બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 22

fન્: પ્રકૃતેર્વિકારાણામનન્યત્વાત્પ્રકૃતેરવ્યક્તત્વં વિકારે ઉપચર્યતે ।
ગોભિર્ગોવિકારૈઃ પયોભિઃ મત્સરં સોમં શ્રીણીત મિશ્રિતં કુર્યાત્ ।
તત્ હ કિલ તર્હિ પ્રાગવસ્થાયામિદં જગદવ્યાકૃતં અવ્યક્તમાસીત્ ।
શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ઉક્તમેતદિત્યાદિના ।
કાર્યકારણયોરભેદાન્મૂલપ્રકૃતિવાચકાવ્યક્તશબ્દેન વિકારો લક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ગોભિર્ગોવિકારૈઃ પયોભિર્મત્સરં સોમં શ્રીણીત ।
મિશ્રિતં કુર્યાદિતિ યાવત્ ।
ઽશ્રીઞ્ પાકેઽઇતિ ધાતોર્લોટિ મધ્યમપુરુષબહુવચનમેતત્ ।
અવ્યક્તાત્મના કાર્યસ્યાવ્યક્તશબ્દયોગ્યત્વે માનમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
તર્હિ પ્રાગવસ્થાયામિદં જગદવ્યાકૃતમાસીત્ હ કિલેત્યર્થઃ ।
બીજરૂપા શક્તિઃ સંસ્કારસ્તદવસ્થમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.3
તદધીનત્વાદ્ અર્થવત્ । બ્બ્સ્_1,4.3 ।
અત્રાહ- યદિ જગદિદમનભિવ્યક્તનામરૂપં બીજાત્મકં પ્રાગવસ્થમવ્યક્તશબ્દાર્હમભ્યુપગમ્યેત, તદાત્મના ચ શરીરસ્યાપ્યવ્યક્તશબ્દાર્હત્વં પ્રતિજ્ઞાયેત, સ એવ તર્હિ પ્રધાનકારણવાદ એવં સત્યાપદ્યેત ।
અસ્યૈવ જગતઃ પ્રાગવસ્થાયાઃ પ્રધાનત્વેનાભ્યુપગમાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- યદિ વયં સ્વતન્ત્રાં કાઞ્ચિત્પ્રાગવસ્થાં જગતઃ કારણત્વેનાભ્યુપગચ્છેમ, પ્રસઞ્જ્યેમ તદા પ્રધાનકારણવાદમ્ ।
પરમેશ્વરાધીના ત્વિયમસ્માભિઃ પ્રાગવસ્થા જગતો ઽભ્યુપગમ્યતે ન સ્વતન્ત્રા ।
સા ચાવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યા ।
અરથવતી હિ સા ।
નહિ તયા વિના પરમેશ્વરસ્ય સ્રષ્ટૃત્વં સિદ્ધયતિ ।
શક્તિરહિતસ્ય તસ્ય પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
મુક્તાનાં ચ પુનરનુત્પત્તિઃ ।
કુતઃ ।
વિદ્યયા તસ્યા બીજશક્તેર્દાહાત્ ।
અવિદ્યાત્મિકા હિ બીજશક્તિરવ્યક્તશબ્દનિર્દેશ્યા પરમેશ્વરાશ્રયા માયામયી મહાસુપ્તિઃ, યસ્યાં સ્વરૂપપ્રતિબોધરહિતાઃ શેરતે સંસારિણો જીવાઃ ।
તદેતદવ્યક્તં ક્વચિદાકાશશબ્દનિર્દિષ્ટમ્- ઽએતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽ (બૃ. 3.8.11) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિદક્ષરશબ્દોદિતમ્- ઽઅક્ષરાત્પરતઃ પરઃઽ (મુ. 2.1.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
ક્વચિન્માયેતિ સૂચિતમ્- ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ઽ (શ્વે. 4.10) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
અવ્યક્તા હિ સા માયા, તત્ત્વાન્યત્વનિરૂપણસ્યાશક્યત્વાત્ ।
તદિદં ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમ્ઽ ઇત્યુક્તમવ્યક્તપ્રભવત્વાન્મહતઃ, યદા હૈરણ્યગર્ભી બુદ્ધિર્મહાન્ ।
યદા તુ જીવો મહાંસ્તદાપ્યવ્યક્તાધીનત્વાજ્જીવભાવસ્ય મહતઃ પરમવ્યક્તમિત્યુક્તમ્ ।
અવિદ્યા હ્યવ્યક્તમ્ ।
અવિદ્યાવત્ત્વેનૈવ જીવસ્ય સર્વઃ સંવ્યવહારઃ સંતતો વર્તતે ।
મહતઃ પરત્વમભેદોપચારાત્તદ્વિકારે શરીરે પરિકલ્પ્યતે ।
સત્યપિ શરીરવદિન્દ્રિયાદીનાં તદ્વિકારત્વાવિશેષે શરીરસ્યૈવાભેદોપચારાદવ્યક્તશબ્દેન ગ્રહણં, ઇન્દ્રિયાદીનાં સ્વશબ્દૈરેવ ગૃહીતત્વાત્પરિશિષ્ટત્વાચ્ચ શરીરસ્ય ।
અન્યે તુ વર્ણયન્તિ- દ્વિવિધં હિ શરીરં સ્થૂલં સૂક્ષ્મં ચ ।
સ્થૂલં યદિદમુપલભ્યતે ।
સૂક્ષ્મં યદુત્તરત્ર વક્ષ્યતે- ઽતદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્ઽ (બૃ. 3.1.1) ઇતિ ।
તચ્ચોભયમપિ શરીરમવિશેષાત્પૂર્વત્ર રથત્વેન સંકીર્તિતમ્ ।
ઇહ તુ સૂક્ષ્મમવ્યક્તશબ્દેન પરિગૃહ્યતે ।
સૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વાત્ ।
તદધીનત્વાચ્ચ બન્ધમોક્ષવ્યવહારસ્ય જીવાત્તસ્ય પરત્વમ્ ।
યથાર્થાધીનત્વાદિન્દ્રિયવ્યાપારસ્યેન્દ્રિયેભ્યઃ પરત્વમર્થાનામિતિ ।
તૈસ્ત્વેતદ્વક્તવ્યં, અવિશેષેણ શરીરદ્વયસ્ય પૂર્વત્ર રથત્વેન સંકીર્તિતત્વાત્સમાનયોઃ પ્રકૃતપરિશિષ્ટત્વયોઃ કથં સૂક્ષ્મમેવ શરીરમિહ ગૃહ્યતે ન પુનઃ સ્થૂલમપીતિ ।
આમ્નાતસ્યાર્થં પ્રતિપત્તું પ્રભવામો નામ્નાતં પર્યનુયોક્તુમ્ ।
આમ્નાતં ચાવ્યક્તપદં સૂક્ષ્મમેવ પ્રતિપાદયિતું શક્નોતિ નેતરદ્વ્યક્તત્વાત્તસ્યેતિ ચેત્ ।
ન ।
એકવાક્યતાધીનત્વાદર્થપ્રતિપત્તેઃ ।
નહીમે પૂર્વોત્તરે આમ્નાતે એકવાક્યતામનાપદ્ય કઞ્ચિદર્થં પ્રતિપાદયતઃ, પરકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાકાઙ્ક્ષામન્તરેણૈકવાક્યતાપ્રતિપત્તિરસ્તિ ।
તત્રાવશિષ્ટાયાં શરીરદ્વયસ્ય ગ્રાહ્યત્વાકાઙ્ક્ષાયાં યથાકાઙ્ક્ષં સંબન્ધે ઽનભ્યુપગમ્યમાન એકવાક્યતૈવ બાધિતા ભવતિ કુત આમ્નાતસ્યાર્થપ્રતિપત્તિઃ ।
નચૈવં મન્તવ્યં દુઃશોધત્વાત્સૂક્ષ્મસ્યૈવ શરીરસ્યેહ ગ્રહણં, સ્થૂલસ્ય તુ દૃષ્ટબીભત્સતયા સુશોધત્વાદગ્રહણમિતિ ।
યતો નૈવેહ શોધનં કસ્યચિદ્વિવક્ષ્યતે ।
નહ્યત્ર શોધનવિધાયિ કિઞ્ચિદાખ્યાતમસ્તિ ।
અનન્તરનિર્દિષ્ટત્વાત્તુ કિં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમિતીદમિહ વિવક્ષ્યતે ।
તથાહીદમસ્માત્પરમિદમસ્માત્પરમિત્યુક્ત્વા ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્ઽ ઇત્યાહ ।
સર્વથાપિ ત્વાનુમાનિકનિરકરણોપપત્તેસ્તથા નામાસ્તુ, ન નઃ કિઞ્ચિચ્છિદ્યતે

fન્: તર્હિ તદા ।
માયામયી પ્રસિદ્ધમાયોપમિતા ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિભેદાજ્જીવા ઇતિ બહૂક્તિઃ ।
અનવચ્છિન્નત્વાદાકાશત્વં, તત્ત્વજ્ઞાનં વિનાનિવૃત્તેરક્ષરત્વં, વિચિત્રકાર્યત્વાન્માયાત્વમિતિ ભેદઃ ।
તત્ અવ્યક્તમ્ ।
ગોબલીવર્દપદવદેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એકાર્થબોધકાનાં શબ્દાનાં મિથ આકાઙ્ક્ષ્યૈકસ્યાં બુદ્ધાવરૂઢત્વમેકવાક્યતા ।
ગ્રાહ્યત્વાકાઙ્ક્ષા એકવાક્યતા ।
દૃષ્ટા બીભત્સા ઘૃણા યસ્મિન્ તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયેત્યર્થઃ ।
સર્વથા સ્થૂલસૂક્ષ્મયોરન્યતરગ્રહે ઽપીતિ યાવત્ ।
અપસિદ્ધાન્તશઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અત્રાહેત્યાદિના ।
તર્હિ તદા ।
એવં સતિ સૂક્ષ્મશબ્દિતપ્રાગવસ્થાભ્યુપગમે સતિ ।
ઈશ્વરે કલ્પિતા તન્નિયમ્યેત્યઙ્ગીકારાન્નાપસિદ્ધાન્ત ઇત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ।
કૂટસ્થબ્રહ્મણઃ સ્રષ્ટૃત્વસિદ્ધ્યર્થમવિદ્યા સ્વીકાર્યેત્યુક્તમ્ ।
બન્ધમુક્તિવ્યવસ્થાર્થમપિ સા સ્વીકાર્યેત્યાહ- મુક્તાનામિતિ ।
યન્નાશાન્મુક્તિઃ સા સ્વીકાર્યા, તાં વિનૈવ સૃષ્ટૌ મુક્તાનાં પુનર્બન્ધાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
તસ્યાઃ પરપરિકલ્પિતસત્યસ્વતતન્ત્રપ્રધાનાદ્વૈલક્ષણ્યમાહ- અવિદ્યેત્યાદિ ના ।
માયામયી પ્રસિદ્ધમાયોપમિતા ।
લોકે માયાવિનો માયાવત્પરતન્ત્રેત્યર્થઃ ।
જીવભેદોપાધિત્વેનાપિ સા સ્વીકાર્યેત્યાહ- મહાસુષુપ્તિરિતિ ।
બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિભેદાજ્જીવા ઇતિ બહૂક્તિઃ ।
અવિદ્યાયાં શ્રુતિમપ્યાહ- તદેતદિતિ ।
આકાશહેતુત્વાદાકાશઃ ।
જ્ઞાનં વિનાન્તાભાવાદક્ષરમ્ ।
વિચિત્રકારિત્વાન્માયેતિ ભેદઃ ।
ઇદાનીમવિદ્યાયા બ્રહ્મભેદાન્યત્વાભ્યામનિર્વાચ્યત્વેનાવ્યક્તશબ્દાર્હત્વમાહ- અવ્યક્તેતિ ।
તસ્ય મહતઃ પરત્વં કથમિત્યત આહ- તદિતમિતિ ।
યદા બુદ્ધિર્મહાંસ્તદા તદ્ધેતુત્વાત્પરત્વમિત્યુક્તમિત્યન્વયઃ ।
પ્રતિબિમ્બસ્યોપાધિપરતન્ત્રત્વાદુપાધેઃ પ્રતિબિમ્બાત્પરત્વમાહ- યદા ત્વિતિ ।
હેતું સ્ફુટયતિ- અવિદ્યેતિ ।
અવ્યક્તસ્ય પરત્વે ઽપિ શરીરસ્ય કિં જાતં, તદાહ- તચ્ચેતિ ।
નન્વિન્દ્રિયાદીનામપ્યવ્યક્તાભેદાદવ્યક્તત્વં પરત્વં ચ કિમિતિ નોચ્યતે, તત્રાહ- સત્યપીતિ ।
સૂત્રદ્વયસ્ય વૃત્તિકૃદ્ધ્યાખ્યાનમુત્થાપયતિ- અન્યે ત્વિતિ ।
પઞ્ચીકૃતભૂતાનાં સૂક્ષ્મા અવયવાઃ સ્થૂલદેહારમ્ભકાઃ ।
સૂક્ષ્મશરીરં પ્રતિજીવં લિઙ્ગસ્યાશ્રયત્વેન નિયતમસ્તીતિ વક્ષ્યતે ।
દેહાન્તરપ્રાપ્તૌ તેન યુક્તો ગચ્છતિ પરલોકમિત્યર્થઃ ।
કથં તસ્ય મહતો જીવાત્પરત્વમિત્યાશઙ્ક્ય દ્વિતીયસૂત્રં વ્યાચષ્ટે- તદધીનત્વાચ્ચેતિ ।
અર્થવદિતિ ।
સૂત્રસ્થદૃષ્ટાન્તમાહ- યથેતિ ।
તદ્ધ્યાખ્યાનં દૂષયતિ- તૈરિતિ ।
અવ્યક્તપદબલાત્ પ્રકૃતમપિ સ્થૂલં ત્યજ્યત ઇતિ શઙ્કતે- આમ્નાતસ્યેતિ ।
એકાર્થબોધકાનાં શબ્દાનાં મિથ આકાઙ્ક્ષયૈકસ્યાં બુદ્ધાવારૂઢત્વમેકવાક્યતા ।
તવ મતે તસ્યા અભાવાત્કુતોર્ઽથબોધ ઇતિ સમાધત્તે- નેતિ ।
તાં વિનાપ્યર્થથીઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નહીતિ ।
શરીરશબ્દેન રૂઢ્યા સ્થૂલં પ્રકૃતં તસ્ય હાનિરપ્રકૃતસ્ય ભૂતસૂક્ષ્મસ્યાવ્યક્તપદેન ગ્રહણમન્યાય્યં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
અસ્ત્વેકવાક્યતેત્યત આહ- ન ચેતિ ।
તતઃ કિં તત્રાહ- તત્રેતિ ।
આકાઙ્ક્ષયા વાક્યૈકવાક્યત્વે સતિ પ્રકૃતં શરીરદ્વયમવ્યક્તપદેન ગ્રાહ્યમ્ ।
આકાઙ્ક્ષાયાસ્તુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ।
અનાત્મનિશ્ચયઃ શુદ્ધિઃ, તદર્થં સૂક્ષ્મમેવાકાઙ્ક્ષિતં ગ્રાહ્યમ્;તસ્ય સૂક્ષ્મત્વેનાત્માભેદેન ગૃહીતસ્ય દુઃશોધત્વાત્ ।
સ્થૂલસ્ય દૃષ્ટદૌર્ગન્ધ્યાદિના લશુનાદિવદનાત્મત્વધીવૈરાગ્યયોઃ સુલભત્વાદિતિ શઙ્કતે- ન ચેતિ ।
દૃષ્ટા બીભત્સા ઘૃણા યસ્મિન્ તસ્ય ભાવસ્તત્તા તયેત્યર્થઃ ।
દૂષયતિ- યત ઇતિ ।
વૈરાગ્યાયશુદ્ધિરત્ર ન વિવક્ષિતા, વિધ્યભાવાત્, કિન્તુ વૈષ્ણવં પરમં પદં વિવક્ષિતમિતિ તદ્દર્શનાર્થં પ્રકૃતં સ્થૂલમેવાવ્યક્તપદેન ગ્રાહ્યમિતિ ભાવઃ ।
કિઞ્ચ સૂક્ષ્મસ્ય લિઙ્ગાન્તઃપાતિન ઇન્દ્રિયાદિગ્રહણેનૈવ ગ્રહણાન્ન પૃથગવ્યક્તશરીરપદાભ્યાં ગ્રહઃ ।
અભ્યુપેત્યાહ- સર્વથેતિ ।
સ્થૂલસ્ય સૂક્ષ્મસ્ય વા ગ્રહે ઽપીત્યર્થઃ ।
તથા નામેતિ ।
સૂક્ષ્મમેવાવ્યક્તમસ્ત્વિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.4
જ્ઞેયત્વાવચનાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,4.4 ।
જ્ઞેયત્વેન ચ સાંખ્યૈઃ પ્રધાનં સ્મર્યતે ગુણપુરુષાન્તરજ્ઞાનાત્કૈવલ્યમિતિવદ્ભિઃ ।
નહિ ગુણસ્વરૂપમજ્ઞાત્વા ગુણેભ્યઃ પુરુષસ્યાન્તરં શક્યં જ્ઞાતુમિતિ ।
ક્વચિચ્ચ વિભૂતિવિશેષપ્રાપ્તયે પ્રધાનં જ્ઞેયમિતિ સ્મરન્તિ ।
નચેદગિહાવ્યક્તં જ્ઞેયત્વેનોચ્યતે ।
પદમાત્રં હ્યવ્યક્તશબ્દઃ ।
નેહાવ્યક્તં જ્ઞાતવ્યમુપાસિતવ્યં ચેતિ વાક્યમસ્તિ ।
નચાનુપદિષ્ટપદાર્થજ્ઞાનં પુરુષાર્થમિતિ શક્યં પ્રતિપત્તુમ્ ।
તસ્માદપિ નાવ્યક્તશબ્દેન પ્રધાનમભિધીયતે ।
અસ્માકં તુ રથરૂપકકૢપ્તશરીરાદ્યનુસરણેન વિષ્ણોરેવ પરમં પદં દર્શયિતુમયમુપન્યાસ ઇત્યનવદ્યમ્

અત્રાવ્યક્તં પ્રધાનં નેત્યત્ર હેત્વન્તરાર્થં સૂત્રમ્- જ્ઞેયત્વેતિ ।
સત્ત્વાદિગુણરૂપાત્પ્રધાનાત્ પુરુષસ્યાન્તરં ભેદસ્તજ્જ્ઞાનાદિત્યર્થઃ ।
નહિ શક્યમિતિ ચ વદદ્ભિઃ પ્રધાનં જ્ઞેયત્વેન સ્મર્યત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
ન કેવલં ભેદપ્રતિયોગિત્વેન પ્રધાનસ્ય જ્ઞેયત્વં તૈરિષ્ટં કિન્તુ તસ્યોપાસનયાણિમાદિપ્રાપ્તયે ઽપીત્યાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
જ્ઞાનવિધ્યભાવે ઽપ્યવ્યક્તપદજન્યજ્ઞાનગમ્યત્વમાર્થિકં જ્ઞેયત્વમસ્તીત્યત આહ- ન ચાનુપદિષ્ટમિતિ ।
ઉપદિષ્ટં હિ જ્ઞાનં ફલવદિતિ જ્ઞાતું શક્યં નિષ્ફલસ્યોપદેશાયોગાદવ્યક્તસ્ય ચ જ્ઞાનાનુપદેશાત્ફલવજ્જ્ઞાનગમ્યત્વાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- તસ્માદિતિ ।
સાંખ્યેષ્ટસફલજ્ઞાનગમ્યત્વાવચનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
નનુ શરીરસ્યાપિ જ્ઞેયત્વાનુક્તેઃ કથમિહ ગ્રહણં, તત્રાહ- અસ્માકં ત્વિતિ ।
અસ્મન્મતે વિષ્ણવાખ્યપદસ્યૈકસ્યૈવ જ્ઞેયત્વાત્તદ્દર્શનાર્થમવ્યક્તપદેન શરીરોપન્યાસો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
સાધારણશબ્દમાત્રાન્ન પ્રધાનસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞા સ્માર્તલિઙ્ગસ્યાનુક્ત્યા નિયામકાભાવાદિતિ તાત્પર્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.5
વદતીતિ ચેન્ ન પ્રાજ્ઞો હિ પ્રકરણાત્ । બ્બ્સ્_1,4.5 ।
અત્રાહ સાંખ્યઃ - જ્ઞેયત્વાવચનાત્ ઇત્યસિદ્ધમ્ ।
કથમ્ ।
શ્રૂયતે હ્યુત્તરત્રાવ્યક્તશબ્દોદિતસ્ય પ્રધાનસ્ય જ્ઞેયત્વવચનમ્- ઽઅશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથારસં નિત્યમગન્ધવચ્ચ યત્ ।
અનાદ્યનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તં મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતેઽ ॥
(કા. 2.3.15) ઇતિ ।
અત્ર હિ યાદૃશં શબ્દાદિહીનં પ્રધાનં મહતઃ પરં સ્મૃતૌ નિરૂપિતં તાદૃશમેવ નિચાય્યત્વેન નિર્દિષ્ટં, તસ્માત્પ્રધાનમેવેદં, તદેવ ચાવ્યક્તશબ્દનિર્દિષ્ટમિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - નેહ પ્રધાનં નિચાય્યત્વેન નિર્દિષ્ટમ્ ।
પ્રાજ્ઞો હીહ પરમાત્મા નિચાય્યત્વેત નિર્દિષ્ટં ઇતિ ગમ્યતે ।
કુતઃ ।
પ્રકરણાત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્ય હિ પ્રકરણં વિતતં વર્તતે ।
ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ ઇત્યાદિનિર્દેશાત્, ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢોત્મા ન પ્રકાશતેઽ ઇતિ ચ દુર્જ્ઞાતત્વવચનેન તસ્યૈવ જ્ઞેયત્વાકાઙ્ક્ષણાત્ ।
ઽયચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞઃઽ ઇતિ ચ તજ્જ્ઞાનાયૈવ વાગાદિસંયમસ્ય વિહિતત્વાત્ ।
મૃત્યુમુખપ્રમોક્ષણફલત્વાચ્ચ ।
નહિ પ્રધાનમાત્રં નિચાય્ય મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યત ઇતિ સાંખ્યૈરિષ્યતે ।
ચેતનાત્મવિજ્ઞાનાદ્ધિ મૃત્યુમુખાત્પ્રમુચ્યતે ઇતિ તેષામભ્યુપગમઃ ।
સર્વેષુ વેદાન્તેષુ પ્રાજ્ઞસ્યૈવાત્મનો ઽશબ્દાદિધર્મત્વમભિલપ્યતે ।
તસ્માન્ન પ્રધાનસ્યાત્ર જ્ઞેયત્વમવ્યક્તશબ્દનિર્દિષ્ટત્વં વા

