બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 25

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_2,1.1.1
1 સ્મૃત્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-2
પ્રથમે ઽધ્યાયે સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ જગત ઉત્પત્તિકારણં, મૃત્સુવર્ણાદય ઇવ ઘટરુચકાદીનામ્ ।
ઉત્પન્નસ્ય જગતો નિયન્તૃત્વેન સ્તિથિકારણં, માયાવીવ માયાયાઃ ।
પ્રસારિતસ્ય ચ જગતઃ પુનઃ સ્વાત્મન્યેવોપસંહારકારણં, અવનિરિવ ચતુર્વિધસ્ય ભૂતગ્રામસ્ય ।
સ એવ ચ સર્વેષાં ન આત્મેત્યેતદ્વેદાન્તવાક્યસમન્વયપ્રતિપાદનેન પ્રતિપાદિતમ્ ।
પ્રધાનાદિકારણવાદાશ્ચાશબ્દત્વેન નિરાકૃતાઃ ।
ઇદાનીં સ્વપક્ષે સ્મૃતિન્યાયવિરોધપરિહારઃ, પ્રધાનાદિવાદાનાં ચ ન્યાયાભાસોપબૃંહિતત્વં, પ્રતિવેદાન્તં ચ સૃષ્ટ્યાદિપ્રક્રિયાયા અવિગીતત્વમિસ્યર્થજાતસ્ય પ્રતિપાદનાય દ્વિતીયો ઽધ્યાય આરભ્યતે ।
તત્ર પ્રથમં તાવત્સ્મૃતિવિરોધમુપન્યસ્ય પરિહરતિ-
સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્ । બ્બ્સ્_2,1.1 ।
યદુક્તં બ્રહ્મૈવ સર્વજ્ઞં જગતઃ કારણમિતિ, તદયુક્તમ્ ।
કુતઃ સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્મૃતિશ્ચ તન્ત્રાખ્યા પરમર્ષિપ્રણીતા શિષ્ટપરિગૃહીતા અન્યાશ્ચ તદનુસીરિણ્યઃ સ્મૃતયઃ, એવં સત્યનવાકાશાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
તાસુ હ્યચેતનં પ્રધાનં સ્વતન્ત્રં જગતઃ કારણમુપનિબધ્યતે ।
મન્વાદિસમૃતયસ્તાવચ્ચોદનાલક્ષણેનાગ્નિહોત્રાદિના ધર્મજાતેનાપેક્ષિતમર્થં સમર્પયન્ત્યઃસાવકાશા ભવન્તિ ।
અસ્ય વર્ણસ્યાસ્મિન્કાલે ઽનેન વિધાનંનોપનયનં, ઈદૃશશ્ચાચારઃ, ઇત્થં વેદાધ્યયનં, ઇત્થં સહધર્મચારિણીસંયોગ ઇતિ ।
તથા પુરુષાર્થાશ્ચ વર્ણાશ્રમધર્માન્નાનાવિધાન્વિદધતિ ।
નૈવં કપિલાદિસ્મૃતીનામનુષ્ઠેયે વિષયે ઽવકાશો ઽસ્તિ ।
મોક્ષસાધનમેવ હિ સમ્યગ્દર્શનમધિકૃત્ય તાઃ પ્રણીતાઃ ।
યદિ તત્રાપ્યનવકાશાઃ સ્યુરાનર્થક્યમેવાસાં પ્રસજ્યેત ।
તસ્માત્તદવિરોધેન વેદાન્તા વ્યાખ્યાતવ્યાઃ ।
કથં પુનરીક્ષત્યાદિભ્યો હેતુભ્યો બ્રહ્મૈવ સર્વજ્ઞં જગતઃ કારણમિત્યવધારિતઃ શ્રુત્યર્થઃ સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગેન પુનરાક્ષિપ્યતે ।
ભવદેયમનાક્ષેપઃ સ્વતન્ત્રપ્રજ્ઞાનામ્ ।
પરતન્ત્રપ્રજ્ઞાસ્તુ પ્રાયેણ જનાઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ શ્રુત્યર્થમવધારયિતુમશક્નુવન્તઃ પ્રખ્યાતપ્રણેતૃકાસુ સ્મૃતિષ્વવલમ્બેરન્ ।
