ્યાં દૂષયતિ- નચેતિ ।
તત્પ્રયુક્તત્વાભાવે તદાશ્રિતત્વં કથમિત્યત આહ- આશ્રયેતિ ।
ઇદમેવ તેષાં અઙ્ગાશ્રિતત્વં યદઙ્ગાભાવે સત્યસત્ત્વં ન ત્વઙ્ગવ્યાપકત્વમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.65
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_3,3.36.66
દર્શનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_3,3.66 ।
દર્શયતિ ચ શ્રુતિસહભાવં પ્રત્યયાનમ્ - ઽએવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજો ઽભિરક્ષતિઽ
(છા. 4.17.10) ઇતિ ।
સર્વપ્રત્યયોપસંહારે હિ સર્વે સર્વવિદઃ ઇતિ ન વિજ્ઞાનવતા બ્રહ્મણા પરિપાલ્યત્વમિતરેષાં સંકીર્ત્યેત ।
તસ્માદ્યથાકામમુપાસનાનાં સમુચ્ચયો વિકલ્પો વેતિ

ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયાદ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ

કિઞ્ચ વિદુષા બ્રહ્મણાન્યેષામૃત્વિજાં પાલ્યત્વવચનાન્ન સર્વોપાસ્તીનાં સહપ્રયોગ ઇત્યાહ- દર્શનાચ્ચેતિ ।
ઋગ્વેદાદિવિહિતાઙ્ગલોપે વ્યાહૃતિહોમપ્રાયશ્ચિત્તાદિવિજ્ઞાનવત્ત્વમેવંવિત્ત્વં બ્રહ્મણ ઇત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં તૃતીયાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