બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 18

fન્: પ્રજ્ઞા વાક્યાર્થધીઃ ।
બ્રાહ્મણપદમનુક્તદ્વિજોપલક્ષણમ્ ।
મુક્તૈરૂપસૃપ્યં પ્રત્યક્ત્વેન પ્રાપ્યં યદ્બ્રહ્મ તસ્યાત્રોક્તેરિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
મુક્તિપ્રતિયોગિનં બન્ધં દર્શયતિ- દેહાદિષ્વિતિ ।
તદ્વિપર્યયેણેતિ ।
ઉક્તપઞ્ચક્લેશાત્મકબન્ધનિવૃત્ત્યાત્મના સ્થિતમિત્યર્થઃ ।
યથા નદ્યો ગઙ્ગાદ્યા નામરૂપે વિહાય સમુદ્રાત્મના તિષ્ઠન્તિ તથા બ્રહ્માત્મવિદપિ સંસારં વિહાય પરાત્કારણાદવ્યક્તાત્પરં પૂર્ણં સ્વયઞ્જ્યોતિરાનન્દં પ્રત્યક્ત્વેન પ્રાપ્ય તિષ્ઠતીત્યાહ- તથા વિદ્વાનિતિ ।
ઇદં પ્રધાનાદેઃ કિં ન સ્યાદત આહ- બ્રહ્મણશ્ચેતિ ।
અસ્ય મુમુક્ષોઃ, હૃદીતિ પદેનાત્મધર્મત્વં કામાનાં નિરસ્તમ્ ।
યદા કામનિવૃત્તિરથ તદામૃતો ભવતિ;મરણહેત્વભાવાત્ ।
ન કેવલમનર્થનિવૃત્તિઃ કિન્ત્વત્ર દેહે તિષ્ઠન્નેવ બ્રહ્માનન્દમશ્નુત ઇત્યર્થઃ ।
લિઙ્ગાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
ધીરો વિવેકી તમેવાત્માનં વિજ્ઞાય વિશુદ્દં લક્ષ્યપદાર્થં જ્ઞાત્વા વાક્યાર્થજ્ઞાનં કુર્યાત્ ।
જ્ઞાનાર્થિનો જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકકર્મકાણ્ડાદેર્વૈમુખ્યમાહ- નેતિ ।
બહૂનિત્યુક્ત્યા અલ્પાન્વેદાન્તશબ્દાનઙ્ગીકરોતિ ।
ઽઅષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્થતા ।
જિહ્વામૂલં ચ દન્તાશ્ચ નાસિકોષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ ॥
ઽઇત્યેતાનિ વાગિન્દ્રિયસ્થાનત્વાદ્વાક્શબ્દેનોચ્યન્તે ।
તેષાં શોષણમાત્રમનાત્મશબ્દોચ્ચારણફલં તદ્વયાનાન્મનસો ગ્લાનિમાત્રમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.3
નાનુમાનમ્ અતચ્છબ્દાત્ । બ્બ્સ્_1,3.3 ।
યથા બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદકઃ વૈશેષિકો હેતુરુક્તો નૈવમર્થાન્તરસ્ય વૈશેષિકો હેતુઃ પ્રતિપાદકો ઽસ્તીત્યાહ ।
નાનુમાનિકં સાંખ્યસ્મૃતિપરિકલ્પિતં પ્રધાનમિહ દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેન પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
કસ્માત્, અતચ્છબ્દાત્ ।
તસ્યાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રતિપાદકઃ શબ્દસ્તચ્છબ્દઃ, ન તચ્છબ્દો ઽતચ્છબ્દઃ ।
ન હ્યત્રાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રતિપાદકઃ કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ, યેનાચેતનં પ્રધાનં કારણત્વેનાયતનત્વેન વાવગમ્યેત ।
તદ્વિપરીતસ્ય ચેતનસ્ય પ્રતિપાદકશબ્દો ઽત્રાસ્તિ- ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ.1.1.9) ઇત્યાદિઃ ।
અત એવ ન વાયુરપીહ દ્યુભ્વાદ્યાતનત્વેનાશ્રીયતે

વૈશેષિક ઇતિ ।
અસાધારણ આત્મશબ્દાદિરિત્યર્થઃ ।
અતચ્છબ્દાદિત્યસ્યાર્થાન્તરમાહ- તદ્વિપરીતસ્યેતિ ।
અત એવાતચ્છબ્દાદેવ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.4
પ્રાણભૃચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.4 ।
યદ્યપિ પ્રાણભૃતો વિજ્ઞાનાત્મન આત્મત્વં ચેતનત્વં ચ સંભવતિ તથાપ્યુપાધિપરિચ્છિન્નજ્ઞાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદ્યસંભવે સત્યસ્માદેવાતચ્છબ્દાત્પ્રાણભૃદપિ ન દ્યુભ્વાદ્યાયતનાશ્રયિતવ્યઃ ।
નચોપાધિપરિચ્છિન્નસ્યાવિભોઃ પ્રાણભૃતો દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વમપિ સમ્યક્સંભવતિ ।
પૃથગ્યોગકરણમુત્તરાર્થમ્

પ્રાણાભૃચ્ચેતિ ।
સૂત્રે ચકારઃ પૂર્વસૂત્રસ્થનઞો ઽનુષઙ્ગાર્થઃ ।
સર્વજ્ઞપદસમાનાધિકરણં આત્મશબ્દો ન જીવવાચીત્યતચ્છબ્દસ્તસ્માદિત્યર્થઃ ।
નનુ ઽનાનુમાનપ્રાણભૃતાવતચ્છબ્દાત્ઽઇત્યેકમેવ સૂત્રં કિમર્થં ન કૃતં ઉભયનિરાસહેતોરેકત્વાદિત્યત આહ- પૃથગિતિ ।
યોગઃ સૂત્રમ્ ।
ઉત્તરસૂત્રસ્થહેતૂનાં જીવમાત્રનિરાસેનાન્વયે ઽપિ સુબોધાર્થં પ્રાણભૃચ્ચેતિ પૃથક્સૂત્રકરણમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.5-6
કુતશ્ચ ન પ્રાણભૃદ્દ્યભ્વાદ્યાયતનત્વેનાશ્રિતવ્યઃ-
ભેદવ્યપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,3.5 ।
ભેદવ્યપદેશશ્ચેહ ભવતિ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ જ્ઞેયજ્ઞાતૃભાવેન ।
તત્ર પ્રાણભૃત્તાવન્મુમુક્ષુત્વાજ્ જ્ઞાતા, પરિશેષાદાત્મશબ્દવાચ્યં બ્રહ્મ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમિતિ ગમ્યતે, ન પ્રાણભૃત્

કુતશ્ચ ન પ્રાણભૃદ્દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેનાશ્રયિતવ્યઃ-
પ્રકરણાત્ । બ્બ્સ્_1,3.6 ।
પ્રકરણં ચેદં પરમાત્મનઃ ।
ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુ. 1.1.3) ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનાપેક્ષણાત્ ।
પરમાત્મનિ હિ સર્વાત્મકે વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં સ્યાન્ન કેવલે પ્રાણભૃતિ

તાનેવ હેતૂનાકાઙ્ક્ષાદ્વારા વ્યાચષ્ટે-- કુતશ્ચેત્યાદિના ।
યદ્યપિ વિશુદ્ધઃ પ્રત્યગાત્મૈવાત્ર જ્ઞેયઃ તથાપિ જીવત્વાકારેણ જ્ઞાતુર્જ્ઞેયાદ્ભેદાન્ન જ્ઞેયરૂપત્વમિત્યર્થઃ ।
એવં ચ જીવત્વલિઙ્ગવિશિષ્ટત્વેન જીવસ્ય દ્યુભ્વાદિવાક્યર્થત્વં નિરસ્યતે ન શુદ્ધરૂપેણેતિ મન્તવ્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.5-6
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.7
કુતશ્ચ ન પ્રાણભૃડ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેનાશ્રયિતવ્યઃ-
સ્થિત્યદનાભ્યાં ચ । બ્બ્સ્_1,3.7 ।
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ચ પ્રકૃત્ય ઽદ્વા સુપ્રણા સયુજા સખાયાઽ (મુ. 3.1.1) ઇત્યત્ર સ્થિત્યદને નિર્દિશ્યેતે ।
ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽ ઇતિકર્મફલાશનં, ઽઅનશ્નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિઽ ઇત્યૌદાસીન્યેનાવસ્થાનં ચ ।
તાભ્યાં ચ સ્થિત્યદનાભ્યામીશ્વરક્ષેત્રજ્ઞૌ તત્ર ગૃહ્યેતે ।
યદિ ચેશ્વરો દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેન વિવક્ષિતસ્તતસ્તસ્ય પ્રકૃતસ્યેશ્વરસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાત્પૃથગ્વચનમવકલ્પતે ।
અન્યથા હ્યપ્રકૃતવચનમાકસ્મિકમસંબદ્ધં સ્યાત્ ।
નનુ તવાપિ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરાત્પૃથગ્વચનમાકસ્મિકમેવ પ્રસજ્યેત ।
ન ।
તસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞૌ હિ કર્તૃત્વેન ભોક્તૃત્વેન ચ પ્રતિશરીરં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિસંબદ્ધો લોકત એવ પ્રસિજદ્ધો નાસૌ શ્રુત્યા તાત્પર્યેણ વિવક્ષ્યતે ।
ઈશ્વરસ્તુ લોકતો ઽપ્રસિદ્ધત્વાચ્છ્રુત્યા તાત્પર્યેણ વિવક્ષ્યત ઇતિ ન તસ્યાકસ્મિકં વચનં યુક્તમ્ ।
ઽગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિઽ ઇત્યત્રાપ્યેતદ્દર્શિતં ઽદ્વા સુપર્ણાઽ ઇત્યસ્યામૃચીશ્વરક્ષેત્રજ્ઞાવુચ્યેતે ઇતિ ।
યદાપિ પૈઙ્ગ્યુપનિષત્કૃતેન વ્યાખ્યાનેનાસ્યામૃચિ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞાવુચ્યેતે તદાપિ ન વિરોધઃ કશ્ચિત્ ।
કથમ્ ।
પ્રાણભૃદ્ધીહ ઘટાદિચ્છિદ્રવત્સત્ત્વાદ્યુપાધ્યભિમાનિત્વેન પ્રતિશરીરં ગૃહ્યમાણો દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ન ભવતીતિ નિષિધ્યતે ।
યસ્તુ સર્વશરીરેષૂપાધિભિર્વિનોપલક્ષ્યતે ન ભવતીતિ નિષિધ્યતે ।
યસ્તુ સર્વશરીરેષૂપાધિભિર્વિનોપલક્ષ્યતે પરમાત્મૈવ સ ભવતિ ।
યથા ઘટાદિચ્છિદ્રાણિ ઘટાદિભિરુપાધિભિર્વિનોપલક્ષ્યમાણાનિ મહાકાશ એવ ભવન્તિ, તદ્વત્પ્રાણભૃતઃ પરસ્માદન્યત્વાનુપપત્તેઃ પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે ।
તસ્માત્સત્ત્વાદ્યુપાધ્યભિમાનિન એવ દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વપ્રતિષેધઃ ।
તસ્માત્પરમેવ બ્રહ્મ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
તદેતત્ ઽઅદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃઽ ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધમ્ ।
તસ્યૈવ હિ ભૂતયોનિવાક્યસ્ય મધ્ય ઇદં પઠિતમ્ ઽયસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચાર્થં તુ પુનરુપન્યસ્તમ્

નનુ સ્થિત્યેશ્વરસ્યાદનાજીવસ્ય ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇત્યત્રોક્તાવપિ ઈશ્વર આયતનવાક્યેન કિમર્થં ગ્રાહ્ય ઇત્યત આહ- યદિ ચેશ્વર ઇતિ ।
અત્ર ચેશ્વરઃ શુદ્ધચિન્માત્રો ગ્રાહ્યઃ, ન સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટઃ, તસ્યાત્રાપ્રતિપાદ્યત્વાત્ ।
તથા ચાપ્રતિપાદ્યાર્થસ્યાકસ્માન્મધ્યે વચનાસંભવાદાદ્યવાક્યેન ગ્રહણં કાર્યમિત્યભિસંધિઃ ।
તમજ્ઞાત્વા શઙ્કતે- નનુ તવાપીતિ ।
બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનાર્થમકસ્માદપ્રકૃતસ્યાપિ લોકપ્રસિદ્ધસ્ય જીવસ્યાનુવાદસંભવ ઇતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
નનુ ઽદ્વા સુપર્ણાઽઇત્યત્ર બુદ્ધિજીવયોરુક્તેઃ કથમિદં સૂત્રમિત્યત ઇતિ- ગુહામિતિ ।
સ્થિત્યદનાભ્યામીશ્વરક્ષેત્રજ્ઞયોરનુવાદેનૈક્યં દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર જીવેશૌ નાનુવાદ્યૌ, પૈઙ્ગિવ્યાખ્યાવિરોધાદતઃ સૂત્રાસંગતિરિત્યત આહ- યદાપીતિ ।
તદાપિ સૂત્રસ્યાસંગતિર્નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અદનવાક્યેન બુદ્ધિમનૂદ્ય સ્થિતિવાક્યેન બુદ્ધ્યાદિવિલક્ષણશુદ્ધપ્રત્યગ્બ્રહ્મણો જ્ઞેયસ્યોક્તેર્દ્યુભ્વાદિવાક્યે તદેવ ગ્રાહ્યં, ન બુદ્ધ્યુપહિતો જીવ ઇતિ સૂત્રસંગતિમાહ- કથમિત્યાદિના ।
નન્વત્રાનુપહિતો જીવ ઉક્તો ન પરં બ્રહ્મેત્યત આહ- યસ્ત્વિતિ ।
પૌનરુક્ત્યં શઙ્કતે- તદેતદિતિ ।
દ્યુભ્વાદિવાક્યસ્ય બ્રહ્મપરત્વમિત્યર્થઃ ।
સમાધત્તે- પ્રપઞ્ચાર્થમિતિ ।
સેતુશબ્દવ્યાખ્યાનેન ભૂતયોનેઃ પ્રત્યગાત્મત્વસ્ફુટીકરણાર્થમિત્યર્થઃ ।
તસ્માન્મુણ્ડકોપનિષદ્ બ્રહ્મણિ સમન્વિતેતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.1.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.2.8
2 ભૂમાધિકરણમ્ । સૂ. 8-9
ભૂમા સંપ્રસાદાદ્ અધ્યુપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,3.8 ।
ઇદં સમામનન્તિ- ઽભૂમા ત્વેવ વિદિજ્ઞાસિતવ્ય ઇતિ ભૂમાનં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ।
યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાથ યત્રાન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પમ્ઽ (છા. 7.23,24) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ ।
ભૂમેતિ તાવદ્બહુત્વમભિધીયતે, ઽબહોર્લોપો ભૂ ચ બહોઃઽ (પા. 6.4.158) ઇતિ ભૂમશબ્દસ્ય ભાવપ્રત્યયાન્તતાસ્મારણાત્ ।
કિમાત્મકં પુનસ્તદ્બહુત્વમિતિ વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં ઽપ્રાણો વા આશાભૂયાન્ઽ (છા. 7.15.1) ઇતિ સંનિધાનાત્પ્રાણો ભૂમેતિ પ્રતિભાતિ ।
તથા ઽશ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ તં મા ભગવાઞ્શોકસ્ય પારં તારયતુઽ (છાં. 7.1.3) ઇતિ પ્રકરણોત્થાનાત્પરમાત્મા ભૂમેત્યપિ પ્રતિભાતિ ।
તત્ર કસ્યોપાદનં ન્યાય્યં કસ્ય વા હાનમિતિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાણો ભૂમેતિ ।
કસ્માત્ ।
ભૂયઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનપરંપરાદર્શનાત્ ।
યથા હિ ઽઅસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂયઃઽ ઇતિ, ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ ઇતિ ।
તથા ઽઅસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂયઃઽ ઇતિ, મનો વાવ વાચો ભૂયઃઽ ઇતિ ચ નામાદિભ્યો હ્યા પ્રાણાદ્ભૂયઃપ્રશ્નપ્રતિવચનપ્રવાહઃ પ્રવૃત્તઃ ।
નૈવં પ્રાણાત્પરં ભૂયઃપ્રશ્નપ્રતિવચનં દૃશ્યતે ઽસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂય ઇત્યાદો વાવ પ્રાણાદ્ભૂય ઇતિ ।
પ્રાણમેવ તુ નામાદિભ્ય આશાન્તેભ્યો ભૂયાસં ઽપ્રાણો વા આશાયા ભૂયાન્ઽ ઇત્યાદિના સપ્રપઞ્ચમુક્ત્વા પ્રાણદર્શિનશ્ચાતિવાદિત્વમ્- ઽઅતિવાદ્યસીત્યતિવાદ્યસ્મીતિ બ્રૂયાન્નાપહ્નુવીતઽ ઇત્યભ્યનુજ્ઞાય ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ પ્રાણવ્રતમતિવાદિત્વમનુકૃષ્યાપરિત્યજ્યૈવ પ્રાણં સત્યાદિપરમ્પરયા ભૂમાનમવતારયન્પ્રાણમેવ ભૂમાનં મન્યન્ત ઇતિ ગમ્યતે ।
કથં પુનઃ પ્રાણે ભૂમનિ વ્યાખ્યાયમાને ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ ઇત્યેતદ્ભૂમ્નો લક્ષણપરં વચનં વ્યાખ્યાયેતેતિ ।
ઉચ્યતે- સુષુપ્ત્યવસ્થાયાં પ્રાણગ્રસ્તેષુ કરણેષુ દર્શનાદિવ્યવહારનિવૃત્તિદર્શનાત્સંભવતિ પ્રાણસ્યાપિ ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ ઇત્યેતલ્લક્ષણમ્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ઽન શૃણોતિ ન પશ્યતિઽ ઇત્યાદિના સર્વકરણવ્યાપારપ્રત્યસ્તમયરૂપાં સુષુપ્ત્યવસ્થામુક્ત્વા ઽપ્રાણાગ્નય એવૈતસ્મિન્પુરે જાગ્રતિઽ (પ્ર. 4.2.3) ઇતિ તસ્યામેવાવસ્થાયાં પઞ્ચવૃત્તેઃ પ્રાણસ્ય જાગરણં બ્રુવતી પ્રાણપ્રધાનાં સુષુપ્ત્યવસ્થાં દર્શયતિ ।
યચ્ચૈતદ્ભૂમ્નઃ સુખત્વં શ્રુતમ્- ઽયો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્ઽ (છા. 7.23) ઇતિ, તદપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
ઽઅત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યત્યથ યદેતસ્મિઞ્શરીરે સુખં ભવતિઽ (પ્ર. 4.6) ઇતિ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામેવ સુખશ્રવણાત્ ।
