બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 32

fન્: અપદેશેન વ્યાજેન ।
બ્રહ્મણિ સર્વધર્મોપપત્તિવત્ પ્રધાને ઽપિ તદુપપત્તિમાશઙ્ક્ય નિરાચષ્ટે- રચનાનુપપત્તેશ્ચ નાનુમાનમ્ ।
નનુ મુમુક્ષૂણાં વાક્યાર્થનિર્ણયપ્રતિબન્ધનિરાસાય વેદાન્તાનાં તાત્પર્યં નિશ્ચેતુમિદં શાસ્ત્રમારબ્ધં તચ્ચ નિર્દેષતયા નિશ્ચિતં, તતઃ પરપક્ષનિરાસાત્મકો ઽયં પાદો ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે ન સંગતઃ, તન્નિરાસસ્ય મુમક્ષ્વનપેક્ષિતત્વાદિત્યાક્ષિપતિ- યદ્યપીતિ ।
પરપક્ષનિરાકરણં વિનાસ્વપક્ષસ્થૈર્યાયોગાત્તત્કર્તવ્યમિત્યાહ- તથાપીતિ ।
તર્હિ સ્વપક્ષસ્થાપનાત્પ્રાગેવ પરપક્ષપ્રત્યાખ્યાનં કાર્યમિત્યત આહ- વેદાન્તાર્થેતિ ।
વેદાન્તતાત્પર્યનિર્ણયસ્ય ફલવજ્જ્ઞાનકરણાન્તર્ભાવાદભ્યર્હિતત્વમ્ ।
નનુ રાગદ્વેષકરણત્વાત્ પરમતનિરાકરણં ન કાર્યમિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
તત્ત્વનિર્ણયપ્રધાના ખલ્વિયં કથારબ્ધા,
તત્ત્વનિર્ણયશ્ચ પરમતેષ્વશ્રદ્ધાં વિના ન સિધ્યતિ, સા ચ તેષુ ભ્રાન્તિમૂલત્વનિશ્ચયં વિના ન સિધ્યતિ, સ ચ ઇમં પાદં વિના નેતિ સ્વસિદ્ધાન્તસંરક્ષણાર્થત્વાત્પ્રધાનસિધ્યર્થત્વાદયં પાદો ઽસ્મિન્ શાસ્ત્રે સંગતઃ, સંગતત્વાદ્વીતરાગેણાપિ કર્તવ્ય ઇત્યભિસંધાયોક્તાઙ્ગીકારેણ સમાધત્તે- બાઢમિત્યાદિના ।
અપદેશેન વ્યાજેન ।
મન્દમતીનામ્ તેષુ શ્રદ્ધાનિમિત્તાનિ બહૂનિ સન્તીતિ તન્નિરાસાય યત્નઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
સ્વમતશ્રદ્ધાપરમતદ્વેષૌ તુ પ્રધાનસિદ્ધ્યર્થત્વાદઙ્ગીકૃતૌ ।
નાપ્યયં દ્વેષઃ ।
પરપક્ષત્વબુદ્ધ્યા હિ નિરાસો દ્વેષમાવહતિ ન તુ તત્તવનિર્ણયેચ્છયા કૃત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
પૌનરુક્ત્યમ્ શઙ્કતે- નન્વીક્ષતેરિતિ ।
પૂર્વં સાંખ્યાદીનાં શ્રુત્યર્થાનુગ્રાહકર્તકનિરાસાદશ્રૌતત્વમુક્તમ્, સંપ્રતિ શ્રુત્યનપેક્ષાસ્તદીયાઃ સ્વતન્ત્રા યુક્તયો નિરસ્યન્ત ઇત્યર્થભેદાન્ન પુનરુક્તિરિત્યાહ- તદુચ્યત ઇતિ ।
પ્રધાનમચેતનં જગદુપાદાનમિતિ સાંખ્યસિદ્ધાન્તો ઽત્ર વિષયઃ સ કિં પ્રમાણમૂલો ભ્રાન્તિમૂલો વેતિ સંદેહે ઽસર્વધર્મોપપત્તેશ્ચઽઇત્યુક્તધર્માણાં પ્રધાને સંભવાત્તદેવોપાદાનમિત્યાક્ષેપસંગત્યા પ્રમાણમૂલત્વં દર્શયન્ પૂરવપક્ષમાહ- તત્ર સાખ્યા ઇતિ ।
સ્વસિદ્ધાન્તજ્ઞાનસ્ય પરમતનિરાસં પ્રત્યુપજીવ્યત્વાત્ પાદયોઃસંગતિઃ ।