fન્: અશબ્દમિત્યાદિષુ પ્રત્યેકં નિત્યશબ્દઃ સંબધ્યતે ।
લિઙ્ગોક્તિમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- વદતીતિ ચેદિતિ ।
અત્ર હિ તાદૃશમેવ નિર્દિષ્ટમિત્યન્વયઃ ।
સ્પષ્ટમન્યત્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.6
ત્રયાણામ્ એવ ચૈવમ્ ઉપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,4.6 ।
ઇતશ્ચ ન પ્રધાનસ્યાવ્યક્તશબ્દવાચ્યત્વં જ્ઞેયત્વં વા ।
યસ્માન્ત્રયાણામેવ પદાર્થાન્મગ્નિજીવપરમાત્મનામસ્મિન્ગ્રન્થે કઠવલ્લીષુ વરપ્રધાનસામર્થ્યાદ્વક્તવ્યતોપન્યાસો દૃશ્યતે ।
તદ્વિષય એવ ચ પ્રશ્નઃ ।
નાતો ઽન્યસ્ય પ્રશ્ન ઉપન્યાસો વાસ્તિ ।
તત્ર તાવત્ ઽસ ત્વમગ્નિં સ્વર્ગ્યમધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ તં શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ઽ (કા. 1.1.13) ઇત્યગ્નિવિષયઃ પ્રશ્નઃ ।
ઽયેયં પ્રેતેઽ વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તીત્યેકે નાયમસ્તીતિ ચૈકે ।
એતદ્વિદ્યામનુશિષ્ટસ્ત્વયાહં વરાણામેષ વરસ્તૃતીયઃ ॥
ઽ (કા. 1.1.20) ઇતિ જીવવિષયઃ પ્રશ્નઃ ।
ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્ત્રાધર્માન્યત્રાસ્મત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ ॥
ઽ (કા. 1.2.14) ઇતિ પરમાત્મવિષયઃ ।
પ્રતિવચનમપિ ઽલોકાદિમમગ્નિં તમુવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકાયાવતીર્વા યથા વાઽ (કા. 1.1.15) ઇત્યગ્નિવિષયમ્ ।
ઽહન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ ।
યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્ઽ (કા. 2.5.6,7) ઇતિ ।
વ્યવહિતં જીવવિષયમ્ ।
ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ (કા. 1.2.18) ઇત્યાદિબહુપ્રપઞ્ચં પરમાત્મવિષયમ્ ।
નૈવં પ્રધાનવિષયઃ પ્રશ્નો ઽસ્તિ ।
અપૃષ્ટત્વાચ્ચાનુપન્યસનીયત્વં તસ્યેતિ ।
અત્રાહ- યો ઽયમાત્મવિષયઃ પ્રશ્નો યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તીતિ, કિં સ એવાયમ્ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ ઇતિ પુનરનુકૃષ્યતે, કિંવા તતો ઽન્યો ઽયમપૂર્વઃ પ્રશ્ન ઉત્થાપ્યત ઇતિ ।
કિચાતઃ ।
સ એવાયં પ્રશ્નઃ પુનરનુકૃષ્યત ઇતિ યદ્યુચ્યેત, દ્વયોરાત્મવિષયયોઃ પ્રશ્નયોરેકતાપત્તેરગ્નિવિષય આત્મવિષયશ્ચ દ્વાવેવ પ્રશ્નાવિત્યતો ન વક્તવ્યં ત્રયાણાં પ્રશ્નોપન્યાસાવિતિ ।
અથાન્યો ઽયમપૂર્વઃ પ્રશ્નઃ ઉત્થાપ્યત ઇત્યુચ્યેત તતો યથૈવ વરપ્રદાનવ્યતિરેકેણ પ્રશ્નકલ્પનાયામદોષ એવં પ્રશ્ન વ્યતિરેકેણાપિ પ્રધાનોપન્યાસકલ્પનાયામદોષઃ સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નૈવં વયમિહ વરપ્રદાનવ્યતિરેકેણ પ્રશ્નં કઞ્ચિત્કલ્પયામો વાક્યોપક્રમસામર્થ્યાત્ ।
વરપ્રદાનોપક્રમા હિ મૃત્યુનચિકેતઃસંવાદરૂપા વાક્યપ્રવૃત્તિરાસમાપ્તેઃ કઠવલ્લીનાં લક્ષ્યતે ।
મૃત્યુઃ કિલ નાચિકેતસે પિત્રા પ્રહિતાય ત્રીન્વરાન્પ્રદદૌ ।
નચિકેતાઃ કિલ તેષાં પ્રથમેન વરેણ સૌમનસ્યં વવ્રે ।
દ્વિતીયેનાગ્નિવિદ્યામ્, તૃતીયેનાત્મવિદ્યામ્, ઽયેયં પ્રેતેઽ ઇતિ ઽવરાણામેવ વરસ્તૃતીયઃઽ (કા. 1.1.20) ઇતિ લિઙ્ગાત્ ।
તત્ર યદ્યન્યત્ર ધર્માદિત્યન્યો ઽયમપૂર્વઃ પ્રશ્ન ઉત્થાપ્યેત તતો વરપ્રદાનવ્યતિરેકેણાપિ પ્રશ્નકલ્પનાદ્વાક્યં બાધ્યેથ ।
નનુ પ્રષ્ઠવ્યભેદાદપૂર્વો ઽયં પ્રશ્નો ભવિતુમર્હતિ ।
પૂર્વો હિ પ્રશ્નો જીવવિષયઃ ।
યોયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે ઽસ્તિ નાસ્તીતિ વિચિકિત્સાભિધાનાત્ ।
જીવશ્ચ ધર્માદિગોચરત્વાન્નાન્યત્ર ધર્માદિતિ પ્રશ્નમર્હતિ ।
પ્રાજ્ઞસ્તુ ધર્માદ્યતીતત્વાદન્યત્ર અન્યત્ર ધર્માદિતિ પ્રશ્નમર્હતિ ।
પ્રશ્નચ્છાયા ચ ન સમાના લક્ષ્યતે ।
પૂર્વસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વવિષયત્વાદુત્તરસ્ય ધર્માદ્યતીતવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
તસ્માત્પ્રત્યભિજ્ઞાનાભાવાત્પ્રશ્નભેદઃ ।
ન પૂર્વસ્યૈવોત્તરત્રાનુકર્ષણમિતિ ચેત્ ।
ન ।
જીવપ્રાજ્ઞયોરેકત્વાભ્યુપગમાત્ ।
ભવેત્પ્રષ્ટવ્યભેદાત્પ્રશ્નભેદો યદ્યન્યો જીવઃ પ્રાજ્ઞાત્સ્યાત્ ।
ન ત્વન્યત્વમસ્તિ ।
તત્ત્વમસીત્યાદિશ્રુત્યન્તરેભ્યઃ ।
ઇહ ચાન્યત્ર ધર્માદિત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનં ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ ઇતિ જન્મમરણપ્રતિષેધેન પ્રતિપાદ્યમાનં શારીરપરમેશ્વરયોરભેદં દર્શયતિ ।
સતિ હિ પ્રસઙ્ગે પ્રતિષેધો ભાગી ભવતિ ।
પ્રસઙ્ગશ્ચ જન્મમરણયોઃ શરીરસંસ્પર્શાચ્છારીરસ્ય ભવતિ ન પરમેશ્વરસ્ય ।
તથા- ઽસ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ ।
મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ ॥
(કા. 2.4.4) ઇતિ સ્વપ્નજાગરિતદૃશો જીવસ્યૈવ મહત્ત્વવિભુત્વવિશેષણસ્ય મનનેન શોકવિચ્છેદં દર્શયન્ન પ્રાજ્ઞાદન્યો જીવ ઇતિ દર્શયતિ ।
પ્રાજ્ઞવિજ્ઞાનાદ્ધિ શોકવિચ્છેદ ઇતિ વેદાન્તસિદ્ધાન્તઃ ।
તથાગ્રે- ઽયદેવેહ તદમુત્ર યદમુત્ર તદન્વિહ ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ ।
ઽ (કા.2.4.10) ઇતિ જીવપ્રાજ્ઞભેદદૃષ્ટિમપવદતિ ।
તથા જીવવીષયસ્યાસ્તિત્વનાસ્તિત્વપ્રશ્નસ્યાનન્તરમ્ ઽઅન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વઽ ઇત્યારભ્ય મૃત્યુના તૈસ્તૈઃ કામૈઃ પ્રલોભ્યમાનો ઽપિ નચિકેતા યદા ન ચચાલ, તદૈનં મૃત્યુરભ્યુદયનીઃશ્રેયસવિભાગપ્રદર્શનેન વિદ્યાવિદ્યાવિભાગપ્રદર્શનેન ચ ઽવિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવો ઽલોલુપન્તઽ (કા.1.2.4) ઇતિ પ્રશસ્ય પ્રશ્નમપિ તદીયં પ્રશંસન્યદુવાચ- ઽતં દુર્દર્શં ગૂઢમનુપ્રવિષ્ઠં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ ।
અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ ॥
ઽ (કા.1.2.12) ઇતિ, તેનાપિ જીવપ્રાજ્ઞયોરભેદ એવેહ વિવક્ષત ઇતિ ગમ્યતે ।
યત્પ્રશ્નનિમિત્તાં ચ પ્રશંસાં મહતીં મૃત્યોઃ પ્રત્યપદ્યત નચિકેતા યદિ તં વિહાય પ્રશંસાનન્તરમન્યમેવ પ્રશ્નમુપક્ષિપેદસ્થાન એવ સા સર્વા પ્રશંસા પ્રસારિતા સ્યાત્ ।
તસ્માત્ ઽયેયં પ્રેતેઽ ઇત્યસ્યૈવ પ્રશ્નસ્યૈતદનુકર્ષણમ્ ઽઅન્યત્ર ધર્માત્ઽ ઇતિ ।
યત્તુ પ્રશ્નચ્છાયાવૈલક્ષણ્યમુક્તં તદદૂષણમ્ ।
તદીયસ્યૈવ વિશેષસ્ય પુનઃ પૃચ્છ્યમાનત્વાત્ ।
પૂર્વત્ર હિ દેહાદિવ્યતિરિક્તસ્યાત્મનો ઽસ્તિત્વં પૃષ્ટમુત્તરત્ર તુ તસ્યૈવાસંસારિત્વં પૃચ્છ્યત ઇતિ યાવદ્ધ્યવિદ્યા ન નિવર્તતે તાવદ્ધર્માદિગોચરત્વં જીવસ્ય જીવત્વં ચ ન નિવર્તતે ।
તન્નિવૃત્તૌ તુ પ્રાજ્ઞ એવ તત્ત્વમસીતિ શ્રુત્યા પ્રત્યાય્યતે ।
નચાવિદ્યાવત્ત્વે તદપગમે ચ વસ્તુનઃ કશ્ચિદ્વિશેષો ઽસ્તિ ।
યથા કશ્ચિત્સંતમસે પતિતાં કાઞ્ચિદ્રજ્જુમહિં મન્યમાનો ભીતો વેપમાનઃ પલાયતે, તં ચાપરો બ્રૂયાન્મા ભષીર્નાયમહી રજ્જુરેવેતિ ।
સ ચ તદુપશ્રુત્યાહિકૃતં ભયમુત્સૃજેદ્વેપથું પલાયનં ચ ।
નત્વહિબુદ્ધિકાલે તદપગમકાલે ચ વસ્તુનઃ કશ્ચિદ્વિશેષઃ સ્યાત્ ।
તથૈવૈતદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તતશ્ચ ઽન જાયતે મ્રિયતે વાઽ ઇત્યેવમાદ્યપિ ભવત્યસ્તિત્વપ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનમ્ ।
સૂત્રં ત્વવિદ્યાકલ્પિતજીવપ્રાજ્ઞભેદાપેક્ષયા યોજયિતવ્યમ્ ।
એકત્વે ઽપિ હ્યાત્મવિષયસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રાયણાવસ્થાયાં દેહવ્યતિરિક્તાસ્તિત્વમાત્રવિચિકિત્સાનાત્કર્તૃત્વાદિસંસારસ્વભાવાનપોહનાચ્ચ પૂર્વસ્ય પર્યાયસ્ય જીવવિષયત્વમુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ઉત્તરસ્ય તુ ધર્માદ્યત્યયસંકીર્તનાત્પ્રાજ્ઞવિષયત્વમિતિ ।
તતશ્ચ યુક્તાગ્નિજીવપરમાત્મકલ્પના ।
પ્રધાનકલ્પનાયાં તુ ન વરપ્રદાનં ન પ્રશ્નો ન પ્રતિવચનમિતિ વૈષમ્યમ્

fન્: મૃત્યુના નચિકેતસંપ્રતિ ત્રીન્વરાનવૃણીષ્વેત્યુક્તેસ્ત્રયાણામેવ પ્રશ્નો નચિકેતસા કૃતઃ ।
ઉપન્યાસશ્ચ મૃત્યુના કૃતઃ ।
હે મૃત્યો, સ મહ્યં દત્તવરસ્ત્વં સ્વર્ગહેતુમગ્નિમધ્યેષિ સ્મરસિ ।
પ્રેતે મૃતે ।
દેહાદન્યો ઽસ્તિ નવેતિ સંશયો.ઽસ્તિ અત એતદાત્મતત્ત્વમસંદિગ્ધં જાનીયામિત્યર્થઃ ।
શ્રુતમુપન્યાસમ્ ।
વરપ્રધાનમુપક્રમો યસ્યાઃ સા ।
પ્રહિતાય યમલોકં પ્રતિ પ્રેષિતાય ।
ગોચરત્વાદશ્રયત્વાત્ ।
ભાગી યુક્તઃ ।
અન્તો ઽવસ્થા ।
યેન સાક્ષિણા પ્રમાતા પશ્યતિ તમાત્માનમિતિ સંબન્ધઃ ।
ઇહ દેહે યચ્ચૈતન્યં તદેવામુત્ર સૂર્યાદૌ ।
યસ્મિન્ પ્રશ્નો યત્પ્રશ્નસ્તં વિહાયેત્યર્થઃ ।
વિશેષોક્તિસમાપ્તાવિતિશબ્દઃ ।
કિઞ્ચાત્ર કઠવલ્લ્યાં પ્રધાનસ્ય પ્રશ્નોત્તરયોરસત્ત્વાન્ન ગ્રહણમિત્યાહ- ત્રયાણામિતિ ।
મૃત્યુના નચિકેતસં પ્રતિ ત્રીન્વરાન્વૃણીષ્વેત્યુક્તેઃ ત્રયાણામેવ પ્રશ્નો નચિકેતસા કૃતઃ ।
ઉપન્યાસશ્ચ મૃત્યુના કૃતઃ ।
નાન્યસ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નત્રયં ક્રમેણ પઠતિ- તત્ર તાવદિતિ ।
હે મૃત્યો, સ મહ્યં દત્તવરસ્ત્વં સ્વર્ગહેતુમગ્નિ સ્મરસિ ।
પ્રેતે મૃતે ।
દેહાદન્યો ઽસ્તિ ન વેતિ સંશયો ઽસ્તિ ।
અત એતદાત્મતત્ત્વમસંદિગ્ધં જાનીયામિત્યર્થઃ ।
ક્રમેણોત્તરત્રયમાહ- પ્રતિવચનમપીતિ ।
લોકહેતુવિરાડાત્મનોપાસ્યત્વાલ્લોકાદિશ્ચિત્યો ઽગ્નિસ્તં મૃત્યુરુવાચ નચિકેતસે ।
યાઃ સ્વરૂપતો યાવતીઃ સંખ્યાતો યથા વા ક્રમેણાગ્નિશ્ચીયતે તત્સર્વમુવાચેત્યર્થઃ ।
હન્તેદાનીં બ્રહ્મ વક્ષ્યામીતિ બ્રહ્મવાક્યેન જીવપ્રશ્નાદ્વ્યવહિતનમપિ ઽયથા ચ મરણં પ્રાપ્યઽઇત્યાદિ વાક્યં જીવવિષયમુત્તરં, યોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
વાક્યાર્થસ્તુ આત્મા મરણં પ્રાપ્ય યથા ભવતિ તથા વક્ષ્યામીતિ ।
પ્રતિજ્ઞાતમાહ- યોનિમિતિ ।
ચરાચરદેહપ્રાપ્તૌ નિમિત્તમાહ- યથેતિ ।
શ્રુતમુપાસનમ્ ।
સૂત્રે આદ્યશ્ચકારો યત ઇત્યર્થઃ ।
એવં ચ ત્રયાણામેવોપન્યાસઃ પ્રશ્નશ્ચ યતઃ અતો ન પ્રધાનમવ્યક્તમિતિ યોજના ।
ઉક્તાર્થે સૂત્રમાક્ષિપતિ- અત્રાહેતિ ।
એકઃ પ્રશ્નઃ દ્વૌ પ્રશ્નૌ વેતિ પક્ષદ્વયે ફલિતં પૃચ્છતિ- કિઞ્ચાત ઇતિ ।
સપ્તમ્યર્થે તસિઃ ।
અત્ર ચ પક્ષદ્વયે ઽપિ કિમિત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નૈક્યે સૂત્રાસંગતિઃ ભેદે પ્રધાનસ્ય શ્રૌતત્વસિદ્ધિરિતિ પૂર્વવાદ્યાહ- સ એવેત્યાદિના ।
પ્રશ્નૈક્યપક્ષમાદાય સિદ્ધાન્ત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
યેન પ્રધાનસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ શેષઃ ।
ચતુર્થપ્રશ્નકલ્પને વરત્રિત્વોપક્રમવિરોધઃ સ્યાદિતિ વિવૃણોતિ- વરેત્યાદિના ।
વરપ્રદાનમુપક્રમો યસ્યાઃ સા ।
પ્રહિતાય યમલોકં પ્રતિ પ્રેષિતાય ।
ઇતઃ પુનઃ મર્ત્યલોકં પ્રાપ્તસ્ય મમ પિતા યથાપૂર્વં સુમનાઃ સ્યાદિતિ પ્રથમં વવ્રે ।
નનુ દ્વિતીયવરો જીવવિદ્યા તૃતીયો બ્રહ્મવિદ્યેતિ પ્રશ્નભેદઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- યેયમિતિ ।
પ્રેતે ઇત્યુપક્રમ્ય તૃતીયત્વોક્તિલિઙ્ગાજ્જીવાત્મવિદ્યૈવ તૃતીયો વર ઇત્યર્થઃ ।
એવં વાક્યોપક્રમે સતિ પ્રશ્નાન્તરં ન યુક્તમિત્યાહ- તત્રેતિ ।
મરણધર્માદ્યસ્પર્શલિઙ્ગાભ્યાં પ્રષ્ટવ્યયોર્જીવેશ્વરયોર્ભેદાત્ પ્રશ્નભેદસિદ્ધેર્વાક્યબાધો યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે- નન્વિત્યાદિના ।
ગોચરત્વાદાશ્રયત્વાત્ ।
ન કેવલં પ્રષ્ટવ્યભેદાત્ પ્રશ્નભેદઃ કિન્તુ પ્રશ્નવાક્યયોઃ સાદૃશ્યાભાવાદપીત્યાહ- પ્રશ્નચ્છાયેતિ ।
પ્રષ્ટવ્યભેદો ઽસિદ્ધ ઇતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
કિઞ્ચ બ્રહ્માપ્રશ્ને જન્માદિનિષેધેન જીવસ્વરૂપં વદન્ યમસ્તયોરૈક્યં સૂચયતીત્યાહ- ઇહ ચાન્યત્રેતિ ।
તન્નિષેધવાક્યે શિવોક્તિરસિદ્ધેત્યત આહ- સતીતિ ।
ભાગી યુક્તઃ ।
તસ્માદવિદ્યયા જીવસ્ય પ્રાપ્તજન્માદિનિષેધેન સ્વરૂપમુક્તમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જીવો બ્રહ્માભિન્નઃ, મોક્ષહેતુજ્ઞાનવિષયત્વાત્, બ્રહ્મવદિત્યાહ- તથા સ્વપ્નેતિ ।
અન્તો ઽવસ્થા ।
યેન સાક્ષિણા પ્રમાતા પશ્યતિ તામાત્માનમિતિ સંબન્ધઃ ।
હેતોરપ્રયોજકત્વમાશઙ્કય ઽતમેવ વિદિત્વાઽઇતિ શ્રુતિવિરોધમાહ- પ્રાજ્ઞેતિ ।
કિઞ્ચાભેદમુક્ત્વા ભેદસ્ય નિન્દિતત્વાદભેદ એવ સત્ય ઇત્યાહ- તથેતિ ।
ઇહ દેહે યચ્ચૈતન્યં તદેવામુત્ર સૂર્યાદૌ ।
એવમિહાખણ્ડૈકરસે બ્રહ્મણિ યો નાનેવ મિથ્યાભેદં પશ્યતિ સ ભેદદર્શી મરણાન્મરણં પ્રાપ્નોતિ સંસારભયાન્ન મુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ જીવપ્રશ્નાનન્તરં ઽતં દુર્દર્શમ્ઽઇતિ યદુત્તરમુવાચ તેનાપ્યુત્તરેણાભેદો ગમ્યત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
પ્રષ્ટૃપ્રશ્નયોઃ પ્રશંસયાપિ લિઙ્ગેન પૃષ્ટસ્ય દૌર્લભ્યદ્યોતનાદ્બ્રહ્મત્વસિદ્ધિરિત્યાહ- અન્યં વરમિત્યાદિના ।
પુત્રાદિકં વૃણીષ્વેત્યુક્તે ઽપિ વિષયાંસ્તુચ્છીકૃત્યાત્મજ્ઞાનાન્ન ચચાલ ઽનાન્યં તસ્માન્નચિકેતા વૃણીતેઽઇતિ શ્રવણાત્ ।
તદા સંતુષ્ટો યમઃ ઽઅન્યચ્છ્રેયો ઽન્યદુતૈવ પ્રેયઃઽઇતિ ભોગાપવર્ગમાર્ગયોર્વૈલક્ષણ્યં પ્રતિજ્ઞાય ઽદૂરમેતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યાઽઇતિ દર્શિતવાનિત્યર્થઃ ।
પ્રેયઃ પ્રિયતમં સ્વર્ગાદિકં, વિષૂચી વિરુદ્ધફલે, અવિદ્યા કર્મ, વિદ્યા તત્ત્વધીઃ ।
વિદ્યાભીપ્સિનં વિદ્યાર્થિનં ત્વામહં મન્યે, યતઃ ત્વા ત્વાં બહવો ઽપિ કામાઃ પુત્રાદયો મયા દીયમાના દુર્લભા અપિ નાલોલુપન્ત લોભવન્તં ન કૃતવન્ત ઇતિ પ્રષ્ટારં સ્તુત્વા પ્રશ્નમપિ ઽત્વાદૃઙ્ગો ભૂયાન્નચિકેતઃ પ્રષ્ટાઽઇતિ સ્તુવન્નિત્યક્ષરાર્થઃ ।
ઇયં પ્રશંસા પ્રશ્નભેદપક્ષે ન ઘટત ઇત્યાહ- યત્પ્રશ્નેતિ ।
યત્પ્રશ્નેન સ્તુતિં લબ્ધવાંસ્તં પ્રશ્નં વિહાય યદ્યન્યમેવોત્થાપયેત્ તર્હ્યનવસરે સ્તુતીઃ કૃતા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ ।
પ્રષ્ટવ્યભેદાભાવાદિત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નવાક્યવ્યક્ત્યોઃ સાદૃશ્યાભાવાત્ પ્રશ્નભેદ ઇત્યુક્તં નિરસ્યતિ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
ધર્માદ્યાશ્રયસ્ય જીવસ્ય બ્રહ્મત્વં કથમિત્યત આહ- યાવદિતિ ।
અવિદ્યાનાશાનન્તરં બ્રહ્મત્વં ચેદાગન્તુકમનિત્યં ચ સ્યાદિત્યત આહ- ન ચાવિદ્યાવત્ત્વ ઇતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મત્વે સ્વાભાવિકે સતિ બ્રહ્મપ્રશ્નસ્ય યદુત્તરં તજ્જીવપ્રશ્નસ્યાપિ ભવતીતિ લાભં દર્શયતિ- તતશ્ચ ન જાયત ઇતિ ।
જીવબ્રહ્મૈક્યે ઽત્રયાણામ્-ઽઇતિ સૂત્રં કથમિત્યત આહ- સૂત્રં ત્વિતિ ।
કલ્પિતભેદાત્પ્રશ્નભેદકલ્પનેત્યાહ- તતશ્ચેતિ ।
પરમાત્મનઃ સકાશાત્પ્રધાનસ્ય વૈષમ્યમનાત્મત્વેન તૃતીયવરાન્તર્ભાવાયોગાદિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.7
મહદ્વચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,4.7 ।
યથા મહચ્છબ્દઃ સાંખ્યૈઃ સત્તામાત્રે ઽપિ પ્રથમજે પ્રયુક્તે ન તમેવ વૈદિકે ઽપિ પ્રયોગે ઽભિધત્તે ।
ઽબુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃઽ (કા. 1.3.10), ઽમહાન્તં વિભુમાત્માનમ્ઽ (કા. 1.2.22) ઽવેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમ્ઽ (શ્વે. 3.8)
ઇત્યેવમાદાવાત્મશબ્દપ્રયોગાદિભ્યો હેતુભ્યઃ ।
તથાવ્યક્તશબ્દો ઽપિ ન વૈદિકે પ્રયોગે પ્રધાનમભિધાતુમર્હતિ ।
અતશ્ચ નાસ્યાનુમાનિકસ્ય શબ્દવત્ત્વમ્

શ્રૌતો ઽવ્યક્તશબ્દો ન સાંખ્યાસાધારણતત્ત્વગોચરઃ, વૈદિકશબ્દત્વાત્, મહચ્છબ્દવદિત્યાહ- મહદ્વચ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- યથેત્યાદિના ।
ન ચાકાશાદિશબ્દે વ્યભિચારઃ, આકાશાદેર્મતાન્તરસાધારણત્વેન સાંખ્યાસાધારણત્વાસિદ્ધેઃ સાધ્યસ્યાપિ સત્ત્વાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
સત્તામાત્રે ।
સત્ત્વપ્રધાનપ્રકૃતેરાદ્યપરિણામે ।
નિર્વિકલ્પકબુદ્ધાવિત્યર્થઃ ।
આત્મા મહાનિત્યાત્મશબ્દપ્રયોગાત્, તં મત્વા ન શોચતિ, ઽતમસઃ પરસ્તાદિઽત્યાદિના શોકાત્યયતમઃ પરત્વાદિભ્યશ્ચ મહચ્છબ્દઃ સાંખ્યતત્ત્વં નાભિધત્ત ઇતિ સંબન્ધઃ ।
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- અતશ્ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.2.8
2 ચમસાધિકરણમ્ । સૂ. 8-10
ચમસવદવિશેષાત્ । બ્બ્સ્_1,4.8 ।
પુનરપિ પ્રધાનવાદ્યશબ્દત્વં પ્રધાનસ્યાસિદ્ધમિત્યાહ ।
કસ્માત્ ।
મન્ત્રવર્ણાત્- ઽઅજામેકાં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં બહ્વીઃ પ્રજાઃ સૃજમાનાં સરૂપાઃ ।
અજો હ્યેકો જુષમાણો ઽનુશેતે જહાત્યેનાં ભુક્તભોગામજો ઽન્યઃઽ (શ્વે. 4.5) ઇતિ ।
અત્ર હિ મન્ત્રે લોહિતશુક્લકૃષ્ણશબ્દૈ રજઃસત્ત્વતમાંસ્યભિધીયન્તે ।
લોહિતં રજો રઞ્જનાત્મકત્વાત્ ।
શુક્લં સત્ત્વં પ્રકાશાત્મકત્વાત્ ।
કૃષ્ણં તમ આવરણાત્કત્વાત્ ।
તેષાં સામ્યાવસ્થાવયવધર્મૈર્વ્યપદિશ્યતે લોહિતશુક્લકૃષ્ણમિતિ ।
ન જાયત ઇતિ ચાજા સ્યાત્, ઽમૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃઽ ઇત્યભ્યુપગમાત્ ।
નન્વજાશબ્દશ્છાગાયાં રૂઢઃ ।
બાઢમ્ ।
સા તુ રૂઢિરિહ નાશ્રયિતું શક્યા, વિદ્યાપ્રકરણાત્ ।
સા ચ વહ્નીઃ પ્રજાસ્ત્રૈગુણ્યાન્વિતા જનયતિ ।
તાં પ્રકૃતિમજ એકઃ પુરુષો જુષમાણઃ પ્રીયમાણઃ સેવમાનો વાનુશેતે ।
તામેવાવિદ્યાયાત્મત્વેનોપગમ્ય સુખી દુઃખી મૂઢો ઽહમિત્યવિવેકતયા સંસરતિ ।
અન્યઃ પુનરજઃ પુરુષે ઉત્પન્નવિવેકજ્ઞાનો વિરક્તો જહાત્યેનાં પ્રકૃતિં ભુક્તભોગાં કૃતભોગાપવર્ગાં પરિત્યજતિ ।
મુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માચ્છ્રુતિમૂલૈવ પ્રધાનાદિકલ્પનામિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાનેન મન્ત્રેણ શ્રુતિમત્ત્વ સાંખ્યવાદસ્ય શક્યમાશ્રયિતુમ્ ।
નહ્યયં મન્ત્રઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કઞ્ચિદપિ વાદં સમર્થયિતુમુત્સહતે ।
સર્વત્રાપિ યયા કયાચિત્કલ્પનયાજાત્વાદિસંપાદનોપપત્તેઃ ।
સાંખ્યવાદ એવેહાભિપ્રેત ઇતિ વિશેષાવધારણકારણાભાવાત્ ।
ચમસવત્ ।
યથાહિ અર્વાગ્બલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃ (બૃ. 2.2.3) ઇત્યસ્મિનમન્ત્રે સ્વાતન્ત્ર્યેણાયં નામાસૌ ચમસો ઽભિપ્રેત ઇતિ ન શક્યતે નિરૂપયિતુમ્ ।
સર્વત્રાપિ યથાકથઞ્ચિદર્વાગ્બિલત્વાદિકલ્પનોપપત્તેઃ ।
એવમિહાપ્યવિશેષો ઽજામેકામિત્યસ્ય મન્ત્રસ્ય ।
નાસ્મિન્મન્ત્રે પ્રધાનમેવાજાભિપ્રેતેતિ શક્યતે નિયન્તુમ્

