બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 20

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,4.1.1
પ્રથમાધ્યાયે ચતુર્થઃ પાદઃ ।
[અત્ર પ્રધાનવિષયત્વેન સંદુહ્યમાનાનામવ્યક્તાજાદિપદાનાં ચિન્તનમ્]
1 આનુમાનિકાધિકરણમ્ । સૂ. 1-7
આનુમાનિકમ્ અપ્ય્ એકેષામ્ ઇતિ ચેન્ ન શરીર-રૂપક-વિન્યસ્ત-ગૃહીતેર્ દર્શયતિ ચ । બ્બ્સ્_1,4.1 ।
બ્રહ્મજિજ્ઞાસાં પ્રતિજ્ઞાય બ્રહ્મણો લક્ષણમુક્તમ્- ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ (બ્ર. 1.1.2) ઇતિ ।
તલ્લક્ષણં પ્રધાનસ્યાપિ સમાનમિત્યાશઙ્ક્ય તદશબ્દત્વેન નિરાકૃતમ્- ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર. 1.1.5) ઇતિ ।
ગતિસ્માન્યં ચ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્મકારણવાદં પ્રતિ વિદ્યતે ન પ્રધાનકારણવાદં પ્રતીતિ પ્રપઞ્ચિતં ગતેન ગ્રન્થેન ।
ઇદં ત્વિદાનીમવશિષ્ટમાશઙ્ક્ષ્યતે- યદુક્તં પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વં તદસિદ્ધં, કાસુચિચ્છાસ્વાસુ પ્રધાનસમર્પણાભાસાનાં શબ્દનાં શ્રૂયમાણત્વાત્ ।
અતઃ પ્રધાનસ્ય કારણત્વં વેદસિદ્ધમેવ મહદ્ભિઃ પરમર્ષિભિઃ કપિલપ્રભૃતિભિઃ પરિગૃહીતમિતિ પ્રસજ્યતે ।
તદ્યાવત્તેષાં શબ્દાનામન્યપરત્વં ન પ્રતિપાદ્યતે તાવત્સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમિતિ પ્રતિપાદિતમપ્યાકુલીભવેત્ ।
અતસ્તેષામન્યપરત્વં દર્શયિતું પરઃ સંદર્ભઃ પ્રવર્તતે ।
આનુમાનિકમપ્યનુમાનનિરૂપિતમપિ પ્રધાનમેકેષાં શાખિનાં શબ્દવદુપલભ્યતે ।
કાઠકે હિ પઠ્યતે- ઽમહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃઽ (1.3.11) ઇતિ ।
તત્ર ય એવ યન્નામાનો યત્ક્રમાચ્ચ મહદવ્યક્તપુરુષાઃ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધાસ્ત એવેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે ।
તત્રાવ્યક્તમિતિ સ્મૃતિપ્રસિદ્ધેઃ, શબ્દાદિહીનત્વાચ્ચ ન વ્યક્તમવ્યક્તમિતિ વ્યુત્પત્તિસંભવાત્, સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં પ્રધાનમભિધીયતે ।
તસ્ય શબ્દવત્ત્વાદશબ્દત્વમનુપપન્નમ્ ।
તદેવ ચ જગતઃ કારણં શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધિભ્ય ઇતિ ચેત્ ।
નૈતદેવમ્ ।
નહ્યેતત્કાટકં વાક્યં સ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધયોર્મહદવ્યક્તયોરસ્તિત્વપરમ્ ।
નહ્યત્ર યાદૃશં સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં સ્વતન્ત્રં કારણં ત્રિગુણં પ્રધાનં તાદૃશં પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