તદ્બલેન ચ શ્રુત્યર્થં પ્રતિપિત્સેરન્ ।
અસ્મત્કૃતે ચ વ્યાખ્યાને ન વિશ્વસ્યુર્બહુમાનાત્સ્મૃતીનાં પ્રણેતૃષુ ।
કપિલપ્રભૃતીનાં ચાર્ષં જ્ઞાનમપ્રતિહતં સ્મર્યતે ।
શ્રુતિશ્ચ ભવતિ- ઽઋષિં પ્રસૂતં કપિલં યસ્તમગ્રે જ્ઞાનૈર્બિભર્તિ જાયમાનં ચ પશ્યેત્ઽ (શ્વે. 5.2) ઇતિ ।
તસ્માન્નૈષાં મતમયથાર્થં શક્યં સંભાવયિતુમ્ ।
તર્કાવષ્ટમ્ભેન ચૈતેર્ઽથં પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ ।
તસ્માદપિ સ્મૃતિબલેન વેદાન્તા વ્યાખ્યેયા ઇતિ પુનરાક્ષેપઃ ।
તસ્ય સમાધિઃ નાન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
યદિ સ્મૃત્યનવકાશદોષપ્રસઙ્ગેનેશ્વરકારણવાદ આક્ષિપ્યેત, એવમપ્યન્યા ઈશ્વરકારણવાદિન્યઃ સ્મૃતયો ઽનવકાશાઃ પ્રસજ્યેરન્ ।
તા ઉદાહરિષ્યામઃ - ઽયત્તત્સૂક્ષ્મમવિજ્ઞેયમ્ઽ ઇતિ પરં બ્રહ્મ પ્રકૃત્ય ઽસ હ્યન્તરાત્મા ભૂતાનાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચેતિ કથ્યતેઽ ઇતિ ચોક્ત્વા ઽતસ્માદવ્યક્તમુત્પન્નં ત્રિગુણં દ્વિજસત્તમઽ ઇત્યાહ ।
તથાન્યત્રાપિ ઽઅવ્યક્તં પુરુષે બ્રહ્મન્નિર્ગુણે સંપ્રલીયતેઽ ઇત્યાહ ।
ઽઅતશ્ચ સંક્ષેપમિમં શૃણુધ્વં નારાયણઃ સર્વમિદં પુરાણઃ ।
સ સર્ગકાલે ચ કરોતિ સર્વં સંહારકાલે ચ તદત્તિ ભૂયઃઽ ઇતિ પુરાણે ।
ભગવદ્ગીતાસુ ચ- ઽઅહં કૃત્સ્નસ્ય જગતઃ પ્રભવઃ પ્રલયસ્તથાઽ (ભ.ગી. 7.6) ઇતિ ।
પરમાત્માનમેવ ચ પ્રકૃત્યાપસ્તમબઃ પઠતિ- ઽતસ્માત્કાયાઃ પ્રભવન્તિ સર્વે સ મૂલં શાશ્વતિકઃ સ નિત્યઃ (ધ.સૂ. 1.8.23.2) ઇતિ ।
એવમનેકશઃ સ્મૃતિશ્વપીશ્વરઃ કારણત્વેનોપાદાનત્વેન ચ પ્રકાશ્યતે ।
સમૃતિબલેન પ્રત્યવતિષ્ટમાનસ્ય સ્મૃતિબલેનૈવોત્તરં વક્ષ્યામીત્યતો ઽયમન્યસ્મૃત્યનવકાશદોષોપન્યાસઃ ।
દર્શિતં તુ શ્રુતીનામીશ્વરકારણવાદં પ્રતિ તાત્પર્યમ્ ।
વિપ્રતિપત્તૌ ચ સ્મૃતીનામવશ્યકર્તવ્યે ઽન્યતરપરિગ્રહે ઽન્યતરપરિત્યાગે ચ શ્રુત્યનુસારિણ્યઃ સ્મૃતયઃ પ્રમાણમનપેક્ષ્યા ઇતરાઃ ।
તદુક્તં પ્રમાણલક્ષણે- ઽવિરોધે ત્વનપેક્ષં સ્યાદસ્તિ હ્યનુમાનમ્ઽ (જૈ.સૂ. 1.3.3) ઇતિ ।
નચાતીન્દ્રિયાનર્થઞ્શ્રુતિમન્તરેણ કશ્ચિદુપલભત ઇતિ શક્યં સંભાવયિતું નિમિત્તાભાવાત્ ।
શક્યં કપિલાદીનાં સિદ્ધાનામપ્રતિહતજ્ઞાનત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
સિદ્ધેરપિ સાપેક્ષત્વાત્ ।
ધર્માનુષ્ઠાનાપેક્ષા હિ સિદ્ધિઃ ।
સ ચ ધર્મશ્ચોદનાલક્ષણઃ ।
તતશ્ચ પૂર્વસિદ્ધાયાશ્ચોદનાયા અર્થો ન પશ્ચિમસિદ્ધપુરુષવચનવશેનાતિશઙ્કિતું શક્યતે ।