યચ્ચ ઽયો વૈ ભૂમા તદમૃતમ્ઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ તદપિ પ્રાણસ્યાવિરુદ્ધં, ઽપ્રાણો વા અમૃતમ્ઽ (કૌ. 3.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કથં પુનઃ પ્રાણં ભૂમાનં મન્યમાનસ્ય તરતિ શોકમાત્મવિત્ ઇત્યાત્મવિવિદિષયા પ્રકરણસ્યોત્થાનમુપપદ્યતે ।
પ્રાણ એવેહાત્મા વિવક્ષિત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તથાહિ-ઽ પ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતા પ્રાણો ભ્રાતા પ્રાણઃ સ્વસા પ્રાણ આચાર્યઃ પ્રાણો બ્રાહ્મણઃઽ (છા. 7.15.1) ઇતિ પ્રાણમેવ સર્વાત્માનં કરોતિ ।
ઽયથા વા અરા નાભૌ સમર્પિતા એવમસ્મિન્પ્રાણે સર્વં સમર્પિતમ્ઽ ઇતિ ચ સર્વાત્મત્વારનાભિનિદર્શનાભ્યાં ચ સંભવતિ વૈપુલ્યાત્મિકા ભૂમરૂપતા પ્રાણસ્ય ।
તસ્માત્પ્રાણો ભૂમેત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
તત ઇદમુચ્યતે- પરમાત્મૈવેહ ભૂમા ભવિતુમર્હતિ ન પ્રાણઃ ।
કસ્માત્ ।
સંપ્રસાદાદધ્યુપદેશાત્ ।
સંપ્રસાદ ઇતિ સુષુપ્તં સ્થાનમુચ્યતે, સમ્યક્પ્રસીદત્યસ્મિન્નિતિ નિર્વચનાત્ ।
બૃહદારણ્યકે ચ સ્વપ્નજાગરિતસ્થાનાભ્યાં સહ પાઠાત્ તસ્યાં ચ સંપ્રસાદાવસ્થાયાં પ્રાણો જાગર્તીતિ પ્રાણો ઽત્ર સંપ્રસાદો ઽભિપ્રેયતે ।
પ્રાણાદૂર્ધ્વં ભૂમ્ન ઉપદિશ્યમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રાણ એવ ચેદ્ભૂમાસ્યાત્સ એવ તસ્માદૂર્ધ્વમુપદિશ્યેતેત્યશ્લિષ્ટમેવૈતત્સ્યાત્ ।
નહિ નામૈવ નામ્નો ભૂય ઇતિ નામ્ન ઊર્ધ્વમુપદિષ્ટમ્ ।
કિં તર્હિ નામ્નો ઽન્યદર્થાન્તરમુપદિષ્ટં વાગાખ્યમ્- ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ ઇતિ ।
તથા વાગાદિભ્યો ઽપ્યા પ્રાણાદર્થાન્તરમેવ તત્ર તત્રોર્ધ્વમુપદિષ્ટમ્ ।
તદ્વત્પ્રાણાદૂર્ધ્વમુપદિશ્યમાનો ભૂમા પ્રાણાદર્થાન્તરભૂતો ભવિતુમર્હતિ ।
નન્વિહ નાસ્તિ પ્રશ્નો ઽસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂય ઇતિ, નાપિ પ્રતિવચનમસ્તિ પ્રાણાદ્વાવ ભૂયો ઽસ્તીતિ, કથં પ્રાણાદધિ ભૂમોપદિશ્યતે ।
પ્રાણવિષયમેવ ચાતિવાદિત્વામુત્તરત્રાનુકૃષ્યમાણં પશ્યામઃ- ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ ।
તસ્માન્નાસ્તિ પ્રાદધ્યુપદેશ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન તાવત્પ્રાણવિષયસ્યૈવાતિવાદિત્વસ્યૈતદનુકર્ષણમિતિ શક્યં વક્તું, વિશેષવાદાત્ ઽયઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ ।
નનુ વિશેષવાદો ઽપ્યયં પ્રાણવિષય એવ ભવિષ્યતિ ।
કથમ્ ।
યથૈષો ઽગ્નિહોત્રી યઃ સત્યં વદતીત્યુક્તે ન સત્યવદનેનાગ્નિહોત્રિત્વં, કેન તર્હિ, અગ્નિહોત્રેણૈવ ।
સત્યવદનં ત્વગ્નિહોત્રિણો વિશેષ ઉચ્યતે ।
તથા ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇત્યુક્તે ન સત્યવદનેનાતિવાદિત્વમ્, કેન તર્હિ, પ્રકૃતેન પ્રાણવિજ્ઞાનેનૈવ ।
સત્યવદનં તુ પ્રાણવિદો વિશેષો વિવક્ષ્યત ઇતિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
શ્રુત્યર્થપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
શ્રુત્યા હ્યત્ર સત્યવદનેનાતિવાદિત્વં પ્રતીયતે- ઽયઃસત્યેનાતિવદતિ સો ઽતિવદતિઽ ઇતિ ।
નાત્ર પ્રાણવિજ્ઞાનસ્ય સંકીર્તનમસ્તિ ।
પ્રકરણાત્તુ પ્રાણવિજ્ઞાનં સંબધ્યેત ।
તત્ર પ્રકરણાનુરોધેન શ્રુતિઃ પરિત્યક્તા સ્યાત્ ।
પ્રકૃતવ્યાવૃત્ત્યર્થશ્ચ તુશબ્દો ન સંગચ્છતે ઽએષ તુ વા અતિવદતિઽ ઇતિ ।
ઽસત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ (છા. 7.16) ઇતિ ચ પ્રયત્નાન્તરકરણમર્થાન્તરવિવક્ષાં સૂચયતિ ।
તસ્માદ્યથૈકવેદપ્રશંસાયાં પ્રકૃતાયામેષ તુ મહાબ્રાહ્મણો યશ્ચતુરો વેદાનધીત ઇત્યેકવેદેભ્યોર્ઽથાન્તરભૂતશ્ચતુર્વેદઃ પ્રશસ્યતે તાદૃગેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નચ પ્રશ્નપ્રતિવચનરૂપયૈવાર્થાન્તરવિવક્ષયા ભવિતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
પ્રકૃતસંબન્ધાસંભવકારિતત્વાદર્થાન્તરવિવક્ષાયાઃ ।
તત્ર પ્રાણાન્તમનુશાસનં શ્રુત્વા તૂષ્ણીભૂતં નારદં સ્વયમેવ સનત્કુમારો વ્યુત્પાદયતિ ।
યત્પ્રાણવિજ્ઞાનેન વિકારાનૃતવિષયેણાતિવાદિત્વમનતિવાદિત્વમેવ તત્ ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ ।
તત્ર સત્યમિતિ પરં બ્રહ્મોચ્યતે, પરમાર્થરૂપત્વાત્ ।
ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તથા વ્યુત્પાદિતાય નારદાય ઽસો ઽહં ભગવઃ સત્યેનાતિવદાનિઽ ઇત્યેવં પ્રવૃત્તાય વિજ્ઞાનાદિસાધનપરમ્પરયા ભૂમાનમુપદિશતિ ।
તત્ર યત્પ્રાણાદધિ સત્યં વક્તવ્યં પ્રતિજ્ઞાતં તદેવેહ ભૂમેત્યુચ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
તસ્માદસ્તિ પ્રાણાદધિ ભૂમ્ન ઉપદેશ ઇત્યતઃ પ્રાણાદન્યઃ પરમાત્મા ભૂમા ભવિતુમર્હતિ ।
એવઞ્ચેહાત્મવિવિદિષયા પ્રકરણસ્યોત્થાનમુપપન્નં ભવિષ્યતિ ।
પ્રાણ એવેહાત્મા વિવક્ષિત ઇત્યેતદપિ નોપપદ્યતે ।
નહિ પ્રાણસ્ય મુખ્યયા વૃત્ત્યાત્મત્વમસ્તિ ।

નચાન્યત્ર પરમાત્મજ્ઞાનાચ્છોકવિનિવૃત્તિરસ્તિ, ઽનાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વે. 6.15) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
ઽતં મા ભગવાઞ્શોકસ્ય પારં તારયતુઽ (છા. 7.1.3) ઇતિ ચોપક્રમ્યોપસંહરતિ- ઽતસ્મૈ મૃદિતકષાયાય તમસઃ પારં દર્શયતિ ભગવાન્સનત્કુમારઃઽ (છા. 7.26.2) ઇતિ ।
તમ ઇતિ શોકાદિકારણમવિદ્યોચ્યતે ।
પ્રાણાન્તે ચાનુશાસને ન પ્રાણસ્યાન્યાયત્તતોચ્યેત ।
ઽઆત્મતઃ પ્રાણઃઽ (છા. 7.26.2) ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
પ્રકરણાન્તે પરમાત્મવિવક્ષા ભવિષ્યતિ, ઽભૂમા તુ પ્રાણ એવેતિ ચેત્ઽ ન ।
ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિઽ (છા. 7.24.1) ઇત્યાદિના ભૂમ્ન એવા પ્રકરણસમાપ્તેરનુકર્ષણાત્ ।
વૈપુલ્યાત્મિકા ચ ભૂમરૂપતા સર્વકારણત્વાત્પરમાત્મનઃ સુતરામુપપદ્યતે

fન્: વ્યવહારાતિતં પૂર્ણં વસ્તુ ભૂમા ।
ભગવદ્દૃશેભ્યો યુષ્મત્સદૃશેભ્યઃ ।
દેવઃ બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકો જીવઃ ।
પ્રકરણાત્તુ સંબધ્યેત અતિવાદિત્વે હેતુત્વેનેતિ શેષઃ ।
પ્રયત્નાન્તરં વિચારઃ ।
વિજ્ઞાનમત્ર નિદિધ્યાસનાદિ ।
ભૂમા ।
છાન્દોગ્યમુદાહરતિ -ઇદમિતિ ।
નાલ્પે સુખમસ્તિ ભૂમૈવ સુખમ્, તસ્માન્નિરતિશયસુખાર્થિના ભૂમૈવ વિચાર્ય ઇતિ નારદં પ્રતિ સનત્કુમારેણોક્તે સતિ નારદો બ્રૂતે- ભૂમાનમિતિ ।
ભૂમ્નો લક્ષણમદ્વિતીયત્વમાહ- યત્રેતિ ।
ભૂમલક્ષણં પરિચ્છિન્નલક્ષણોક્ત્યા સ્ફુટયતિ- અથેતિ ।
અત્ર સંશયબીજં પ્રશ્નપૂર્વકમાહ- કુત ઇત્યાદિના ।
બહોર્ભાવ ઇતિ વિગ્રહે ઽપૃથ્વાદિભ્યા ઇમનિચ્ઽઇતીમન્પ્રત્યયે કૃતે ઽબહોર્લોપો ભૂ ચ બહોઃઽઇતિ સૂત્રેણ બહોઃ પરસ્યેમનિચ્પ્રત્યયસ્યાદેરિકારસ્ય લેપઃ સ્યાત્, બહોઃ સ્થાને ભૂરિત્યાદેશશ્ચ સ્યાદિત્યુક્તેર્ભૂમન્નિતિ શબ્દો નિષ્પન્નઃ ।