પરમતનિરાસાત્મકત્માત્સર્વેષામધિકરણાનામેતત્પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે પ્રમાણમૂલમતવિરોધાદુક્તશ્રુત્યર્થસમન્વયાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિત્યાપાદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
મૂલશ્રૌતસમન્વયદાર્ઢ્યાર્થત્વાદસ્ય પાદસ્ય શ્રુતિસંગતિરિતિ વિવેકઃ ।
ભિદ્યન્ત ઇતિ ભેદા વિકારાઃ, યે વિકારા યેનાન્વિતાસ્તે તત્પ્રકૃતિકા ઇતિ વ્યાપ્તિમાહ- યથેતિ ।
સર્વં કાર્યં સુખદુઃખમોહાત્મકવસ્તુપ્રકૃતિકં, તદન્વિતત્વાત્, ઘટાદિવદિત્યનુમાનમાહ- તથેતિ ।
કિમર્થં પ્રધાનં પરિણમતે, તત્રાહ- ચેતનસ્યેતિ ।
અર્થો ભોગાપવર્ગરૂપઃ, તદર્થં સ્વભાવત એવ પ્રવર્તતે ન તુ કેનચિચ્ચેતનેન પ્રેર્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદુક્તમ્-ઽપુરુષાર્થ એવ હેતુર્ન કેનચિત્કાર્યતે કરણમ્ઽઇતિ ।
અનુમાનાન્તરાણિ તૈરુક્તાનિ સ્મારયતિ- તથેતિ ।
ઉક્તં હિ-ઽભેદાનાં પરિમાણાત્ સમન્વયાચ્છક્તિતઃ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કારણકાર્યવિભાગાદવિભાગાદ્વૈશ્વરૂપ્યસ્ય ॥
ઽઇતિ ।
અત્ર કારિકાયાં સમન્વયાદિતિ લિઙ્ગં વ્યાખ્યાતમ્ ।
શિષ્ટાનિ વ્યાખ્યાયન્તે ।
તથા હિ-ક્ષિત્યાદીનાં ભેદાનાં કારણમવ્યક્તમસ્તિ, પરિમિતત્વાત્, ઘટવત્ ।
ન ચ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યં, ઘટોત્પત્તેઃ પ્રાગનભિવ્યક્તઘટાદિરૂપકાર્યવિશિષ્ટત્વેન મૃદો ઽપ્યવ્યક્તત્વાત્ ।
તથા ઘટાદીનાં કારણશક્તિતઃ પ્રવૃત્તેર્મહદાદિકાર્યાણામપિ કારણશક્તિતઃ પ્રવૃત્તિર્વાચ્યા, તચ્છક્તિમત્કારણમવ્યક્તમ્ ।
કિઞ્ચ કારણાત્કાર્યસ્ય વિભાગો જન્મ દૃશ્યતે ક્ષિતેર્મૃત્તિકા જાયતે તતો ઘટ ઇતિ ।
એવમવિભાગઃ પ્રાતિલોમ્યેન પ્રલયો દૃશ્યતે ઘટસ્ય મૃત્તિકાયાં લયઃ તસ્યાઃ ક્ષિતૌ ક્ષિતેરપ્સુ અપાં તેજસીતિ ।
એતૌ વિભાગાવિભાગૌ વૈશ્વરૂપ્યસ્ય વિચિત્રસ્ય ભાવજાતસ્ય દૃશ્યમાનૌ પૃથક્પક્ષીકૃતૌ ક્વચિત્કારણે વિશ્રાન્તૌ વિભાગત્વાદવિભાગત્વાચ્ચ મૃદિ ઘટવિભાગાવિભાગવદિત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- તત્ર વદામ ઇતિ ।
કિમનુમાનૈરચેતનપ્રકૃતિકત્વં જગતઃ સાધ્યતે, સ્વતન્ત્રાચેતનપ્રકૃતિકત્વં વા ।
આદ્યે સિદ્ધસાધનતા, અસ્માભિરનાદિત્રિગુણમાયાઙ્ગીકારાત્ ।
દ્વિતીયે ઘટાદિદૃષ્ટાન્તે સાધ્યાપ્રસિદ્ધિરિત્યાહ- યદીતિ ।
સ્વતન્ત્રમચેતનં પ્રકૃતિરિત્યેતદ્દૃષ્ટાન્તબલેન તદા નિરૂપ્યેત યદિ દૃષ્ટાન્તઃ ક્વચિત્સ્યાત્ ।
નનુ દૃષ્ટઃ ક્વચિદિત્યન્વયઃ ।