સિદ્ધવ્યપાશ્રયકલ્પનાયામપિ બહુત્વાત્સિદ્ધાનાં પ્રદ્રશિતેન પ્રકારેણ સ્મૃતિવિપ્રતિપત્તૌ સત્યાં ન શ્રુતિવ્યપાશ્રયાદન્યન્નિર્ણયકારણમસ્તિ ।
પરતન્ત્રપ્રજ્ઞસ્યાપિ નાકસ્માત્સ્મૃતિવિશેષવિષયઃ પક્ષપાતો યુક્તઃ ।
કસ્યચિત્ક્વચિત્પક્ષપાતે સતિ પુરુષમતિવૌશ્વરૂપ્યેણ તત્ત્વાવ્યવસ્થાનપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માત્તસ્યાપિ સ્મૃતિવિપ્રતિપત્ત્યુપન્યાસેન સ્મૃત્યનુસારાવિષયવિવેચનેન ચ સન્માર્ગે પ્રજ્ઞા સંગ્રહણીયા ।
યા તુ શ્રુતિઃ કપિલસ્ય જ્ઞાનાતિશયં પ્રદર્શયન્તી પ્રદર્શિતા ન તયા શ્રુતિવિરુદ્ધમપિ કાપિલં મતં શ્રદ્ધાતું શક્યં, કાપિલમિતિ શ્રુતિસામાન્યમાત્રત્વાત્ ।
અન્યસ્ય ચ કપિલસ્ય સગરપુત્રાણાં પ્રતપ્તુર્વાસુદેવનામ્નઃ સ્મરણાત્ ।
અન્યાર્થદર્શનસ્ય ચ પ્રાપ્તિરહિતસ્યાસાધકત્વાત્ ।
ભવતિ ચાન્યા મનોર્માહાત્મ્યં પ્રખ્યાપયન્તી શ્રુતિઃ - ઽયદ્વૈ કિઞ્ચ મનુરવદત્તદ્ભેષજમ્ઽ (તૈ.સં 2.2.10.2) ઇતિ ।
મનુના ચ ઽસર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સંપશ્યન્નાત્મયાજી વૈ સ્વારાજ્યમધિગચ્છતિ ॥
ઽ (12.11) ઇતિ સર્વાત્મત્વદર્શનં પ્રશંસતા કાપિલં મતં નિન્દ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
કપિલો હિ ન સર્વાત્મત્વદર્શનમનુમન્યતે, આત્મભેદાભ્યુપગમાત્ ।
મહાભારતે ઽપિ ચ ઽબહવઃ પુરુષા બ્રહ્મન્નુતાહો એક એવ તુઽ ઇતિ વિચાર્ય ઽબહવઃ પુરુષા રાજન્સાંખ્યયોગવિચારિણામ્ઽ ઇતિ પરપક્ષમુપન્યસ્ય તદ્વ્યુદાસેન- ઽબહૂનાં પુરુષાણાં હિ યથૈકા યોનિરુચ્યતે ।
તથા તં પુરુષં વિશ્વમાખ્યાસ્યામિ ગુણાધિકમ્ ॥
ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽમમાન્તરાત્મા તવ ચ યે ચાન્યે દેહસંસ્થિતાઃ ।
સર્વેષાં સાક્ષિભૂતો ઽસૌ ન ગ્રાહ્યઃ કેનચિત્ક્વચિત્ ॥
વિશ્વમૂર્ધા વિશ્વભુજો વિસ્વપાદાક્ષિનાસિકઃ ।
એકશ્ચરતિ ભૂતેષુ સ્વૈરચારી યથાસુખમ્ ॥
ઽ ઇતિ સર્વાત્મતૈવ નિર્ધારિતા ।
શ્રુતિશ્ચ સર્વાત્મતાયાં ભવતિ- ઽયસ્મિન્સર્વાણિ ભૂતાન્યાત્મૈવાભૂદ્વિજાનતઃ ।
તત્ર કો મોહઃ કઃ શોકઃ એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈ. 7) ઇત્યેવંવિધા ।
અતશ્ચ સિદ્ધમાત્મભેદકલ્પનયાપિ કપિલસ્ય તન્ત્રં વેદવિરુદ્ધં વેદાનુસારિમનુવચનવિરુદ્ધં ચ, ન કેવલં સ્વતન્ત્રપ્રકૃતિકલ્પનયૈવેતિ ।
વેદસ્ય હિ નિરપેક્ષં સ્વાર્થે પ્રામાણ્યં રવેરિવ રૂપવિષયે ।
પુરુષવચસાં તુ મૂલાન્તરાપેક્ષં વક્તુસ્મૃતિવ્યવહિતં ચેતિ વિપ્રકર્ષઃ ।
તસ્માદ્વેદવિરુદ્ધે વિષયે સ્મૃત્યનવકાશપ્રસઙ્ગો ન દોષઃ