બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 40

ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય પઞ્ચમહાભૂત-જીવશ્રુતીનાં વિરોધપરિહારાખ્યસ્તૃતીયઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
અત્ર પાદે લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનાં વિરોધપરિહારઃ
દ્વિતીયાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,4.1.1
1 પ્રાણોત્પત્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-4
તથા પ્રાણાઃ । બ્બ્સ્_2,4.1 ।
વિયદાદિવિષયઃ શ્રુતિવિપ્રતિષેધસ્તૃતીયેન પાદેન પરિહૃતઃ ।
ચતુર્થેનેદાનીં પ્રાણવિષયઃ પરિહ્રિયતે ।
ઽતત્ર તાવત્ તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છાન્દો. 6.2.3) ઇતિ, ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈત્તિ. 2.1.1) ઇતિ ચૈવમાદિષૂત્પત્તિપ્રકરણેષુ પ્રાણાનામુત્પજિર્નામ્નાયતે ક્વચિચ્ચાનુત્પત્તિરેવૈષામામ્નાયતે ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (તૈ. 2.7) ઽતદાહુઃ કિં તદસદાસીદિત્યૃષયો વાવ તે ઽગ્રે ઽસદાસીત્ ।
તદાહુઃ કે તે ઋષય ઇતિ ।
પ્રાણા વાવ ઋષયઃઽ ઇત્યત્ર પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રાણાનાં સદ્ભાવશ્રવણાત્ ।
અન્યત્ર તુ પ્રાણાનામપ્યુત્પત્તિઃ પઠ્યતે- ઽયથાગ્નેર્જ્વલતઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચરન્ત્યેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃઽ ઇતિ, ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇતિ, ઽસપ્ત પ્રાણાઃ પ્રભવન્તિ તસ્માત્ઽ (મુ. 2.1.8) ઇતિ, ઽસ પ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધાં ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવીન્દ્રિયં મનો ઽન્નમ્ઽ (પ્ર. 6.4) ઇતિ ચૈવમાદિપ્રદેશેષુ ।
તત્ર તત્ર શ્રુતિવિપ્રતિષેધાદન્યતરનિર્ધારણકારણાનિરૂપણાચ્ચાપ્રતિપત્તિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
અથવા પ્રાગુત્પત્તેઃ સદ્ભાવશ્રવણાદ્ગૌણી પ્રાણાનામુત્પત્તિરિતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અત ઉત્તરમિદં પઠતિ- ઽતથા પ્રાણાઃઽ ઇતિ ।
કથં પુનરત્ર તથેત્યક્ષરાનુલોમ્યં પ્રકૃતોપમાનાભાવાત્ ।
સર્વગતાત્મબહુત્વવાદિદૂષણમતીતાનન્તરપાદાન્તે પ્રકૃતં તત્તાવન્નોપમાનં સંભવતિ સાદૃશ્યાભાવાત્ ।
સાદૃશ્યે હિ સત્યુપમાનં સ્યાત્ ।
યથા સિંહસ્તથા બલવર્મોતિ ।
અદૃષ્ટસામ્યપ્રતિપાદનાર્થમિતિ યદ્યુચ્યેત, યથાદૃષ્ટસ્ય સર્વાત્મસંનિધાવુત્પદ્યમાનસ્યાનિયતત્વમેવં પ્રાણાનામપિ સર્વાત્મનઃ પ્રત્યનિયતત્વમિતિ ।
તદપિ દેહાનિયમેનૈવોક્તત્વાત્પુનરુક્તં ભવેત્ ।
નચ જીવેન પ્રાણા ઉપમીયેરન્સિદ્ધાન્તવિરોધાત્ ।
જીવસ્ય હ્યનુત્પત્તિરાખ્યાતા ।
પ્રાણાનાં તૂત્પત્તિર્વ્યાચિખ્યાસિતા ।
તસ્માત્તથેત્યસંબદ્ધમિવ પ્રતિભાતિ ।
ન ।
ઉદાહરણોપાત્તેનાપ્યુપમાનેન સંબન્ધોપપત્તેઃ ।
અત્ર પ્રાણોત્પત્તિવાદિવાક્યજાતમુજદાહરણમ્- ઽએતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃ સર્વે લોકાઃ સર્વે દેવાઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ વ્યુચ્ચરન્તિઽ (બૃ. 2.1.20) ઇત્યેવઞ્જાતીયકમ્ ।
તત્ર યથા લોકાદયઃ પરસ્માદ્બ્રહ્મણ ઉત્પદ્યન્તે તથા પ્રાણા અપીત્યર્થઃ ।
તથા- ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇત્યેવમાદિષ્વપિ ખાદિવત્પ્રાણાનામુત્પત્તિરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અથવા ઽપાનવ્યાપચ્ચ તદ્વત્ઽ (જૈ.અ. 3.4.15) ઇત્યેવમાદિષુ વ્યવહિતોપમાનસંબન્ધસ્યાપ્યાશ્રિતત્વાત્ ।
યથાતીતાનન્તરપાદાદ્યુક્તા વિયદાદયઃ પરસ્ય બ્રહ્મણો વિકારાઃ સમધિગતાસ્તથા પ્રાણા અપિ પરસ્ય બ્રહ્મણો વિકારા ઇતિ યોજયિતવ્યમ્ ।
કઃ પુનઃ પ્રાણાનાં વિકારત્વે હેતુઃ ।
શ્રુતત્વમેવ ।
નનુ કેષુચિત્પ્રદેશેષુ ન પ્રાણાનામુત્પત્તિઃ શ્રૂયત ઇત્યુક્તં તદયુક્તમ્ ।
પ્રદેશાન્તરેષુ શ્રવણાત્ ।
નહિ ક્વચિદશ્રવણમન્યત્ર શ્રુતં નિવારયિતુમુત્સહતે ।
તસ્માચ્છ્રુતત્વાવિશેષાદાકાશાદિવત્પ્રાણા અપ્યુત્પદ્યન્ત ઇતિ સૂક્તમ્