તત્ર તુ ઽઇદં તચ્છિર એષ હ્યર્વાગ્બિલશ્ચમસ ઊર્ધ્વબુધ્નઃઽ ઇતિ વાક્યશેષાચ્ચમસવિશેષપ્રતિપત્તિર્ભવતિ ।
ઇહ પુનઃ કેયમજા પ્રતિપત્તવ્યેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ -
fન્: અજામેકાં- ન જાયત ઇત્યજા તાં મુલપ્રકૃતિં લોહિતશુક્લકૃષ્ણાં રજઃસત્વમોગુણાં સરૂપાસ્ત્રિગુણાત્મિકાઃ પ્રજા જનયન્તીં એકો ઽજો જીવસ્તાં શબ્દાદિવિષયરૂપતાપન્નાં જુષમાણઃ સન્નનુશેતે નિરન્તરં મુહ્યતિ ।
જીવેન ભુક્તો ભોગો યસ્યાં યસ્યા વા તાં જીવેન ભુજ્યમાનામન્યઃ પરમાત્મા જહાતિ નાસ્યામાસક્તિં કરોતિ ।
અવયવાઃ પ્રધાનસ્ય રજ આદયસ્તેષાં ધર્મા રઞ્જકત્વાદયસ્તૈઃ ।
પ્રજાયન્ત ઇતિ પ્રજા મહદાદયઃ ।
ત્રૈગુણ્યં સુખદુઃખમોહાઃ ।
અત્રાત્મત્વં તાદાત્મ્યમ્ ।
શબ્દાદ્યુપલબ્ધિર્ભોગઃ ।
ગુણપુરુષાન્યતાધીરપવૃજ્યતે ઽનેનેત્યપવર્ગઃ ।
ચમસવદવિશેષાત્ ।
અત્રાજાપદં વિષયઃ, તત્કિં પ્રધાનપરં માયાપરં વેતિ રૂઢ્યર્થાસંભવાત્સંશયે પૂર્વત્રાવ્યક્તશબ્દમાત્રેણ પ્રધાનસ્યાપ્રત્યભિજ્ઞાયામપ્યત્ર ત્રિગુણત્વાદિલિઙ્ગોપેતાદજાપદાત્પ્રત્યભિજ્ઞાસ્તીતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- પુનરપીતિ ।
ફલં પૂર્વપક્ષે બ્રહ્મણિ સમન્વયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ પૂર્વવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
રાગહેતુત્વાદિગુણયોગાત્ લોહિતાદિશબ્દૈ રજાદિગુણલાભે ઽપિ કથં પ્રધાનલાભઃ, તત્રાહ- તેષાં સામ્યેતિ ।
અવયવાઃ પ્રધાનસ્ય રજાદયસ્તેષાં ધર્મા રઞ્જકત્વાદયઃ તૈર્નિમિત્તૈર્લોહિતાદિશબ્દૈઃ પ્રધાનમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
ગુણાભેદાત્પ્રધાનલાભ ઇતિ ભાવઃ ।
તત્રાજાશબ્દં યોજયતિ- નેતિ ।
ઽરૂઢિર્યોગમપહરતિઽઇતિ ન્યાયેન શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
રૂઢ્યસંભવાદ્યોગ આશ્રયણીય ઇત્યાહ- બાઢમિતિ ।
અજાશબ્દિતપ્રકૃતિત્વપુરુષભેદલિઙ્ગાભ્યામપિ પ્રધાનપ્રત્યભિજ્ઞેત્યાહ- સા ચેત્યાદિના ।
પ્રજાયન્ત ઇતિ પ્રજા મહદાદયઃ ।
ત્રૈગુણ્યં સુખદુઃખમોહાઃ ।
અનુશયનં વિવૃણોતિ- તામેવાવિદ્યયેતિ ।
અવિવેકેનેત્યર્થઃ ।
વિષયધીર્ભોગઃ ।
ગુણભિન્નાત્મખ્યાતિરપવર્ગઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- એવં પ્રાપ્ત ઇતિ ।
માયાદાવપિ સાધારણાન્મન્ત્રાદ્વિશેષાર્થગ્રહો ન યુક્તઃ, વિશેષગ્રહહેતોઃ પ્રકરણાદેરભાવાદિતિ હેતું વ્યાખ્યાય દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- ચમસવદિતિ ।
સર્વત્ર ગિરિગુહાદાવપિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.2.9
જ્યોતિરુપક્રમા તુ તથા હ્ય્ અધીયત એકે । બ્બ્સ્_1,4.9 ।
પરમેશ્વરાદુત્પન્ના જ્યોતિઃપ્રમુખા તેજોબન્નલક્ષણા ચતુર્વિધસ્ય ભૂતગ્રામસ્ય પ્રકૃતિભૂતેયમજા પ્રતિપત્તવ્યા ।
તુશબ્દો ઽવધાણાર્થઃ ।
ભૂતત્રયલક્ષણૈવેયમજા વિજ્ઞેયા ન ગુણત્રયલક્ષણા ।
કસ્માત્ ।
તથાહ્યેકે શાખિનસ્તેજોબન્નાનાં પરમેશ્વરાદુત્પત્તિમામ્નાય તેષામેવ રોહિતાદિરૂપતામામનન્તિ- ઽયદગ્રે રોહિતં રૂપં તેજસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્રં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યઽ ઇતિ ।
તાન્યેવેહ તેજોબન્નાનિ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે રોહિતાદિશબ્દસામાન્યાત્ ।
રોહિતાદીનાં ચ શબ્દાનાં રૂપવિશેષેષુ મુખ્યત્વાદ્ભાક્તત્વાચ્ચ ગુણવિષયત્વસ્ય ।
અસંદિગ્ધેન ચ સંદિગ્ધસ્ય નિગમનં ન્યાય્યં મન્યન્તે ।
તથેહાપિ ઽબ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ ।
કિઙ્કારણં બ્રહ્મઽ (શ્વે. 1.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતે દ્યાનયોગાનુગતા અપશ્યન્દેવાત્મશક્તિં સ્વગુણૈર્નિગૂઢામ્ઽ (શ્વે.
1.3) ઇતિ પારમેશ્વર્યાઃ શક્તેઃ સમસ્તજગદ્વિધાયિન્યા વાક્યોપક્રમે ઽવગમાત્ ।
વાક્યશેષે ઽપિ ઽમાયાં તુ પ્રકૃતિ વિદ્યાન્માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ઽ ઇતિ ઽયો યોનિં યોનિમધિતિષ્ઠત્યેકઃઽ (શ્વે. 4.10,11) ઇતિ ચ તસ્યા એવાવગમાન્ન સ્વતન્ત્રા કાચિત્પ્રકૃતિઃ પ્રધાનં નામજામન્ત્રેણામ્નાયત ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
પ્રકરણાત્તુ સૈવ દૈવી શક્તિરવ્યાકૃતનામરૂપા નામરૂપયોઃ પ્રાગવસ્થાનેનાપિ મન્ત્રેણામ્નાયત ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્યાશ્ચ સ્વવિકારવિષયેણ ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રૈરૂપ્યમુક્તમ્

fન્: શાખિનશ્છન્દોગાઃ ।
તે બ્રહ્મવાદિનો ઽનયા રીત્યા વિમૃશ્ય દ્યાનયોગેનાનુગતાઃ પરમાત્માનમનુ પ્રવિષ્ટાઃ ।
અવિદ્યાશક્તિર્યોનિઃ સા ચ પ્રતિજીવં નાનેત્યુક્તમતો વીપ્સોપપન્ના ।
ઉત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યાં શઙ્કામાહ- તત્ર ત્વિદમિતિ ।
ચતુર્વિધસ્યેતિ ।
જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જરૂપસ્યેત્યર્થ ।
સ્મૃત્યુક્તા કુતો ન ગ્રાહ્યેતિ શઙ્કતે- કસ્માદિતિ ।
શ્રુતેઃ શ્રુત્યન્તરાદર્થગ્રહો યુક્તઃ, સાજાત્યાન્મૂલાનપેક્ષત્વાચ્ચેત્યાહ- તથા હીતિ ।
શાખિનશ્ચન્દોગાઃ ।
કિઞ્ચ લોહિતાદિશબ્દૈરપિ દ્રવ્યલક્ષણા ન્યાય્યા અવ્યવધાનાત્ ન તુ રઞ્જનીયત્વાદિગુણવ્યવહિતા સત્ત્વાદિગુણલક્ષણેત્યાહ- લોહિતાદીનાં ચેતિ ।
નનુ શાખાન્તરેણ શાખાન્તરસ્થમન્ત્રસ્ય નિર્ણયઃ કથમિત્યત આહ- અસંદિગ્ધેનેતિ ।
સર્વશાખાપ્રત્યયન્યાદિતિ ભાવઃ ।
યથા શાખાન્તરવાક્યાન્ન પ્રધાનગ્રહસ્તથેહાપિ શ્વેતાશ્વતરોપનિષદિ માયાપ્રકરણાન્ન તદ્બ્રહ્મ ઇત્યાહ- તથેતિ ।
સૃષ્ટ્યાદૌ કિંસહાયં બ્રહ્મેતિ વિમૃશ્યતે ।
બ્રહ્મવાદિનો ધ્યાનાખ્યયોગેન પરમાત્માનમનુપ્રવિષ્ટાઃ સન્તઃ તત્રૈવ દેવસ્યાત્મભૂતામૈક્યેનાધ્યસ્તાં શક્તિં પરતન્ત્રાં માયાં સત્ત્વાદિગુણવતીં બ્રહ્મણઃ સહાયમપશ્યન્નિત્યન્વયઃ ।
માયાયા એકત્વે ઽપિ તદંશાનાં જીવોપાધીનાં તત્તસંઘાતયોનીનામવિદ્યાખ્યાનાં ભેદાદ્વીપ્સા ।
અવ્યાકૃતે અનભિવ્યક્તે નામરૂપે યસ્યાં સા ।
અનેન ઽતદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ઽઇતિ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધિરુક્તા ।
તસ્યાં શક્તૌ વ્યક્તાવ્યક્તકાર્યલિઙ્ગકાનુમાનં સૂયયતિ- નામેતિ ।
માયાયા રોહિતાદિરૂપવત્ત્વં કથમિત્યત આહ- તસ્યા ઇતિ ।
વિષય આશ્રયઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.2.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.2.10
કથં પુનસ્તેજોબન્નાત્મના ત્રૈરૂપ્યેણ ત્રિરૂપાજા પ્રતિપત્તું શક્યતે ।
યાવતા ન તાવત્તેજોબન્નેષ્વજાકૃતિરસ્તિ ।
નચ તેજોબન્નાનાં જાતિશ્રવણાદજાતિનિમિત્તો ઽપ્યજાશબ્દઃ સંભવતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
કલ્પનોપદેશાચ્ ચ મધ્વાદિવદવિરોધઃ । બ્બ્સ્_1,4.10 ।
નાયમજાકૃતિનિમિત્તો ઽજાશબ્દઃ ।
નાપિ યૌગિકઃ ।
કિં તર્હિ કલ્પનોપદેશો ઽયમ્ ।
અજારૂપકકૢપ્તિસ્તેજોબન્નલક્ષણાયાશ્ચરાચરયોનેરુપદિશ્યતે ।
યથાહિ લોકે યદૃચ્છયા કાચિદજા રોહિતશુક્લકૃષ્ણણવર્ણા સ્યાદ્બહુબર્કરા સરૂપબર્કરા ચ તાં ચ કશ્ચિદજો જુષમાણો ઽનુશયીત, કશ્ચિચ્ચૈનાં ભુક્તભોગાં જુહ્યાત્, એવમિયમપિ તેજોબન્નલક્ષણા ભૂતપ્રકૃતિસ્ત્રિવર્ણા બહુ સરૂપં ચરાચરલક્ષણં વિકારજાતં જનયતિ અવિદુષા ચ ક્ષેત્રજ્ઞેનોપભુજ્યતે વિદુષા ત પરિત્યજત ઇતિ ।
નચેદમાશઙ્કિતવ્યમેકઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ઽનુશેતે ઽન્યો જહાતીત્યતઃ ક્ષેત્રજ્ઞભેદઃ પારમાર્થિકઃ પરેષામિષ્ટઃ પ્રાપ્નોતીતિ ।
નહીયં ક્ષેત્રજ્ઞભેદપ્રતિપિપાદયિષા કિન્તુ બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થાપ્રતિપિપાદયિષા ત્વેષા ।
પ્રસિદ્ધં તુ ભેદમનુદ્ય બન્ધમોક્ષવ્યવસ્થા પ્રતિપાદ્યતે ।
ભેદસ્તૂપાધિનિમિત્તો મિથ્યાજ્ઞાનકલ્પિતો ન પારમાર્થિકઃ ।
ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
મધ્વાદિવત્ ।
યથા ઽઆદિત્યસ્યામધુનો મધુત્વમ્ઽ (છા. 3.1), ઽવાચાશ્ચાધેનોર્ધેનુત્વમ્ (બૃ. 5.8), ઽદ્યુલોકાદીનાં ચાનગ્નીનામગ્નિત્વમ્ઽ (બૃ. 8.2.9) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં કલ્પ્યતે, એવમિદમનજાયા અજાત્વં કલ્પ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માદવિરોધસ્તેજોબન્નેષ્વજાશબ્દપ્રયોગસ્ય

fન્: બહુબર્કરા બહુશાવા ।
બર્કરો બાલપશુઃ ।
એવં પ્રકરણબલાન્માયૈવાજેતિ ભાષ્યકૃન્મતમ્ ।
છાન્દોગ્યશ્રુત્યા તેજો ઽબન્નલક્ષણાવાન્તરપ્રકૃતિરજેતિ સૂત્રકૃન્મતેનોત્તરસૂત્રવ્યાવર્ત્યં શઙ્કતે- કથમિતિ ।
કિં તેજોબન્નેત્વજાશબ્દો રૂઢો, ન જાયત ઇતિ યૌગિકો વા ।
નાદ્યઃ, તેષ્વજાત્વજાતેરસત્ત્વાદિત્યાહ- યાવતેતિ ।
યત ઇત્યર્થઃ ।
અતો ન રૂઢ ઇતિ શેષઃ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- નચેતિ ।
જાતિર્જન્મ ।
અજાતિરજન્મ ।
લૌકિકાજાશબ્દસાદૃશ્યકલ્પનયા તેજો ઽબન્નાનામજાત્વોપદેશાદ્ગૌણો ઽયં શબ્દ ઇતિ પરિહરતિ- કલ્પનેતિ ।
અનિયમો યદૃચ્છા ।
બર્કરો બાલપશુઃ ।
યદુક્તં જીવભેદેન પ્રધાનવાદપ્રત્યભિજ્ઞેતિ, તન્નેત્યાહ- ન ચેદમિતિ ।
વ્યવસ્થાર્થો ભેદો ઽપ્યર્થાત્પ્રતિપાદ્યત ઇત્યાહ- પ્રસિદ્ધં ત્વિતિ ।
સત્ય એવ પ્રસિદ્ધ ઇત્યત આહ- ભેદસ્ત્વિતિ ।
કલ્પનોપદેશે દૃષ્ટાન્તં વ્યાચષ્ટે- મધ્વિતિ ।
નચ યોગસ્ય મુખ્યવૃત્તિત્વાત્તેન પ્રધાનગ્રહો ન્યાય્ય ઇતિ વાચ્યં,
રૂઢાર્થાનપેક્ષાદ્યોગાત્તદાશ્રિતગુણલક્ષણાયા બલીયસ્ત્વાત્ ।
ગુણવૃત્તૌ હિ રૂઢિરાશ્રિતા ભવતિ ।
તથાચ રોહિતાદિશબ્દસમભિવ્યાહારાનુગૃહીતયા રૂઢ્યાશ્રિતયા ગુણવૃત્ત્યા પ્રધાને યોગં બાધિત્વાવાન્તરપ્રકૃતિરજાશબ્દેન ગ્રાહ્ય, યથા મધ્વાદિશબ્દૈઃ પ્રસિદ્ધમધ્વાદ્યાશ્રિતગુણલક્ષણય આદિત્યાદયો ગૃહ્યન્તે તદ્વત્ ।
તસ્માદશબ્દં પ્રધાનમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.2.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.3.11
3 સાંખ્યોપસંગ્રહાદિકરણમ્ । સૂ. 11-13
ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ નાનાભાવાદ્ અતિરેકાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,4.11 ।
એવં પરિગૃહીતે ઽપ્યજામન્ત્રે પુનરન્યસ્માન્મન્ત્રાત્સાંખ્યઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
ઽયસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજના આકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
તમેવ મન્ય આત્માનં વિદ્વાન્બ્રહ્મામૃતો ઽમૃતમ્ઽ (બૃ. 4.4.17) ઇતિ ।
અસ્મિન્મન્ત્રે પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ પઞ્ચસંખ્યાવિષયાપરા પઞ્ચસંખ્યા શ્રૂયતે પઞ્ચદ્વયશબ્દદર્શનાત્ ।
ત એતે પઞ્ચપઞ્ચકાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ સંપદ્યન્તે ।
તથા પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા યાવન્તઃ સંખ્યેયા આકાઙ્ક્ષ્યન્તેલતાવન્ત્યેવ ચ તત્ત્વાનિ સાંખ્યૈઃ સંખ્યાયન્તે- ઽમૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત ।
ષોડશકશ્ચ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃઽ (સાંખ્યકા. 3) ઇતિ ।
તયા શ્રુતિપ્રસિદ્ધયા પઞ્ચવિંશતિસંખ્યયા તેષાં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધાનાં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનામુપસંગ્રહાત્પ્રાપ્તં પુનઃ શ્રુતિમત્ત્વમેવ પ્રધાનાદીનામ્ ।
તતો બ્રૂમઃ - ન સંખ્યોપસંગ્રહાદપિ પ્રધાનાદીનાં શ્રુતિમત્ત્વં પ્રત્યાશા કર્તવ્યા ।
કસ્માત્ ।
નાનાભાવાત્ ।
નાના હ્યેતાનિ પઞ્ચવિંશતિસ્તત્ત્વાનિ ।
નૈષાં પઞ્ચશઃ પઞ્ચશઃ સાધારણો ધર્મો ઽસ્તિ, યેન પઞ્ચવિંશતેરન્તરાલે પરાઃ પઞ્ચ પઞ્ચસંખ્યા નિવેશેરન્ ।
નહ્યેકનિબન્ધનમન્તરેણ નાનાભૂતેષુ દ્વિત્વાદિકાઃ સંખ્યા નિવિશન્તે ।
અથોચ્યેત પઞ્ચવિંશતિસંખ્યૈવેયમવયવદ્વારેણ લક્ષ્યતે, યથા ઽપઞ્ચ સપ્ત ચ વર્ષાણિ ન વવર્ષ શતક્રતુઃઽ ઇતિ દ્વાદશવાર્ષિકીમનાવૃષ્ટિં કથયન્તિ તદ્વદિતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
અયમેવાસ્મિન્પક્ષે દોષો યલ્લક્ષણાશ્રયણીયા સ્યાત્ ।
પરશ્ચાત્ર પઞ્ચશબ્દો જનશબ્દેન સમસ્તઃ પઞ્ચજના ઇતિ, પારિભાષિકેણ સ્વરેણૈકપદત્વનિશ્ચયાત્ ।
પ્રયોગાન્તરે ચ ઽપઞ્ચાનાં ત્વા પઞ્ચજનાનામ્ઽ (તૈ. 1.6.2.2) ઇત્યૈકપદ્યૈકસ્વર્યૈકવિભક્તિકત્વાવગમાત્ ।
સમસ્તસ્ય ન વીપ્સા પઞ્ચ પઞ્ચેતિ ।
નચ પચકદ્વયગ્રહણં પઞ્ચ પઞ્ચેતિ ।
નચ પઞ્ચસંખ્યાયા એકસ્યાઃ પઞ્ચસંખ્યયા પરયા વિશેષણં પઞ્ચ પઞ્ચકા ઇતિ ।
ઉપસર્જનસ્ય વિશેષણેનાસંયોગાત્ ।
નન્વાપન્નપઞ્ચસંખ્યકા જના એવ પુનઃ પઞ્ચસંખ્યયા વિશેષ્યમાણાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ પ્રત્યેષ્યન્તે ।
યથા પઞ્ચ પઞ્ચપૂલ્ય ઇતિ પઞ્ચવંશતિપૂલાઃ પ્રતીયન્તે તદ્વત્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
યુક્તં યત્પઞ્ચપૂલીશબ્દસ્ય સમાહારાભિપ્રાયત્વાત્કતીતિ સત્યાં ભેદાકાઙ્ક્ષાયાં પઞ્ચ પઞ્ચપૂલ્ય ઇતિ વિશેષણમ્ ।
ઇહ તુ પઞ્ચ પઞ્ચ જના ઇત્યાદિત એવ ભેદોપાદાનાત્કતીત્યસત્યાં ભેદાકાઙ્ક્ષાયાં ન પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ વિશેષણં ભવેત્ ।
ભવદપીદં વિશેષણં પઞ્ચસંખ્યાયા એવ ભવેત્, તત્ર ચોક્તો દોષઃ ।
તસ્માત્પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ ન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાભિપ્રાયમ્ ।
અતિરેકાચ્ચ ન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાભિપ્રાયમ્ ।
અતિરેકાચ્ચ ન પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાભિપ્રાયમ્ ।
અતિરેકો હિ ભવત્યાત્માકાશાભ્યાં પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાયાઃ ।
આત્મા તાવદિહ પ્રતિષ્ઠાં પ્રત્યાધારત્વેન નિર્દિષ્ટઃ ।
યસ્મિન્નિતિ સપ્તમિસૂચિતસ્ય ઽઽતમેવ મન્ય આત્માનમ્ઽ ઇત્યાત્મત્વેનાનુકર્ષણાત્ ।
આત્મા ચ ચેતનઃ પુરુષઃ ।
સ ચ પઞ્ચવિંશતાવન્તર્ગત એવેતિ ન તસ્યૈવાધારત્વમાધેયત્વં ચ યુજ્યતે ।
અર્થાન્તરપરિગ્રહે ચ તત્ત્વસંખ્યાતિરેકઃ સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધઃ પ્રસજ્યેત ।
તથા ઽઆકાશશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતઃઽ ઇત્યાકાશસ્યાપિ પઞ્ચવિંશતવન્તર્ગતસ્ય ન પૃથગુપાદાનં ન્યાય્યમ્ ।
અર્થાન્તરપરિગ્રહે ચોક્તં દૂષણમ્ ।
કથં ચ સંખ્યામાત્રશ્રવણે સત્યશ્રુતાનાં પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનામુપસંગ્રહઃ પ્રતીયતે ।
જનશબ્દસ્ય તત્વેષ્વરૂઢત્વાત્ ।
અર્થાન્તરોપસંગ્રહે ઽપિ સંખ્યોપપત્તેઃ ।
કથં તર્હિ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ઽદિક્સંખ્યે સંજ્ઞાયામ્ઽ (પા. સૂ. 2.1.50) ઇતિ વિશેષણસ્મરણાત્સંજ્ઞાયામેવ પઞ્ચશબ્દસ્ય જનશબ્દેન સમાસઃ તતશ્ચ રૂઢત્વાભિપ્રાયેણૈવ કેચિત્પઞ્ચજના નામ વિવક્ષ્યન્તે ન સાંખ્યતત્ત્વાભિપ્રાયેણ ।
તે કતીત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયાં પુનઃ પઞ્ચેતિ પ્રયુજ્યતે ।
પઞ્ચજના નામ યે કેચિત્તે ચ પઞ્ચૈવેત્યર્થઃ ।
સપ્તર્ષયઃ સપ્તેતિ યથા

fન્: મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિઃ અન્યસ્ય કસ્યચિદ્વિકારો ન ।
મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્માત્રાણિ સપ્ત પ્રકૃતિવિકૃતયઃ ।
મહાનહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિર્મૂલપ્રકૃતેર્વિકૃતિઃ ।
અહઙ્કારો ઽપિ તામસસ્તન્માત્રાણાં પ્રકૃતિઃ ।
સાત્ત્વિકસ્ત્વેકાદશેન્દ્રિયાણાં તન્માત્રાણ્યાકાશાદીનાં સ્થૂલાનાં પ્રકૃતયઃ ।
પઞ્ચભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ષોડશકો ગણો વિકાર એવ ।
પૃથિવ્યાદીનાં ઘટાદિપ્રકૃતિત્વે ઽપિ તત્ત્વાન્તરાપ્રકૃતિત્વાદ્વિકૃતય એવ ।
પુરુષસ્તુ કૌટસ્થ્યાત્પ્રકૃતિવિકૃતિત્વવિરહીત્યર્થઃ ।
ભેદો વિશેષણમ્ ।
અતિરેક આધિક્યમ્ ।
ઉક્તદોષઃ સંખ્યાધિક્યમ્ ।
ન સંખ્યોપસંગ્રહાત્ ।
પઞ્ચજનશબ્દઃ સાંખ્યતત્ત્વપરો ઽન્યપરો વેતિ યોગરૂઢ્યોરનિશ્ચયાત્ સંશયે યથા તત્ત્વવિદ્યાધિકારે છાગાયાં તાત્પર્યાભાવાદજાપદે રૂઢિત્યાગસ્તથા પઞ્ચમનુષ્યેષુ તાત્પર્યાભાવાત્પઞ્ચજનશબ્દેન રૂઢિં ત્યક્ત્વા તત્ત્વાનિ ગ્રાહ્યાણીતિદૃષ્ટાન્તસંગતિં સૂચયન્ મન્ત્રમુદાહૃત્ય પૂર્વપક્ષયતિ- એવમિત્યાદિના ।
ફલં પૂર્વવત્ ।
પ્રાણચક્ષુઃશ્રોત્રાન્નમનાંસિ વાક્યશેષસ્થાઃ પઞ્ચજનાઃ પઞ્ચ ।
તત્ર ચત્વારઃ સૂત્રં અન્નં વિરાટ્ તયોઃ કારણમવ્યાકૃતમાકાશશ્ચ યસ્મિન્નધ્યસ્તાસ્તમેવાત્માનમમૃતં બ્રહ્મ મન્યે ।
તસ્માન્મનનાત્ વિદ્વાનહમમૃતો ઽસ્મીતિ મન્ત્રદૃશો વચનમ્ ।
નન્વસ્તુ પઞ્ચત્વશિષ્ટેષુ પઞ્ચજનેષુ પુનઃ પઞ્ચત્વાન્વયાત્ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતિઃ, તાવતા કથં સાંખ્યતત્ત્વગ્રહ ઇત્યાશઙ્ક્ય સંખ્યાયા ધર્મ્યાકાઙ્ક્ષાયાં તત્ત્વાનિ ગ્રાહ્યાણીત્યાહ- તથેતિ ।
જગતો મૂલભૂતા પ્રકૃતિસ્ત્રિગુણાત્મકં પ્રધાનમનાદિત્વાદવિકૃતિઃ ।
કસ્યચિત્કાર્યં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
મહદહઙ્કારપઞ્ચતન્મત્રણીતિ સપ્ત પ્રકૃતયો વિકૃતયશ્ચ ।
તત્ર મહાન્પ્રધાનસ્ય વિકૃતિરહઙ્કારસ્ય પ્રકૃતિઃ ।
અહઙ્કારસ્તામસઃ પઞ્ચતન્માત્રાણાં શબ્દાદીનાં પ્રકૃતિઃ, સાત્ત્વિક એકાદશેન્દ્રિયાણામ્ ।
પઞ્ચ તન્માત્રાશ્ચ પઞ્ચાનાં સ્થૂલભૂતાનામાકાશાદીનાં પ્રકૃતયઃ પઞ્ચ સ્થૂલભૂતાન્યેકાદશેન્દ્રિયાણિ ચેતિ ષોડશસંખ્યાકો ગણો વિકાર એવ ન પ્રકૃતિઃ, તત્ત્વાન્તરોપાદાનત્વાભાવાત્ ।
પુરુષસ્તૂદાસીન ઇતિ સાંખ્યકારિકાર્થઃ ।
સંખ્યયા તત્ત્વાનામુપસંહગ્રહાત્ શબ્દવત્ત્વમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- નેતિ ।
નાનાત્વમિષ્ટમિત્યત આહ- નૈષામિતિ ।
પઞ્ચ્સુ પઞ્ચસુ સાધારણસ્યેતરપઞ્ચકાદ્ધ્યાવૃત્તસ્ય ધર્મસ્યાભાવો ઽત્ર નાનાત્વં વિવક્ષિતમિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ જ્ઞાનકર્મેન્દ્રિયેષુ દશસુ જ્ઞાનકરણત્વં કર્મકરણત્વં ચ પઞ્ચકદ્વયે ઽસ્તિ, પઞ્ચતન્માત્રાસુ પઞ્ચસુ સ્થૂલપ્રકૃતિત્વં ચ, તથાપિ યસ્મિન્નિત્યાત્મન આકાશસ્ય ચ પૃથગુક્તેઃ સત્ત્વરજસ્તમોમહદહઙ્કારાઃ પઞ્ચ કર્તવ્યાઃ, મનશ્ચત્વારિ ભૂતાનિ ચ પઞ્ચ ।
અસ્મિન્ પઞ્ચકદ્વયે મિથો ઽનુવૃત્તેતરપઞ્ચકવ્યાવૃત્તધર્મો નાસ્તીત્યભિપ્રાયઃ ।
માસ્ત્વિત્યત આહ- યેનેતિ ।
ધર્મેણેત્યર્થઃ ।
તદેત સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
મહાસાંખ્યાયામવાન્તરસંખ્યાઃ પ્રવિશન્તિ, યથા દ્વાવશ્વિનૌ સપ્તર્ષયો ઽષ્ટૌ વસવશ્ચેતિ સપ્તદશેત્યત્રાશ્વિત્વાદિકમાદાય દ્વિત્વાદયઃ પ્રવિશન્તિઃ ।
નાન્યથેત્યર્થઃ ।
પઞ્ચશબ્દદ્વયેન સ્વવાચ્યન્યૂનસંખ્યાદ્વારેણ તદ્વ્યાપ્યા મહાસંખ્યૈવ લક્ષ્યત ઇતિ સદૃષ્ટાન્તં શઙ્કતે- અથેતિ ।
મુખ્યાર્થસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાલ્લક્ષણા ન યુક્તેતિ પરિહરતિ- તદપિ નેતિ ।
પઞ્ચજનશબ્દયોરસમાસમઙ્ગીકૃત્ય પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીનિર્નિરસ્તા ।
સંપ્રતિ સમાસનિશ્ચયાન્ન તત્પ્રતીરિત્યાહ- પરશ્ચેતિ ।
સમાસે હેતુમાહ- પારિભાષિકેણેતિ ।
અયમર્થઃ-અસ્મિન્મન્ત્રે પ્રથમઃપઞ્ચશબ્દ આદ્યુદાત્તઃ ।
દ્વિતીયઃ સર્વાનુદાત્તઃ ।
જનશબ્દશ્ચાન્તોદાત્તઃ ।
તથાચ ન દ્વિતીયપઞ્ચશબ્દજનશબ્દયોઃ સમાસં વિનાન્ત્યસ્યાકારસ્યોદાત્તત્વં પૂર્વેષામનુદાત્તતત્વં ચ ઘટતે ઽસમાસસ્યઽઇતિ સૂત્રેણ સમાસસ્યાન્તોદાત્તવિધાનાત્ ।
ઽઅનુદાત્તં પદમેકવર્જમ્ઽઇતિ ચ સૂત્રેણ યસ્મિન્પદે ઉદાત્તઃ સ્વરિતો વા યસ્ય વર્ણસ્ય વિધીયતે તમેકં વર્જયિત્વાવશિષ્ટં તત્પદમનુદાત્તં ભવતીતિ વિધાનાદેવ માન્ત્રિકાન્તોદાત્તસ્વરેણૈકપદત્વનિશ્ચયઃ ભાષિકાખ્યે તુ શતપથબ્રહ્મણસ્વરવિધાયકગ્રન્થે ઽસ્વરિતો ઽનુદાત્તો વાઽઇતિ સૂત્રેણ યો મન્ત્રદશાયામનુદાત્તઃ સ્વરિતો વા સ બ્રાહ્મણદશાયામુદાત્તો ભવતીત્યપવાદ આશ્રિતઃ ।
તથા ચાન્ત્યાદાકારાત્પૂર્વેષામનુદાત્તાનામુદાત્તત્વં બ્રહ્મણાવસ્થાયાં પ્રાપ્તં, ઽઉદાત્તમનુદાત્તમન્ત્યમ્ઽઇતિ સૂત્રેણ મન્ત્ર દશાયામુદાત્તસ્યાનન્ત્યસ્ય પરલગ્નતયોચ્ચાર્યમાણસ્યાનુદાત્તત્વં વિહિતં, તથા ચાન્ત્યનકારાદુપરિતન આકાર આકાશશ્ચેત્યનેન શ્લિષ્ટતયા પઠ્યમાનો ઽનુદાત્તો ભવતિ, અયમન્તાનુદાત્તસ્વરઃ પારિભાષિકસ્તેન બ્રાહ્મણસ્વરેણૈકપદત્વં નિશ્ચીયત ઇતિ ।
પ્રકટાર્થકારૈસ્તુ પાઠકપ્રસિદ્ધો ઽન્તોદાત્તસ્વરઃ પારિભાષિક ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
તદ્વ્યાખ્યાનં કલ્પતરૂકારૈર્દૂષિતમ્ ।
અન્તાનુદાત્તં હિ સમામ્નાતારઃ પઞ્ચજનશબ્દમધીયત ઇતિ પાઠકપ્રસિદ્ધિરસિદ્ધેતિ ।
તથા ચ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇતિ માન્ત્રિકાન્તોદાત્તઃ સ્વરઃ, યસ્મિન્ પઞ્ચ પઞ્ચજના ઇત્યન્તાનુદાત્તો બ્રાહ્નસ્વર ઇતિ વિભાગઃ ।
ઉભયથાપ્યૈકપદ્યાત્ સમાસસિદ્ધિરિતિ ।
તૈત્તિરીયકપ્રયોગાદપ્યેકપદત્વમિત્યાહ- પ્રયોગાન્તરે ચેતિ ।
આજ્ય, ત્વા ત્વાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચજનાનાં દેવવિશેષાણાં યન્ત્રાય ધર્ત્રાય ગૃહ્ણામિ ઇત્યાજ્યગ્રહણમન્ત્રશેષઃ ।
દેવતાનાં કર્મણિ યન્ત્રદવસ્થિતં શરીરં તદેવ ધર્ત્રં ઇહામિત્રભોગાધારં, તસ્મૈ તસ્યાવૈકલ્યાર્થમિતિ યજમાનોક્તિઃ ।
અસ્તુ સમાસસ્તતઃ કિમિત્યત આહ- સમત્તત્વાચ્ચેતિ ।
આવૃતિર્વીપ્સા તદભાવે પઞ્ચકદ્વયાગ્રહણાત્પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતિરસિદ્ધેતિ ભાવઃ ।
જનપઞ્ચકમેકં પઞ્ચકાનાં પઞ્ચકં દ્વિતીયમિતિ પઞ્ચકદ્વયં તસ્ય પઞ્ચપઞ્ચેતિ ગ્રહણં નેત્યક્ષરાર્થઃ ।
કિઞ્ચાસમાસપક્ષે ઽપિ કિં પઞ્ચશબ્દદ્વયોક્તયોઃ પઞ્ચત્વયોઃ પરસ્પરાન્વયઃ, કિં વા તયોઃ શુદ્ધજનૈરન્વયઃ, અથવા પઞ્ચત્વવિશિષ્ટૈર્જનૈરપરપઞ્ચત્વસ્યાન્વયઃ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નચ પઞ્ચસંખ્યાયા ઇતિ ।
વિશેષણમન્વયઃ ।
અનન્વયે હેતુમાહ- ઉપસર્જનસ્યેતિ ।
અપ્રધાનાનાં સર્વેષાં પ્રધાનેનૈવ વિશેષ્યેણૈવાન્વયો વાચ્યઃ ।
ગુણાનાં પરસ્પરાન્વયો વાક્યભેદાપાતાદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે દશસંખ્યાપ્રતીતિઃ સ્યાન્ન પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતિઃ ।
તૃતીયમુત્થાપયતિ- નન્વિતિ ।
પઞ્ચત્વવિશિષ્ટેષુ પઞ્ચત્વાન્તરાન્વયે વિશેષણીભૂતપઞ્ચત્વે ઽપિ પઞ્ચત્વાન્વયાત્ પઞ્ચવિંશતિત્વપ્રતીતિરિત્યર્થઃ ।
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યેણ પરિહરતિ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
પઞ્ચાનાં પૂલાનાં સમાહારા ઇત્યત્ર ઽસંખ્યાપૂર્વો દ્વિગુઃઽઇતિ સમાસો વિહિતઃ ।
તતો ઽદ્વિગોઃઽઇતિ સૂત્રેણ ઙીપો વિધાનાત્ સમાહારપ્રતીતૌ સમાહારાઃ કતીત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સત્યાં પઞ્ચેતિપદાન્તરાન્વયો યુક્તઃ ।
પઞ્ચજના ઇત્યત્ર તુ ઙીબન્તત્વાભાવેન સમાહારસ્યાપ્રતીતેઃ જનાનાં ચાદિત એવ પઞ્ચત્વોપાદાનાત્સંખ્યાકાઙ્ક્ષાયા અસત્ત્વાત્પઞ્ચેતિ પદાન્તરં નાન્વેતિ ।
આકાઙ્ક્ષાધીનત્વાદન્વયસ્યેત્યર્થઃ ।
ભેદો વિશેષણમ્ ।

