બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 31

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,2.1.1
રચનાનુપપત્તેશ્ ચ નાનુમાનં । બ્બ્સ્_2,2.1 ।
યદ્યપીદં વેદાન્તવાક્યાનામૈદંપર્યં નિરૂપયિતું શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તં ન તર્ક્શાસ્ત્રવત્ દેવલાભિર્ યુક્તિભિઃ કંચિત્ સિદ્ધાન્તં સાધયિતું દૂષયિતું વા પ્રવૃત્તમ્ ।
તથાપિ વેદાન્તવાક્યમ્ અપિ વ્યાચક્ષાણૈઃ સમ્યગ્દર્શનપ્રતિપક્ષભૂતાનિ સાંખ્યાદિદર્શનાનિ નિરાકરણીયાણીતિ તદર્થઃ પરઃ પાદઃ પ્રવર્તતે ।
વેદાન્તાર્થનિર્ણયસ્ય ચ સમ્યગ્દર્શનાર્થત્વાત્ તન્નિર્ણયેન સ્વપક્ષસ્થાપનં પ્રથમં કૃતં તદ્દ્યભ્યર્હિતં પરપક્ષપ્રત્યાખ્યાનાદ્ ઇતિ ।
નનુ મુમુક્ષૂણાં મોક્ષસાધનત્વેન સમ્યગ્દર્શનનિરૂપણાય સ્વપક્ષસ્થાપનમ્ એવ કેવલં કર્તું યુક્તં કિં પરપક્ષનિરાકરણેન પરદ્વેષકરેણ ।
બાઢમ્ એવમ્ ।
તથાપિ મહાજનપરિગૃહીતાનિ મહાન્તિ સાંખ્યાદિતન્ત્રાણિ સમ્યગ્દર્શનાપદેશેન પ્રવૃત્તાન્યુપલભ્ય ભવેત્ કેષાંચિન્ મન્દમતીનામ્ એતાન્ય્ અપિ સમ્યગ્દર્શનાયોપદેયાનીત્યપેક્ષા ।
તથા યુક્તગાઢત્વસંભવેન સર્વજ્ઞભાષિતત્વાચ્ચ શ્રદ્ધા ચ તેષ્વિત્યતસ્તદસારતોપપાદનાય પ્રયત્યતે ।
નનુ ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર,સૂ. 1.1.5), ઽકામાચ્ચ નાનુમાનાપેક્ષાઽ (બ્ર,સૂ. 1.1.18) ઽએતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃઽ (બ્ર,સૂ. 1.4.28) ઇતિ ચ પૂર્વત્રાપિ સાંખ્યાદિપક્ષપ્રતિક્ષેપઃ કૃતઃ, કિં પુનઃ કૃતકરણેનેતિ ।
તદુચ્યતે- સાંખ્યાદયઃ સ્વપક્ષસ્થાપનાય વેદાન્તવાક્યાન્યપ્યુદાહૃત્ય સ્વપક્ષાનુગુણેનૈવ યોજયન્તો વ્યાચક્ષતે, તેષાં યદ્વ્યાખ્યાનં તદ્વ્યાખ્યનાભાસં ન સમ્યગ્વ્યખ્યાનમિત્યેતાવત્પૂર્વં કૃતમ્ ।
ઇહ તુ વાક્યનિરપેક્ષઃ સ્વતન્ત્રસ્તદ્યુક્તિપ્રતિષેધઃ ક્રિયત ઇત્યેષ વિશેષઃ ।
તત્ર સાંખ્યા મન્યન્તે- યથા ઘટશરાવાદયો ભેદા મૃદાત્મનાન્વીયમાના મૃદાત્મકસામાન્યપૂર્વકા લોકે દૃષ્ટાઃ, તથા સર્વ એવ બાહ્યાધ્યાત્મિકા ભેદાઃ સુખદુઃખમોહાત્મતયાન્વીયમાનાઃ સુખદુઃખમોહાત્મકસામાન્યપૂર્વિકા ભવિતુમર્હન્તિ ।
