બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 16

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.1
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્ । બ્બ્સ્_1,3.1 ।
ઇદં શ્રૂયતે- ઽયસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ ।
તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુચ્યથામૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ (મુણ્ડ. 2.2.5) ઇતિ ।
અત્ર યદેતદ્દ્યુપ્રભૃતીનામોતત્વવચનાદાયતનં કિઞ્ચિદવગમ્યતે, તત્કિં પરં બ્રહ્મ સ્યાદાહોસ્વિદર્થાન્તરમિતિ સંદિહ્યતે ।
તત્રાર્થાન્તરં કિમપ્યાયતનં સ્યાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
કસ્માત્, ઽઅમૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ ઇતિ શ્રવણાત્ ।
પારવાન્હિ લોકે સેતુઃ પ્રખ્યાતઃ ।
નચ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પારવત્ત્વં શક્યમભ્યુપગન્તું, ઽઅનન્તમપારમ્ઽ (બૃહ. 2.4.12) ઇતિ શ્રવણાત્ ।
અર્થાન્તરે ચાયતને પરિગૃહ્યમાણે સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં પ્રધાનં પરિગ્રહીતવ્યં, તસ્ય કારણત્વાદાયતનત્વોપપત્તેઃ ।
શ્રુતિપ્રસિદ્ધો વા વાયુઃ સ્યાત્, ઽવાયુર્વૈ ગૌતમ તત્સૂત્રં વાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તિઽ (બૃહ. 3.7.2) ઇતિ વાયોરપિ વિધારણત્વશ્રવણાત્ ।
શારીરો વા સ્યાત્ ।
તસ્યાપિ ભોક્તૃત્વાદ્ભોગ્યં પ્રપઞ્ચં પ્રત્યાયતનત્વોપપત્તેરિત્યેવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ- દ્યુભ્વાદ્યાયતનમિતિ ।
દ્યૌશ્ચ ભૂશ્ચ દ્યુભુવૌ દ્યુભુવાવાદી યસ્ય તદિદં દ્યુભ્વાદિ ।
યદેતદસ્મિન્વાક્યે દ્યૌઃ પૃથિવ્યન્તરિક્ષં મનઃ પ્રાણા ઇત્યેવમસ્માકં જગદોતત્વેન નિર્દિષ્ટં તસ્યાયતનં પરં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
સ્વશબ્દાત્, આત્મશબ્દાદિત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દો હીહ ભવતિ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ ।
આત્મશબ્દશ્ચ પરમાત્મપરિગ્રહે સમ્યગવકલ્પતે નાર્થાન્તરપરિગ્રહે ।
ક્વચિચ્ચ સ્વશબ્દેનૈવ બ્રહ્મણ આયતનત્વં શ્રૂયતે-ઽ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃઽ (છા. 6.8.4) ઇતિ ।
સ્વશબ્દેનૈવ ચેહ પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ બ્રહ્મ સંકીર્ત્યતે- ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ઽ ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાદ્બ્રહ્મ પશ્ચાદ્બ્રહ્મ દક્ષિણશ્ચોત્તરેણઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇતિ ચ ।
તત્ર ત્વાયતનાયતનયદ્ભાવશ્રવણાત્ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ ચ સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
યથાનેકાત્મકો વૃક્ષઃ શાખા સ્કન્ધો મૂલં ચેત્યેવં નાનારસો વિચિત્ર આત્મેત્યાશઙ્કા સંભવતિ, તાં નિવર્તયિતું સાવધારણમાહ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ન કાર્યપ્રપઞ્ચવિશિષ્ટો વિચિત્ર આત્મા વિજ્ઞેયઃ ।
કિન્તર્હ્યવિદ્યાકૃતં કાર્યપ્રપઞ્ચં વિદ્યયા પ્રવિલાપયન્તસ્તમેવૈકમાયતનભૂતમાત્માનં જાનથૈકરસમિતિ ।
યથા યસ્માન્નાસ્તે દેવદત્તસ્તદાનયેત્યુક્ત આસનમેવાનયતિ ન દેવદત્તમ્ ।
તદ્વદાયતનભૂતસ્યૈવૈકરસસ્યાત્મનો વિજ્ઞેયત્વમુપદિશ્યતે ।
વિકારાનૃતાભિસંધસ્ય ચાપવાદઃ શ્રૂયતે- ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (કા. 2.4.11) ઇતિ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ તુ સામાનાધિકરણ્યં પ્રપઞ્ચપ્રવિલાપનાર્થં નાનેકરસતાપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
ઽસ યથા સૈન્ધવઘનો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘન એવૈવં વા અરે ઽયમાત્માનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃહ. 4.5.13) ઇત્યેકરસતાશ્રવણાત્ ।
તસ્માદ્દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરં બ્રહ્મ ।
યત્તૂક્તં, સેતુશ્રુતેઃ સેતોશ્ચ પારવત્ત્વોપપત્તેર્બ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરેણ દ્યુભ્વાદ્યાયતનેન ભવિતવ્યમિતિ ।
અત્રોચ્યતે- વિધારણત્વમાત્રમત્ર સેતુશ્રુત્યા વિવક્ષ્યતે ન પારવત્ત્વાદિ ।
નહિ મૃદ્દારુમયો લોકે સેતુર્દૃષ્ટ ઇત્યત્રાપિ મૃદ્દારુમય એવસેતુરભ્યુપગમ્યતે ।
સેતુશબ્દાર્થો ઽપિ વિધારણત્વમાત્રમેવ ન પારવત્ત્વાદિ ષિઞો બન્ધનકર્મણઃ સેતુશબ્દવ્યુત્પત્તેઃ ।
અપર આહ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ યદેતત્સંકીર્તિતમાત્મજ્ઞાનં, યચ્ચૈતત્ ઽઅન્યા વાચો વિમુઞ્ચથઽ ઇતિ વાગ્વિમોચનં, તદત્રામૃતત્વસાધનત્વાત્, ઽઅમૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ ઇતિ સેતુશ્રુત્યા સંકીર્ત્યતે ન તુ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
તત્ર યદુક્તં સેતુશ્રુતેર્બ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરેણ દ્યુભ્વાદ્યાયતનેન ભાવ્યમિત્યેતદયુક્તમ્