નનુ જનાનાં નિરાકાઙ્ક્ષત્વે ઽપિ તદ્વિશેષણીભૂતપઞ્ચત્વાનિ કતીત્યાકાઙ્ક્ષાયાં પઞ્ચત્વાન્તરં વિશેષણં ભવત્વિત્યાશઙ્કતે- ભવદપીતિ ।
નોપસર્જનસ્યોપસર્જનાન્તરેણાન્વયઃ કિન્તુ પ્રધાનેનૈવેતિ નોપસર્જન્યાયવિરોધ ઉક્ત ઇતિ પરિહરતિ- તત્ર ચેતિ ।
એવં નાનાભાવાદિતિ વ્યાખ્યાયાતિરેકાચ્ચેતિ વ્યાચષ્ટે- અતિરેકાચ્ચેત્યાદિના ।
અતિરેક આધિક્યમ્ ।
જનશબ્દિતપઞ્ચવિંશતિતત્ત્વેષુ આત્માન્તર્ભૂતો ન વા ।
નાદ્ય ઇત્યુક્ત્વા દ્વિતીયે દોષમાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
તથાકાશં વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- તથેતિ ।
ઉક્તો દોષઃ સંખ્યાધિક્યમ્ ।
પઞ્ચવિંશતિજના આત્માકાશૌ ચેતિ સપ્તવિંશતિસંખ્યા સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નચ સત્ત્વરજસ્તમસાં પૃથગ્ગણનયા સેષ્ટેતિ વાચ્યમ્, આકાશસ્ય પૃથગુક્તિવૈયર્થ્યાત્, યસ્મિન્નિત્યાત્મનિ તત્ત્વાનાં પ્રતિષ્ઠોક્તિવિરોધાત્તવ મતે સ્વતન્ત્રપ્રધાનસ્યૈવાનાધારત્વાત્, ઽનેહ નાનાસ્તિઽઇતિ વાક્યશેષવિરોધાચ્ચ તવ સત્યદ્વૈતવાદિત્વાત્ ।
કિં ચ પઞ્ચવિંશતિસંખ્યાપ્રતીતાવપિ ન સાંખ્યતત્ત્વાનાં ગ્રહણમિત્યાહ- કથં ચેતિ ।
કિં જનશબ્દાત્તત્ત્વગ્રહઃ ઉત સંખ્યયેતિ કથંશબ્દાર્થઃ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- જનેતિ ।
ન દ્વિતીય ઇત્યાહ- અર્થાન્તરેતિ ।
કિં તદર્થાન્તરં યદર્થકમિદં વાક્યમિતિ પૃચ્છતિ- કથમિતિ ।
પઞ્ચ ચ તે જનાશ્ચેતિ કર્મધારયાદિસમાસાન્તરાત્સંજ્ઞાસમાસસ્યાપ્તોક્ત્યા બલવત્ત્વં તાવદાહ- ઉચ્યત ઇતિ ।
વિગ્વાચિનઃ સંખ્યાવાચિનશ્ચ શબ્દાઃ સંજ્ઞાયાં ગમ્યમાનાયાં સુબન્તેતોત્તરપદેન સમસ્યન્તે ।
યથા દક્ષિણાગ્નિઃ સપ્તર્ષય ઇત્યાદિ ।
અયં ચ સમાસસ્તત્પુરુષભેદઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.3.12
કે પુનસ્તે પઞ્ચજના નામેતિ, તદુચ્યતે-
પ્રાણાદયો વાક્યશેષાત્ । બ્બ્સ્_1,4.12 ।
ઽયસ્મિનપઞ્ચ પઞ્ચજનાઃઽ ઇત્યત ઉત્તરસ્મિન્મન્ત્રે બ્રહ્મસ્વરૂપનિરૂપણાય પ્રાણાદયઃ પઞ્ચ નિર્દિષ્ટાઃ - ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમુત ચક્ષુષશ્ચક્ષુરુત શ્રોત્રસ્ય શ્રોત્રમન્નસ્યાન્નં મનસો યે મનો વિદુઃઽ ઇતિ ।
તે ઽત્ર વાક્યશેષગતાઃ સંનિધાનાત્પઞ્ચજના વિવક્ષ્યન્તે ।
કથં પુનઃ પ્રાણાદિષુ જનશબ્દપ્રયોગઃ ।
તત્ત્વેષુ વા કથં જનશબ્દપ્રયોગઃ ।
સમાને તુ પ્રસિદ્ધ્યતિક્રમે વાક્યશેષવશાત્પ્રાણાદય એવ ગ્પહીતવ્યા ભવન્તિ ।
જનસંબન્ધાચ્ચ પ્રાણાદયો જનશબ્દભાજો ભવન્તિ ।
જનવચનશ્ચ પુરુષશબ્દઃ પ્રાણેષુ પ્રયુક્તઃ ઽતે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃઽ (છા. 3.13.6) ઇત્યત્ર ।
ઽપ્રાણો હ પિતા પ્રાણો હ માતાઽ (છા.7.15.1) ઇત્યાદિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
સમાસબલાચ્ચ મસુદાયસ્ય રૂઢત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
કથં પુનરસતિ પ્રથમ્પ્રયોગે રૂઢિઃ શક્યાશ્રયિતુમ્ ।
શક્યોદ્ભિદાદિવદિત્યાહ ।
પ્રસિદ્ધાર્થસંનિધાને હ્યપ્રસિદ્ધાર્થઃ શબ્દઃ પ્રયુજ્યમાનઃ સમભિવ્યાહારાત્તદ્વિષયો નિયમ્યતે, યથા ઽઉદ્ભિદા યજેતઽ ઽયૂપં છિનત્તિઽ ઽવેદિં કરોતિઽ ઇતિ ।
તથાયમપિ પઞ્ચજનશબ્દઃ સમાસાન્વાખ્યાનાદવગતસંજ્ઞાભાવઃ સંજ્ઞ્યાકાઙ્ક્ષી વાક્યશેષસમભિવ્યાહૃતેષુ પ્રાણાદિષુ વર્તિષ્યતે ।
કૈશ્ચિત્તુ દેવાઃ પિતરો ગન્ધર્વા અસુરા રક્ષાંસિ ચ પઞ્ચ પઞ્ચજના વ્યાખ્યાતાઃ ।
અન્યૈશ્ચ ચત્વારો વર્ણા નિષાદપઞ્ચમાઃ પરિગૃહીતાઃ ।
ક્વચિચ્ચ ઽયત્પાઞ્ચજન્યયા વિશાઽ (ઋ.સં. 8.53.7) ઇતિ પ્રજાપરઃ પ્રયોગઃ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય દૃશ્યતે ।
તત્પરિગ્પહે ઽપીહ ન કશ્ચિદ્વરોધઃ ।
આચાર્યસ્તુ ન પઞ્ચવિશતેસ્તત્ત્વાનમિહ પ્રતીતિરસ્તીત્યેવંપરતયા ઽપ્રાણાદયો વાક્યશેષાત્ઽ ઇતિ જગાદ

fન્: ઉતશબ્દોષપ્યર્થઃ ।
યે પ્રાણાદિપ્રેરકં તત્સાક્ષિણમાત્માનં વિદુસ્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
જનવાચકઃ શબ્દો જનશબ્દઃ પઞ્ચજનશબ્દ ઇતિ યાવત્ ।
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો નિષાદઃ ।
પઞ્ચજનશબ્દસ્ય સંજ્ઞાત્વમુક્ત્વા સંજ્ઞિકથનાર્થં સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- કે પુનસ્ત ઇતિ ।
શ્રુતૌ ઉતશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
યે પ્રાણાદિપ્રેરકં તત્સાક્ષિણમાત્માનં વિદુસ્તે બ્રહ્મવિદ ઇત્યર્થઃ ।
પઞ્ચજનશબ્દસ્ય પ્રાણાદિષુ કયા વૃત્ત્યા પ્રયોગ ઇતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
યથા તવ તત્ત્વેષુ જનશબ્દસ્ય લક્ષણય પ્રયોગસ્તથા મમ પ્રાણાદિષુ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય લક્ષણયેત્યાહ- તત્ત્વેષ્વિતિ ।
તર્હિ રૂઢ્યતિક્રમસામ્યાત્તત્ત્વાન્યેવ ગ્રાહ્યાણીત્યત આહ- સમાને ત્વિતિ ।
સંનિહિતસજાતીયાનપેક્ષશ્રુતિસ્થા એવ ગ્રાહ્યાઃ ।
ન તુ વ્યવહિતવિજાતીયસાપેક્ષસ્મૃતિસ્થા ઇત્યર્થઃ ।
લક્ષણાબીજં સંબન્ધમાહ- જનેતિ ।
જનઃ પઞ્ચજન ઇતિ પર્યાયઃ ।
પુરુષમિત્રાદિશબ્દવચ્ચ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય પ્રાણાદિલક્ષકત્વં યુક્તમિત્યાહ- જનવચનશ્ચેતિ ।
નનુ જાયન્ત ઇતિ જના મહદાદયઃ, જનકત્વાજ્જનઃ પ્રધાનમિતિ યોગસંભવે કિમિતિ રૂઢિમાશ્રિત્ય લક્ષણાપ્રયાસ ઇત્યત આહ- સમાસેતિ ।
યથા અશ્વકર્ણશબ્દસ્ય વર્ણસમુદાયસ્ય વૃક્ષે રૂઢિરેવં પઞ્ચજનશબ્દસ્ય રૂઢિરેવ નાવયવશક્ત્યાત્મકો યોગ ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વકાલિકપ્રયોગાભાવાન્ન રૂઢિરિત્યાક્ષિપતિ- કથમિતિ ।
ઽસ્યુઃ પુમાંસઃ પઞ્ચજનાઃઽઇત્યમરકોશાદૌ પ્રયોગો ઽસ્ત્યેવ, તદભાવમઙ્ગીકૃત્યાપ્યાહ- શક્યેતિ ।
જનસંબન્ધાચ્ચેતિ પૂર્વભાષ્યે નરેષુ પઞ્ચજનશબ્દસ્ય રૂઢિમાશ્રિત્ય પ્રાણાદિષુ લક્ષણોક્તા ।
ઇહ તુ પ્રૌઢિવાદેન પ્રાણાદિષુ રૂઢિરુચ્યત ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
સંગૃહીતં વિવૃણોતિ- પ્રસિદ્ધેત્યાદિના ।
ઽઉદ્ભિદા યજેત પશુકામઃઽઇત્યત્રોદ્ભિત્પદં વિધેયગુણાર્થકં કર્મનામધેયં વેતિ સંશયે ખનિત્રાદાવુદ્ભિત્પદસ્ય પ્રસિદ્ધેર્યાગનામત્વે પ્રસિદ્ધિવિરોધાજ્જ્યોતિષ્ટોમે ગુણવિધિરિતિ પ્રાપ્તે રાદ્ધાન્તઃ-યજેત યાગેનેષ્ટં ભાવયેદિત્યર્થઃ ।
તતશ્ટોદ્ભિદેત્યપ્રસિદ્ધસ્ય તૃતીયાન્તસ્ય યાગેનેત્યનેન પ્રસિદ્ધાર્થકેન સામાનાધિકરણ્યેન તન્નામત્વં નિશ્ચીયતે, ઉદ્ભિનત્તિ પશૂન્સાધયતીતિ પ્રસિદ્ધેરવિરોધાદપેરકૃતજ્યોતિષ્ટોમે ગુણવિધ્યયોગાત્, તદ્વિધૌ ચોદ્ભિદાખ્યગુણવતા યાગેનેતિ મત્વર્થસંબન્ધલક્ષણાપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ કર્મનામૈવોદ્ભિત્પદમ્ ।
તથા છિનત્તીતિ પ્રસિદ્ધાર્થચ્છેદનયોગ્યાર્થકશબ્દસમભિવ્યાહારાદ્દારુવિશેષો યૂપશબ્દાર્થઃ કરોતીતિ સમભિવ્યાહારાદ્વેદિશબ્દાર્થઃ સંસ્કારયોગ્યસ્થણ્ડિલવિશેષ ઇતિ ગમ્યતે ।
તથા પ્રસિદ્ધાર્તકપ્રાણાદિશબ્દસમભિવ્યાહારાત્ પઞ્ચજનશબ્દઃ પ્રાણાદ્યર્થક ઇતિ નિશ્ચીયત ઇત્યર્થઃ ।
એકદેશિનાં મતદ્વયમાહ- કૈશ્ચિદિત્યાદિના ।
શૂદ્રાયાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો નિષાદઃ ।
શ્રુત્યા પઞ્ચજનશબ્દસ્યાર્થાન્તરમાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
પાઞ્ચજન્યયા પ્રજયા વિશતીતિ વિટ્ તયા વિશાપુરુષરૂપયેન્દ્રસ્યાહ્વાનાર્થં ઘોષાઃ સૃષ્ટા ઇતિ યત્તદ્યુક્તં, ઘોષાતિરેકેણેન્દ્રાહ્વાનાયોગાદિતિ શ્રુત્યનુસારેણ પ્રજામાત્રગ્રહે ઽપિ ન વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
સૂત્રવિરોધમાશઙ્ક્યાહ- આચાર્યસ્ત્વિતિ ।
અતઃ સાંખ્યતત્ત્વાતિરિક્તયત્કિઞ્ચિત્પરતયા પઞ્ચજનશબ્દવ્યાખ્યાયામવિરોધ ઇતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.3.13
ભવેયુસ્તાવત્પ્રાણાદયઃ પઞ્ચજના માધ્યન્દિનાનાં યે ઽન્નં પ્રાણાદિષ્વામનન્તિ ।
કાણ્વાનાં તુ કથં પ્રાણાદયઃ પઞ્ચજના ભવેયુર્યે ઽન્નં પ્રાણાદિષુ નામનન્તીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
જ્યોતિષૈકેષામ્ અસત્યન્ને । બ્બ્સ્_1,4.13 ।
અસત્યપિ કાણ્વાનામન્ને જ્યોતિષા તેષાં પઞ્ચસંખ્યા પૂર્યેત ।
તે ઽપિ હિ ઽયસ્મિન્પઞ્ચ પઞ્ચજનાઃ ઇત્યતઃ પૂર્વસ્મિન્મન્ત્રે બ્રહ્મસ્વરૂપનિરૂપણાયૈવ જ્યોતિરધીયતે- ઽતદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિઃઽ ઇતિ ।
કથં પુનરુભયેષામપિ તુલ્યવદિદં જ્યોતિઃ પઠ્યમાનં સમાનમન્ત્રગતયા પઞ્ચસંખ્યયા કેષાઞ્ચિદ્ગ્રૃહ્યતે કેષાઞ્ચિન્નેતિ ।
અપેક્ષાભેદાદિત્યાહ ।
માધ્યન્દિનાનાં હિ સમાનમન્ત્રપઠિતપ્રાણાદિપઞ્ચજનલાભાન્નાસ્મિન્મન્ત્રાન્તરપઠિતે જ્યોતિષ્વપેક્ષા ભવતિ ।
તદલાભાત્તુ કાણ્વાનાં ભવત્યપેક્ષા ।
અપેક્ષાભેદાચ્ચ સમાને ઽપિ મન્ત્રે જ્યોતિષો ગ્રહણાગ્રહણે ।
યથા સમાને ઽપ્યતિરાત્રે વચનભેદાત્ષોડષિનો ગ્રહણાગ્રહણે તદ્વત્ ।
તદેવં ન તાવચ્છ્રુતિપ્રસિદ્ધિઃ કાચિત્પ્રધાનવિષયાસ્તિ ।
સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધી તુ પરિહરિષ્યેતે

fન્: અત્ર ષોડશિગ્રહણાગ્રહણવદ્વાક્યભેદાજ્જ્યોતિષો વિકલ્પઃ ।
શઙ્કોત્તરત્વેન સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- ભવેયુરિતિ ।
જ્યોતિષાં સૂર્યાદીનાં જ્યોતિસ્તદ્બ્રહ્મ દેવા ઉપાસત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વિદં ષષ્ઠ્યન્તજ્યોતિઃપદોક્તં સૂર્યાદિકં જ્યોતિઃ શાખાદ્વયે ઽપ્યસ્તિ, તત્કાણ્વાનાં પઞચત્વપૂરણાય ગૃહ્યતે નાન્યેષામિતિ વિકલ્પો ન યુક્ત ઇતિ શઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
આકાઙ્ક્ષાવિશેષાદ્વિકલ્પો યુક્ત ઇત્યાહ સિદ્ધાન્તી- અપેક્ષેતિ ।
યથા અતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિ ન ગૃહ્ણાતિ ઇતિ વાક્યભેદાદ્વિકલ્પસ્તદ્વચ્છાખાભેદેનાન્નપાઠાપાઠાભ્યાં જ્યોતિષો વિકલ્પ ઇત્યર્થઃ ।
નનુ ક્રિયાયાં વિકલ્પો યુક્તો ન વસ્તુનીતિ ચેત્ ।
સત્યમ્ ।
અત્રાપિ શાખામેદેન સાન્ના જ્યોતિઃસહિતા વા પઞ્ચ પ્રાણાદયો યત્ર પ્રતિષ્ઠિતાસ્તન્મનસાનુદ્રષ્ટવ્યમિતિ ધ્યાનક્રિયાયાં વિકલ્પોપપત્તિરિત્યનવદ્યમ્ ।
ઉક્તં પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વમુપસંહરતિ- તદેવમિતિ ।
તથાપિ સ્મૃતિયુક્તિભ્યાં પ્રધાનમેવ જગત્કારણમિત્યત આહ- સ્મૃતીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.3.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.4.14
4 કારણત્વાધિકરણમ્. સૂ. 14-15
કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ યથાવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ । બ્બ્સ્_1,4.14 ।
પ્રતિપાદિતં બ્રહ્મણો લક્ષણમ્ ।
પ્રતિપાદિતં ચ બ્રહ્મવિષયં ગતિસામાન્યં વેદાન્તવાક્યાનામ્ ।
પ્રતિપાદિતં ચ પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વમ્ ।
તત્રેદમપરમાશઙ્કતે- ન જન્માદિકરણત્વં બ્રહ્મણો બ્રહ્મવિષયં વા ગતિસામાન્યં વેદાન્તવાક્યાનાં પ્રતિપત્તું શક્યમ્ ।
કસ્માત્ ।
વિગાનદર્શનાત્ ।
પ્રતિવેદાન્તં હ્યન્યાન્યા સૃષ્ટિરુપલભ્યતે ક્રમાદિવૈચિત્ર્યાત્ ।
તથાહિ- ક્વચિત્ ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાકાશાદિકાસૃષ્ટરામ્નાયતે ।
ક્વચિત્તેજાદિકા- ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇતિ ।
ક્વચિત્પ્રાણાદિકા- ઽસ પ્રાણમસૃજત પ્રાણાચ્છ્રદ્ધામ્ઽ (પ્ર. 6.4) ઇતિ ક્વચિદક્રમેણૈવ લોકાનામુત્પત્તિરામ્નાયતે- સ ઇમાંલ્લોકાનસૃજત ।
અમ્ભો મરીચીર્મરમાપઃ (ઐ. ઉ. 4.2.1) ઇતિ ।
તથા ક્વચિદસત્પૂર્વિકા સૃષ્ટિઃ પઠ્યતે- ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્તતો વૈ સદાજયતઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ ।
અસદેવેદમગ્ર આસીત્તત્સદાસીત્તત્સમભવત્ (છા. 3.19.1) ઇતિ ચ ।
ક્વચિદસદ્વાદનિરાકરણેન સત્પૂર્વિકા પ્રક્રિયા પ્રતિજ્ઞાયતે- ઽતદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽકુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવં સ્યાદિતિ હોવાચ કથમસતઃ સજ્જાયેતેતિ સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 6.2.1,2) ઇતિ ।
ક્વચિત્સ્વયઙ્કર્તૃકૈવ વ્યાક્રિયા જગતો નિગદ્યતે- ઽતદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્તન્નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાક્રિયતઽ (બૃ. 1.4.7) ઇતિ ।
એવમનેકધા વિપ્રતિપત્તિર્વસ્તુનિ ચ વિકલ્પસ્યાનુપપત્તેર્ન વેદાન્તવાક્યાનાં જગત્કારણાવધારણપરતા ન્યાય્યા ।
સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધાયાં તુ કારણાન્તરપરિગ્રહો ન્યાય્ય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સત્યપિ પ્રતિવેદાન્તં સૃજ્યમાનેષ્વાકાશાદિષુ ક્રમાદિદ્વારકે વિગાને ન સ્રષ્ટરિ કિઞ્ચિદ્વિગાનમસ્તિ ।
કુતઃ ।
યથા વ્યપદિષ્ટોક્તેઃ ।
યથાભૂતો હ્યેકસ્મિન્વેદાન્તે સર્વજ્ઞઃ સર્વેશ્વરઃ સર્વાત્મૈકો ઽદ્વિતીયઃ કારણત્વેન વ્યપદિષ્ટસ્તથાભૂત એવ વેદાન્તાન્તરેષ્વપિ વ્યપદિશ્યતે ।
તદ્યથા- ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ.2.1) ઇતિ ।
અત્ર તાવજ્જ્ઞાનશબ્દેન પરેણ ચ તદ્વિષયેણ કામયિતૃત્વવચનેન ચેતનં બ્રહ્મ ન્યરૂપયદપરપ્રયોજ્યત્વેનેશ્વરં કારણમબ્રવીત્ ।
તદ્વિષયેણૈવ પરેણાત્મશબ્દેન શરીરાદિકોશપરંપરયા ચાન્તરનુપ્રવેશનેન સર્વેષામન્તઃ પ્રત્યગાત્માનં નિરધારયત્ ।
ઽબહુ સ્યા પ્રજાયેયઽ(તૈ. 2.6) ઇતિ ચાત્મવિષયેણ બહુભવનાનુશંસનેન સૃજ્યમાનાનાં વિકારાણાં સ્રષ્ટુરભેદમભાષત ।
તથા ઽઇદં સર્વમસૃજત યદિદં કિઞ્ચઽ (તૈ.2.6) ઇતિ સમસ્તજગત્સૃષ્ટિનિર્દેશેન પ્રાખ્સૃષ્ટેરદ્વિતીયં સ્રષ્ટારમાચષ્ટે ।
તદત્ર યલ્લક્ષણં બ્રહ્મ કારણત્વેન વિજ્ઞાતં તલ્લક્ષણમેવાન્યત્રાપિ વિજ્ઞાયતે- ઽસદેવ સેમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.1,3) ઇતિ ।
તથા ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીન્નાન્યકિઞ્ચન મિષત્ ।
સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજૈઽ (ઐ.ઉ. 4.1.1,2) ઇતિ ચ ।
એવઞ્જાતીયકસ્ય કારણસ્વરૂપનિરૂપણપરસ્ય વાક્યજાતસ્ય પ્રતિવેદાન્તમવિગીતાર્થત્વાત્ ।
કાર્યવિષયં તુ વિગાનં દૃશ્યતે ક્વચિદાકાશાદિકા સૃષ્ટિઃ ક્વચિત્તેજાદિકેત્યેવઞ્જાતીયકમ્ ।
નચ કાર્યવિષયેણ વિગાનેન કારણમપિ બ્રહ્મ સર્વવેદાન્તેષ્વવિગીતમધિગમ્યમાનમવિવક્ષિતં ભવિતુમર્હતીતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
સમાધસ્યતિ ચાચાર્યઃ કાર્યવિષયમપિ વિગાનં ઽન વિયદશ્રુતેઃઽ (બ્ર.સૂ. 2.3.1) ઇત્યારભ્ય ભવેદપિ કાર્યસ્ય વિગીતત્વમપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
નહ્યયં સૃષ્ટ્યાદિપ્રપઞ્ચઃ પ્રતિપાદયિષિતઃ ।
નહિ તત્પ્રતિબદ્ધઃ ક્વચિત્પુરુષાર્થો દૃશ્યતે શ્રૂયતે વા ।
નચ કલ્પયિતું શક્યતે, ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં તત્ર તત્ર બ્રહ્મવિષયૈર્વાક્યૈઃ સાકમેકવાક્યતાયા ગમ્યમાનત્વાત્ ।
દર્શયતિ ચ સૃષ્ટ્યાદિપ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થતામ્- ઽઅન્નેન સોમ્ય શુઙ્ગેનાપો મૂલમન્વિચ્છદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મુલમન્વિચ્છ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છઽ (છા.6.8.4) ઇતિ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ કાર્યસ્ય કારણેનાભેદં વદિતું સૃષ્ટ્યાદિપ્રપઞ્ચઃ શ્રાવ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
તથાચ સંપ્રદાયવિદો વદન્તિ- ઽમૃલ્લોહવિસ્ફુલિઙ્ગાદ્યૈઃ સૃષ્ટિર્યા ચોદિતાન્યથા ।
ઉપાયઃ સો ઽવતારાય નાસ્તિ ભેદઃ કથઞ્ચન ॥
ઽ (માણ્ડૂ. 3.15) ઇતિ ।
બ્રહ્મપ્રતિપત્તિપ્રતિબદ્ધં તુ ફલં શ્રૂયતે- ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ (તૈ. 2.1) ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽ (છા. 7.1.3) ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિઽઽ (શ્વં. 3.8) ઇતિ ।
પ્રત્યક્ષાવગમં ચેદં ફલમ્ ।
ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યસંસાર્યાત્મત્વપ્રતિપત્તૌ સત્યાં સંસાર્યાત્મત્વવ્યાવૃત્તેઃ