સ્વતન્ત્રપદાર્થમાહ- ચેતનાનધિષ્ટિતમિતિ ।
પરકીયસ્ય સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધિમુક્ત્વા સત્પ્રતિપક્ષં વક્તું યદ્વિચિત્રરચનાત્મકં કાર્યં તચ્ચેતનાધિષ્ઠિતાચેતનપ્રકૃતિકમિતિ વ્યાપ્તિમાહ- ગેહેતિ ।
ઇદં જગદ્ચ્ચેતનાધિષ્ચિતાચેતનપ્રકૃતિકં, કાર્યત્વાત્, ગેહવદિતિ પ્રયોગઃ ।
વિપક્ષે વિચિત્રરચનાનુપપત્તિરૂપં સૂત્રોક્તં બાધકતર્કં વક્તું જગતો વૈચિત્ર્યમાહ- તથેતિ ।
બાહ્યં પૃથિવ્યાદિ ભોગ્યમ્, આધ્યાત્મિકં શરીરાદિ ચ ભોગાધિષ્છાનમિતિ વિભાગઃ ।
પ્રતિનિયતો ઽસાધારણો ઽવયવાનાં વિન્યાસો રચના યસ્ય તદિત્યર્થઃ ।
ઇત્થં વિચિત્રં જગચ્ચેતનાનધિષ્ઠિતા જડપ્રકૃતિઃ કથં રચયેત્ ।
ન કથમપીત્યર્થઃ ।
યચ્ચેતનાનધિષ્ઠિતમચેતનં તન્ન કાર્યકારીતિ વ્યાપ્તિમુક્તતર્કમૂલભૂતામાહ- લોષ્ટેતિ ।
ચેતનાપ્રેરિતેષુ લોષ્ટાદિષુ કાર્યકારિત્વાદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચાનાદિજડપ્રકૃતિશ્ચેતનાધિષ્ટિતા, પરિણામિત્વાત્, મૃદાદિવદિત્યાહ- મૃદિતિ ।
નનુ મૃદાદિદૃષ્ટાન્તે દ્વયમપ્યસ્ત્યચેતનત્વં ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં ચેતિ, તત્ર પરિણામિત્વહેતોરચેતનત્વમેવ વ્યાપકં મૃદાદિસ્વરૂપત્વેનાન્તરઙ્ગત્વાત્, નતુ ચેતનાધિષ્ઠિતત્વં વ્યાપકં, તસ્ય મૃદાદિબાહ્યકુલાલાદિસાપેક્ષત્વેન બહિરઙ્ગત્વાત્, તથા ચ પરિણામિત્વે ઽપિ મૂલપ્રકૃતેરચેતનત્વધર્મેણૈવ યોગો ન ચેતનાધિષ્ટિતત્વેનેત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- નચેતિ ।
મહાનસદૃષ્ટાન્તે ઽન્તરઙ્ગસ્યાપિ મહાનસસ્વરૂપસ્ય ધૂમવ્યાપકત્વં નાસ્તિ તદ્ભિન્નસ્ય બહિરઙ્ગસ્યાપિ વહ્નેસ્તદસ્તીત્યન્તરઙ્ગત્વં વ્યાપકત્વે પ્રયોજકં ન ભવતીતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ યદચેતનં તચ્ચેતનાધિષ્ઠિતમેવ પરિણમત ઇત્યઙ્ગીકારે બાધકાભાવાત્ પ્રત્યુત શ્રુત્યનુગ્રહાચ્ચ તથાઙ્ગીકાર્યમિત્યાહ- ન ચૈવં સતીતિ ।
સુખદુઃખમોહાન્વયાદિતિ હેતોરસિદ્ધિદ્યોતનાર્થં સૂત્રે ચકાર ઇત્યાહ- અન્વયાદ્યનુપપત્તેશ્ચેતિ ।
નાનુમાનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
આદિશબ્દઃ પરિમાણાદિગ્રહાર્થઃ ।
શ્બ્દાદીનાં બાહ્યત્વાનુભવાદાન્તરસુખાદ્યાત્મકત્વમસિદ્ધં તન્નિમિત્તત્વાચ્ચ ।
નહિ નિમિત્તનૈમિત્તિકયોરભેદેન યોગો ઽસ્તિ, દણ્ડઘટયોરદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદિ ઘટે મૃદ્વત્સુખાદિકં શબ્દાદ્યન્વિતં સ્યાત્ તર્હિ સર્વૈરવિશેષેણ સુખાદિકમુપલભ્યેત ઘટે મૃદ્વત્ ।