તસ્ય ભાવાર્થકેમન્પ્રત્યયાન્તત્વાદ્બહુત્વં વાચ્યમ્ ।
તત્કિન્ધર્મિકમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં સંનિહિતપ્રકરણસ્થઃ પ્રાણો ધર્મો ભાતિ ।
વાક્યોપક્રમસ્થ આત્માપિ સ્વપ્રતિપાદનાપેક્ષો ધર્મિત્વેન ભાતીતિ સંનિહિતવ્યવહિતપ્રકરણાભ્યાં સંશય ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વમાત્મશબ્દાત્ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં બ્રહ્મેત્યુક્તં, તદયુક્તં, ઽતરતિ શોકમાત્મવિત્ઽઇત્યબ્રહ્મણ્યપ્યાત્મશબ્દપ્રયોગાદિત્યાક્ષેપસંગત્યા પૂર્વપક્ષ્યતિ- પ્રાણો ભૂમેતિ ।
ધર્મધર્મિણોરભેદાત્સામાનાધિકરણ્યં દૃષ્ટવ્યમ્ ।
પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ પ્રાણોપાસ્તિઃ બ્રહ્મજ્ઞાનં ચ ફલં ક્રમેણ મન્તવ્યમ્ ।
અત્રાધ્યાયે ભૂયઃ પ્રશ્નોત્તરભેદાદર્થભેદો દૃશ્યતે ।
ભૂમા તુ પ્રાણાત્પરં ભૂયઃપ્રક્ષં વિનૈવોક્તલિઙ્ગેન પ્રાણાદભિન્ન ઇત્યાહ- કસ્માદિત્યાદિના ।
પ્રાણાદ્ભૂય ઇતિ ન દૃશ્યત ઇતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ ।
નનુ ઽએષ તુ વા અતિવદતિઽઇતિ તુશબ્દેન પ્રાણપ્રકરણવિચ્છેદાન્ન પ્રાણો ભૂમેત્યત આહ- પ્રાણમેવેતિ ।
નામાદ્યશાન્તાનુપાસ્યાનતીત્ય પ્રાણં શ્રેષ્ઠં વદતીત્યતિવાદિ પ્રાણવિદ્ તં પ્રતિ અતિવાદ્યસીતિ કેનચિત્પ્રશ્ને કૃતે અસ્મીતિ બ્રૂયાત્, નાહમતિવાદીત્યપહ્નવં ન કુર્યાદિત્યુક્તમ્ ।
પ્રાણવિદમેષ ઇતિ પરામૃશ્ય સત્યવચનધ્યાનમનનશ્રદ્ધાદિધર્મપરમ્પરાં વિધાય ભૂમોપદેશાન્ન પ્રકરણવિચ્છેદઃ ।
તુશબ્દો નામાદ્યુપાસકસ્યાતિવાદિત્વનિરાસાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ભૂમ્નો લક્ષણવચનં સુખત્વમમૃતત્વં ચ પ્રાણે પ્રશ્નપૂર્વકં યોજયતિ કથં પુનરિત્યાદિના ।
પ્રાણગ્રસ્તેષુ પ્રાણે લીનેષુ ન શૃણોતિ સુષુપ્તપુરુષ ઇતિ શેષઃ ।
ઽગાર્હપત્યો હ વા એષો ઽપાનો વ્યાનો ઽન્વાહાર્યપચન આહવનીયઃ પ્રાણઃઽઇતિ શ્રુતેઃ પ્રાણા અગ્નય ઇહ પુરે શરીરે જાગ્રતિ સવ્યાપારા એવ તિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
દેવો જીવઃ ।
અથ તદા સ્વપ્નાદર્શનકાલે સુખશ્રવણાત્પ્રાણસ્ય સુખત્વમવિરુદ્ધમિત્યન્વયઃ ।
આત્મપદેનોપક્રમવિરોધં પરિહરતિ- પ્રાણ એવેતિ ।
પ્રાણસ્યાત્મત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય શ્રુતત્વાદિત્યાહ- તથા હીતિ ।
સર્વં સમર્પિતમિતિ ચ સર્વાધિષ્ઠાનં પ્રાણં સ્વીકરોતિ શ્રુતિરિત્યન્વયઃ અત આત્મત્વં મુખ્યાર્થં દર્શયતિ- સંપ્રસાદ ઇતિ ।
સ વા એષ એતસ્મિન્સંપ્રસાદે સ્થિત્વા પુનરાદ્રવતીતિ પ્રયોગાચ્ચ ।
તત્પદં સુષુપ્તિવાચકમિત્યાહ- બૃહદિતિ ।
વાચ્યાર્થસંબન્ધાત્પ્રાણો લક્ષ્ય ઇત્યાહ- તસ્યાં ચેતિ ।
અત્ર સૂત્ર ઇત્યર્થઃ ।
ભૂમા પ્રાણાદ્ભિન્નો ઽત્રાધ્યાયે, તસ્માદૂર્ધ્વમુપદિષ્ટત્વાત્, નામાદેરૂર્ધ્વમુપદિષ્ટવાગાદિવદિત્યર્થઃ ।
વિપક્ષહેતૂચ્છેદં બાધકમાહ- પ્રાણ એવ ચેદિતિ ।
સ્વસ્યૈવ સ્વસ્માદૂર્ધ્વમુપદિષ્ટત્વમયુક્તં, નામાદિષ્વદૃષ્ટં ચેત્યર્થઃ ।
હેત્વસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વિહેતિ ।
પ્રકૃતપ્રાણવિત્પરામર્શક એષશબ્દો ન ભવતિ, તસ્ય યચ્છબ્દપરતન્ત્રત્વેન સત્યવાદજિવાચિત્વાત્ ।
અતઃ પ્રાણપ્રકરણં વિચ્છિન્નમિતિ હેતુસિદ્વિરિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
સત્યેનાતિવાદિત્વં વિશેષઃ, તદ્વતો ય એષ ઇત્યુક્તેર્ન પૂર્વાનુકર્ષ ઇત્યર્થઃ ।
ય એષ પ્રાણવિદતિવદતીત્યનૂદ્ય સ સત્યં વદેદિતિ વિધાનાન્ન પ્રાણપ્રકરણવિચ્છેદ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
સત્યશબ્દો હ્યબાધિતે રૂઢો બ્રહ્મવાચકઃ, તદન્યસ્ય મિથ્યાત્વાત્ ।
સત્યવચને ત્વબાધિતાર્થસંબન્ધાલ્લાક્ષણિક ઇતિ નાત્ર લક્ષ્યવચનવિધિરિત્યાહ- નેતિ બ્રૂમ ઇતિ ।
કિઞ્ચ સત્યેન બ્રહ્મણાતિવદતીતિ તૃતીયાશ્રુત્યા બ્રહ્મકરણકમતિવાદિત્વં શ્રુતં, તસ્ય પ્રકરણાદ્બાધો ન યુક્ત ઇત્યાહ- શ્રુત્યા હીત્યાદિના ।
અત્રેતિ ।
સત્યવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
એવં સત્યેનેતિ શ્રુત્યા પ્રકરણં બાધ્યમિત્યુક્ત્વા તુશબ્દેનાપિ બાધ્યમાહ- પ્રકૃતેતિ ।
વિજિજ્ઞાસ્યત્વલિઙ્ગાચ્ચ પૂર્વોક્તાદ્ભિન્નમિત્યાહ- સત્યં ત્વેવેતિ ।
પ્રકરણવિચ્છેદે દૃષ્ટાન્તમાહ- તસ્માદિતિ ।
શ્રુતિલિઙ્ગબલાદેતત્સત્યં પ્રકૃતાત્પ્રાણાત્પ્રાધાન્યેન ભિન્નં દૃષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ ।
એવમતિવાદિત્વસ્ય બ્રહ્મસંબન્ધોક્ત્યા પ્રાણલિઙ્ગત્વં નિરસ્તમ્ ।
યત્તુ પ્રશ્નં વિનોક્તત્વલિઙ્ગાદ્ભૂમા પ્રાણ ઇતિ, તન્ન, તસ્યાપ્રયોજકત્વાદિત્યાહ- ન ચેતિ ।
પ્રશ્નભેદાદર્થભેદ ઇતિ ન નિયમઃ, એકસ્યાત્મનો મૈત્રેય્યા બહુશઃ પૃષ્ટત્વાત્ ।
પ્રશ્નં વિનોક્તચાતુર્વેદસ્ય પ્રકૃતૈકવેદાદ્ભિન્નત્વદર્શનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
તત્ર યથા ચતુર્વેદત્વસ્ય પ્રકૃતાસંબન્ધાદર્થભેદઃ, એવમિહાપીતિ સ્ફુટયતિ- તત્રેત્યદિના ।
સત્યપદેન પ્રાણોક્તિરિત્યત આહ- તત્ર સત્યમિતિ ।
વિજ્ઞાનં નિદિધ્યાસનમ્ ।
આદિપદાન્મનનશ્રદ્ધાશ્રવણમનઃશુદ્ધિનિષ્ટાતદ્ધેતુકર્માણિ ગૃહ્યન્તે ।
ઇમાન્યતિ શ્રવણાદીનિ જ્ઞેયસ્ય સત્યસ્ય બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગાનિ ।
એવં શ્રુતિલિઙ્ગૈઃ પ્રાણસ્યાવાન્તરપ્રકરણં બાધિત્વા પ્રસ્તુતં સત્યં બ્રહ્મ ભૂમપદોક્તબહુત્વધર્મીત્યાહ- તત્ર યદિતિ ।
કિઞ્ચ ઽસંનિહિતાદપિ વ્યવહિતં સાકાઙ્ક્ષં બલીયઃઽઇતિ ન્યાયેન સંનિહિતં નિરાકાઙ્ક્ષં પ્રાણં દૃષ્ટ્વા વાક્યોપક્રમસ્થ આત્મા સ્વપ્રતિપાદનાય ભૂમવાક્યાપેક્ષ ઇહ ભૂમા ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- એવં ચેતિ ।
કિઞ્ચ શોકસ્ય પારમિત્યુપક્રમ્ય તમસઃ પારમિત્યુપસંહારાત્, શોકસ્ય મૂલોચ્છેદં વિના તરણાયોગાચ્ચ, શોકપદેન મૂલતમો ગૃહ્યતે ।
તન્નિવર્તકજ્ઞાનગમ્યત્વલિઙ્ગાદાત્મા બ્રહ્મેત્યાહ- ન ચાન્યત્રેતિ ।
બ્રાહ્મણમાત્માયત્તત્વં પ્રાણસ્ય વદતીતિ સંબન્ધઃ ।
નન્વિદં ચરમં બ્રાહ્મણં બ્રહ્મપરમસ્તુ, તતઃ પ્રાગુક્તો ભૂમા પ્રાણ ઇતિ શઙ્કતે- પ્રકરણાન્ત ઇતિ ।
તચ્છબ્દેન ભૂમાનુકર્ષાન્મૈવમિત્યાહ- નેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.2.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.2.9
ધર્મોપપત્તેશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.9 ।
અપિચ યે ભૂમ્નિ શ્રૂયન્તે ધર્માસ્તે પરમાત્મન્યુપપદ્યન્તે ।
ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વજાનાતિ સ ભૂમાઽ ઇતિ દર્શનાદિવ્યવહારાભાવં ભૂમાન્યવગમયતિ ।
પરમાત્મનિ ચાયં દર્શનાદિવ્યવહારાભાવો ઽવગતઃ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
યો ઽપ્યસૌ સુષુપ્તાવસ્થાયાં દર્શનાદિવ્યવહારાભાવ ઉક્તઃ સો ઽપ્યાત્મન એવાસઙ્ગત્વવિવક્ષયોક્તો ન પ્રાણસ્વભાવવિવક્ષયા, પરમાત્મપ્રકરણાત્ ।