યત્તત્સુખદુઃખમોહાત્મકં સામાન્યં તત્ત્ત્રિગુણં પ્રધાનં મૃદ્વદચેતનં ચેતનસ્ય પુરુષાર્થં સાધયિતું સ્વભાવેનૈવ વિચિત્રેણ વિકારાત્મના વિવર્તત ઇતિ ।
તથા પરિણામાદિભિરપિ લિઙ્ગૈસ્તદેવ પ્રધાનમનુમિનુતે ।
તત્ર વદામઃ - યદિ દૃષ્ટાન્તબલેનૈવૈતન્નિરૂપ્યેત, નાચેતનં લોકે ચેતનાનધિષ્ઠિતં સ્વતન્ત્રં કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટપુરુષાર્થનિર્વર્તનસમર્થાન્વિકારાન્વિરચયદ્દૃષ્ટમ્ ।
ગેહપ્રાસાદશયનાસનવિહારભૂમ્યાદયો હિ લોકે પ્રજ્ઞાવદ્ભિઃ શિલ્પિભિર્યથાકાલં સુખદુઃખપ્રાપ્તિપરિહારયોગ્યા રચિતા દૃશ્યન્તે ।
તથેદં જગદખિલં પૃથિવ્યાદિ નાનાકર્મફલોપભોગયોગ્યં બાહ્યમ્, આધ્યત્મિકં ચ શરીરાદિ નાનાજાત્યન્વિતં પ્રતિનિયતાવયવવિન્યાસમનેકકર્મફલાનુભવાધિષ્ઠાનં દૃશ્યમાનં પ્રજ્ઞાવદ્ભિઃ સંભાવિતતમૈઃ શિલ્પિભિર્મનસાપ્યાલોચયિતુમશક્યં સત્ કથમચેતનં પ્રધાનં રચયેત્ ।
લોષ્ટપાષાણાદિષ્વદૃષ્ટત્વાત્ ।
મૃદાદિષ્વપિ કુમભકારાદ્યધિષ્ઠિતેષુ વિશિષ્ટાકારા રચના દૃશ્યતે તદ્વત્પ્રધાનસ્યાપિ ચેતનાન્તરાદિષ્ઠિતત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
નચ મૃદાદ્યુપાદાનસ્વરૂપવ્યપાશ્રયેણૈવ ધર્મેણ મૂલકારણમવધારણીયં ન બાહ્યકુમ્ભકારાદિવ્યપાશ્રયેણેતિ કિઞ્ચિન્નિયામકમસ્તિ ।
નચૈવં સતિ કિઞ્ચિદ્વિરુધ્યતે, પ્રત્યુત શ્રુતિરનુગૃહ્યતે ચેતનકારણસમર્પણાત્ ।
અતો રચનાનુપપત્તેશ્ચ હેતોર્નાચેતનં જગત્કારણમનુમન્તવ્યં ભવતિ ।
અન્વયાદ્યનુપપત્તેશ્ચેતિ ચશબ્દેન હેતોરસિદ્ધિં સમુચ્ચિનોતિ ।
નહિ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનાં સુખદુઃખમોહાત્મકતયાન્વય ઉપપદ્યતે, સુખાદીનાં ચાન્તરત્વપ્રતીતેઃ, શબ્દાદીનાં ચાતદ્રૂપત્વપ્રતીતેઃ ।
તન્નિમિત્તત્વપ્રતીતેશ્ચ ।
શબ્દાદ્યવિશેષે ઽપિ ચ ભાવનાવિશેષાત્સુખાદિવિશેષોપલબ્ધેઃ ।
તથા પરિમિતાનાં ભેદાનાં મૂલાઙ્ કુરાદીનાં સંસર્ગપૂર્વકત્વં દૃષ્ટ્વા બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનાં પરિમિતત્વાત્સંસર્ગપૂર્વકત્વમનુમિમાનસ્ય સત્ત્વરજસ્તમસામપિ સંસર્ગપીર્વકત્વપ્રસઙ્ગઃ પરિમિતત્વવિશેષાત્ ।
કાર્યકારણભાવસ્તુ પ્રેક્ષાપૂર્વકનિર્મિતાનાં શયનાસનાદીનાં દૃષ્ટ ઇતિ ન કાર્યકારણભાવાદ્બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભેદાનામચેતનપૂર્વકત્વં શક્યં કલ્પયિતુમ્