ન તથોપલબ્ધિરસ્તીતિ યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા હેત્વભાવનિશ્ચય ઇત્યાહ- શબ્દાદીતિ ।
વિષયસ્યૈકત્વે ઽપિ પુરુષવાસનાવૈચિત્ર્યાત્ કસ્યચિત્સુખબુદ્ધિઃ કસ્યચિદ્દુઃખબુદ્ધિઃ કસ્યચિન્મોહબુદ્ધિર્દૃશ્યતે ઽતો વિષયાઃ સુખાદ્યાત્મકા ન ભવન્તીત્યર્થઃ ।

એવં સમન્વયાદિતિ હેતું દૂષયિત્વા પરિમાણાદિહેતૂન્ દૂષયતિ- તથેતિ ।
બુદ્ધ્યાદીનાં પરિમિતત્વેન સંસર્ગપૂર્વકત્વસિદ્ધૌ સંસૃષ્ટાન્યનેકાનિ સત્ત્વરજસ્તમામસિ સિદ્ધ્યન્તિ, એકસ્મિન્ સંસર્ગાસંભવાન્ન બ્રહ્મસિદ્ધિરિતિ સાંખ્યસ્ય ભાવઃ ।
કિમિદં પરિમિતત્વં, ન તાવદ્દેશતઃ પરિચ્છેદઃ, પક્ષાન્તર્ગતાકાશે તસ્યાભાવેન ભાવાસિદ્ધેઃ ।
નાપિ કાલતઃ પરિચ્છેદઃ, સાંખ્યૈઃ કાલસ્યાનઙ્ગીકારાત્,
અવિદ્યાગુણસંસર્ગેણ સિદ્ધસાધનાચ્ચ ।
નાપિ વસ્તુતઃ પરિચ્છેદઃ, સત્ત્વાદીનાં પરસ્પરં ભિન્નત્વે સત્યપિ સાધ્યાભાવેન વ્યભિચારાદિત્યાહ- સત્ત્વેતિ ।
યદુક્તં કાર્યકારણવિભાગો યત્ર સમાપ્યતે તત્પ્રધાનમિતિ ।
તન્ન ।
બ્રહ્મણિ માયાયાં વા સમાપ્તિસંભવાત્ ।
નચ યઃ કાર્યસ્ય વિભાગઃ સ ચેતનાનધિષ્ઠિતાચેતને સમાપ્ત ઇતિ વ્યાપ્તિરસ્તિ, સર્વત્રાચેતનેષુ ચેતનાધિષ્ટાનદર્શનાદિત્યાહ- કાર્યેતિ ।
એતેનાવિભાગો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
યત્તુ યત્પરિમિતં તદવ્યક્તપ્રકૃતિપૂર્વકમિતિ વ્યાપ્ત્યન્તરં, તસ્યાપિ ગુણેષ્વનાદિષુ પરિમિતેષુ વ્યભિચારઃ ।
એતેન સદૃશયોરેવ પ્રકૃતિવિકારભાવાદચેતનવિકારાણાનચેતનમેવ પ્રકૃતિરિતિ નિરસ્તમ્ ।
ચેતનાધિષ્ઠિતાચેતનપ્રકૃતિકત્વે ઽપિ સાદૃશ્યોપપત્તેઃ, ઽન વિલક્ષણત્વાત્ઽઇત્યત્ર સાદૃશ્યનિયમસ્ય નિરસ્તત્વાચ્ચ ।
એવં ચેતનાધીનકારણશક્તિતઃ કાર્યપ્રવૃત્તિસંભવાત્ શક્તિતઃ પ્રવૃત્તિલિઙ્ગમન્યથાસિદ્ધમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.2
પ્રવૃત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_2,2.2 ।
આસ્તાં તાવદિયં રચના ।
તત્સિદ્ધ્યર્થા યા પ્રવૃત્તિઃ સામ્યાવસ્થાનાત્પ્રચ્યુતિઃ સત્ત્વરજસ્તમસામઙ્ગાઙ્ગિભાવરૂપાપત્તિર્વિશિષ્ટકાર્યાભિમુખપ્રવૃત્તિતા સાપિ નાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય સ્વતન્ત્રસ્યોપપદ્યતે, મૃદાદિષ્વદર્શનાદ્રથાદિષુ ચ ।
નહિ મૃદાદયો રથાદયો વા સ્વયમચેતનાઃ સન્તશ્ચેતનૈઃ કુલાલાદિભિરશ્વાદિભિર્વાનધિષ્ઠિતા વિશિષ્ટકાર્યાભિમુખપ્રવૃત્તયો દૃશ્યન્તે દૃષ્ટાચ્ચાદૃષ્ટિસિદ્ધિઃ ।