યદપિ તસ્યામવસ્થાયાં સુખમુક્તં, તદપ્યાત્મન એવ સુખરૂપત્વવિવક્ષયોક્તમ્ ।
યત આહ- ઽએષો ઽસ્ય પરમ આનન્દ એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિઽ (બૃ. 4.3.32) ઇતિ ।
ઇહાપિ ઽયો વૈ ભૂમા તત્સુખં નાલ્પે સુખમસ્તિ ભૂમૈવ સુખમ્ઽ ઇતિ સામયસુખનિરાકરણેન બ્રહ્મૈવ સુખં ભૂમાનં દર્શયતિ ।
ઽયો વૈ ભૂમા તદમૃતમ્ઽ ઇત્યમૃતત્વમપીહ શ્રૂયમાણં પરમકારણં ગમયતિ ।
વિકારાણામૃતત્વસ્યાપેક્ષિકત્વાત્, ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4.2) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તથાચ સત્યત્વં સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠિતત્વં સર્વગતત્વં સર્વાત્ત્મત્વમિતિ ચૈતે ધર્માઃ શ્રૂયમાણાઃ પરમાત્મન્યેવોપપદ્યન્તે નાન્યત્ર ।
તસ્માદ્ભૂમેતિ સિદ્ધમ્

fન્: ઉક્તો ન શૃણોતીત્યાદિના ।
આમયેન દુઃખેન સહિતં સામયમ્ ।
આર્તે નશ્વરમ્ ।
ભૂમ્નો બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગાન્તરમાહ- ધર્મેતિ ।
સૂત્રમ્ ।
યદુક્તં ભૂમ્નો લક્ષણં સુખત્વમમૃતત્વં ચ પ્રાણેષુ યોજ્યમિતિ તદનૂદ્ય વિઘટયતિ- યો ઽપ્યસાવિત્યાદિના ।
સતિ બુદ્ધ્યાદ્યુપાધાવાત્મનો દ્રષ્ટૃત્વાદિઃ, તદભાવે સુષુપ્તૌ તદભાવ ઇત્યસઙ્ગત્વજ્ઞાનાર્થં પ્રશ્નોપનિષદિ ઽન શૃણોતિ ન પશ્યતિઽઇતિ પરમાત્માનં પ્રકૃત્યોક્તમ્ ।
તથા તત્રૈવાત્મનઃ સુખત્વમુક્તં ન પ્રાણસ્ય ।
યતઃ શ્રુત્યન્તરમાત્મન એવ સુખત્વમાહ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
આમયો નાશાદિદોષઃ તત્સહિતં સામયમ્ ।
આર્તં નશ્વરમ્ ।
ઽસ એવાધસ્તાત્ સ ઉપરિષ્ટાત્ઽઇતિ સર્વગતત્વં, ઽસ એવેદં સર્વમ્ઽઇતિ સર્વાત્મત્વં ચ શ્રુતં, તસ્માદ્ભૂમાધ્યાયો નિર્ગુણે સમન્વિત ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.2.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.3.10
3 અક્ષરાધિકરણમ્ । સૂ. 10-12
અક્ષરમ્ અમ્બરાન્તધૃતેઃ । બ્બ્સ્_1,3.10 ।
ઽકસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
સ હોવાચૈતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્યસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.7,8)ઇત્યાદિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ- કિમક્ષરશબ્દેન વર્ણ ઉચ્યતે કિંવા પરમેશ્વર ઇતિ ।
તત્રાક્ષરસમામ્નાય ઇત્યાદાવક્ષરશબ્દસ્ય વર્ણે પ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રસિદ્ધ્યતિક્રમસ્ય ચાયુક્તત્વાત્ ઽઓઙ્કાર એવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 2.23.3) ઇત્યાદૌ ચ શ્રુત્યન્તરે વર્ણસ્યાપ્યુપાસ્યત્વેન સર્વાત્મકત્વાવધારણાત્, વર્ણ એવાક્ષરશબ્દ ઇતિ, એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- પર એવાત્માક્ષરશબ્દવાચ્યઃ ।
કસ્માત્ ।
અમ્બરાન્તધૃતેઃ- પૃથિવ્યાદેરાકાશાન્તસ્ય વિકારજાતસ્ય ધારણાત્ ।
તત્ર હિ પૃથિવ્યાદેઃ સમસ્તવિકારજાતસ્ય કાલત્રયવિભક્તસ્ય ઽઆકાશ એવ તદોતં ચ પ્રોતં ચઽ ઇત્યાકાશે પ્રતિષ્ઠિતત્વમુક્ત્વા ઽકસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽ ઇત્યનેન પ્રશ્નેનેદમક્ષરમવતારિતમ્ ।
તથાચોપસંહૃતમ્- ઽએતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽ ઇતિ ।
નચેયમમ્બરાન્તધૃતિર્બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સંભવતિ ।
યદપિ ઽઓઙ્કાર એવેદં સર્વમ્ઽ ઇતિ તદપિ બ્રહ્મપ્રતિપત્તિસાધનત્વાત્સ્તુત્યર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માન્ન ક્ષરત્યશ્નુતે ચેતિ નિત્યત્વાવ્યાપિતત્વાભ્યામક્ષરં પરમેવ બ્રહ્મ

fન્: ઽરૂઢિર્યોગમપહરતિઽ ઇતિ ન્યાયેનાહ- પ્રસિદ્ધીતિ ।
અક્ષરમમ્બરાન્તધૃતેઃ ।
બૃહદારણ્યકં પઠતિ- કસ્મિન્ન્વિતિ ।
યદ્ભૂતં ભવચ્ચ ભવિષ્યચ્ચ તત્સર્વં કસ્મિન્નોતમિતિ ગાર્ગ્યા પૃષ્ઠેન મુનિના યાજ્ઞવલ્ક્યેનાવ્યાકૃતાકાશઃ કાર્યમાત્રાશ્રય ઉક્તઃ ।
આકાશઃ કસ્મિન્નોત ઇતિ દ્વિતીયપ્રશ્ને સ મુનિરુવાચ, તદવ્યાકૃતસ્યાધિકરણમેતદક્ષરમસ્થૂલાદિરૂપમિત્યર્થઃ ।
ઉભયત્રાક્ષરશબ્દપ્રયોગાત્સંશયઃ ।
યથા સત્યશબ્દો બ્રહ્મણિ રૂઢ ઇતિ બ્રહ્મ ભૂમેત્યુક્તં તથાક્ષરશબ્દો વર્ણે રૂઢ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષઃ ।
તત્ર ઓઙ્કારોપાસ્તિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે નિર્ગુણબ્રહ્મધીરિતિ વિવેકઃ ।
નનુ ન ક્ષરતીત્યચલત્વાનાશિત્વયોગાદ્બ્રહ્મણ્યપ્યક્ષરશબ્દો મુખ્ય ઇત્યત આહ- પ્રસિદ્ધ્યતિક્રમસ્યેતિ ।
ઽરૂઢર્યોગમપહરતિઽઇતિ ન્યાયાદિત્યર્થઃ ।
વર્ણસ્ય ઓઙ્કારસ્ય સર્વાશ્રયત્વં કથમિત્યાશઙ્ક્ય ધ્યાનાર્થમિદં યથા શ્રુત્યન્તરે સર્વાત્મત્વમિત્યાહ- ઓઙ્કાર ઇતિ ।
પ્રશ્નપ્રતિવચનાભ્યામાકાશાન્તજગદાધારત્વે તાત્પર્યનિશ્ચયાન્ન ધ્યાનાર્થતા, અતસ્તલ્લિઙ્ગબલાદ્રૂઢિં બાધિત્વા યોગવૃત્તિર્ગ્રાહ્યેતિ સિદ્વાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.3.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.3.11
ઽસ્યાદેતત્ કાર્યસ્ય ચેત્કારણાધીનત્વમમ્બરાન્તધૃતિરભ્યુપગમ્યતે, પ્રધાનકારણવાદિનો ઽપીયમુપપદ્યતે ।
કથમમ્બરાન્તધૃતેર્બ્રહ્મત્વપ્રતિપત્તિઃઽ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
સા ચ પ્રશાસનાત્ । બ્બ્સ્_1,3.11 ।
સા ચામ્બરાન્તધૃતિઃ પરમેશ્વરસ્યૈવ કર્મ ।
કસ્માત્ ।
પ્રશાસનાત્ ।
પ્રશાસનં હીહ શ્રૂયતે- ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃઽ (બૃ. 3.8.9) ઇત્યાદિ ।
પ્રશાસનં ચ પારમેશ્વરં કર્મ ।
નાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રશાસનં ભવતિ ।
ન હ્યચેતનાનાં ઘટાદિકારણાનાં મૃદાદીનાં ઘટાદિવિષયં પ્રશાસનમસ્તિ

આકાશં ભૂતં કૃત્વા શઙ્કતે -સ્યાદેતદિતિ ।
ચેતનકર્તૃકશિક્ષાયા અત્ર શ્રુતેર્મૈવમિત્યાહ- સા ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- સા ચેતિ ।
ચકાર આકાશસ્ય ભૂતત્વનિરાસાર્થઃ ।
ભૂતાકાશસ્ય કાર્યન્તઃપાતિનઃ શ્રુતસર્વકાર્યાશ્રયત્વાયોગાદવ્યાકૃતમજ્ઞાનમેવાકાશઃ પ્રધાનશબ્દિત ઇતિ તદાશ્રયત્વાચ્ચાક્ષરં ન પ્રધાનમિત્યર્થઃ ।
વિધૃતૌ વિષયત્વેન ધૃતૌ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.3.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.3.12
અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ । બ્બ્સ્_1,3.12 ।
અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ કારણાદ્બ્રહ્મૈવાક્ષરશબ્દવાચ્યમ્ ।
તસ્યૈવામ્બરાન્તધૃતિઃ કર્મ નાન્યસ્ય કસ્ય ચિત્ ।
કિમિદમન્યભાવવ્યાવૃત્તેરિતિ ।