શબ્દમાત્રં હ્યત્રાવ્યક્તમિતિપ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
સ ચ શબ્દો ન વ્યક્તમવ્યક્તમિતિ યૌગિકત્વાદન્યસ્મિન્નપિ સૂક્ષ્મે સુદુર્લક્ષ્યે ચ પ્રયુજ્યતે ।
નચાયં કસ્મિંશ્ચિદ્રૂઢઃ ।
યા તુ પ્રધાનવાદિનાં રૂઢિઃ સા તેષામેવ પારિભાષિકી સતી ન વેદાર્થનિરૂપણે કારણભાવં પ્રતિપદ્યતે ।
નચ ક્રમમાત્રસામાન્યાત્સમાનાર્થપ્રતિપત્તિર્ભવત્યસતિ તદ્રૂપપ્રત્યભિજ્ઞાને ।
નહ્યશ્વસ્થાને ગાં પશ્યન્નશ્વો ઽયમિત્યમૂઢો ઽધ્યવસ્યતિ ।
પ્રકરણનિરૂપણાયાં ચાત્ર ન પરપરિકલ્પિતં પ્રધાનં પ્રતીયતે ।
શરીરરૂપકવિન્યસ્ગૃહીતેઃ ।
શરીરં હ્યત્ર રથરૂપકવિન્યસ્તમવ્યક્તશબ્દેન પરિગૃહ્યતે ।
કુતઃ ।
પ્રકરણાત્પરિશેષાચ્ચ ।
તથાહ્યનન્તરાતીતો ગ્રન્થ આત્મશરીરવાદિનાં રથિરથાદિરૂપકકૢપ્તિં દર્શયતિ- ઽઆત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમેવ તુ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ ॥
ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુર્વિષયાંસ્તેષુ ગોચરાન્ ।
આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ ॥
ઽ (કા. 1.3.3,4) ઇતિ ।
તૈશ્ચેન્દ્રિયાદિભિરસંયતૈઃ સંસારમધિગચ્છતિ ।
સંયતૈસ્ત્વધ્વનઃ પારં તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમાપ્નોતિ દર્શયિત્વા, કિં તદધ્વનઃ પારં વિષ્ણોઃ પરમં પદમિત્યસ્યામાકાઙ્ક્ષાયાં, તેભ્ય એવ પ્રકૃતેભ્ય ઇન્દ્રિયાદિભ્યઃ પરત્વેન પરમાત્માનમધ્વનઃ પારં વિષ્ણોઃ પરમં પદં દર્શયતિ- ઽઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્યર્થા અર્થેભ્યશ્ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિર્બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ ।
મહતઃ પરમવ્યક્તમવ્યક્તાત્પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ (કા. 1.3.10,11) ઇતિ ।
તત્ર ય એવેન્દ્રિયાદયઃ પૂર્વસ્યાં રથરૂપકકલ્પનાયામશ્વાદિભાવેન પ્રકૃતાસ્ત એવેહ પરિગૃહ્યન્તે પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપરિહારાય ।
તત્રેન્દ્રિયમનોબુદ્ધયસ્તાવત્પૂર્વત્રેહ ચ સમાનશબ્દા એવ ।
અર્થા યે શબ્દાદયો વિષયા ઇન્દ્રિયહયગોચરત્વેન નિર્દિષ્ટાસ્તેષાં ચેન્દ્રિયેભ્યઃ પરત્વમ્ ।
ઽઇન્દ્રિયાણાં ગ્રહત્વં વિષયાણામતિગ્રહત્વમ્ઽ (બૃ. 3.2) ઇતિ શ્રુતિપ્રસિદ્ધેઃ ।
વિષયેભ્યશ્ચ મનસઃ પરત્વં, મનોમૂલત્વાદ્વિષયેન્દ્રિયવ્યવહારસ્ય ।
મનસસ્તુ પરા બુદ્ધિઃ ।
બુદ્ધિં હ્યારુહ્ય ભોગ્યજાતં ભોક્તારમુપસર્પતિ ।