અતઃ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેરપિ હેતોર્નાચેતનં જગત્કારણમનુમાતવ્યં ભવતિ ।
નનુ ચેતનસ્યાપિ પ્રવૃત્તિઃ કેવલસ્ય ન દૃષ્ટા ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપિ ચેતનસંયુક્તસ્ય રથાદેરચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિદૃષ્ટા ।
નત્વચેતનસંયુક્તસ્ય ચેતનસ્ય પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા ।
કિં પુનરત્ર યુક્તમ્ ।
યસ્મિન્પ્રવૃત્તિર્દૃષ્ટા તસ્ય સોત યતસંયુક્તસ્ય દૃષ્ટા તસ્ય સેતિ ।
નનુ યસ્મિન્દૃશ્યતે પ્રવૃત્તિસ્તસ્યૈવ સેતિ યુક્તમુભયોઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
નતુ પ્રવૃત્ત્યાશ્રયત્વેન કેવલશ્ચેતનો રથાદિવત્પ્રત્યક્ષઃ ।
પ્રવૃત્યાશ્રયદેહાદિસંયુક્તસ્યૈવ તુ ચેતનસ્ય સદ્ભાવસિદ્ધિઃ કેવલાચેતનરથાદિવૈલક્ષણ્યં જીવદેહસ્ય દૃષ્ટમિતિ ।
અત એવ ચ પ્રત્યક્ષે દેહે સતિ દર્શનાદસતિ ચાદર્શનાદ્દેહસ્યૈવ ચૈતન્યમપીતિ લૌકાયતિકાઃ પ્રતિપન્નાઃ ।
તસ્માદચેતનસ્યૈવ પ્રવૃત્તિરિતિ ।
તદભિધીયતે- ન બ્રૂમો યસ્મિન્નચેતને પ્રવૃત્તિર્દૃશ્યતે ન તસ્ય સેતિ ।
ભવતુ તસ્યૈવ સા ।
સા તુ ચેતનાદ્ભવતીતિ બ્રૂમઃ ।
તદ્ભાવે ભાવાત્તદભાવે ચાભાવાત્ ।
યથા કાષ્ઠાદિવ્યપાશ્રયાપિ દાહપ્રકાશલક્ષણા વિક્રિયાનુપલભ્યમાનાપિ ચ કેવલે જ્વલને જ્વલનાદેવ ભવતિ, તત્સંયોગે દર્શનાત્તદ્વિયોગે ચાદર્શનાત્તદ્વત્ ।
લૌકાયતિકાનામપિ ચેતન એવ દેહો ઽચેતનાનાં રથાદીનાં પ્રવર્તકો દૃષ્ટ ઇત્યવિપ્રતિષિદ્ધં ચેતનસ્ય પ્રવર્તકત્વમ્ ।
નનુ તવ દેહાદિસંયુક્તસ્યાપ્યાત્મનો વિજ્ઞાનસ્વરૂપમાત્રવ્યતિરેકેણ પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેરનુપપન્નં પ્રવર્તકત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અયસ્કાન્તવદ્રૂપાદિવચ્ચ પ્રવૃત્તિરહિતસ્યાપિ પ્રવર્તકત્વોપપત્તેઃ ।
યથાયસ્કાન્તો મણિઃ સ્વયં પ્રવૃત્તિરહિતો ઽપ્યયસઃ પ્રવર્તકો ભવતિ ।
યથા વા રૂપાદયો વિષયાઃ સ્વયં પ્રવૃત્તિરહિતા અપિ ચક્ષુરાદીનાં પ્રવર્તકાભવન્તિ ।
એવં પ્રવૃત્તિરહિતો ઽપીશ્વરઃ સર્વગતઃ સર્વાત્મા સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિશ્ચ સન્ સર્વં પ્રવર્તયેદિત્યુપપન્નમ્ ।
એકત્વાત્પ્રવર્ત્યાભાવે પ્રવર્તકત્વાનુપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપમાયાવેશવશેનાસકૃત્પ્રત્યુક્તત્વાત્ ।
તસ્માત્સંભવતિ પ્રવૃત્તિઃ સર્વજ્ઞકારણત્વે નત્વચેતનકારણત્વે