અન્યસ્ય ભાવો ઽન્યભાવસ્યસ્માદ્વ્યાવૃત્તિરન્યભાવવ્યાવૃત્તિરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યદન્યદ્બ્રહ્મણો ઽક્ષરશબ્દવાચ્યમિહાશઙ્ક્યતે તદ્ભાવાદિદમમ્બરાન્તવિધારણમક્ષરં વ્યાવર્તયતિ શ્રુતિઃ- ઽતદ્વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યદૃષ્ટં દષ્ટ્રશ્રુતં શ્રોત્રમતં મન્ત્રવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઇતિ ।
તત્રાદૃષ્ટત્વાદિવ્યપદેશઃ પ્રધાનસ્યાપિ સંભવતિ ।
દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યપદેશસ્તુ ન સંભવત્યચેનત્વાત્ ।
તથા ઽનાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતોસ્તિ શ્રોતૃ નાન્યદતો ઽસ્તિ મન્તૃ નાન્યદતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃઽ ઇત્યાત્મભેદપ્રતિષેધાત્ ન શારીરસ્યાપ્યુપાધિમતો ઽક્ષરશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।
ઽઅચક્ષુષ્કમશ્રોત્રમવાગમનઃઽ (બૃ. 3.8.8) ઇતિ ચોપાધિમત્તાપ્રતિષેધાત્ ।
નહિ નિરુપાધિકઃ શારીરો નામ ભવતિ ।
તસ્માત્પરમેવ બ્રહ્માક્ષરમિતિ નિશ્ચયઃ

પ્રશ્નપૂર્વકં સૂત્રં વ્યાકરોતિ- કિમિદમિતિ ।
ઘટત્વાદ્વયાવૃત્તિરિતિ ભ્રાન્તિં નિરસ્યતિ- એતદિતિ ।
અમ્બરાન્તસ્યાધારમક્ષરં શ્રુતિરચેતનત્વાદ્વ્યાવર્તયતીત્યર્તઃ ।
જીવનિરાસપરત્વેનાપિ સૂત્રં યોજયતિ- તથેતિ ।
અન્યભાવો ભેદસ્તન્નિષેધાદિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
તર્હિ શોધિતો જીવ એવાક્ષરં ન પર ઇત્યત આહ- નહીતિ ।
શોધિતે જીવત્વં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તસ્માદ્ગાર્ગિબ્રાહ્મણં નિર્ગુણાક્ષરે સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.3.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.4.13
4 ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાધિકરણમ્ । સૂ. 13
ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્ સઃ । બ્બ્સ્_1,3.13 ।
ઽએતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારસ્તસ્માદ્વિદ્વાનેતેનૈવાયતનેનૈકતરમન્વેતિ ઇતિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽયઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણોમિથ્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીતઽ (પ્ર. 5.2,5) ઇતિ ।
કિમસ્મિન્વાક્યે પરં બ્રહ્માભિધ્યાતવ્યમુદિશ્યત આહોસ્વિદપરમિતિ ।
એતેનૈવાયતનેન પરમપરં ચૈકતરમન્વેતીતિ પ્રકૃતત્વાત્સંશયઃ ।
તત્રાપરમિદં બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
કસ્માત્ ।
ઽસ તેજસિ સૂર્યે સંપન્નઃઽઽ ઽસ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽ ઇતિ ચ તદ્વિદો દેશપરિચ્છિન્નસ્ય ફલસ્યોચ્યમાનત્વાત્ ।
નહિ પરબ્રહ્મવિદ્દેશપરિચ્છિન્નં ફલમશ્નુવીતેતિ યુક્તમ્, સર્વગતત્વાત્પરસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
નન્વાપરબ્રહ્મપરિગ્રહે પરં પુરુષમિતિ વિશેષણં નોપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પિણ્ડાપેક્ષયા પ્રાણસ્ય પરત્વોપપત્તેઃ ।
ઇત્યેવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- પરમેવ બ્રહ્મેહાભિધ્યાતવ્યમુપદિશ્યતે ।
કસ્માત્ ।
ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્ ।
ઈક્ષતિર્દર્શનમ્ ।
દર્શનવ્યાપ્યમીક્ષતિકર્મા ।
ઈક્ષતિકર્મત્વેનાસ્યાભિધ્યાતવ્યસ્ય પુરુષસ્ય વાક્યશેષે વ્યપદેશો ભવતિ- ઽસ એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરં પુરિશયં પુરષમીક્ષતેઽ ઇતિ ।
તત્રાભિધ્યાયતેરતથાભૂતમપિ વસ્તુ કર્મ ભવતિ ।
મનોરથકલ્પિતસ્યાપ્યભિધ્યાયતિકર્મત્વાત્ ।
ઈક્ષતેસ્તુ તથાભૂતમેવ વસ્તુ લોકે કર્મ દૃષ્ટમિત્યતઃ પરમાત્મૈવાયં સમ્યગ્દર્શનવિષયભૂત ઈક્ષતિકર્મત્વેન વ્યદિષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે ।
સ એવ ચેહ પરપુરુષશબ્દાભ્યામભિધ્યાતવ્યઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
નન્વભિધ્યાને પરઃ પુરુષ ઉક્તઃ, ઈક્ષણે તુ પરાત્પરઃ, કથમિતર ઇતરત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- પરપુરુષશબ્દૌ તાવદુભયત્ર સાધારણૌ ।
નચાત્ર જીવનઘનશબ્દેન પ્રકૃતો ઽભિધ્યાતવ્યઃ પરઃ પુરુષઃ પરામૃશ્યતે, યેન તસ્માત્પરાત્પરો ઽયમીક્ષિતવ્યઃ પુરુષો ઽન્યઃ સ્યાત્ ।
કસ્તર્હિ જીવઘન ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ઘનો મૂર્તિઃ ।
જીવલક્ષણો ઘનો જીવઘનઃ ।
સૈન્ધવખિલ્યવદ્યઃ પરમાત્મનો જીવરૂપઃ ખિલ્યભાવ ઉપાધિકૃતઃ પરશ્ચ વિષયેન્દ્રિયેભ્યઃ સો ઽત્ર જીવઘન ઇતિ ।
અપર આહ- ઽસ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽ ઇત્યતીતાનન્તરવાક્યનિર્દિષ્ટો યો બ્રહ્મલોકઃ પરશ્ચ લોકાન્તરેભ્યઃ સો ઽત્રજીવઘન ઇત્યુચ્યતે ।
જીવાનાં હિ સર્વેષાં કરણપરિવૃતાનાં સર્વકરણાત્મનિ હિરણ્યગર્ભે બ્રહ્મલોકનિવાસિનિ સંઘાતોપપત્તેર્ભવતિ બ્રહ્મલોકો જીવઘનઃ ।
તસ્માત્પરો યઃ પરમાત્મેક્ષણકર્મભૂતઃ સ એવાભિધ્યાને ઽપિ કર્મભૂત ઇતિ ગમ્યતે ।
પરં પુરુષમિતિ ચ વિશેષણં પરમાત્મપરિગ્રહ એવાવકલ્પતે ।
પરો હિ પુરુષઃ પરમાત્મૈવ ભવતિ યસ્માત્પરં કિઞ્ચિદન્યન્નાસ્તિ, ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
ઽપરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારઃઽ ઇતિ ચ વિભજ્યાનન્તરમોઙ્કારેણ પરં પુરુષમભિધ્યાતવ્યં બ્રુવન્પરમેવ બ્રહ્મપરં પુરુષં ગમયતિ ।
ઽયથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યત એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુચ્યતેઽ ઇતિ પાપ્મવિનિર્મોકફલવચનં પરમાત્માનમિહાભિધ્યાતવ્યં સૂચયતિ ।
અથ યદુક્તં પરમાત્માભિધ્યાયિનો ન દેશપરિચ્છિન્નફલં યુજ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ત્રિમાત્રેણોઙ્કારેણાલમ્બનેન પરમાત્માનમભિધ્યાયતઃ ફલં બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિઃ ક્રમેણ ચ સમ્યગ્દર્શનોત્પત્તિરિતિ ક્રમમુક્ત્યભિપ્રાયમેતદ્ભવિષ્યતીત્યદોષઃ

fન્: પરં નિર્વિશેષમ્, અપરં કાર્યં, આયતનેન પ્રાપ્તિસાધનેન, અન્વેતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અપરં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભઃ ।
પિણ્ડઃ સ્થૂલો વિરાટ્ તદપેક્ષયા સૂત્રસ્ય પરત્વમ્તિ સમાધ્યર્થઃ ।
વ્યાપ્યં વિષયઃ ।
સૈન્ધવાખિલ્યો લવણપિણ્ડઃ, ખિલ્યભાવો ઽલ્પત્વમ્ ।
પાદોદરઃ સર્પઃ ।
ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્સઃ ।
પ્રશ્નોપનિષદમૂદાહરતિ- એતદિતિ ।
પિપ્પલાદો ગુરુઃ સત્યકામેન પૃષ્ટો બ્રૂતે, હે સત્યકામ, પરં નિર્ગુણમપરં સગુણં બ્રહ્મૈતદેવ યો ઽયં ઓઙ્કારઃ ।
સ હિ પ્રતિમેવ વિષ્ણોસ્તસ્ય પ્રતીકઃ ।
તસ્માત્પ્રણવં બ્રહ્માત્મના વિદ્વાનેતેનૈવ ઓઙ્કારધ્યાનેનાયતનેન પ્રાપ્તિસાધનેન યથાધ્યાનં પરમપરં વાન્વેતિ પ્રાપ્નોતીતિ પ્રકૃત્ય મધ્યે એકમાત્રદ્વિમાત્રોઙ્કારયોર્ધ્યાનમુક્ત્વા બ્રવીતિ- યઃ પુનરિતિ ।