બુદ્ધેરાત્મા મહાન્પરઃ, યઃ સ ઽઆત્માનં રથિનં વિદ્ધિઽ ઇતિ રથિત્વેનોપક્ષિપ્તઃ ।
કુતઃ ।
આત્મશબ્દાત્ ।
ભોક્તુશ્ચ ભોગોપકરણાત્પરત્વોપપત્તેઃ ।
મહત્ત્વં ચાસ્ય સ્વામિત્વાદુપપન્નમ્ ।
અથવા ઽમનો મહાન્તમતિર્બ્રહ્મા પૂર્બુદ્ધિઃ ખ્યતિરીશ્વરઃ ।
પ્રજ્ઞા સંવિચ્ચિતિશ્ચૈવ સ્મૃતિશ્ચ પરિપઠ્યતે ॥
ઽ ઇતિ સ્મૃતેઃ, ઽયો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈઽ (શ્વે. ।
6.18) ઇતિ ચ શ્રુતેર્યા પ્રથમજસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્ય બુદ્ધિઃ સા સર્વાસાં બુદ્ધીનાં પરા પ્રતિષ્ઠા ।
સેહ મહાનાત્મેત્યુચ્યતે ।
સા ચ પૂર્વત્ર બુદ્ધિગ્રહણેનૈવ ગૃહીતા સતી હિરુગીહોપદિશ્યતે ।
તસ્યા અપ્યસ્માદીયાભ્યો બુદ્ધિભ્યઃ પરત્વોપપત્તેઃ ।
એતસ્મિંસ્તુ પક્ષે પરમાત્મવિષયેણૈવ પરેણ પુરુષગ્રહણેન રથિન આત્મનો ગ્રહણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પરમાર્થતઃ પરમાત્મવિજ્ઞાનાત્મનોર્ભેદાભાવાત્ ।
તદેવં શરીરમેવૈકં પરિશિષ્યતે ।
ઇતરાણીન્દ્રિયાદીનિ પ્રકૃતાન્યેવ પરમપદદિદર્શયિષયા સમનુક્રામન્પરિશિષ્યમાણેનેહાન્ત્યેનાવ્યક્તશબ્દેન પરિશિષ્યમાણં પ્રકૃતં શરીરં દર્શયતીતિ ગમ્યતે ।
શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવેદનાસંયુક્તસ્ય હ્યવિદ્યાવતો ભોક્તુઃ શરીરાદીનાં રથાદિરૂપકકલ્પનયા સંસારમોક્ષગતિનિરૂપણેન પ્રત્યગાત્મબ્રહ્માવગતિરિહ વિવક્ષિતા ।
તથાચ ઽએષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢાત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃશ્યતે ત્વગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃઽ ॥
(કા. 1.3.12) ઇતિ વૈષ્ણવસ્ય પરમપદસ્ય દુરવગમત્વમુક્ત્વા તદવગમાર્થં યોગં દર્શયતિ- ઽયચ્છેદ્વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્તદ્યચ્છેજ્જ્ઞાન આત્મનિ ।
જ્ઞાનમાત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્તદ્યચ્છેચ્છાન્ત આત્મનિઽ ॥
(કા. 1.3.13) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- વાચં મનસિ સંયચ્છેત્ વાગાદિબાહ્યેન્દ્રિયવ્યાપારમુત્સૃજ્ય મનોમાત્રેણાવતિષ્ઠેત ।
મનો ઽપિ વિષયવિકલ્પાભિમિખં વિકલ્પદોષદર્શનેન જ્ઞાનશબ્દોદિતાયાં બુદ્ધાવધ્યવસાયસ્વભાવાયાં ધારયેત્ ।
તામપિ બુદ્ધિં મહત્યાત્મનિ ભોક્તર્યગ્ર્યાયાં વા બુદ્ધૌ સૂક્ષ્મતાપાદનેન નિયચ્છેત્ ।
મહાન્તં ત્વાત્માનં શાન્ત આત્મનિ પ્રકરણવતિ પરસ્મિન્પુરુષે પરસ્યાં કાષ્ઠાયાં પ્રતિષ્ઠાપયેદિતિ ચ ।
તદેવં પૂર્વાપરાલોચનાયાં નાસ્ત્યત્ર પરપરિકલ્પિતસ્ય પ્રધાનસ્યાવકાશઃ