બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 38

જીવસ્યાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગેનાકાશસ્યાપ્યુત્પત્ત્યસંભવમાશઙ્ક્ય પરિહરન્નાદાવેકદેશિતમાહ- ન વિયદશ્રુતેઃ ।
વિયત્પ્રાણાપાદયોરર્થં સંક્ષિપન્ પૂર્વપાદેન સંગતિમાહ- વેદાન્તેષ્વિતિ ।
ભિન્નોપક્રમત્વમેવાહ- કેચિદિત્યાદિના ।
ભૂતભોક્તૃશ્રુતીનાં મિથોવિરોધશઙ્કાનિરાસો વિયત્પાદાર્થઃ ।
લિઙ્ગશરીરશ્રુતીનાં તન્નિરાસઃ પ્રાણપદાર્થઃ ।
યથા મિથોવિરોધાત્ પૂર્વાપરવિરોધાચ્ચ પરપક્ષા ઉપેક્ષ્યાસ્તથા શ્રુતિપક્ષો ઽપિ ઉપેક્ષ્ય ઇતિ શઙ્કોત્થાને પાદદ્વયસ્યારમ્ભાત્ પૂર્વપાદેન દૃષ્ટાન્તસંગતિરિતિ સમુદાયાર્થઃ ।
આકાશવાય્વોરુત્પત્તિમામનન્તિ તૈત્તિરીયકાઃ ।
નામનન્તિ છન્દોગાઃ ।
જીવસ્ય પ્રાણાનાં ચોત્પત્તિં ઽસર્વ એત આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિઽઇતિ વાજિનઃ ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽઇત્યાથર્વણિકાશ્ચામનન્તિ નાન્યે ।
એવમાકાશપૂર્વિકા ક્વચિચ્સૃષ્ટિઃ, ક્વચિત્તેજ પૂર્વિકેતિ ક્રમવિરોધઃ ।
આદિપદાત્ ઽસ ઇમાંલ્લોકાનસૃજતઽઇત્યક્રમઃ, ક્વચિત્સપ્ત પ્રાણાઃ, ક્વચિદષ્ટાવિત્યાદિ સંખ્યાદ્વારકશ્ચ વિરોધો ગ્રાહ્યઃ ।
પ્રપઞ્ચઃ પાદદ્વયમ્ ।
તથાચ પાદદ્વયસ્ય શ્રુતીનાં મિથોવિરોધનિરાસાર્થત્વાચ્છ્રુતિશાસ્ત્રાધ્યાયસંગતયઃ સિદ્ધાઃ ।
અત્રાકાશસ્યોત્પત્ત્યનુત્પત્તિશ્રુત્યોર્મિથોવિરિધો ઽસ્તિ ન વેતિ વાક્યભેદૈકવાક્યત્વાભ્યાં સંદેહે યદ્યુત્પત્તિસ્તદા વાક્યભેદેન વિરોધાદપ્રામાણ્યમનયોઃ શ્રુત્યોરિતિ પૂર્વપક્ષયિષ્યન્નાદાવનુત્પત્તિક્ષમેકદેશિ ગૃહ્ણાતીત્યાહ- તત્ર તાવદિતિ ।
ઉત્પત્તિશ્રુતિર્મુખ્યા નાસ્તીતિ ગૂઢાભિસંધિઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,3.1.2
અસ્તિ તુ । બ્બ્સ્_2,3.2 ।
તુશબ્દઃ પક્ષાન્તરપરિગ્રહે ।
મા નામાકાશસ્ય છાન્દોગ્યે ભૂદુત્પત્તિઃ, શ્રુત્યન્તરે ત્વસ્તિ ।
તૈત્તિરીયકા હિ સમામનન્તિ- ઽસત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મઽ ઇતિ પ્રકૃત્ય ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
તતશ્ચ શ્રુત્યોર્વિપ્રતિષેધઃ ક્વચિત્તેજઃપ્રમુખા સૃષ્ટિઃ ક્વચિદાકાશપ્રમુખેતિ ।
નન્વેકવાક્યતાનયોઃ શ્રુત્યોર્યુક્તા ।
સત્યમ્ ।
સા યુક્તા નતુ સાવગન્તું શક્યતે ।
કુતઃ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇતિ સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટવ્યદ્વયેન સંબન્ધાનુપપત્તેઃ, ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ, ઽતદાકાશમસૃજતઽ ઇતિ ।
નનુ સકૃચ્છ્રુતસ્યાપિ કર્તુઃ કર્તવ્યદ્વયેન સંબન્ધો દૃશ્યતે,યથા સૂપં પક્ત્વૌદનં પચતીતિ, એવં તદાકાશં સૃષ્ટ્વા તત્તેજો ઽસૃજતીતિ યોજયિષ્યામિ ।
નૈવં યુજ્યતે ।
પ્રથમજત્વં હિ છાન્દોગ્યે તેજસો ઽવગમ્યતે તૈત્તિરીયકે ચાકાશસ્ય ।
નચોભયોઃ પ્રથમજત્વં સંભવતિ ।
એતેનેતરશ્રુત્યક્ષરવિરોધો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યત્રાપિ તસ્માદાકાશઃ સંભૂતસ્તસ્માત્તેજઃ સંભૂતમિતિ સકૃચ્છ્રુતસ્યાપાદાનસ્ય સંભવનસ્ય ચ વિયત્તેજોભ્યાં યુગપત્સંબન્ધાનુપપત્તેઃ ।
ઽવાયોરગ્નિઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ચ પૃથગામ્નાનાત્