fન્: આદિગ્રહણાદક્રમો ઽપિ ગૃહ્યતે ।
અંમયશરીરપ્રચુરસ્વર્ગલોકો ઽમ્ભઃશબ્દાર્થઃ ।
સૂર્યરશ્મિવ્યાપ્તો ઽન્તરિક્ષલોકો મરીચયઃ ।
મરો મરણધર્મા મર્ત્યઃ ।
અબ્બહુલાઃ પાતાલલોક આપ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
પ્રક્રિયા સૃષ્ટિઃ ।
તત્ તત્ર કારણે ।
એકે બાહ્યાઃ ।
તદ્વિષયેણ બ્રહ્મવિષયેણ ।
મિષત્ સવ્યાપારમ્ ।
અવિરુદ્ધાર્થકત્વાત્ ।
શુઙ્ગેન કાર્યેણ ।
અન્યથાન્યથેતિ વીપ્સા દ્રષ્ટવ્યા ।
અવતારાય બ્રહ્મધીજન્મને ।
અતસ્તદન્યથાત્વે ઽપિ બ્રહ્મણિ ન ભેદઃ ।
જ્ઞેયે વિગાનં ન ।
કારણત્વેન ચાકાશાદિષુ તથવ્યપદિષ્ટોક્તેઃ ।
પૂર્વગ્રન્થેનાસ્ય સંગતિં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- પ્રતિપાદિતમિતિ ।
અધિકરણત્રયેણ પ્રધાનસ્યાશ્રૌતત્વોક્ત્યા જગત્કારણત્વલક્ષણેન બ્રહ્મણ એવ બુદ્ધિસ્થતા, તસ્મિન્નેવ બુદ્ધિસ્થે નિર્વિશેષે બ્રહ્મણિ વેદાન્તાનાં સમન્વય ઇતિ સાધિતં પૂર્વસૂત્રસંદર્ભેણ ।
તત્ર લક્ષણસમન્વયયોરસિદ્ધિરેવ, શ્રુતીનાં વિરોધદર્શનાદિત્યાક્ષેપરૂપાં તેનાસ્ય સંગતિમાહ- તત્રેતિ ।
ન ચાવિરોધચિન્તાયા દ્વિતીયાધ્યાયે સંગતિર્નાસ્મિન્નધ્યાય ઇતિ વાચ્યં, સિદ્ધે સમન્વયે સ્મૃત્યાદિમાનાન્તરવિરોધનિરાસસ્ય દ્વિતીયાધ્યાયાર્થત્વાત્, તત્પદવાચ્યજગત્કારણવાદિશ્રુતીનાં મિથો વિરોધાદ્વાચ્યાર્થાનિર્ણયેન લક્ષ્યે સમન્વયાસિદ્ધૌ પ્રાપ્તાયાં તત્સાધકાવિરોધચિન્તાયા અત્રૈવ સંગતત્વાત્ ।
ન ચૈવં સૃષ્ટિશ્રુતીનામપ્યવિરોધો ઽત્રૈવ ચિન્તનીય ઇતિ વાચ્યમ્, સ્વપ્નવત્કલ્પિતસૃષ્ટૌ વિરોધસ્યૈવાભાવાત્ ।
કિમર્થં તર્હિ દ્વિતીયે તચ્ચિન્તનં, સ્થૂલબુદ્ધિસમાધાનાર્થમિતિ બ્રૂમઃ ।
ઇહ તુ સૂક્ષ્મદૃશાં વાક્યાર્થે સમન્વયજ્ઞાનાય તત્પદાર્થશ્રુતિવિરોધઃ પરિહ્રિયતે ।
તદ્યપિ ત્વંપદાર્થશ્રુતિવિરોધો ઽત્ર પરિહર્તવ્યઃ તથાપિ પ્રથમસૂત્રેણ બન્ધમિથ્યાત્વસૂચનાદવિરોધઃ સિદ્ધઃ ।
પ્રપઞ્ચસ્તુ સ્થૂલબુદ્ધિસમાધનપ્રસઙ્ગેન ભવિષ્યતીતિ મન્યતે સૂત્રકારઃ ।
અત્ર જગત્કારણશ્રુતયો વિષયઃ ।
તાઃ કિં બ્રહ્મણિ માનં ન વેતિ સંશયે ઽન્નજ્યોતિષોઃ સંખ્યાદૃષ્ટિક્રિયાયાં વિકલ્પે ઽપિ કારણે વસ્તુન્યસદ્વા સદ્વા કારણમિત્યાદિવિકલ્પાસંભવાદપ્રામાણ્યમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયન્નુક્તાક્ષેપં વિવૃણોતિ- પ્રતિવેદાન્તમિત્યાદિના ।
વેદાન્તાનાં સમન્વયસાધનાચ્છ્રુત્યધ્યાયસંગતિઃ ।
અસદાદિપદાનાં સત્કારણે સમન્વયોક્તેઃ પાદસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે સમન્વયાસિદ્ધિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
ક્રમાક્રમાભ્યાં સૃષ્ટિવિરોધં તાવદ્દર્શયતિ- તથાહિ ક્વચિદિત્યાદિના ।
સ પરમાત્મા લોકાનસૃજત ।
અંમયશરીરપ્રચુરસ્વર્ગલોકો ઽમ્ભઃ શબ્દાર્થઃ ।
સૂર્યરશ્મિમવ્યાપ્તો ઽન્તરિક્ષલોકો મરીચયઃ ।
મરો મર્ત્યલોકઃ ।
અબ્બહુલાઃ પાતાલલોકા આપ ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
સૃષ્ટિવિરોધમુક્ત્વા કારણવિરોધમાહ- તથેતિ ।
અસદનભિવ્યક્તનામરૂપાત્મકં કારણં, તતઃ કારણાત્સદભિવ્યક્તમ્ ।
એતત્તુલ્યાર્થં છાન્દોગ્યવાક્યમાહ- અસદેવેતિ ।
કિં શૂન્યમેવ, નેત્યાહ- તત્સદિતિ ।
અબાધિતં બ્રહ્મૈવાસીદિત્યર્થઃ ।
તદ્બ્રહ્માત્મના સ્થિતં જગત્સૃષ્ટિકાલે સમ્યગભિવ્યક્તમભવત્ ।
પ્રક્રિયા સૃષ્ટિઃ ।
તત્તત્ર કારણે ।
એકે બાહ્યાઃ ।
તેષાં મતં શ્રુતિરેવ દૂષયતિ- કુત ઇતિ ।
કુત એવંપદયોરર્થમાહ- કથમિતિ ।
સ્વતમાહ- સદિતિ ।
તદિદં જગદ્ધ કિલ તર્હિ પ્રાક્કાલે ઽવ્યાકૃતં કારણાત્મકામાસીત્ ।
શ્રુતીનાં વિરોધમુપસંહરતિ- એવમિતિ ।
કિમત્ર ન્યાય્યમિત્યાશઙ્ક્ય માનાન્તરસિદ્ધપ્રધાનલક્ષકત્વં વેદાન્તાનાં ન્યાય્યમિત્યાહ- સ્મૃતીતિ ।
તત્ર સૃષ્ટૌ વિરોધમઙ્ગીકૃત્ય સ્રષ્ટરિ વિરોધં પરિહરતિ- સત્યપીતિ ।
આકાશાદિષુ બ્રહ્મણઃ કારણત્વે વિરોધો નૈવાસ્તીતિ પ્રતિજ્ઞાયાં હેતુમાહ- કુત ઇતિ ।
યથાભૂતત્વમેવાહ- સર્વજ્ઞ ઇતિ ।
કારણસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિકં પ્રતિવેદાન્તં દૃશ્યત ઇત્યાહ- તદ્યથેત્યાદિના ।
તદ્વિષયેણ બ્રહ્મવિષયેણ ।
ચેતનં સર્વજ્ઞમ્ ।
ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽઇતિ શ્રુતેરપરપ્રયોજ્યત્વમ્ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મનઃઽઇતિ પ્રત્યગાત્મત્વમ્ ।
સ્વસ્ય બહુરૂપત્વકામનયા સ્થિતિકાલે ઽપ્યદ્વિતીયત્વમ્ ।
યથા તૈત્તિરીયકે સર્વજ્ઞત્વાદિકં કારણસ્ય તથા છાન્દોગ્યાદાવપિ દૃશ્યત ઇત્યાહ- તદત્ર યલ્લક્ષણમિતિ ।
મિષત્સવ્યાપારમ્ ।
અવિગીતાર્થત્વાદવિરુદ્ધાર્થકત્વાત્ કારણે નાસ્તિ વિપ્રતિપત્તિરિતિ શેષઃ ।
તથાપિ કાર્યે વિરોધાત્કારણે ઽપિ વિરોધઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- કાર્યવિષયં ત્વિત્યાદિના ।
સ્વપ્નસૃષ્ટીનાં પ્રત્યહમન્યથાત્વેન સો ઽહમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને દ્રષ્ટર્યપિ નાનાત્વં પ્રસજ્યેતેત્યાહ- અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
સૃષ્ટિવિરોધમઙ્ગીકૃત્ય સ્રષ્ટરિ ન વિરોધ ઇત્યુક્તમ્ ।
અધુનાઙ્ગીકારં જ્યજતિ- સમાધાસ્યતિ ચેતિ ।
કિમર્થં તર્હિ શ્રુતયઃ સૃષ્ટિમન્યથાન્યથા વદન્તીત્યાશઙ્ક્ય સૃષ્ટાવતાત્પર્યજ્ઞાપનાયેત્યાહ- ભવેદિત્યાદિના ।
અતાત્પર્યાર્થવિરોધો ન દોષાયેત્યતાત્પર્યં સાધયતિ- નહીતિ ।
ફલવદ્બ્રહ્મવાક્યશેષત્વેન સૃષ્ટિવાક્યાનામર્થવત્ત્વસંભવાન્ન સ્વાર્થે પૃથક્ફલં કલ્પ્યં, વાક્યભેદાપત્તેરિત્યાહ- નચ કલ્પયિતુમિતિ ।
ન્યાયાદેકવાક્યત્વં સિદ્ધં શ્રુતિરપિ દર્શયતીત્યાહ- દર્શયતિ ચેતિ ।
શુઙ્ગેન કાર્યેણ લિઙ્ગેન કારણબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વં સૃષ્ટિશ્રુતીનામુક્ત્વા કારણસ્યાદ્વયત્વજ્ઞાનં ફલાન્તમાહ- મૃદાદીતિ ।
એવં નિષ્ફલાયામન્યાર્થાયાં સૃષ્ટૌ તાત્પર્યાભાવાદ્વિરોધો ન દોષ ઇત્યત્ર વૃદ્ધસંમતિમાહ- તથાચેતિ ।
અન્યથાન્યથેતિ વીપ્સા દ્રષ્ટવ્યા ।
અવતારાય બ્રહ્માધિજન્મને ।
અતસ્તદન્યથાત્વે ઽપિ બ્રહ્મણિ ન ભેદઃ ।
જ્ઞેયે ન વિગાનમિત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય સૃષ્ટિશેષિત્વમુક્તં, તન્નિર્વાહાય તસ્ય ફલમાહ- બ્રહ્મેતિ ।
મૃત્યુમત્યેતીત્યન્વયઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.4.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.4.15
યત્પુનઃ કારણવિષયં વિગાનં દર્શિતમ્- ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યાદિ તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે-
સમાકર્ષાત્ । બ્બ્સ્_1,4.15 ।
ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ નાત્રાસન્નિરાત્મકં કારણત્વેન શ્રાવ્યતે ।
યતઃ ઽઅસન્નેવ સ ભવતિ ।
અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ ।
સન્તમેનં તતો વિદુઃઽ ઇત્યસદ્વાદાપવાદેનાસ્તિત્વલક્ષણં બ્રહ્માન્નમયાદિકોશપરમ્પરયા પ્રત્યગાત્માનં નિર્ધાર્ય ઽસો ઽકામયતઽ ઇતિ તમેવ પ્રકૃતં સમાકૃષ્ય સપ્રપઞ્ચાં સૃષ્ટિં તસ્માચ્છ્રાવયિત્વા ઽતત્સત્યમિત્યાચક્ષતેઽ ઇતિ ચોપસંહૃત્ય ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિઽ ઇતિ તસ્મિન્નેવ પ્રકૃતેર્ઽથે શ્લોકમિમમુદાહરતિ- ઽઅસદ્વા ઇદમગ્ર આસીત્ઽ ઇતિ ।
યદિ ત્વસન્નિરાત્મકમસ્મિઞ્છ્લોકે ઽભિપ્રેયેત તતો ઽન્યસમાકર્ષણે ઽન્યસ્યોદાહરણાદસંબદ્ધં વાક્યમાપદ્યેત ।
તસ્માન્નામરૂપવ્યાકૃતવસ્તુવિષયઃ પ્રાયેણ સચ્છબ્દઃ પ્રસિદ્ધ ઇતિ તદ્વ્યાકરણાભાવાપેક્ષયા પ્રાગુત્પત્તેઃ સદેવ બ્રહ્માસદિવાસીદિત્યુપચર્યતે ।
એષૈવ ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 3.19.1) ઇત્યત્રાપિ યોજના ।
ઽતત્સદાસીત્ઽ ઇતિ સમાકર્ષણાત્ ।
અત્યન્તાભાવાભ્યુપગમે હિ તત્સદાસીદિતિ કિં સમાકૃષ્યેત ।
ઽતદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યત્રાપિ ન શ્રુત્યન્તરાભિપ્રાયેણાયમેકીયમતોપન્યાસઃ ।
ક્રિયાયામિવ વસ્તુનિ વિકલ્પસ્યાસંભવાત્ ।
તસ્માચ્છ્રુતિપરિગૃહીતસત્પક્ષદાર્ઢ્યાયૈવાયં મન્દમતિપરિકલ્પિતસ્યાસત્પક્ષસ્યોપન્યસ્ય નિરાસ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
ઽતદ્ધેદં તર્હ્યવ્યાકૃતમાસીત્ઽ (બૃ. 1.4.7) ઇત્યત્રાપિ ન નિરધ્યક્ષસ્ય જગતો વ્યાકરણં કથ્યતે, ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આનખાગ્રેભ્યઃઽ ઇત્યધ્યક્ષસ્ય વ્યાકૃતકાર્યાનુપ્રવેશિત્વેન સમાકર્ષાત્ ।
નિરધ્યક્ષે વ્યાકરણાભ્યુપગમે હ્યનન્તરેણ પ્રકૃતાવલમ્બના સ ઇત્યનેન સર્વનામ્ના કઃ કાર્યાનુપ્રવેશિત્વેન સમાકૃષ્યેત ।
ચેતનસ્ય ચાયામાત્મનઃ શરીરે ઽનુપ્રવેશઃ શ્રૂયતે ।
પ્રવિષ્ટસ્ય ચેતનત્વશ્રવણાત્ ઽપશ્યંશ્ચક્ષુઃ શૃણ્વઞ્શ્રોત્રં મન્વાનો મનઃઽ ઇતિ ।
અપિચ યાદૃશમિદમદ્યત્વે નામરૂપાભ્યાં વ્યાક્રિયમાણં જગત્સાધ્યક્ષં વ્યાક્રિયત એવમાદિસર્ગે ઽપીતિ ગમ્યતે ।
દૃષ્ટવિપરીતકલ્પનાનુપપત્તેઃ ।
શ્રુત્યન્તરમપિ ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6. 3.2) ઇતિ સાધ્યક્ષામેવ જગતો વ્યાક્રિયાં દર્શયતિ ।
વ્યાક્રિયત ઇત્યપિ કર્મકર્તરિ લકારઃ સત્યેવ પરમેશ્વરે વ્યાકર્તરિ સૌકર્યમપેક્ષ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યથા લૂયતે કેદારઃ સ્વયમેવેતિ સત્યેવ પૂર્ણકે લવિતરિ ।
યદ્વા કર્મણ્યેવૈષ લકારોર્ઽથાક્ષિપ્તં કર્તારમપેક્ષ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
યથા ગમ્યતે ગ્રામ ઇતિ

fન્: તત્ તત્ર બ્રહ્મણિ ।
શ્લોકો મન્ત્રઃ ।
અધ્યક્ષઃ કર્તા ।
ચક્ષુર્દ્રષ્ટા, શ્રોત્રં શ્રોતા, મનો મન્તેત્યુચ્યતે ।
અદ્યત્વે ઇદાનીમ્ ।
એવં સૃષ્ટિદ્વારકં વિરોધમુત્સૂત્રં સમાધાય કારણસ્ય સદસત્ત્વાદિના સાક્ષાચ્છ્રુતિવિરોધનિરાસાર્થં સૂત્રમાદત્તે- યત્પુનરિતિ ।
યતો ઽસ્તિત્વલક્ષણં બ્રહ્મ નિર્ધાર્ય તસ્મિન્નેવ શ્લોકમુદાહરતિ, અતો ઽત્ર શ્લોકે નિરાત્મકમસન્ન શ્રાવ્યત ઇતિ યોજના ।
તત્ તત્ર સદાત્મનિ શ્લોકો મન્ત્રો ભવતિ ।
સદાત્મસમાકર્ષાદતીન્દ્રિયાર્થકાસત્પદેન બ્રહ્મ લક્ષ્યત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
નચ પ્રધાનમેવ લક્ષ્યતામિતિ વાચ્યમ્ ।
ચેતનાર્થકબ્રહ્માદિશબ્દાનામનેકેષાં લક્ષણાગૌરવાદિતિ ભાવઃ ।
તૈત્તિરીયકશ્રુતૌ સૂત્રં યોજયિત્વા છાન્દોગ્યાદૌ યોજયતિ- એષૈવેતિ ।
સદેકાર્થકતત્પદેન પૂર્વોક્તાસતઃ સમાકર્ષાન્ન શૂન્યત્વમિત્યર્થઃ ।
નન્વસત્પદલક્ષણા ન યુક્તા, શ્રુતિભિરેવ સ્વમતભેદેનોદિતાનુદિતહોમવદ્વિકલ્પસ્ય દર્શિતત્વાદિત્યત આહ- તદ્ધૈક ઇતિ ।
એકે શાખિન ઇત્યર્થો ન ભવતિ, કિન્તુ અનાદિસંસારચક્રસ્થા વેદબાહ્યા ઇત્યર્થઃ ।
શૂન્યનિરાસેન શ્રુતિભિઃ સદ્વાદસ્યૈવેષ્ટત્વાત્તાસાં વિરોધસ્ફૂર્તિનિરાસાય લક્ષણા યુક્તેતિ ભાવઃ ।
યદુક્તં ક્વચિદકર્તૃકા સૃષ્ટિઃ કથિતેતિ, તન્નેત્યાહ- તદ્ધેદમિતિ ।
અધ્યક્ષઃ કર્તા ।
નનુ કર્ત્રભાવ એવ પરામૃશ્યત ઇત્યત આહ- ચેતનસ્ય ચાયમિતિ ।
ચક્ષુર્દ્રષ્ટા, શ્રોત્રં શ્રોતા, મનો મન્તેત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આદ્યકાર્યં સકર્તૃકં, કાર્યત્વાત્, ઘટવદિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અદ્યત્વે ઇદાનીમ્ ।
નનુ કર્મકારકાદન્યસ્ય કર્તુઃ સત્ત્વે કર્મણ એવ કર્તૃવાચિલકારો વિરુદ્ધ ઇત્યત આહ- વ્યાક્રિયત ઇતિ ।
અનાયાસેન સિદ્ધિમપેક્ષ્ય કર્મણઃ ।
કર્તૃત્વમુપચર્યત ઇત્યર્થઃ ।
વ્યાક્રિયતે જગત્સ્વયમેવ નિષ્પન્નમિતિ વ્યાખ્યાય કેનચિદ્વ્યાકૃતમિતિ વ્યાચષ્ટે- યદ્વેતિ ।
અતઃ શ્રુતીનામવિરોધાત્કારણદ્વારા સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.4.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.5.16
5 બાલક્યાધિકરણમ્ । સૂ. 16-18
જગદ્વાચિત્વાત્ । બ્બ્સ્_1,4.16 ।
કૌષીતકિબ્રાહ્મણે બાલાક્યજાતશત્રુસંવાદે શ્રૂયતે- ઽયો વૈ બાલાક એતેષાં કર્તા યસ્ય વૈ તત્કર્મ સ વેદિતવ્યઃઽ (કૌ. બ્રા. 4.19) ઇતિ ।
તત્ર કિં જીવો વેદિતવ્યત્વેનોપદિશ્યત ઉત મુખ્યઃ પ્રાણ ઉત પરમાત્મેતિ વિશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાણ ઇતિ ।
કુતઃ ।
ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽ ઇતિ શ્રવણાત્ ।
પરિસ્પન્દલક્ષણસ્ય ચ કર્મણઃ પ્રાણાશ્રયત્વાત્ ।
વાક્યશેષે ચ ઽઅથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ ઇતિ પ્રાણશબ્દદર્શનાત્ ।
પ્રાણશબ્દસ્ય ચ મુખ્યે પ્રાણે પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
યે ચૈતે પુરસ્તાદ્ધાલાકિના ઽઆદિત્યે પુરુષશ્ચન્દ્રમસિ પુરુષઃઽ ઇત્યેવમાદયઃ પુરુષા નિર્દિષ્ટાસ્તેષામપિ ભવતિ પ્રાણઃ કર્તા પ્રાણાવસ્થાવિશેષત્વાદિત્યાદિદેવતાત્મનામ્ ।
ઽકતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણ ઇતિ સ બ્રહ્મ ત્યદિત્યાચક્ષતે (બૃ. 3.9.9) ઇતિ શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેઃ ।
જીવો વાયમિહ વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે ।
તસ્યાપિ ધર્માધર્મલક્ષણં કર્મ શક્યતે શ્રાવયિતુમ્ ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽ ઇતિ ।
સો ઽપિ ભોક્તૃત્વાદ્ભોગોપકરણભૂતાનામેતેષાં પુરુષાણાં કર્તોપપદ્યતે ।
વાક્યશેષે ચ જીવલિઙ્ગમવગમ્યતે ।
યત્કારણં વેદિતવ્યતયોપન્યસ્તસ્ય પુરુષાણાં કર્તુર્વેદનાયોપેતં બાલાકિં પ્રતિ બુબોધયિષુરજાતશત્રુઃ સુપ્તં પુરુષમામન્ત્ર્યામન્ત્રણશબ્દાશ્રવણાત્પ્રાણાદીનામભોક્તૃત્વં પ્રતિબોધ્ય યષ્ટિઘાતોત્થાનાત્પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તં જીવં ભોક્તારં પ્રતિબોધયતિ ।
તથા પરસ્તાદપિ જીવલિઙ્ગમવગમ્યતે- ઽતદ્યથા શ્રેષ્ઠી સ્વૈર્ભુઙ્ક્તે યથા વા સ્વાઃ શ્રેષ્ઠિન ભુઞ્જન્ત્યેવમેવૈષ પ્રજ્ઞાત્મૈતૈરાત્મભિર્ભુઙ્ક્તે એવમેવૈત આત્માન એતમાત્માનં ભુઞ્જન્તિઽ (કૌ. બ્રા. 4.20) ઇતિ ।
પ્રાણભૃત્ત્વાચ્ચ જીવસ્યોપપન્નં પ્રાણશબ્દત્વમ્ ।
તસ્માજ્જીવમુખ્યપ્રાણયોરન્યતર ઇહ ગ્રહણીયો ન પરમેશ્વરઃ, તલ્લિઙ્ગાનવગમાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમેશ્વર એવાયમેતેષાં પુરુષાણાં કર્તા સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
ઉપક્રમસામર્થ્યાત્ ।
ઇહ હિ બાલાકિરજાતશત્રુણા સહ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽ ઇતિ સંવદિતુમુપચક્રમે ।
સ ચ કતિચિદાદિત્યાદ્યધિકરણાન્પુરુષાનમુખ્યબ્રહ્મદૃષ્ટિભાજ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં બભૂવ ।
તમજાતશત્રુઃ ઽમૃષા વૈ ખલુ મા સંવદિષ્ટા બ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽ ઇત્યમુખ્ય બ્રહ્મવાદિતયાપોદ્ય તત્કર્તારમન્યં વેદિતવ્યતયોપચિક્ષેપ ।
યદિ સો ઽપ્યમુખ્યબ્રહ્મદૃષ્ટિભાક્ સ્યાદુપક્રમો બાધ્યેત ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવાયં ભવિતુમર્હતિ ।
કર્તૃત્વં ચૈતેષાં પુરુષાણાં ન પરમેશ્વરાદન્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણાવકલ્પતે ।
ઽયસ્ય વૈતત્કર્મઽ ઇત્યપિ નાયં પરિસ્પન્દલક્ષણસ્ય ધર્માધર્મલક્ષણસ્ય વા કર્મણો નિર્દેશઃ ।
તયોરન્યતરસ્યાપ્યપ્રકૃતત્વાત્ ।
અસંશબ્દિતત્વાચ્ચ ।
નાપિ પુરુષાણામયં નિર્દેશઃ ।
એતેષાં પુરુષાણાં કર્તેત્યેવ તેષાં નિર્દિષ્ટત્વાત્ ।
લિઙ્ગવચનવિગાનાચ્ચ નાપિ પુરુષવિષયસ્ય કરોત્યર્થસ્ય ક્રિયાફલસ્ય વાયં નિર્દેશઃ, કર્તૃશબ્દેનૈવ તયોરપપાત્તત્વાત્ ।
પારિશેષ્યાત્પ્રત્યક્ષસંનિહિતં જગત્સર્વનામ્નૈતચ્છબ્દેન નિર્દિશ્યતે ।
ક્રિયત ઇતિ ચ તદૈવ જગત્કર્મ ।
નનુ જગદપ્યપ્રકૃતમસંશબ્દિતં ચ ।
સત્યમેતત્ ।
તથાપ્યસતિ વિશેષોપાદાને સાધારણેનાર્થેન સંનિધાનેન સંનિહિતવસ્તુમાત્રસ્યાયં નિર્દેશ ઇતિ ગમ્યતે ન વિશિષ્ટસ્ય કસ્યચિત્ ।
વિશેષસંનિધાનાભાવાત્ ।
પૂર્વત્ર ચ જગદેકદેશભૂતાનાં પુરુષાણાં વિશેષોપાદાનદવિશેષિતં જગદેવેહોપાદીયત ઇતિ ગમ્યતે ।
એતદુક્તં ભવતિ- ય એતેષાં પુરુષાણાં જગદેકદેશભૂતાનાં કર્તા, કિમનેન વિશેષેણ, યસ્ય કૃત્સ્નમેવ જગદવિશેષિતં કર્મેતિ ।
વાશબ્દ એકદેશાવચ્છિન્નકર્તૃત્વવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
યે બાલાકિના બ્રહ્મત્વાભિમતાઃ પુરુષાઃ કીર્તિતાસ્તેષામબ્રહ્મત્વખ્યાપનાય વિશેષોપાદાનમ્ ।
એવં બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયેન સામાન્યવિશેષાભ્યાં જગતઃ કર્તા વેદિતવ્યતયોપદિશ્યતે ।
પરમેશ્વરશ્ચ સર્વજગતઃ કર્તા સર્વવેદાન્તેષ્વવધારિતઃ