ઇત્થંભાવે તૃતીયા, બ્રહ્મોઙ્કારયોરભેદોપક્રમાત્ ।
યો હ્યકારાદિમાત્રાત્રયે એકસ્યા માત્રાયા અકારસ્ય ઋષ્યાદિકં જાગ્રદાદિવિભૂતિં ચ જાનાતિ તેન સમ્યગ્જ્ઞાતા એકા માત્રા યસ્યોઙ્કારસ્ય સ એકમાત્રઃ ।
એવં માત્રાદ્વયસ્ય સમ્યગ્વિભૂતિજ્ઞાને દ્વિમાત્રસ્તથા ત્રિમાત્રઃ ।
તમોઙ્કારં પુરુષં યો ઽભિધ્યાયીત સ ઓઙ્કારવિભૂતિત્વેન ધ્યાતૈઃ સામભિઃ સૂર્યદ્વારા બ્રહ્મલોકં ગત્વા પરમાત્માનં પુરુષમીક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
સંશયં તદ્બીજં ચાહ- કિમિત્યાદિના ।
અસ્મિન્ ત્રિમાત્રવાક્ય ઇત્યર્થઃ ।
પૂર્વત્ર પૂર્વપક્ષત્વેનોક્તે ઓઙ્કારે બુદ્ધિસ્થં ધ્યાતવ્યં નિશ્ચીયત ઇતિ પ્રસઙ્ગસંગતિઃ ।
યદ્વા પૂર્વત્ર વર્ણે રૂઢસ્યાક્ષરશબ્દસ્ય લિઙ્ગાદ્બ્રહ્મણિ વૃત્તિરુક્તા, તદ્વદત્રાપિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિલિઙ્ગત્પરશબ્દસ્ય હિરણ્યગર્ભે વૃત્તિરિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રાપરમિતિ ।
કાર્યપરબ્રહ્મણોરૂપાસ્તિરૂભયત્ર ફલમ્ ।
સ ઉપાસકઃ ।
સૂર્યે સંપન્નઃ પ્રવિષ્ટઃ નનુ વસુદાન ઈશ્વર ઇતિ ધ્યાનાદ્વિન્દતે વસ્વિત્યલ્પમપિ ફલં બ્રહ્મોપાસકસ્ય શ્રુતમિત્યત આહ- નહીતિ ।
અન્યત્ર તથાત્વે ઽપિ અત્ર પરવિત્પરમપરવિદપરમન્વેતીત્યુપક્રમાત્પરવિદો ઽપરપ્રાપ્તિરયુક્તા, ઉપક્રમવિરોધાત્ ।
ન ચાત્ર પરપ્રાપ્તિરેવોક્તેતિ વાચ્યં, પરસ્ય સર્વગતત્વાદત્રૈવ પ્રાપ્તિસંભવેન સૂર્યદ્વારા ગતિવૈયર્થ્યાત્ ।
તસ્માદુપક્રમાનુગૃહીતાદપરપ્રાપ્તિરૂપાલ્લિઙ્ગાત્પરં પુરુષમિતિ પરશ્રુતિર્બાધ્યેત્યર્થઃ ।
પરશ્રુતેર્ગતિં પૃચ્છતિ- નન્વિતિ ।
પિણ્ડઃ સ્થૂલો વિરાટ્ તદપેક્ષયા સૂત્રસ્ય પરત્વમિતિ સમાધ્યર્થઃ ।
સૂત્રે સશબ્દ ઈશ્વરપર ઇતિ પ્રતિજ્ઞતત્વેન તં વ્યાચષ્ટે- પરમેવેતિ ।
સ ઉપાસક એતસ્માદ્વિરણ્યગર્ભાત્પરં પુરુષં બ્રહ્માહમિતીક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
નન્વીક્ષણવિષયો ઽપ્યપરોસ્તુ, તત્રાહ- તત્રાભિધ્યાયતેરિતિ ।
નન્વીક્ષણં પ્રમાત્વાદ્વિષયસત્યતામપેક્ષત ઇતિ ભવતુ સત્યઃ પર ઈક્ષણીયઃ ।
ધ્યાતવ્યસ્ત્વસત્યો ઽપરઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- સ એવેતિ ।
શ્રુતિભ્યાં પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સ એવાયમિતિ સૌત્રઃ સશબ્દો વ્યાખ્યાતઃ અત્રૈવં સૂત્રયોજના-ઓઙ્કારે યો ધ્યેયઃ સ પર એવાત્મા, વાક્યશેષે ઈક્ષણીયત્વોક્તેઃ ।
અત્ર ચ શ્રુતિપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્સ એવાયમિતિ ।
નનુ શબ્દભેદાન્ન પ્રત્યભિજ્ઞેતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
પરાત્પર ઇતિ શબ્દભેદમઙ્ગીકૃત્ય શ્રુતિભ્યામુક્તપ્રત્યભિજ્ઞાયા અવિરોધમાહ- અત્રેતિ ।
નનુ ઽએતસ્માજ્જીવધનાત્પરાત્ઽઇત્યેતત્પદેનોપક્રાન્તધ્યાતવ્યપરામર્શાદીક્ષણીયઃ ।
પરાત્મા ધ્યેયાદન્ય ઇત્યત આહ- ન ચાત્રેતિ ।
ધ્યાનસ્ય તત્ફલેક્ષણસ્ય ચ લોકે સમાનવિષયત્વાદ્ધ્યેય એવેક્ષણીયઃ ।
એવં ચોપક્રમોપસંહારયોરેકવાક્યતા ભવતીતિ ભાવઃ ।
ઽસ સામભિરૂન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽઽસ એતસ્માજ્જીવઘનાત્ઽઇત્યેતત્પદેન સંનિહિતતરો બ્રહ્મલોકસ્વામી પરામૃશ્યત ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં વ્યાચષ્ટે- કસ્તર્હીત્યાદિના ।
ઽમૂર્તૌ ઘનઃઽઇતિ સૂત્રાદિતિ ભાવઃ ।
સૈન્ધવખિલ્યો લવણપિણ્ડઃ ।
ખિલ્યવદલ્પો ભાવઃ પરિચ્છેદો યસ્ય સ ખિલ્યભાવઃ ।
એતત્પદેન બ્રહ્મલોકો વા પરામૃશ્યત ઇત્યાહ- અપર ઇતિ ।
જીવઘનશબ્દસ્ય બ્રહ્મલોકે લક્ષણાં દર્શયતિ- જીવાનાં હીતિ ।
વ્યષ્ટિકરણાભિમાનિનાં જીવાનાં ઘનઃ સંઘાતો યસ્મિન્સર્વકરણાભિમાનિનિ સ જીવઘનઃ તત્સ્વામિકત્વાત્પરંપરાસંબન્ધેન લોકો લક્ષ્ય ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્પરઃ સર્વલોકાતીતઃ શુદ્ધ ઇત્યર્થઃ ।
પરપુરુષશબ્દસ્ય પરમાત્મનિ મુખ્યત્વાચ્ચ સ એવ ધ્યેય ઇત્યાહ- પરમિતિ ।
યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ સ એવં મુખ્યઃ પરઃ ન તુ પિણ્ડાત્પરઃ સૂત્રાત્મેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પરશબ્દેનોપક્રમે નિશ્ચિતં પરં બ્રહ્મૈવાત્ર વાક્યશેષે ધ્યાતવ્યમિત્યાહ- પરં ચાપરં ચેતિ ।
પાપનિવૃત્તિલિઙ્ગાચેત્યાહ- યથેતિ ।
પાદોદરઃ સર્પઃ ।
ઓઙ્કારે પરબ્રહ્મોપાસનયા સૂર્યદ્વારા બ્રહ્મલોકં ગત્વા પરબ્રહ્મેક્ષિત્વા તદેવ શાન્તમભયં પરં પ્રાપ્નોતીત્યવિરોધમાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
એવમેકવાક્યતાસમર્થનપ્રકરણાનુગૃહીતપરપુરુષશ્રુતિભ્યાં પરબ્રહ્મપ્રત્યભિજ્ઞયા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિલિઙ્ગં બાધિત્વા વાક્યં પ્રણવધ્યેયે બ્રહ્મણિ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.4.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.14
5 દહરાધિકરણમ્ । સૂ. 14-21
દહર ઉત્તરેભ્યઃ । બ્બ્સ્_1,3.14 ।
ઽઅથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશસ્તસ્મિન્યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યં તદ્ભાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ।
(છા. 8.1.1) ઇત્યાદિવાક્યં સમામ્નાયતે ।
તત્ર યો ઽયં દહરે હૃદયપુણ્રીકે દહર આકાશઃ શ્રુતઃ સ કિં ભૂતાકાશો ઽથવા વિજ્ઞાનાત્માઽથવા પરમાત્મેતિ સંશય્યતે ।
કુતઃ સંશયઃ ।
આકાશબ્રહ્મપુરશબ્દાભ્યામ્ ।
આકાશશબ્દો હ્યયં ભૂતાકાશે પરસ્મિંશ્ચ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
તત્ર કિં ભૂતાકાશ એવ દહરઃ સ્યાત્કિંવા પર ઇતિ સંશયઃ ।
તથા બ્રહ્મપુરમિતિ કિં જીવો ઽત્ર બ્રહ્મનામા તસ્યેદં પુરં શરીરં બ્રહ્મપુરમથવા પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પુરં બ્રહ્મપુરમિતિ ।
તત્ર જીવસ્ય પરસ્ય વાન્યતરસ્ય પુરસ્વામિનો દહરાકાશત્વે સંશયઃ ।
તત્રાકાશશબ્દસ્ય ભૂતાકાશે રૂઢત્વાદ્ભૂતાકાશ એવ દહરશબ્દ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તસ્ય ચ દહરાયતનાપેક્ષયા દહરત્વમ્ ।
ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હદય આકાશઃઽ ઇતિ ચ બાહ્યાયન્તરભાવકૃતભેદસ્યોપમાનોપમેયભાવઃ દ્યાવાપૃથિવ્યાદિ ચ તસ્મિન્નન્તઃ સમાહિતં, અવકાશાત્મનાકાશસ્યૈકત્વાત્ ।
અથવા જીવો દહર ઇતિ પ્રાપ્તમ્, બ્રહ્મપુરશબ્દાત્ ।
જીવસ્ય હીદં પુરં સચ્છરીરં બ્રહ્મપુરમિત્યુચ્યતે ।
તસ્ય સ્વકર્મણોપાર્જિતત્વાત્ ।
ભક્ત્યા ચ તસ્ય બ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।
નહિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શરીરેણ સ્વસ્વામિભાવઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
તત્ર પુરસ્વામિનઃ પુરૈકદેશે ઽવસ્થાનં દૃષ્ટં યથા રાજ્ઞઃ ।