fન્: એતજ્જગદ્યસ્ય કર્મ ।
ક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા કાર્યમિત્યર્થઃ ।
સ પ્રાણઃ ।
ત્યત્ પરોક્ષમ્ ।
યત્કારણં યસ્માજ્જીવં બોધયતિ તસ્માદસ્તિ સુપ્તોત્થાપનં જીવલિઙ્ગમિતિ યોજના ।
બ્રાહ્મણ ભોજયિતવ્યાઃ પરિવ્રાજકશ્ચેત્યુક્તે સામાન્યવિશેષાભ્યાં સંનિહિતસર્વબ્રાહ્મણવત્ ।
જગદ્વાચિત્વાત્ ।
વિષયમાહ- કૌષીતકીતિ ।
બલાકાયા અપત્યં બાલાકિર્બ્રાહ્મણસ્તં પ્રતિ રાજોવાચ- યો વા ઇતિ ।
ન કેવલમાદિત્યાદીનાં કર્તા કિન્તુ સર્વસ્ય જગત ઇત્યાહ- યસ્યેતિ ।
એતજ્જગદ્યસ્ય કર્મ ।
ક્રિયતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા કાર્યમિત્યર્થઃ ।
કર્મેતિશબ્દસ્ય યોગરૂઢિભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વત્રૈકવાક્યસ્થસદાદિશબ્દબલાદસચ્છબ્દો નીતઃ ।
ઇહ તુ વાક્યભેદાત્ ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇતિ બાલાકિવાક્યસ્થબ્રહ્મશબ્દેન પ્રાણાદિશબ્દો બ્રહ્મપરત્વેન નેતુમાશક્ય ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ-- કિં તાવદિતિ ।
પૂર્વપક્ષે વાક્યસ્ય પ્રાણાદ્યુપાસ્તિપરત્વાદ્બ્રહ્મણિ સમન્વયાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે જ્ઞેયે સમન્વયસિદ્ધિરિતિ ફલમ્ ।
અથ સુષુપ્તૌ ।
દ્રષ્ટેતિ શેષઃ ।
શ્રુતં પુરુષકર્તૃત્વં પ્રાણસ્ય કથમિત્યત આહ- યે ચૈત ઇતિ ।
સૂત્રાત્મકપ્રાણસ્ય વિકારઃ સૂર્યાદય ઇત્યત્ર માનમાહ- ક્રતમ ઇતિ ।
યસ્ય મહિમાનઃ સર્વે દેવા ઇતિ પૂર્વવાક્યે દર્શિતં, અતઃ સર્વદેવાત્મકત્વાત્, સ પ્રાણો બ્રહ્મ ।
ત્યત્ પરોક્ષમ્ ।
શાસ્ત્રૈકવેદ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષાન્તરમાહ- જીવો વેતિ ।
યત્કારણં યસ્માજ્જીવં બોધયતિ તસ્માદસ્તિ સુપ્તોત્થાપનં જીવલિઙ્ગમિતિ યોજના ।
તૌ હ પુરુષં સુપ્તમાજગ્મતુઃ ।
તં રાજા હે બૃહત્પાણ્ડરવાસઃ સોમરાજન્નિત્યામન્ત્ર્ય સંબોધ્ય સંબોધનાનભિજ્ઞત્વાત્ પ્રાણાદેરનાત્મત્વમુક્ત્વા યષ્ઠ્યાઘાતેનોત્થાપ્ય જીવં બોધિતવાનિત્યર્થઃ ।
શ્રોષ્ઠી પ્રધાનઃ સ્વૈર્ભૃત્યૈર્જ્ઞાતિભિરુપહૃતં ભુઙ્ક્તે સ્વાઃ જ્ઞાતયશ્ચ તમુપજીવન્તિ, એવં જીવો ઽપિ આદિત્યાદિભિઃ પ્રકાશાદિના ભોગોપકરણૈર્ભુઙ્ક્તે તે ચ હવિર્ગ્રહણાદિના જીવમુપજીવન્તીત્યુક્તં ભોક્તૃત્વં જીવલિઙ્ગમ્ ।
નનુ ઽપ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽઇતિ શ્રુતઃ પ્રાણશબ્દો જીવે કથમિત્યત આહ- પ્રાણભૃત્ત્વાચ્ચેતિ ।
સૂત્રાદ્બહિરેવ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
સ ચ બાલાકિર્બ્રહ્મત્વભ્રાન્ત્યા વ્યષ્ટિલિઙ્ગરૂપાન્પુરુષાનુક્ત્વા રાજ્ઞા નિરસ્તસ્તૂષ્ણીં સ્થિતઃ ।
ત્વદુક્તં બ્રહ્મ મૃષેત્યુક્ત્વા રાજ્ઞોચ્યમાનં બ્રહ્મૈવેતિ વક્તવ્યમન્યથારાજ્ઞો ઽપિ મૃષાવાદિત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ- યદિ સો ઽપીતિ ।
વેદિતવ્યો ઽપીત્યર્થઃ ।
મુખ્યં પુરુષકર્તૃત્વં બ્રહ્મણ એવ લિઙ્ગં, પ્રાણજીવયોસ્તન્નિયમ્યત્વેનાસ્વાતન્ત્ર્યાદિત્યાહ- કર્તૃત્વં ચેતિ ।
યદુક્તં ચલનાદૃષ્ટયોર્વાચકઃ કર્મશબ્દઃ પ્રાણજીવયોરુપસ્થાપક ઇતિ, તન્નેત્યાહ- યસ્યેતિ ।
અનેકાર્થકાચ્છબ્દાદન્યતરાર્થસ્ય પ્રકરણાદુપપદાદ્વા ગ્રહણં ન્યાય્યમ્ ।
અત્ર પ્રકરણોપપદયોરસત્ત્વાત્કસ્ય ગ્રહણમિતિ સંશયે પુરુષકર્તૃપદસાંનિધ્યાત્ ક્રિયત ઇતિ યોગાજ્જગદ્ગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
એતકર્મેતિપ્રકૃતપરામર્શાત્પુરુષાઃ પૂર્વોક્તઃ કર્મશબ્દેન નિર્દિશ્યન્તામિત્યત આહ- નાપીતિ ।
પૌનરુક્ત્યાતાત્પુરુષાણાં નપુંસકૈકવચનેન પરામર્શાયોગાચેત્યર્થઃ ।
નનુ પુરુષોત્પાદકસ્ય કર્તુર્વ્યાપારઃ કરોત્યર્થં ઉત્પાદનં તસ્યફલં પુરુષજન્મ તદન્યતરવાચી કર્મશબ્દો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- નાપીતિ ।
કર્તૃશબ્દેનેતિ ।
ક્રિયાફલાભ્યાં વિના કર્તૃત્વાયોગાત્કર્તૃશબ્દેનૈવ તયોર્ગ્રહણમિત્યર્થઃ ।
જગતો ઽપિ પ્રકરણોપપદે ન સ્ત ઇત્યુક્તમઙ્ગીકરોતિ- સત્યમિતિ ।
પ્રકરણાદિકં હિ સર્વનામ્નઃ સંકોચકં, તસ્મિન્નસતિ સામાન્યેન બુદ્ધિસ્થં સર્વમેવ ગૃહ્યતે ।
અત્ર ચ સંકોચકાસત્ત્વાત્સર્વાર્થકેન સર્વનામ્ના બુદ્ધિસ્થસ્ય કાર્યમાત્રસ્ય કર્મશબ્દો વાચક ઇત્યાહ- તથાપીતિ ।
કિઞ્ચ જગદેકદેશોક્ત્યા જગત્પ્રકૃતમિત્યાહ- પૂર્વત્રેતિ ।
જગદ્ગ્રહે પુરુષાણામપિ ગ્રહાત્પૃથગુક્તિર્વ્યર્થેત્યત આહ- એતદુક્તમિતિ ।
સ વેદિતવ્ય ઇતિ સંબન્ધઃ ।
પુરુષમાત્રનિરૂપિતં કર્તૃત્વમિતિ ભ્રાન્તિનિરાસાર્થો વાશબ્દઃ ।
બ્રાહ્મણા ભોજયિતવ્યાઃ પરિવ્રાજકાશ્ચેત્યત્ર યથા બ્રહ્મણશબ્દઃ પરિવ્રાજકાન્યવિષયઃ તથાત્ર કર્મશબ્દઃ પુરુષાન્યજગદ્વાચીત્યાહ- એવમિતિ ।
અસ્તુ જગત્કર્તા વેદિતવ્યઃ, પરમેશ્વરસ્ય કિમાયાતમિત્યત આહ- પરમેશ્વરેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.5.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.5.17
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેત્ તદ્વ્યાખ્યાતમ્ । બ્બ્સ્_1,4.17 ।
અત યદુક્તં વાક્યશેષગતાજ્જીવલિઙ્ગાન્મુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાચ્ચ તયોરેવાન્યતરસ્યેહ ગ્રહણં ન્યાય્યં ન પરમેશ્વરસ્યેતિ ।
તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
યત્રોચ્યતે- પરિહૃતં ચૈતત્ ઽનોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદિહ તદ્યોગાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 1.1.31) ઇત્યત્ર ।
ત્રિવિધં હ્યત્રોપાસનમેવં સતિ પ્રસજ્જ્યેત જીવોપાસનં મુખ્યપ્રાણોપાસનં બ્રહ્મોપાસનં ચેતિ ।
ન ચૈતન્ન્યાય્યમ્ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યાં હિ બ્રહ્વિષયત્વમસ્ય વાક્યસ્યાવગમ્યતે ।
તત્રોપક્રમસ્ય તાવદ્બ્રહ્મવિષયત્વં દર્શિતમ્ ।
ઉપસંહારસ્યાપિ નિરતિશયફલશ્રવણાદ્બ્રહ્મવિષયત્વં દૃશ્યતે- ઽસર્વાન્પાપ્મનો ઽપહૃત્ય સર્વેષાં ચ ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પર્યેતિ ય એવં વેદઽ ઇતિ ।
નન્વેવં સતિ પ્રતર્દનવાક્યનિર્ણયેનૈવેદમપિ વાક્યં નિર્ણીયેત ।
ન નિર્ણીયતે ।
ઽયસ્ય ચૈતત્કર્મઽ ઇત્યસ્ય બ્રહ્મવિષયત્વેન તત્રાનિર્ધારિતત્વાત્ ।
તસ્માદત્ર જીવમુખ્યપ્રાણશઙ્કા પુનરુત્પદ્યમાના નિર્વર્ત્યતે ।
પ્રાણશબ્દો ઽપિ બ્રહ્મવિષયો દૃષ્ટઃ ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ (છા. 6.8.2) ઇત્યત્ર ।
જીલિઙ્ગમપ્યુપક્રમોપસંહારયોર્બ્રહ્મવિષયત્વાદભેદાભિપ્રાયેણ યોજયિતવ્યમ્

fન્: શ્રૈષ્ઠ્યં ગુણાધિક્યમ્, આધિપત્યં નિયનિતૃત્વમ્, સ્વારાજ્યમનિયમ્યત્વમિતિ ભેદઃ ।
સિદ્ધાન્તમુક્ત્વા પૂર્વપક્ષબીજમનૂદ્ય દૂષયતિ- જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાદિતિ ।
ઉક્તમેવ સ્મારયતિ- ત્રિવિધમિતિ ।
શ્રૈષ્ઠ્યં ગુણાધિક્યમ્, આદિપત્યં નિયન્તૃત્વમ્ ।
સ્વારાજ્યમનિયમ્યત્વમિતિ ભેદઃ ।
ઽસંભવત્યેકવાક્યત્વે વાક્યભેદો હિ નેષ્યતેઽઇત્યુક્તં ચેત્ પુનરુક્તિઃ સ્યાદિતિ શઙ્કતે- નન્વેવમિતિ ।
કર્મપદસ્ય રૂઢ્યા પૂર્વપક્ષપ્રાપ્તૌ તન્નિરાસાર્થમસ્યારમ્ભો યુક્ત ઇત્યાહ- નેત્યાદિના ।
પ્રાણશબ્દજીવલિઙ્ગયોર્ગતિમાહ- પ્રાણશબ્દો ઽપીતિ ।
મનો જીવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.5.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.5.18
અન્યાર્થં તુ જૈમિનિઃ પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ અપિ ચૈવમ્ એકે । બ્બ્સ્_1,4.18 ।
અપિચ નૈવાત્ર વિવદિતવ્યં જીવપ્રધાનં વેદં વાક્યં સ્યાદ્બ્રહ્મપ્રધાનં વેતિ ।
યતો ઽન્યાર્થં જીવપરામર્શં બ્રહ્મપ્રતિપત્ત્યર્થમસ્મિન્વાક્યે જૈમિનિરાચાર્યો મન્યન્તે ।
કસ્માત્ ।
પ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યામ્ ।
પ્રશ્નસ્તાવત્સુષુપ્તપુરુષપ્રતિબોધનેન પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તે જીવે પ્રતિબોધિતે પુનર્જીવવ્યતિરિક્તવિષયો દૃશ્યતે- ઽક્વૈષ એતદ્બાલાકે પુરુષો ઽશયિષ્ટ ક્વ વા એતદભૂત્કુત એતદાગાત્ઽ (કૌ.બ્રા. 4.19) ઇતિ ।
પ્રતિવચનમપિ ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ ઇત્યાદિ ઽએતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃઽ (કૌ.બ્રા. 4.20) ઇતિ ચ ।
સુષુપ્તિકાલે ચ પરેણ બ્રહ્મણા જીવ એકતાં ગચ્છતિ ।
પરસ્માચ્ચ બ્રહ્મણઃ પ્રાણાદિકં જગજ્જાયત ઇતિ વેદાન્તમર્યાદા ।
તસ્માદ્યત્રાસ્ય જીવસ્ય નિઃસંબોધતાસ્વચ્છતારૂપઃ સ્વાપ ઉપાધિજનિતવિશેષવિજ્ઞાનરહિતં સ્વરૂપં, યતસ્તદ્ધંશરૂપમાગમનં, સો ઽત્ર પરમાત્મા વેદિતવ્યતયા શ્રાવિત ઇતિ ગમ્યતે ।
અપિચૈવમેકે શાખિનો વાજસનેયિનો ઽસ્મિન્નેવ બાલાક્યજાતશત્રુસંવાદે સ્પષ્ટં વિજ્ઞાનમયશબ્દેન જીવમામ્નાય તદ્વ્યતિરિક્તં પરમાત્માનમામનન્તિ- ઽય એષ વિજ્ઞાનમયપુરુષઃ ક્વૈષ તદાભૂત્કુત એતદાગાત્ઽ (બૃ. 2.1.16) ઇતિ પ્રશ્ને ।
પ્રતિવચને ઽપિ ઽય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્શેતેઽ ઇતિ ।
આકાશશબ્દશ્ચ પરમાત્મનિ પ્રયુક્તઃ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ (છા. 8.1.1) ઇત્યત્ર ।
ઽસર્વ એત આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિઽ ઇતિ ચોપાધિમતામાત્મનામન્યતો વ્યુચ્ચરણમામનન્તઃ પરમાત્માનમેવ કારણત્વેનામનન્તીતિ ગમ્યતે ।
પ્રાણનરાકરણસ્યાપિ સુષુપ્તપુરુષોત્થાપનેન પ્રાણાદિવ્યતિરિક્તોપદેશો ઽભ્યુચ્ચયઃ

fન્: નિઃસંબોધતા વિશેષધીશૂન્યતા ।
સ્વચ્છતા વિક્ષેપમલશૂન્યત્વમ્ ।
જીવલિઙ્ગેન બ્રહ્મૈવ લક્ષ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
ઇદાનીં તલ્લિઙ્ગેન જીવોક્તિદ્વારા બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- અન્યાર્થમિતિ ।
જીવપરામર્શસ્ય જીવાધિકરણબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થત્વે પ્રશ્નમાહ- કૈષ ઇતિ ।
હે બાલાકે, એતચ્છયનં વિશેષજ્ઞાનાભાવરૂપં યથા સ્યાત્તથૈષ પુરુષઃ ક્વાશયિષ્ટ ।
કસ્મિન્નધિકરણે શયનં કૃતવાનિત્યર્થઃ ।
એકીભાવાશ્રયજ્ઞાનાર્થં પૃચ્છતિ- ક્વ વેતિ ।
એતદ્ભવનમેકીભાવરૂપં યથા સ્યાત્તથા એષ પુરુષઃ ક્વાભૂત્સુપ્તઃ ।
કેનૈક્યં પ્રાપ્નોતીતિ યાવત્ ।
ઉત્થાનાપાદાનં પૃચ્છતિ- કુત ઇતિ ।
એતદાગમનમૈક્યભ્રંશરૂપં યથા સ્યાત્તથા પુરુષઃ કુત આગત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નમુક્ત્વા વ્યાખ્યાનમાહ- પ્રતિવચનમિતિ ।
શયનભવનયોરાધાર ઉત્થાનાપાદનં ચ પ્રાણાશબ્દિતં બ્રહ્મૈવેત્યર્થઃ ।
ઉત્તરે પ્રાણોક્તેઃ પ્રશ્નો ઽપિ પ્રાણવિશય ઇત્યત આહ- સુષુપ્તિકાલે ચેતિ ।
જગદ્ધેતુત્વ જીવૈક્યાભ્યાં પ્રાણો ઽત્ર બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
જીવોક્તેરન્યાર્થત્વમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
નિઃસંબોધતા વિશેષધીશૂન્યતા ।
સ્વચ્છતા વિક્ષેપમલશૂન્યતા ।
ભેદભ્રાન્તિશૂન્યતા સ્વરૂપૈક્યમાહ- ઉપાધીતિ ।
પ્રશ્નવ્યાખ્યાનયોર્બ્રહ્મવિષયત્વે શાખાન્તરસંવાદમાહ- અપિ ચૈવમેકે શાખિન ઇતિ ।
નનુ તત્રાકાશઃ સુષુપ્તિસ્થાનમુક્તં ન બ્રહ્મેત્યત આહ- આકાશેતિ ।
ઉપાધિદ્વારા પ્રમાત્રાત્મજન્મહેતુત્વાચ્ચાકાશો બ્રહ્મેત્યાહ- સર્વ ઇતિ ।
એવં જીવનિરાસાર્થકત્વેન સૂત્રં વ્યાખ્યાય પ્રાણનિરાસપરત્વેનાપિ વ્યાચષ્ટે- પ્રાણેતિ ।
અસ્મિન્વાક્યે પ્રાણોપદેશં બ્રહ્મજ્ઞાનાર્થં મન્યતે જૈમિનિઃ, ઉક્તપ્રશ્નવ્યાખ્યાનાભ્યાં વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વાગમાત્ ।
અપિ ચૈકે શાખિન એવમેવ પ્રાણાતિરિક્તં જીવાત્માનમામનન્તઃ પ્રાણસ્ય વાક્યાર્થત્વં વારયન્તીતિ સૂત્રયોજના ।
અતિરિક્તજીવોપદેશઃ પ્રાણનિરાકરણસ્યાપ્યભ્યુચ્ચયો હેત્વન્તરમિતિ ભાષ્યાર્થઃ ।
તસ્માદિદં વાક્યં બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.19
6 વાક્યાન્વયાધિકરણમ્ । સૂ. 19-22
વાક્યાન્વયાત્ । બ્બ્સ્_1,4.19 ।
બૃહદારણ્યકે મૈત્રેયીબ્રાહ્મણે ઽધીયતે- ઽન વા અરે પત્યુઃ કામાયઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽન વા અરે સર્વસ્ય કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મનસ્તુ કામાય સર્વં પ્રિયં ભવત્યાત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યો મૈત્રેય્યાત્મનો વા અરે દર્શનેન શ્રવણેન મત્યા વિજ્ઞાનેનેદં સર્વં વિદિતમ્ઽ ।
(બૃ. 4.5.6) ઇતિ, તત્રૈતદ્વિચિકિત્સ્યતે- કિં વિજ્ઞાનાત્મૈવાયં દ્રષ્ટવ્યશ્રોતવ્યત્વાદિરૂપેણોપદિશ્યત આહોસ્વિત્પરમાત્મેતિ ।
કુતઃ પુનરેષા વિચિકિત્સા ।
પ્રિયસંસૂચિતેનાત્મના ભોકત્રોપક્રમાદ્વિજ્ઞાનત્મોપદેશ ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
વિજ્ઞાનાત્મોપદેશ ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
ઉપક્રમસામર્થ્યાત્ ।
પતિજાયાપુત્રવિત્તાદિકં હિ ભોગ્યભૂતં સર્વં જગદાત્માર્થતયા પ્રિયં ભવતીતિ પ્રિયસંસૂચિતં ભોક્તારમાત્માનમુક્રમ્યાનન્તરમિદમાત્મનો દર્શનાદ્યુપદિશ્યમાનં કસ્યાન્યસ્યાત્મનઃ સ્યાત્ ।
મધ્યે ઽપિ ઽઇદં મહદ્ભૂતમનન્તમપારં વિજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ ઇતિ પ્રકૃતસ્યૈવ મહતો ભૂતસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્ય ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાનં વિજ્ઞાનાત્મભાવેન બ્રુવન્વિજ્ઞાનાત્મનં એવેદં દ્રષ્ટવ્યત્વં દર્શયતિ ।
તથા ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ ઇતિ કર્તૃવચનેન શબ્દેનોપસંહરન્વિજ્ઞાનાત્માનમેવેહોપદિષ્ટં દર્શયતિ ।
તસ્માદાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં ભોક્ત્રર્થત્વાદ્ભોગ્યજાતસ્યૌપચારિકં દ્રષ્ટવ્યમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ પરમાત્મોપદેશ એવાયમ્ ।
કસ્માત્ ।
વાક્યાન્વયાત્ ।
વાક્યં હીદં પૌર્વાપર્યેણાવેક્ષ્યમાણં પરમાત્માનંપ્રતિ અન્વિતાવયવં લક્ષ્યતે ।
કથમિતિ, તદુપપાદ્યતે- ઽઅમૃતત્વસ્ય તુ નાશાસ્તિ વિત્તેનઽ ઇતિ યાજ્ઞવલ્ક્યાદુપશ્રુત્ય ઽયેનાહં નામૃતા સ્યાં કિમહં તેન કુર્યાં યદેવ ભગવાન્વેદ તદેવ મે બ્રૂહિઽ ઇત્યમૃતત્વમાશાસાનાય મૈત્રેય્યા યાજ્ઞવલ્ક્ય આત્મવિજ્ઞાનમિદમુપદિશતિ ।
નચાન્યત્ર પરમાત્મવિજ્ઞાનાદમૃત્વમસ્તીતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદા વદન્તિ ।
તથા ચાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનમુચ્યમાનં નાન્યત્ર પરમકારણવિજ્ઞાનાન્મુખ્યમવકલ્પતે ।
નચૈતદૌપચારિકમાશ્રયિતું શક્યં, યત્કારણમાત્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાયાનન્તરેણ ગ્રન્થેન તદેવોપપાદયતિ- ઽબ્રહ્મ તં પરાદાદ્યો ઽન્યત્રાત્મનો બ્રહ્મ વેદઽ ઇત્યાદિના ।
યો હિ બ્રહ્મક્ષત્રાદિકં જગદાત્મનોન્યત્ર સ્વાતન્ત્ર્યેણ લબ્ધસદ્ભાવં પશ્યતિ તં મિથ્યાદર્શિનં તદેવ મિથ્યાદૃષ્ટં બ્રહ્મક્ષત્રાદિકં જગત્પરાકરોતીતિ ભેદદૃષ્ટિમપોદ્ય ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ ઇતિ સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્યાત્માવ્યતિરેકમવતારયતિ ।
દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ (બૃ. 4.5.8) તમેવાવ્યતિરેકં દ્રઢયતિ ।
ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽ ( બૃ. 4.5.11) ઇત્યાદિના ચ પ્રકૃતસ્યાત્મનો નામરૂપકર્મપ્રપઞ્ચકારણતાં વ્યાચક્ષાણઃ પરમાત્માનમેનં ગમયતિ ।
તથૈવૈકાયનપ્રક્રિયાયામપિ (બૃ. 4.5.12) સવિષયસ્ય સેન્દ્રિયસ્ય સાન્તઃકરણસ્ય પ્રપઞ્ચસ્યૈકાયનમનન્તરમબાહ્યં કૃત્સ્નં પ્રજ્ઞાનઘનં વ્યાચક્ષાણઃ પરમાત્માનમેનં ગમયતિ ।
તસ્માત્પરમાત્મન એવાયં દર્શનાદ્યુપદેશ ઇતિ ગમ્યતે

fન્: ઇદં પ્રત્યક્ ।
મહદપરિચ્છિન્નમ્ ।
ભૂતં સત્યમ્ ।
અનન્તં નિત્યમ્ ।
અપારં સર્વગતં ચેદેકરસમ્ ।
વિજ્ઞાતારં વિજ્ઞાનકર્તારમ્ ।
ન વિત્તેન તત્સાધ્યેન કર્મણેત્યર્થઃ ।
ઽનાન્યઃ પન્થાઽ, ઽન કર્મણાઽ ઇત્યાદયઃ શ્રુતિવાદાઃ ।
ઽજ્ઞાનાદેવ તુ કૈવલ્યંઽ ઇત્યાદયઃ સ્મૃતિવાદાઃ ।
પરાકરોતિ શ્રેયોમાર્ગાન્દ્ભ્રંશયતિ ।
ઋગ્વેદાદિકં નામ, ઇષ્ટં હુતમિતિ કર્મ, અયં ચ લોક ઇતિ રૂપમ્ ।
પ્રક્રિયા પ્રકરણમ્ ।
વાક્યાન્વયાત્ ।
વિષયવાક્યમાહ- બૃહદિતિ ।
પ્રત્યાદેરાત્મશેષત્વેન પ્રિયત્વાદાત્મૈવ સર્વિશેષી પ્રિયતમઃ, અતો ઽન્યત્પરિત્યજ્યાત્મૈવ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
દર્શનાર્થં શ્રવણાદિકં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
પ્રિયસંસૂચિતેનેતિ ।
પાતિજાયાદિભિઃ ।
પ્રિયૈર્ભોગ્યૈર્જીવતયાનુમિતેનેત્યર્થઃ ।
યથા ઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽઇત્યુપક્રમબલાદ્વાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વં તથાત્ર જીવોપક્રમાદસ્ય વાક્યસ્ય જીવપરત્વમિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- કિં તાવદિતિ ।
પૂર્વપક્ષે વાક્યસ્ય જીવોપાસ્તિપરત્વં, સિદ્ધાન્તે જ્ઞેયે પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ સમન્વય ઇતિ ફલમ્ ।
ઇદં પ્રત્યક્ ।
મહદપરિચ્છિન્નમ્ ।
ભૂતં સત્યમ્ ।
અનન્તં નિત્યમ્ ।
અપારં સર્વગતં ચિદેકરસમ્ ।
એતેભ્યઃ કાર્યકારણાત્મના જાયમાનેભ્યો ભૂતેભયઃ સામ્યેનોત્થાય ભૂતોપાધિકં જન્માનુભૂય તાન્યેવ ભૂતાનિ નીયમાનાન્યનુસૃત્ય વિનશ્યતિ ।
ઔપાધિકમરણાનન્તરં વિશેષધીર્નાસ્તીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
વિજ્ઞાતારં વિજ્ઞાનકર્તારમ્ ।
ભોક્તરિ જ્ઞાતે ભોગ્યં જ્ઞાતમિત્યુપચારઃ ।
મોક્ષસાધનજ્ઞાનગમ્યત્વાદિલિઙ્ગૈર્વાક્યસ્યાન્વયાદ્બ્રહ્મણ્યેવ તાત્પર્યાવગમાદ્બ્રહ્મપ્રમાપકત્વમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
ન વિત્તેન ।
તત્સાધ્યેન કર્મણેત્યર્થઃ ।
ભેદનિન્દાપૂર્વકમભેદસાધનેનૈકવિજ્ઞાનાત્સર્વવિજ્ઞાનસ્ય સમર્થનાદૌપચારિકત્વં ન યુક્તમિત્યાહ- ન ચૈતદૌપચારિકમિત્યાદિના ।
પરાકરોતિ ।
શ્રેયોમાર્ગાદ્ભ્રંશયતિ ।
યથા દુન્દુભિશઙ્ખવીણાશબ્દસામાન્યગ્રહણેનૈવ ગૃહ્યમાણાસ્તદવાન્તરવિશેષાઃ શુક્તિગ્રહણગ્રાહ્યરજતવત્ સામાન્યે કલ્પિતાસ્તતો ન ભિદ્યન્તે, એવમાત્મભાનભાસ્યં સર્વમાત્મમાત્રમિતિ નિશ્ચિતમિત્યાહ- દુન્દુભ્યાદિતિ ।
એવમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયા મુખ્યત્વાદ્બ્રહ્મનિશ્ચયઃ ।
સર્વસ્રષ્ટૃત્વલિઙ્ગાદપીત્યાહ- અસ્યમહત ઇતિ ।
ઋગ્વેદાદિકં નામ ।
ઇષ્ટં હુતમિતિ કર્મ ।
અયં ચ લોકઃ પરશ્ચ લોક ઇતિ રૂપમ્ ।
કિઞ્ચ ઽસ યથા સર્વાસામપાં સમુદ્ર એકાયનમ્ઽઇતિ કણ્ડિકયા સર્વપ્રપઞ્ચસ્ય મુખ્યલયાધારત્વમાત્મનો બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગમિત્યાહ- તથૈવૈકાયનેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.20
યત્પુનરુક્તં પ્રિયસંસૂચિતોપક્રમાદ્વિજ્ઞાનાત્મન એવાયં દર્શનાદ્યુપદેશ ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ -
પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્ લિઙ્ગમ્ આશ્મરથ્યઃ । બ્બ્સ્_1,4.20 ।
અસ્ત્યત્ર પ્રતિજ્ઞા ઽઆત્મનિ વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ ઇતિ ચ ।
તસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સિદ્ધિં સૂચયત્યેતલ્લિઙ્ગં યત્પ્રિયસંસૂચિતસ્યાત્મનો દ્રષ્ટવ્યત્વાદિસંકીર્તનમ્ ।
યદિ હિ વિજ્ઞાનાત્મા પરમાત્મનો ઽન્યઃ સ્યાત્તતઃ પરમાત્મવિજ્ઞાને ઽપિ વિજ્ઞાનાત્મા ન વિજ્ઞાત ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં યત્પ્રતિજ્ઞાતં તદ્ધીયેત ।
તસ્માત્પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધ્યર્થં વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મનોરભેદાંશેનોપક્રમણમિત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે

જીવબ્રહ્મણોર્ભેદાભેદસત્ત્વાદભેદાશેનેદં જીવોપક્રમણં પ્રતિજ્ઞાસાધકમિત્યાશ્મરથ્યમતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.21
ઉત્ક્રમિષ્યત એવં ભાવાદ્ ઇત્ય્ ઔડુલોમિઃ । બ્બ્સ્_1,4.21 ।
વિજ્ઞાનાત્મન એવ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતોપાધિસંપર્કાત્કલુષીભૂતસ્ય જ્ઞાનધ્યાનાદિસાધનાનુષ્ઠાનાસંપ્રસન્નસ્ય દેહાદિસંઘાતાદુત્ક્રમિષ્યતઃ પરમાત્મૈક્યોપપત્તેરિદમભેદેનોપક્રમણમિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ।
શ્રુતિશ્ચૈવં ભવતિ- ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ।
ક્વચિચ્ચ જીવાશ્રયમપિ નામરૂપં નદીનિદર્શનેન જ્ઞાપયતિ- ઽયથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રે ઽસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાય ।
તથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.8) ઇતિ ।
યથા લોકે નદ્યઃ સ્વાશ્રયમેવ નામરૂપં વિહાય સમુદ્રમુપયન્ત્યેવં જીવો ઽપિ સ્વાશ્રયમેવ નામરૂપં વિહાય પરં પુરુષમુપૈતીતિ હિ તત્રાર્થઃ પ્રતીયતે દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટાન્તિકયોસ્તુલ્યતાયૈ

fન્: સમુત્થાનમુત્ક્રાન્તિઃ ।
સત્યસંસારદશાયાં ભેદ એવ, મુક્તાવેવાભેદ ઇત્યૌડુલોમિમતમ્ ।
તત્ર માનમાહ- શ્રુતિશ્ચેતિ ।
સમુત્થાનમુત્ક્રાન્તિઃ ।
નનુ સંસારસ્યૌપાધિકત્વાત્ સર્વદૈવાભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય દૃષ્ટાન્તબલેન સંસારસ્ય સ્વાભાવિકત્વમિત્યાહ- ક્વચિચ્ચેતિ ।
ઽયથા નદ્યઃ સ્યન્દમાનાઃ સમુદ્રેસ્તં ગચ્છન્તિ નામરૂપે વિહાયઽઇતિ નદિનિદર્શનં વ્યાચષ્ટે-યથા લોકે ઇતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.22
અવસ્થિતેર્ ઇતિ કાશકૃત્સ્નઃ । બ્બ્સ્_1,4.22 ।
અસ્યૈવ પરમાત્મનો ઽનેનાપિ વિજ્ઞાનાત્મભાવેનાવસ્થાનાદુપપન્નમિદમભેદેનોપક્રમણમિતિ કાશકૃત્સ્ન આચાર્યો મન્યતે ।
તથાચ બ્રાહ્મણમ્- ઽઅનેન જીવેનાત્મનામુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં પરસ્યૈવાત્મનો જીવભાવેનાવસ્થાનં દર્શયતિ ।
મન્ત્રવર્ણશ્ચ- ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તે (તૈ.આ. 3.12.7) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાઃ ।
નચ તેજઃ પ્રભૃતીનાં સૃષ્ટૌ જીવસ્ય પૃથક્સૃષ્ટિઃ, શ્રુતા, યેન પરસ્માદાત્મનો ઽન્યસ્તદ્વિકારો જીવઃ સ્યાત્ ।
કાશકૃત્સ્નસ્યાચાર્યસ્યાવિકૃતઃ પરમેશ્વરો જીવો નાન્ય ઇતિ મતમ્ ।
આશ્મરથ્યસ્ય તુ યદ્યપિ જીવસ્ય પરસ્માદનન્યત્વમભિપ્રેતં, તથાપિ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેરિતિ સાપેક્ષત્વાભિધાનાત્કાર્યકારણભાવઃ કિયાનપ્યભિપ્રેત ઇતિ ગમ્યતે ।
ઔડુલોમિપક્ષે પુનઃ સ્પષ્ટમેવાવસ્થાન્તરાપેક્ષૌ ભેદાભેદૌ ગમ્યેતે તત્ર કાશકૃત્સ્નીયં મતં શ્રુત્યનુસારીતિ ગમ્યતે, પ્રતિપાદયિષિતાર્થાનુસારાત્ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
એવઞ્ચ સતિ તજ્જ્ઞાનાદમૃતત્વમવકલ્પતે ।
વિકારાત્મકત્વે હિ જીવસ્યાભ્યુપગમ્યમાને વિકારસ્ય પ્રકૃતિસંબન્ધે પ્રલયપ્રસઙ્ગાન્ન તજ્જ્ઞાનાદમૃતમવકલ્પેત ।
અતશ્ચ સ્વાશ્રયસ્ય નામરૂપસ્યાસંભવાદુપાધ્યાશ્રયં નામરૂપં જીવ ઉપચર્યતે ।
અત એવોત્પત્તિરપિ જીવસ્ય ક્વચિદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગોદાહરણેન શ્રાવ્યમાણોપાધ્યાશ્રયૈવ વેદિતવ્યા ।
યદપ્યુક્તં પ્રકૃતસ્યૈવ મહતો ભૂતસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્ય ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાનં વિજ્ઞાનાત્મભાવેન દર્શયન્વિજ્ઞાનાત્મન એવેદં દ્રષ્ટવ્યત્વં દર્શયતીતિ, તત્રાપિયમેવ ત્રિસૂત્રી યોજયિતવ્યા ।
ઽપ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્લિઙ્ગમાશ્મરથ્યઃઽ ।
ઇદમત્ર પ્રતિજ્ઞાતમ્- ઽઆત્મનિ વિદિતે સર્વં વિદિતં ભવતિઽ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6) ઇતિ ચ ।
ઉપપાદિતં ચ, સર્વસ્ય નામરૂપકર્મપ્રપઞ્ચસ્યૈકપ્રસવત્વાદેકપ્રલયત્વાચ્ચ દુન્દુભ્યાદિદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ કાર્યકારણયોરવ્યતિરેકપ્રતિપાદનાત્ ।
તસ્યા એવ પ્રતિજ્ઞાયાઃ સિદ્ધિં સૂચત્યેતલ્લિઙ્ગં યન્મહતો ભૂતસ્ય દ્રષ્ટવ્યસ્ય ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાનં વિજ્ઞાનાત્મભાવેન કથિતમિત્યાશ્મરથ્ય આચાર્યો મન્યતે ।
અભેદે હિ સત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં પ્રતિજ્ઞાતમવકલ્પયત ઇતિ ।
ઽઉત્ક્રમિષ્યત એવંભાવાદિત્યૌડુલોમિઃઽ ।
ઉત્ક્રમિષ્યતો વિજ્ઞાનાત્મનો જ્ઞાનધ્યાનાદિસામર્થ્યાત્સંપ્રસન્નસ્ય પરેણાત્મનૈક્યસંભવાદિદમભેદાભિધાનમિત્યૌડુલોમિરાચાર્યો મન્યતે ।
ઽઅવસ્થિતેરિતિ કાશકૃત્સ્નઃઽ ।
અસ્યૈવ પરમાત્મનો ઽનેનાપિ વિજ્ઞાનાત્મભાવેનાવસ્થાનાદુપપન્નમિદમભેદાભિધાનમિતિ કાશકૃત્સ્ન આચાર્યો મન્યતે ।
નનૂચ્છેદાભિધાનમેતત્ ઽએતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુવિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ (બૃ. 2.4.12) ઇતિ, કથમેદભેદાભિધાનમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
વિશેષવિજ્ઞાનવિનાશાભિપ્રાયમેતદ્વિનાશાભિધાનં નાત્મોચ્છેદાભિપ્રાયમ્ ।
ઽઅત્રૈવ મા ભગવાનમૂમુહન્ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ ઇતિ પર્યનુયુજ્ય સ્વયમેવ શ્રુત્યાર્થાન્તરસ્ય દર્શિતત્વાત્- ઽન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમ્યવિનાશી વા અરે ઽયમાત્માનુચ્છિત્તિધર્મા માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- કૂટસ્થનિત્ય એવાયં વિજ્ઞાનઘન આત્મા નાસ્યોચ્છેદપ્રસઙ્ગો ઽસ્તિ ।
માત્રાભિસ્ત્વસ્ય ભૂતેન્દ્રિયલક્ષણાભિરવિદ્યાકૃતાભિરસંસર્ગો વિદ્યયા ભવતિ ।
સંસર્ગાભાવે ચ પ્રકૃતસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનસ્યાભાવાન્ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તીત્યુક્તમિતિ ।
યદપ્યુક્તમ્- ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ ઇતિ કર્તૃવચનેન શબ્દેનોપસંહારાદ્વિજ્ઞાનાત્મન એવેદં દ્રષ્ટવ્યમિતિ, તદપિ કાશકૃત્સ્નીયેનૈવ દર્શનેન પરિહપણીયમ્ ।
અપિચ ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિઽ (બૃ. 2.4.13) ઇત્યારભ્યાવિદ્યાવિષયે તસ્યૈવ દર્શનાદિલક્ષણં વિશેષજ્ઞાનં પ્રપઞ્ચ્ય ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વામાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ ઇત્યાદિના વિદ્યાવિષયે તસ્યૈવ દર્શનાદિલક્ષણસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનસ્યાભાવમભિદધાતિ ।
પુનશ્ચ વિષયાભાવે ઽપિ આત્માનં વિજાનીયાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય ઽવિજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ ઇત્યાહ ।
તતશ્ચ વિશેષવિજ્ઞાનાભાવોપપાદાનપરત્વાદ્વાક્યસ્ય વિજ્ઞાનધાતુરેવ કેવલઃ સંન્ભૂતપૂર્વગત્યા કર્તૃવચનેન તૃચા નિર્દિષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે ।
દર્શિતં તુ પુરસ્તાત્કાશકૃત્સ્નીયસ્ય પક્ષસ્ય શ્રુતિમત્ત્વમ્ ।
અતશ્ચ વિજ્ઞાનાત્પરમાત્મનોરવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપરચિતદેહાદ્યુપાધિનિમ્ ઇત્તો ભેદો ન પારમાર્થિક ઇત્યેષોર્ઽથઃ સર્વૈર્વેદાન્તવાદિભિરભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઽઆત્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 7.25.2),ઽ બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11), ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6), ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ
(બૃ. 3.7.23), ઽનાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઇત્યેવંરૂપાભ્યઃ શ્રુતિભ્યઃ ।
સ્મૃતિભ્યશ્ચ ઽવાસુદેવઃ સર્વમિતિઽ (ગી. 7.19), ઽક્ષેત્રજ્ઞં ચાપિ માં વિદ્ધિ સર્વક્ષેત્રેષુ ભારતઽ (ગી. 13.2), ઽસમં સર્વેષુ ભૂતેષુ તિષ્ઠન્તં પરમેશ્વરમ્ઽ (ગી. 13.27) ઇત્યેવંરૂપાભ્યઃ ।
ભેદદર્શનાપવાદાચ્ચ ઽઅન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુઃઽ (બૃ. 1.4.10), ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ચ ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.19) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાત્ ।
ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.425) ઇતિ ચાત્મનિ સર્વવિક્રિયાપ્રતિષેધાત્ ।
અન્યથા ચ મુમુક્ષૂણાં નિરપવાદવિજ્ઞાનાનુપપત્તેઃ, સુનિશ્ચિતાર્થત્વાનુપપત્તેશ્ચ ।
નિરપવાદં હિ વિજ્ઞાનં સર્વાકાઙ્ક્ષાનિવર્તકમાત્મવિષયમિષ્યતે, ઽવેદાન્તવિજ્ઞાનસુનુશ્ચિતાર્થાઃઽ (મુણ્ડ. 3.2.6) ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપશ્યતઃઽ (ઈશા. 7) ઇતિ ચ ।
શ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણસ્મૃતેશ્ચ (ગી. 2.54) ।
સ્થિતે ચ ક્ષેત્રજ્ઞપરમાત્મૈકત્વવિષય સમ્યગ્દર્શને ક્ષેત્રજ્ઞઃ પરમાત્મેતિ નામમાત્રભૈદાત્, ક્ષેત્રજ્ઞો ઽયં પરમાત્મનો ભિન્નઃ પરમાત્માયં ક્ષેત્રજ્ઞાદ્ભિન્ન ઇત્યેવઞ્જાતીયક આત્મભૈદવિષયો નિર્બન્ધો નિરર્થકઃ ।
એકો હ્યયમાત્મા નામમાત્રભેદેન બહુધાભિધીયત ઇતિ ।
નહિ ઽસત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મ ।
યો વેદ નિહિતં ગુહાયામ્ઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ કાઞ્ચિદેવૈકાં ગુહામધિકૃત્યૈતદુક્તમ્ ।
નચ બ્રહ્મણો ઽન્યો ગુહાયાં નિહિતો ઽસ્તિ, ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ સ્રષ્ટુરેવ પ્રવેશશ્રવણાત્ ।
યે તુ નિર્બન્ધં કુર્વન્તિ તે વેદાન્તાર્થં બાધમાનાઃ શ્રેયોદ્વારં સમ્યગ્દર્શનમેવ બાધન્તે ।
કૃતકમનિત્યં ચ મોક્ષં કલ્પયન્તિ ।
ન્યાયેન ચ ન સંગચ્છન્ત ઇતિ

fન્: ધીરો સર્વજ્ઞઃ ।
રૂપાણિ ચરાચરાણિ શરીરાણિ ।
વિચિત્ય નિર્માય તેષાં નામાનિ કૃત્વા તત્રાનુપ્રવિશ્યાભિવદન્નભિવદનાદિ કુર્વન્ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમ્ ।
ઉચ્છિત્તિર્નાશસ્તદ્વાન્ન ભવિતીત્યનુચ્છિત્તિધર્મા ।
કાઞ્ચિત્ જીવસ્થાનાદન્યામ્ ।
યે તુ આશ્મરથ્યપ્રભૃતયઃ ।
સિદ્ધાન્તમાહ- અવસ્થિતેરિતિ ।
અત્યન્તાભેદજ્ઞાપનાર્થં જીવમુપક્રમ્ય દ્રષ્ટવ્યત્વાદયો બ્રહ્મધર્મા ઉક્તા ઇત્યર્થઃ ।
એતેન જીવલિઙ્ગાનાં બ્રહ્મપરત્વકથનાર્થમિદમધિકરણં ન ભવતિ, પ્રતર્દનાધિકરણે કથિતત્વાત્ ।
નાપિ જીવાનુવાદેન બ્રહ્મપ્રતિપાદનાર્થં, ઽસુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોઃઽઇત્યત્ર ગતત્વાત્ ।
અતો વ્યર્થમિદમધિકરણમિતિ નિરસ્તમ્ ।
જીવોદ્દેશેન બ્રહ્મત્વપ્રતિપાદને ભેદો ઽપ્યાવશ્યક ઇતિ ભેદાભેદશઙ્કાપ્રાપ્તૌ કલ્પિતભેદેનોદ્દેશ્યત્વાદિકં સ્વતો ઽત્યન્તાભેદ ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમસ્યારમ્ભાત્ ।
જ્ઞાપને ચાત્ર લિઙ્ગમાત્મશબ્દેનોપક્રાન્તસ્ય જીવસ્ય ધર્મિણો બ્રહ્મણો ધર્મ્યન્તરસ્ય ગ્રહણં વિનૈવ બ્રહ્મધર્મકથનં ભેદાભેદે ધર્મિદ્વયગ્રહઃ સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
ધીરઃ સર્વજ્ઞઃ ।
સર્વાણિ રૂપાણિ કાર્યાણિ વિચિત્ય સૃષ્ટ્વા તેષં નામાનિ ચ કૃત્વા તેષુ બુદ્ધ્યાદિષુ પ્રવિશ્યાભિવદનાદિકં કુર્વન્ યો વર્તતે તદ્વિદ્વાનિહૈવામૃતો ભવતીતિ મન્ત્રો ઽપિ જીવપરયોરૈક્યં દર્શયતીત્યાહ- મન્ત્રેતિ ।
જીવસ્ય બ્રહ્મવિકારત્વાન્નૈક્યમિત્યત આહ- નચ તેજ ઇતિ ।
મતત્રયં વિભજ્ય દર્શયતિ- કાશેત્યાદિના ।
કિયાનપીતિ ।
અભેદવદ્ભેદો ઽપીત્યર્થઃ ।
તત્રાન્ત્યસ્ય મતસ્યોપાદેયત્વમાહ- તત્ર કાશેતિ ।
સો ઽયં દેવદત્ત ઇતિવત્તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેભ્યઃ પરાપરયોરત્યન્તાભેદઃ પ્રતિપાદયિતુમિષ્ટોર્ઽથઃ, તદનુસારિત્વાદિત્યર્થઃ, જ્ઞાનાન્મુક્તિશ્રુત્યન્યથાનુપપત્ત્યાપ્યયમેવ પક્ષ આદેય ઇત્યાહ- એવં ચેતિ ।
અત્યન્તાભેદે સતીત્યર્થઃ ।
કલ્પિતસ્ય ભેદસ્ય જ્ઞાનાન્નિવૃત્તિઃ સંભવતિ ન સત્યસ્યેત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદુક્તં નદીદૃષ્ટાન્તાત્સંસારઃ સ્વાભાવિક ઇતિ, તન્નેત્યાહ- અતશ્ચેતિ ।
અનામરૂપબ્રહ્મત્વાજ્જીવસ્યેત્યર્થઃ ।
ઉત્પત્તિશ્રુત્યા જીવસ્ય બ્રહ્મણા ભેદાભેદાવિત્યત આહ- અત એવેતિ ।
ઉત્પત્તેઃ સ્વાભાવિકત્વે મુક્ત્યયોગાદેવેત્યર્થઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે બીજત્રયમુક્તં જીવેનોપક્રમઃ પરસ્યૈવ સમુત્થાનશ્રુત્યા જીવાભેદાભિધાનં વિજ્ઞાતૃશબ્દશ્ચેતિ ।
તત્રાદ્યં બીજં ત્રિસૂત્ર્યા નિરસ્તમ્ ।
સંપ્રતિ દ્વિતીયમનૂદ્ય તથૈવ નિરાચષ્ટે- યદપ્યુક્તમિત્યાદિના ।
આત્મજ્ઞાનાત્સર્વવિજ્ઞાનં યત્પ્રતિજ્ઞાતં તત્ર હેતુઃ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽઇત્યવ્યતિરેક ઉક્તસ્તસ્ય પ્રતિપાદનાત્તદેવ પ્રતિજ્ઞાતમુપપાદિતમિતિ યોજના ।
એકસ્માત્પ્રસવો યસ્ય, એકસ્મિન્પ્રલયો યસ્ય તદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
સમુત્થાનમભેદાભિધાનમિતિ યાવત્ ।
જન્માનાશાવુક્તૌ નાભેદ ઇત્યાક્ષિપ્ય પરિહરતિ- નન્વિત્યાદિના ।
મૃતસ્ય સંજ્ઞા નાસ્તીતિ વાક્યે ઽત્રૈવ માં મોહિતવાનસિ જ્ઞાનરૂપસ્યાત્મનો જ્ઞાનાભાવે નાશપ્રસઙ્ગાદિતિ મૈત્રેય્યોક્તો મુનિરાહ- ન વા અરે ઇતિ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમ્, અવિનાશી નાશહેતુશૂન્યઃ, અત ઉચ્છિત્તિધર્મા નાશવાન્ન ભવતીત્યનુચ્છિત્તિધર્મેત્યર્થઃ ।
તૃતીયં બીજં તૃતીયેન મતેનૈવ નિરસનીયમિત્યાહ- યદપીત્યાદિના ।
આદ્યમયદ્વયે ઽપિ સત્યભેદાઙ્ગીકારાત્ કેનેત્યાક્ષેપો ન યુક્તઃ ।
કાશકૃત્સ્નસ્ય મતે ત્વત્યન્તાભેદાદ્વિજ્ઞાનસ્ય કારકાભાવાત્સ યુક્ત ઇતિ શ્રુત્યનુસારિત્વાત્તન્મતે મનઃકલ્પિતં વિજ્ઞાતૃત્વં મુક્તે બ્રહ્માત્મનિ ભૂતપૂર્વગત્યોક્તમિતિ પરિહરણીયમિત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પૂર્વાપરપર્યાલોચનયા વાક્યસ્ય મુક્તાત્મપરત્વાવગમાદ્વિજ્ઞાતૃત્વં કલ્પિતમેવાનૂદ્યત ઇતિ ન તલ્લિઙ્ગેન જીવપરત્વમિત્યાહ- અપિ ચેતિ ।
આર્ષેષુ પક્ષેષુ કાશકૃત્સ્નપક્ષસ્યૈવાદેયત્વે કિં બીજં, તદાહ- દર્શિતમિતિ ।
અતશ્ચ શ્રુતિમત્ત્વાચ્ચ ।
પુનરપિ શ્રુતિસ્મૃતિમત્ત્વમાહ- સદેવેત્યાદિના ।
હેતૂનાં ભેદો ન પરમાર્થિક ઇતિ પ્રતિજ્ઞયા સંબન્ધઃ ।
ભેદાભેદપક્ષે જીવસ્ય જન્માદિવિકારવત્ત્વાત્તન્નિષેધો ન સ્યાદિત્યાહ- સ વા એષ ઇતિ ।
ભેદસ્ય સત્યત્વે તત્પ્રમયા બાધાદહં બ્રહ્મેતિ નિર્વાધં જ્ઞાનં ન સ્યાદિત્યાહ- અન્યથાચેતિ ।
અભેદસ્યાપિ સત્ત્વાત્પ્રમેત્યાશઙ્ક્ય ભેદાભેદયોર્વિરોધાત્સંશયઃ સ્યાદિત્યાહ- સુનિશ્ચિતેતિ ।
માસ્તુ નિર્બાધજ્ઞાનમિત્યત આહ- નિરપવાદમિતિ ।
અહં બ્રહ્મેત્યબાધિતનિશ્ચયસ્યૈવ શોકાદિનિવર્તકત્વમિત્યત્ર સ્મૃતિમપ્યાહ- સ્થિતેતિ ।
આત્યન્તિકૈકત્વે હિ પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા ભવતિ ન ભેદાભેદયોરિતિ ભાવઃ ।
નનુ જીવપરમાત્માનૌ સ્વતો ભિન્નૌ, અપર્યાયનામવત્ત્વાત્, સ્તમ્ભકુમ્ભવદિત્યત આહ- સ્થિતે ચેતિ ।
કથં તર્હ્યપર્યાયનામભેદ ઇત્યાશઙ્ક્ય જીવત્વેશ્વરત્વાદિનિમિત્તભેદાદિત્યાહ- એકો હીતિ ।
કિઞ્ચાવિદ્યાતજ્જબુદ્ધિરૂપાયાં ગુહાયાં સ્થિતો જીવો ભવતિ, તસ્યામેવ બ્રહ્મ નિહિતમિતિ શ્રુતેઃ ।
સ્થાનૈક્યાજ્જીવ એવ બ્રહ્મેત્યાહ- નહીતિ ।
કાઞ્ચિદેવૈકામિતિ ।
જીવસ્થાનાદન્યામિત્યર્થઃ ।
નન્વેકસ્યાં ગુહાયાં દ્વૌ કિં ન સ્યાતામિત્યત આહ- નચેતિ ।
સ્રષ્ટુરેવ પ્રવેશેન જીવત્વાન્ન ભેદઃ ।
નન્વત્યન્તાભેદે જીવસ્ય સ્પષ્ટભાનાદ્બ્રહ્માપિ સ્પષ્ટં સ્યાદતઃ સ્પષ્ટત્વાસ્પષ્ટત્વાભ્યાં તયોર્ભેદ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
દર્પણે પ્રતિબિમ્બસ્ય સ્ફુટત્વે ઽપિ બિમ્બસ્યાસ્ફુટત્વવત્ કલ્પિતભેદેન વિરુદ્ધધર્મવ્યવસ્થોપપત્તેઃ ।
સત્યભેદે યેષામાગ્રહસ્તેષાં દોષમાહ- યે ત્વિતિ ।
સો ઽયમિતિવત્તત્ત્વમસીત્યકાર્યકારણદ્રવ્યસામાનાધિકરણ્યાદત્યન્તાભેદો વેદાન્તાર્થસ્તદ્બોધ એવ નિઃશ્રેયસસાધનં તસ્ય બાધો ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ ભેદાભદવાદિનો જ્ઞાનકર્મભ્યાં કૃતકં મોક્ષં કલ્પયન્તિ, તત્રાનિત્યત્વં દોષઃ ।
યત્તુ કૃતકમપિ નિત્યમિતિ, તચ્ચ ઽયત્ ક્રિયાસાધ્યં તદનિત્યમ્ઽઇતિ ન્યાયબાધિતમ્ ।
અસ્માકં ત્વનર્થધ્વંસસ્ય જ્ઞાનસાધ્યત્વાન્નિત્યમુક્તાત્મમાત્રત્વાચ્ચ નાનિત્યત્વદોષ ઇતિ ભાવઃ ।
તસ્માન્મૈત્રેયીબ્રાહ્મણં પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.23
પ્રકૃત્યધિકરણમ્ । સૂ. 23-27
પ્રકૃતિશ્ ચ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ । બ્બ્સ્_1,4.23 ।
યથાભ્યુદયહેતુત્વાદ્ધર્મો જિજ્ઞાસ્ય એવં નિઃશ્રેયસહેતુત્વાદ્બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિત્યુક્તમ્ ।
બ્રહ્મ ચ ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ (બ્ર. 1.1.2) ઇતિ લક્ષિતમ્ ।
તચ્ચ લક્ષણં ઘટરુચકાદીનાં મૃત્સુવર્ણાદિવત્પ્રકૃતિત્વે કુલાલસુવર્ણકારાદિવન્નિમિત્તત્વે ચ સમાનમિત્યતો ભવતિ વિમર્શઃ, કિમાત્મકં પુનર્બ્રહ્મણઃ કારણત્વં સ્યાદિતિ ।
તત્ર નિમિત્તકારણમેવ તાવત્કેવલં સ્યાદિતિ પ્રતિભાતિ ।
કસ્માત્ ।
ઈક્ષાપૂર્વકકર્તૃત્વશ્રવણાત્ ।
ઈક્ષાપૂર્વકં હિ બ્રહ્મણઃ કર્તૃત્વમવગમ્યતે- ઽસ ઈક્ષાઞ્ચક્રેઽ (પ્ર. 6.3) ઽસ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્ર. 6.4) ઇત્યદિશ્રુતિભ્યઃ ।
ઈક્ષાપૂર્વકં ચ કર્તૃત્વં નિમિત્તકારણેષ્વેવ કુલાલાદિષુ દૃષ્ટમ્ ।
અનેકકારકપૂર્વિકા ચ ક્રિયાફલસિદ્ધિર્લોકે દૃષ્ટા ।
સ ચ ન્યાય આદિકર્તર્યપિ યુક્તઃ સંક્રમયિતુમ્ ।
ઈશ્વરત્વપ્રસિદ્ધેશ્ચ ।
ઈશ્વરાણાં હિ રાજવૈવસ્વતાદીનાં નિમિત્તકારણત્વમેવ કેવલં પ્રતીયતે તદ્વત્પરમેશ્વરસ્યાપિ નિમિત્તકારણત્વમેવ યુક્તં પ્રતિપત્તુમ્ ।
કાર્યં ચેદં જગત્સાવયવમચેતનમશુદ્ધં ચ દૃશ્યતે, કારણેનાપિ તસ્ય તાદૃશેનૈવ ભવિતવ્યં, કાર્યકારણયોઃ સારૂપ્યદર્શનાત્ ।
બ્રહ્મ ચ નૈવંલક્ષણમવગમ્યતે ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ઽ (શ્વે. 6.19) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
પારિશેષ્યાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યદુપાદાનકારણમશુદ્ધ્યાદિગુણકં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
બ્રહ્મકારણત્વશ્રુતેર્નિમિત્તત્વમાત્રે પર્યવસાનાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ પ્રકૃતિશ્ચોપાદાનકારણં ચ બ્રહ્માભ્યુપગન્તવ્યં નિમિત્તકારણં ચ ।
ન કેવલં નિમિત્તકારણમેવ ।
કસ્માત્ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાત્ ।
એવં પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ શ્રૌતૌ નોપરુધ્યેતે ।
પ્રતિજ્ઞા તાવત્- ઽઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ (છા. 6.1.2) ઇતિ ।
તત્ર ચૈકેન વિજ્ઞાતેન સર્વમન્દવિજ્ઞાતમપિ વિજ્ઞાતં ભવતીતિ પ્રતીયતે ।
તચ્ચોપાદાનકારણવિજ્ઞાને સર્વવિજ્ઞાનં સંભવત્યુપાદાનકારણવ્યતિરેકાત્કાર્યસ્ય ।
નિમિત્તકારણાવ્યતિરેકાસ્તુ કાર્યસ્ય નાસ્તિ, લોકે તક્ષ્ણઃ પ્રાસાદવ્યતિરેકદર્શનાત્ ।
દૃષ્ટાન્તો ઽપિ યથા ઽસોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ઇત્યુપાદાનકારણગોચર એવમામ્નાયતે ।
તથા ઽએકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ઽ ઽએકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાત્ઽ (છા. 6.1.4,5,6) ઇતિ ચ ।
તથાન્યત્રાપિ ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિ (મુણ્ડ. 1.1.2) ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
ઽયથા પૃથિવ્યામોષધયઃ સંભવન્તિઽ ( મુણ્ડ. 1.1.7) ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
તથા ઽઆત્મનિ કલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત ઇદં સર્વં વિદિતમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા ।
ઽસ યથા દુન્દુભેર્હન્યમાનસ્ય ન બાહ્યાઞ્શબ્દાઞ્શક્નુયાદ્ગ્રહણાય દુન્દુભેસ્તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય વા શબ્દો ગૃહીતઃઽ (બૃ. 4.5.6,7) ઇતિ દૃષ્ટાન્તઃ ।
એવં યથાસંભવં પ્રતિવેદાન્તં પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તૌ પ્રકૃતિત્વસાધનૌ પ્રત્યેતવ્યૌ ।
યત ઇતીયં પઞ્ચમી ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ ઇત્યત્ર ઽજનિકર્તુઃ પ્રકૃતિઃઽ (પા.સૂ. 1.4.30) ઇતિ વિશેષસ્મરણાત્પ્રકૃતિલક્ષણ એવાપાદાને દ્રષ્ટવ્યા ।
નિમિત્તત્વં ત્વધિષ્ઠાત્રન્તરાભાવાદધિગન્તવ્યમ્ ।
યથા હિ લોકે મૃત્સુવર્ણાદિકમુપાદાનકારણં કુલાલસુવર્ણકારાદીનધિષ્ઠાતૃનપેક્ષ્ય પ્રવર્તતે નૈવં બ્રહ્મણ ઉપાદાનકારણસ્ય સતો ઽન્યો ઽધિષ્ઠાતાપેક્ષ્યો ઽસ્તિ, પ્રાગુત્પત્તેરેકમેવાદ્વિતીયમિત્યવધારણાત્ ।
અધિષ્ઠાત્રન્તરાભાવો ઽપિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાદેવોદિતો વેદિતવ્યઃ ।
અધિષ્ઠાતરિ હ્યુપાદાનાદન્યસ્મિન્નભ્યુપગમ્યમાને પુનરપ્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનસ્યાસંભવાત્પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તોપરોધ એવ સ્યાત્ ।
તસ્માદધિષ્ઠાત્રન્તરાભાવાદાત્મનઃ કર્તૃત્વમુપાદાનાન્તરાભાવાચ્ચ પ્રકૃતિત્વમ્

fન્: વિમર્શઃ સંશયઃ ।
નિષ્કલં નિરવયવમ્, નિષ્ક્રિયમચલમ્, શાન્તમપરિણામિ, નિરવદ્યં નિરસ્તસમસ્તદોષમ્ ।
લોહં સુવર્ણમ્ ।
નખનિકૃન્તનં કાર્ષ્ણાયસકૃતનખલવનશસ્ત્રં લોહપિણ્ડો વા ।
દુન્દુભ્યાઘાતસ્ય જનકસ્ય જન્યતયા સંબન્ધી વા શબ્દો વિશેષશબ્દ ઇત્યર્થઃ ।
પ્રકૃતિશ્ચેતિ ।
લક્ષણસૂત્રેણાસ્ય સંગતિં વક્તું વૃત્તં સ્મારયતિ- યથેતિ ।
તત્ર હિ બ્રહ્મણો બુદ્ધિસ્થત્વાર્થં સામાન્યતો જગત્કારણત્વં લક્ષણમુક્તં, તેન બુદ્ધિસ્થે બ્રહ્મણિ કૃતસ્નવેદાન્તસમન્વયં પ્રતિપાદ્ય તત્કારણત્વં કિં કર્તૃત્વમાત્રમુત પ્રકૃતિત્વકર્તૃત્વોભયરૂપમિતિ ।
વિશેષજિજ્ઞાસાયમિદમારભ્યતે ।
તથાચ સામાન્યજ્ઞાનસ્ય વિશેષચિન્તાહેતુત્વાત્તેનાસ્ય સંગતિઃ ।
યદ્યપિ તદાનન્તર્યમસ્ય યુક્તં તથાપિ નિશ્ચિતતાત્પર્યૈર્વેદાન્તૈઃ કર્તૃમાત્રેશ્વરમતનિરાસઃ સુકર ઇતિ સમન્વયાન્તે ઇદં લિખિતમ્ ।
લક્ષણસૂત્રસ્યાધ્યાયાદિસંગતત્વાદસ્યાપ્યધ્યાદિસંગતિઃ ।
પૂર્વત્ર સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયા મુખ્યત્વાદ્વાક્યસ્ય જીવપરત્વં નિરસ્તં, તદયુક્તં, કર્ત્રુપાદનયોર્ભેદેન પ્રતિજ્ઞાયા ગૌણત્વાદિત્યાક્ષિપતિ- તત્ર નિમિત્તેત્યાદિના ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોર્દ્વૈતાદ્વૈતસિદ્ધિઃ ફલમ્- ઈક્ષાપૂર્વકેતિ ।
ઈક્ષણશ્રુત્યા કર્તૃત્વં નિશ્ચિતં, તથા ચ બ્રહ્મ ન પ્રકૃતિઃ, કર્તૃત્વાત્, યો યત્કર્તા સ તત્પ્રકૃતિર્ન, યથા ઘટકર્તા કુલાલ ઇત્યર્થઃ ।
જગત્ ભિન્નકર્ત્રુપાદાનકં, કાર્યત્વાત્ ઘટવદિત્યાહ- અનેકેતિ ।
બ્રહ્મ નોપાદાનં, ઈશ્વરત્વાત્, રાજાદિવદિત્યાહ- ઈશ્વરત્વેતિ ।
જગન્ન બ્રહ્મપ્રકૃતિકં, તદ્વિલક્ષણત્વાત્, યદિત્થં તત્તથા કુલાલવિલક્ષણઘટવદિત્યાહ- કાર્યં ચેતિ ।
નિષ્કલં નિરવયવં, નિષ્ક્રિયમચલં, શાન્તમપરિણામિ, નિરવદ્યં નિરસ્તસમસ્તદોષમ્ ।
તત્ર હેતુઃ- નિરઞ્જનમિતિ ।
અઞ્જનતુલ્યતમઃશૂન્યમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ જગતઃ સદૃશોપાદાનં કિમિત્યત આહ- પારિશેષ્યાદિતિ ।
બ્રહ્મનિષેધે પ્રધાનં પરિશિષ્યત ઇત્યભિમન્યમાનઃ સિદ્ધાન્તયતિ- પ્રકૃતિશ્ચેતિ ।
ચકારાન્નિમિત્તત્વગ્રહઃ ।
એવમુભયરૂપે કારણત્વે તયોરબાધો ભવતીત્યાહ- એવમિતિ ।
કર્તૃજ્ઞાનાદપિ સર્વકાર્યજ્ઞાનં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- નિમિત્તકારણાવ્યતિરેકસ્ત્વિતિ ।
મૃદાદીનામુપાદાનાનાં દૃષ્ટાન્તત્વાદ્દાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય બ્રહ્મણ ઉપાદાનત્વં વાચ્યમિત્યાહ- દૃષ્ટાન્તો ઽપીતિ ।
વાગારભ્યં નામમાત્રં વિકારો ન વસ્તુતો ઽસ્તીતિ સત્યકારણજ્ઞાનાદ્વિકારજ્ઞાનં યુક્તમિત્યર્થઃ ।
ગતિસામાન્યાર્થં મુણ્ડકે ઽપિ પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાવાહ- તથાન્યત્રાપીતિ ।
બૃહદારણ્યકે ઽપિ તાવાહ- તથાત્મનીતિ ।
ઘટઃ સ્ફુરતીત્યનુગતસ્ફુરણં પ્રકૃતિસ્તદતિરિકેણ વિકારા ન સન્તીતિ સો ઽયમર્થો યથા સ્ફુટઃ તથા દૃષ્ટાન્તઃ સ ઉચ્યતે ।
હન્યમાનદુન્દુભિજન્યાચ્છબ્દસામાન્યાદ્બાહ્યાન્ વિશેષશબ્દાન્ સામાન્યગ્રહણાતિરિકેણ પૃથગ્ગ્રહીતું શ્રોતા ન શક્નુયાત્ ।
સામાન્યસ્ય તુ ગ્રહણેન દુન્દુભ્યાઘાતજશબ્દવિશેષો ગૃહીતો ભવતિ, તસ્ય વા ગ્રહણેન તદવાન્તરવિશેષશબ્દો ગૃહીતો ભવતિ ।
અતઃ શબ્દસામાન્યગ્રહણગ્રહ્યા વિશેષાઃ સામાન્યે કલ્પિતાઃ તદ્વદાત્મભાનભાસ્યા ઘટાદય આત્મનિ કલ્પિતા ઇત્યર્થઃ ।
પ્રતિજ્ઞાદૃષ્ટાન્તાનુપરોધાલ્લિઙ્ગાદ્બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વમુક્ત્વા પઞ્ચમીશ્રુત્યાપ્યાહ- યત ઇતિ ।
ઽયતો વાઽઇત્યત્ર શ્રુતૌ યત ઇતિ પઞ્ચમી પ્રકૃતૌ દ્રષ્ટવ્યેત્યન્વયઃ ।
જનિકર્તુર્જાયમાનસ્ય કાર્યસ્ય પ્રકૃતિરપાદાનસંજ્ઞિકા ભવતીતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સંજ્ઞાયાઃ ફલં ઽઅપાદાને પઞ્ચમીઽઇતિ સૂત્રાત્પ્રકૃતૌ પઞ્ચમીલાભઃ ।
એવં બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વં પ્રસાધ્ય કર્તૃત્વં સાધયતિ- નિમિત્તત્વમિતિ ।
બ્રહ્મ સ્વાતિરિક્તકર્ત્રધિષ્ઠેયં, પ્રકૃતિત્વાત્, મૃદાદિવદિત્યાદ્યનુમાનાનામાગમબાધકમાહ- પ્રાગુત્પત્તેરિતિ ।
જગત્કર્તૃ બ્રહ્મૈવેત્યત્રાપિ સૂત્રં યોજયતિ- અધિષ્ઠાત્રાન્તરેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.24
કુતશ્ચાત્મનઃ કર્તૃત્વપ્રકૃતિત્વે-
અભિધ્યોપદેશાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,4.24 ।
અભિધ્યોપદેશશ્ચાત્મનઃ કર્તૃત્વપ્રકૃતિત્વે ગમયતિ ઽસો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિઽ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ ઇતિ ચ ।
તત્રાભિધ્યાનપૂર્વિકાયાઃ સ્વાતન્ત્ર્યપ્રવૃત્તેઃ કર્તેતિ ગમ્યતે ।
બહુ સ્યામિતિ પ્રત્યગાત્મવિષયત્વાદ્બહુભવનાભિધ્યાનસ્યપ્રકૃતિરિત્યપિ ગમ્યતે

fન્: અભિધ્યા સૃષ્ટિસંકલ્પઃ ।
એકસ્યોભયરૂપં કારણત્વમવિરુદ્ધમિતિ સૂત્રચતુષ્ટયેન સાધયતિ- કુતશ્ચેત્યાદિના ।
અભિધ્યા સૃષ્ટિસંકલ્પઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.25
સાક્ષાચ્ ચોભયામ્નાનાત્ । બ્બ્સ્_1,4.25 ।
પ્રકૃતિત્વસ્યાયમભ્યુચ્ચયઃ ।
ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ, યત્કારણં સાક્ષાદ્બ્રહ્મૈવ કારણમુપાદાયોભૌ પ્રભવપ્રલયાવામ્નાયતે- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તે ।
આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિઽ (છા. 1.9.1) ઇતિ ।
યદ્ધિ યસ્માત્પ્રભવતિ યસ્મિંશ્ચ પ્રલીયતે તત્તસ્યોપાદાનં પ્રસિદ્ધમ્ ।
યથા વ્રીહિયવાદીનાં પૃથિવી ।
સાક્ષાદિતે સાક્ષાદિતિ ચોપાદાનાન્તરાનુપાદાનં દર્શયત્યાકાશાદેવેતિ ।
પ્રત્યસ્તમયશ્ચ નોપાદાનાદન્યત્ર કાર્યસ્ય દૃષ્ટઃ

fન્: અભ્યુચ્ચયો હેત્વન્તરમ્ ।
અભ્યુચ્ચયોહેત્વન્તરમ્ ।
આકાશાદેવેત્યેવકારસૂચિતમુપાદાનાન્તરાનુપાદાનમગ્રહણં સાક્ષાદિતિપદેન સૂત્રકારો દર્શયતીતિ યોજના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.26
આત્મકૃતેઃ પરિણામાત્ । બ્બ્સ્_1,4.26 ।
ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ, યત્કારણં બ્રહ્મપ્રક્રિયાયામ્ ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ (તૈ. 2.7) ઇત્યાત્મનઃ કર્મત્વં કર્તૃત્વં ત દર્શયતિ ।
આત્માનમિતિ કર્મત્વં, સ્વયમકુરુતેતિ કર્તૃત્વમ્ ।
કથં પુનઃ પૂર્વસિદ્ધસ્ય સતઃ કર્તૃત્વેન વ્યવસ્થિતસ્ય ક્રિયમાણત્વં શક્યં સંપાદયિતુમ્ ।
પરિણામાદિતિ બ્રૂમઃ ।
પૂર્વસિદ્ધો ઽપિ હિ સન્નાત્મા વિશેષેણ વિકારાત્મના પરિણમયામાસાત્માનમિતિ ।
વિકારાત્મના ચ પરિણામો મૃદાદ્યાસુ પ્રકૃતિષૂપલબ્ધઃ ।
સ્વયમિતિ ચ વિશેષણાન્નિમિત્તાન્તરાનપેક્ષત્વમપિ પ્રતીયતે ।
પરિણામાદિતિ વા પૃથક્સૂત્રમ્ ।
તસ્યૈષોર્ઽથઃ - ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ, યત્કારણં બ્રહ્મણ એવ વિકારાત્મના પરિણામઃ સામાનાધિકરણ્યેનામ્નાયતે ઽસચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ ।
નિરુક્તં ચાનિરુક્તં ચઽ (તૈ. 2.6) ઇત્યાદિનેતિ

fન્: સત્ પ્રત્યક્ષં ભૂતત્રયમ્, ત્યત્ પરોક્ષં ભૂતદ્વયમ્, નિરુક્તં વક્તું શક્યં ઘટાદિ, અનિરુક્તં વક્તુમશક્યં કપોતરૂપાદિકમ્ ।
આત્મસંબન્ધિની કૃતિરાત્મકૃતિઃ ।
સંબન્ધશ્ચાત્મનઃ કૃતિં પ્રતિ વિષયત્વમાશ્રયત્વં ચ ।
નનુ કૃતેરાશ્રયઃ સિદ્ધો ભવતિ વિષયસ્તુ સાધ્ય ઇત્યેકસ્યોભયં વિરુદ્ધમિત્યાશઙ્કતે- કથં પુનરિતિ ।
યથા મૃદઃ સાધ્યપરિણામાભેદેન કૃતિવિષયત્વં તદ્વદાત્મન ઇત્યાહ- પરિણામાદિતિ ।
આત્માનમિતિ ।
અવિરોધ ઇતિ શેષઃ ।
સિદ્ધસ્યાપિ સાધ્યત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- વિકારાત્મનેતિ ।
નનુ બ્રહ્મણ આત્માનમિતિ દ્વિતીયયા કાર્યાત્મના સાધ્યત્વશ્રુત્યાસ્તુ પ્રકૃતિત્વં કર્તા ત્વન્યો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- સ્વયમિતિ ચેતિ ।
બ્રહ્મણઃ કૃતિકર્મત્વોપપાદનાર્થં પરિણામાદિતિ પદં વ્યાખ્યાયાન્યથાપિ વ્યાચષ્ટે- પૃથક્સૂત્રમિતિ ।
મૃદ્ઘટ ઇતિવદ્બ્રહ્મ સચ્ચ ત્યચ્ચેતિ પરિણામસામાનાધિકરણ્યશ્રુતેર્બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતિત્વમિત્યર્થઃ ।
સત્પ્રત્યક્ષં ભૂતત્રયં, ત્યપરોક્ષં ભૂતદ્વયં, નિરુક્તં વક્તું શક્યં ઘટાદિ, અનિરુક્તં વક્તુમશક્યં કપોતરૂપાદિકં ચ બ્રહ્મૈવાભવદિત્યર્થઃ ।
અત્ર સૂત્રે પરિણામશબ્દઃ કાર્યમાત્રપરઃ, નતુ સત્યકાર્યાત્મકપરિણામપરઃ, ઽતદનન્યત્વમ્-ઽઇતિ વિવર્તવાદસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.27
યોનિશ્ ચ હિ ગીયતે । બ્બ્સ્_1,4.27 ।
ઇતશ્ચ પ્રકૃતિર્બ્રહ્મ યોનિરિત્યપિ પઠ્યતે વેદાન્તેષુ ઽકર્તારમીશં પુરુષં બ્રહ્મયોનિમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.1.3) ઇતિ, ઽયદ્ભૂતયોનિ પરિપશ્યન્તિ ધીરાઃઽ (મુણ્ડ. 1.16) ઇતિ ચ ।
યોનિશબ્દશ્ચ પ્રકૃતિવચનઃ સમધિગતો લોકે ઽપૃથિવી યોનિરોષધિવનસ્પતીનામ્ઽ ઇતિ ।
સ્ત્રીયોનેરપ્યસ્ત્યેવાયવદ્વારેણ ગર્ભં પ્રત્યુપાદાનકારણત્વમ્ ।
કચિત્સ્થાનવચનો ઽપિ યોનિશબ્દો દૃષ્ટઃ - ઽયોનિષ્ટ ઇન્દ્ર નિષદે અકારિઽ (ઋ.સં. 1.104.1) ઇતિ ।
વાક્યશેષાત્ત્વત્ર પ્રકૃતિવચનતા પરિગૃહ્યતે ઽયથોર્ણનાભિઃ સૃજતે ગૃહ્યતે ચઽ (મુણ્ડ. 1.1.7) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાત્ ।
એવં પ્રકૃતિત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રસિદ્ધમ્ ।
યત્પુનરિદમુક્તમીક્ષાપૂર્વકં કર્તૃત્વં નિમિત્તકારણેષ્વેવ કુલાલાદિષુ લોકે દૃષ્ટં નોપાદાનેષ્વિત્યાદિ, તત્પ્રત્યુચ્યતે- ન લોકવદિહ ભવિતવ્યમ્ ।
નહ્યયમનુમાનગમ્યોર્ઽથઃ ।
શબ્દગમ્યત્વાત્ત્વસ્યાર્થસ્ય યથાશબ્દમિહ ભવિતવ્યમ્ ।
શબ્દશ્ચેક્ષિતુરીશ્વરસ્ય પ્રકૃતિત્વં પ્રતિદયતાત્યવોચામ ।
પુનશ્ચૈતત્સર્વં વિસ્તરેણ પ્રતિવક્ષ્યામઃ

fન્: કર્તારં ક્રિયાશક્તિમન્તમ્, ઈશં નિયન્તારમ્, પુરુષં પ્રત્યઞ્ચમ્, બ્રહ્મ પૂર્ણમ્, યોનિં પ્રકૃતિમ્ ।
હે ઇન્દ્ર, તે તવ નિષદે ઉપવેશનાય યોનિઃ સ્થાનં મયા અકારિ કૃતમ્ ।
યોનિશબ્દાચ્ચ પ્રકૃતિત્વમિત્યાહ- યોનિશ્ચેતિ ।
કર્તારં ક્રિયાશક્તિમન્તં, ઈશં નિયન્તારં, પુરુષં પ્રત્યઞ્ચં, બ્રહ્મ પૂર્ણં, યોનિં પ્રકૃતિં, ધીરા ધ્યાનેન પશ્યન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વનુપાદાને ઽપિ સ્ત્રીયોનૌ યોનિશબ્દો દૃષ્ટ ઇત્યત આહ- સ્ત્રીયોનેરિતિ ।
શોણિતમવયવશબ્દાર્થઃ ।
યોનિશબ્દસ્ય સ્થાનમપ્યર્થો ભવતિ સો ઽત્ર ભૂતયોન્યાદિશબ્દૈર્ન ગ્રાહ્યઃ, ઉર્ણનાભ્યાદિપ્રકૃતદૃષ્ટાન્તવાક્યશેષવિરોધાદિત્યાહ- ક્વચિદિતિ ।
હે ઇન્દ્ર, તે તવ નિષદે ઉપવેશનાય યોનિઃ, સ્થાનં મયા અકારિ કૃતમિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષોક્તાનુમાનાનિ અનૂદ્યાગમબાધમાહ- યત્પુનરિત્યાદિના ।
નન્વનુમાનસ્ય શ્રુત્યનપેક્ષત્વાન્ન તયા બાધ ઇત્યત આહ- નહીતિ ।
જગત્કર્તા પક્ષઃ શ્રુત્યૈવ સિદ્ધ્યતિ, યા કૃતિઃ સા શરીરજન્યેતિ વ્યાપ્તિવિરોધેન નિત્યકૃતિમતો ઽનુમાનાસંભવાત્ ।
અતઃ શ્રૌતમીશ્વરં પક્ષીકૃત્યાનુપાદાનત્વસાધને ભવત્યેવોપજીવ્યયા પ્રકૃતિત્વબોધકશ્રુત્યા બાધ ઇત્યર્થઃ ।
યદુક્તં વિલક્ષણત્વાદ્બ્રહ્મણો ન જગદુપાદાનત્વમિતિ, તત્રાહ- પુનશ્ચેતિ ।
ઽન વિલક્ષણત્વાત્-ઽઇત્યારભ્યેત્યર્થઃ ।
અત ઉભયરૂપં કારણત્વં બ્રહ્મણો લક્ષણમિતિ સિદ્ધામ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.28
8 સર્વવ્યાખ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 28
એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતાઃ । બ્બ્સ્_1,4.28 ।
ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.5) ઇત્યારભ્ય પ્રધાનકારણવાદઃ સૂત્રૈરેવ પુનઃ પુનરાશઙ્ક્ય નિરાકૃતઃ,
તસ્ય હિ પક્ષસ્યોપોદ્બલકાનિ કાનિચિલ્લિઙ્ગાભાસાનિ વેદાન્તેષ્વાપાતેન મન્દમતીન્પ્રતિભાન્તીતિ ।
સ ચ કાર્યકારણનન્યત્વાભ્યુપગમાત્પ્રત્યાસન્નો વેદાન્તવાદસ્ય ।
દેવલપ્રભૃતિભિશ્ચ કૈશ્ચિદ્ધર્મસૂત્રકારૈઃ સ્વગ્રન્થેષ્વાશ્રિતઃ, તેન તત્પ્રતિષેધે યત્નો ઽતીવ કૃતો નાણ્વાદિકારણવાદપ્રતિષેધે ।
તે ઽપિ તુ બ્રહ્મકારણવાદપક્ષસ્ય પ્રતિપક્ષત્વાત્પ્રતિષેદ્ધવ્યાઃ ।
તેષામપ્યુપોદ્વલકં વૈદિકં કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમાપાતેન મન્દમતીન્પ્રતિ ભાયાદિતિ ।
અતઃ પ્રધાનમલ્લનિબર્હણન્યાયેનાતિદિશતિ- એતેન પ્રધાનકારણવાદપ્રતિષેધન્યાયકલાપેન સર્વે ઽણ્વાદિકારણવાદા અપિ પ્રતિષિદ્ધતયા વ્યાખ્યાતા વેદિતવ્યાઃ ।
તેષામપિ પ્રધાનવદશબ્દત્વાચ્છબ્દવિરોધિત્વાચ્ચેતિ ।
વ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાતા ઇતિ પદાભ્યાસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્તિં દ્યોતયતિ

એતેન સર્વે વ્યાખ્યાતાઃ ।
અસ્યાતિદેશાધિકરણસ્ય તાત્પર્યં વક્તું વૃત્તમનુવદતિ- ઈક્ષતેરિતિ ।
પ્રધાનવાદસ્ય પ્રાધાન્યેન નિરાકરણે હેતૂનાહ- તસ્ય હીત્યાદિના ।
તર્હ્યણ્વાદિવાદા ઉપેક્ષણીયાઃ, દુર્બલત્વાદિત્યત આહ- તે ઽપિ ત્વિતિ ।
નિર્મૂલાસ્તે કથં પ્રતિપક્ષા ઇત્યત આહ- તેષામિતિ ।
તથા હિ છાન્દોગ્યે જગત્કારણત્વજ્ઞાપનાર્થં પિતા પુત્રમુવાચ, આસાં વટધાનાનાં મધ્યે એકાં ભિન્ધીતિ ।
ભિન્ના ભગવ ઇત્યુવાચ પુત્રઃ ।
પુનઃ પિત્રા કિમત્ર પશ્યસીત્યુક્તે ન કિઞ્ચન ભગવ ઇત્યાહ ।
તત્ર પિત્રાણિમાનં ન પશ્યસીત્યુક્તં, તથા ચ ન કિઞ્ચનશબ્દાચ્છૂન્યસ્વભાવવાદૌ પ્રતીયેતે, અણુશબ્દાત્પરમાણુવાદ ઇતિ ।
એવં ઽઅસદેવેદમગ્ર આસીત્ઽ ઽઅણોરણીયાન્ઽઇત્યાદિલિઙ્ગં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્રાણ્વાદિવાદાઃ શ્રૌતા ન વેતિ સંશયે સત્યસદણ્વાદિશબ્દબલાચ્છ્રૌતા ઇતિ પ્રાપ્તે ઽતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
અસ્યાતિદેશત્વાન્ન પૃથક્ સંગત્યાદ્યપેક્ષા ।
ન કિઞ્ચનાસચ્છબ્દયોઃ પ્રત્યક્ષાયોગ્યવસ્તુપરત્વાદાણુશબ્દસ્ય સૂક્ષ્માભિપ્રાયત્વાદશબ્દત્વં, તેષાં વાદાનાં પ્રધાનવાદવદશ્રૌતત્વં, બ્રહ્મકારણશ્રુતિબાધિતત્વં ચ, તસ્માદ્બ્રહ્મૈવ પરમકારણં, તસ્મિન્નૈવ સર્વેષાં વેદાન્તાનાં સમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,4.7.28
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ સમાપ્તઃ