મનૌપાધિકશ્ચ જીવઃ, મનશ્ચ પ્રાયેણ હૃદયે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યતો જીવસ્યૈવેદં હૃદયે ઽન્તરવસ્થાનં સ્યાત્ ।
દહરત્વમપિ તસ્યૈવ આરાગ્રોપમિતત્વાદવકલ્પતે ।
આકાશોપમિતત્વાદિ ચ બ્રહ્માભેદવિવક્ષયા ભવિષ્યતિ ।
નચાત્ર દહરસ્યાકાશસ્યાન્વેષ્યત્વં વિજિજ્ઞાસિતવ્યત્વં ચ શ્રૂયતે ।
ઽતસ્મિન્યદન્તઃઽ ઇતિ પરવિશેષણત્વેનોપાદાનાદિતિ ।
અત ઉત્તરં બ્રૂમઃ- પરમેશ્વર એવાત્ર દહરાકાશો ભવિતુમર્હતિ ન ભૂતાકાશો જીવો વા ।
કસ્માત્ ।
ઉત્તરેભ્યો વાક્યશેષગતેભ્યો હેતુભ્યઃ ।
તથાહિ- અન્વેષ્ટવ્યતયા વિહિતસ્ય દહરસ્યાકાશસ્ય ઽતં ચેદ્બ્રૂયુઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽકિં તદત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યં યદ્ભાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇત્યેવમાક્ષેપપૂર્વકં પ્રતિસમાધાનવચનં ભવતિ ।
ઽસ બ્રૂયાદ્યવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશ ઉભે અસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતેઽ (છા. 8.1.3) ઇત્યાદિ ।
તત્ર પુણ્ડરીકદહરત્વેન પ્રાપ્તદહરત્વસ્યાકાશસ્ય પ્રસિદ્ધાકાશૌપમ્યેન દહરત્વં નિવર્તયન્ભૂતાકાશત્વં દહરસ્યાકાશસ્ય નિવર્તયતીતિ ગમ્યતે ।
યદ્યપ્યાકાશશબ્દો ભૂતાકાશે રૂઢસ્તથાપિ તેનૈવ તસ્યોપમા નોપપદ્યત ઇતિ ભૂતાકાશશઙ્કા નિવર્તિતા ભવતિ ।
નન્વેકસ્યાપ્યાકાશસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરત્વકલ્પિતેન ભેદેનોપમાનોપમેયભાવઃ સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
નૈવં સંભવતિ ।
અગતિકા હીયં ગતિઃ, યત્કાલ્પનિકભેદાશ્રયણમ્ ।
અપિચ કલ્પયિત્વાપિ ભેદમુપમાનોપમેયભાવં વર્ણયતઃ પરિચ્છિન્નત્વાદભ્યન્તરાકાશસ્ય ન બાહ્યાકાશપરિમાણત્વમુપપદ્યેત ।
નનુ પરમેશ્વરસ્યાપિ ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽ (શત. બ્રા. 10.6.6.2) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાન્નૈવાકાશપરિમાણત્વમુપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પુણ્ડરીકવેષ્ટનપ્રાપ્તદહરત્વનિવૃત્તિપરત્વાદ્વાક્યસ્ય ન તાવત્ત્વપ્રતિપાદનપરત્વમ્ ।
ઉભયપ્રતિપાદને હિ વાક્યં ભિદ્યેત ।
નચ કલ્પિતભેદે પિણ્ડરીકવેષ્ટિત આકાશૈકદેશે દ્યાવાપૃથિવ્યાદીનામન્તઃસમાધાનમુપપદ્યતે ।
ઽએષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વીશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ ઇતિ ચાત્મત્વાપહતપાપ્મત્વાદયશ્ચ ગુણા ન ભૂતાકાશે સંભવન્તિ ।
યદ્યપ્યાત્મશબ્દો જીવે સંભવતિ તથાપીતરેભ્યઃ કારણેભ્યો જીવાશઙ્કાપિ નિવર્તિતા ભવતિ ।
નહ્યુપાધિપરિચ્છિન્નસ્યારાગ્રોપમિતસ્ય જીવસ્ય પુણ્ડરીકવેષ્ઠનકૃતં દહરત્વં શક્યં નિવર્તયિતુમ્ ।
બ્રહ્માભેદવિવક્ષયા જીવસ્ય સર્વગતત્વાદિ વિવક્ષ્યેતેતિ ચેત્ ।
યદાત્મતયા જીવસ્ય સર્વગતત્વાદિ વિવક્ષ્યેત તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સાક્ષાત્સર્વગતત્વાદિવિવક્ષ્યતામિતિ યુક્તમ્ ।
યદપ્યુક્તં બ્રહ્મપુરમિતિ જીવેન પરસ્યોપલક્ષિતત્વાદ્રાજ્ઞ ઇવ જીવસ્યૈવેદં પુરસ્વામિનઃ પુરૈકદેશવર્તિત્વમસ્ત્વિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- પરસ્યૈવેદં બ્રહ્મણઃ પુરં સચ્છરીરં બ્રહ્મપુરમિત્યુચ્યતે, બ્રહ્મશબ્દસ્ય તસ્મિન્મુખ્યત્વાત્ ।
તસ્યાપ્યસ્તિ પુરેણાનેન સંબન્ધઃ, ઉપલબ્ધ્યધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
ઽસ એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરં પુરિશયં પુરુષમીક્ષતેઽ (પ્રં 5.5) ઽસ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુ પૂર્ષુ પુરિશયઃઽ (બૃ. 2.5.18) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અથવા જીવપુર એવાસ્મિન્બ્રહ્મ સંનિહિતમુપલક્ષ્યતે ।
યથા શાલગ્રામે વિષ્ણઃ સંનિહિત ઇતિ તદ્વત્ ।
ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ (છા. 8.1.6) ઇતિ ચ કર્મણામન્તવત્ફલમુક્ત્વા ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્સ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ ઇતિ પ્રકૃતદહરાકાશવિજ્ઞાનસ્યાનન્તફલત્વં વદન્પરમાત્મત્વમસ્ય સૂચયતિ ।
યદપ્યેતદુક્તં, ન દહરસ્યાકાશસ્યાન્વેષ્ટવ્યત્વં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચ શ્રુતં, પરવિશેષણત્વેનોપાદાનાદિતિ અત્ર બ્રૂમઃ- યદ્યાકાશો નાન્વેષ્ટવ્યત્વેનોક્તઃ સ્યાત્ ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હદય આકાશઃઽ ઇત્યાદ્યાકાશસ્વરૂપપ્રદર્શનં નોપયુજ્યતે ।
નન્વેતદપ્યન્તર્વર્તિવસ્તુસદ્ભાવપ્રદર્શનાયૈવ પ્રદર્શ્યતે ।
ઽતં ચેદ્બ્રૂયુર્યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃ કિં તદત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યં યદ્ભાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇત્યાક્ષિપ્ય પરિહારાવસર આકાશૌપમ્યોપક્રમેણ દ્યાવાપૃથિવ્યાદીનામન્તઃસમાહિતત્વદર્શનાત્ ।
નૈતદેવમ્ ।
એવં હિ સતિ યદન્તઃસમાહિતં દ્યાવાપૃથિવ્યાદિ તદન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચોક્ત સ્યાત્ ।
તત્ર વાક્યશેષો નોપપદ્યેત ।
ઽઅસ્મિન્કામાઃ સમાહિતાઃઽ ઽએષ આત્માપહતપાપ્માઽ ઇતિ હિ પ્રકૃતં દ્યાવાપૃથિવ્યાદિસમાધાનાધારમાકાશમાકૃષ્ય ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્ઽ ઇતિ સમુચ્ચયાર્થેન ચશબ્દેનાત્માનં કામાધારાશ્રિતાંશ્ચ કામાન્વિજ્ઞેયાન્વાક્યશેષો દર્શયતિ ।
તસ્માદ્વાક્યોપક્રમે ઽપિ દહર એવાકાશો હૃદયપુણ્ડરીકાધિષ્ઠાનઃ સહાન્તઃસ્થૈઃ સમાહિતૈઃ પૃથિવ્યાદિભિઃ સત્યૈશ્ચ કામૈર્વિજ્ઞેય ઉક્ત ઇતિ ગમ્યતે ।
સ ચોક્તેભ્યો હેતુભ્યઃ પરમેશ્વર ઇતિ

fન્: બ્રહ્મપુરં શરીરં, દહરં સૂક્ષ્મં, પુણ્ડરીકં તદાકારત્વાત્પ્રકૃતં હૃદયમેવ ।
તત્ર પરસ્ય સંનિધેર્વેશ્મશબ્દઃ ।
ભક્ત્યા ચૈતન્યગુણયોગેન ।
વિગતા જિઘત્સા જગ્ધુમિચ્છા યસ્ય ।
બભુક્ષાશૂન્ય ઇત્યર્થઃ ।
દહરત્વં અલ્પત્વમ્ ।
આદિપદં સર્વાધારત્વાદિસંગ્રહાર્થમ્ ।
પૂર્ષુ શરીરેષુ, પુરિ હૃદયે વા શેતે ઇતિ પુરુષઃ ।
અનુવિદ્ય ધ્યાયેનાનુભૂય ।
સમાહિતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
દહર ઉત્તરેભ્યઃ ।
છન્દોગ્યમુદાહરતિ- અથેતિ ।
ભૂમવિદ્યાનન્તરં દહરવિદ્યાપ્રારમ્ભાર્થો ઽથશબ્દઃ ।
બ્રહ્મણો ઽભિવ્યક્તિસ્થાનત્વાદ્બ્રહ્મપુરં શરીરમ્ ।
અસ્મિન્ યત્પ્રસિદ્ધં દહરમલ્પં હૃત્પદ્મં તસ્મિન્હૃદયે યદન્તરાકાશશબ્દિતં બ્રહ્મ તદન્વેષ્ટવ્યં વિચાર્ય જ્ઞેયમિત્યર્થઃ ।
અત્રાકાશો જિજ્ઞાસ્યઃ, તદન્તઃસ્થં વેતિ પ્રથમં સંશયઃ કલ્પ્યઃ ।
તત્ર યદ્યાકાશસ્તદા સંશયદ્વયમ્ ।
તત્રાકાશશબ્દાદેકં સંશયમુક્ત્વા બ્રહ્મપુરશબ્દાત્સંશયાન્તરમાહ- તથા બ્રહ્મપુરમિતીતિ ।
અત્ર શબ્દે ।
જીવસ્ય બ્રહ્મણો વા પુરમિતિ સંશયઃ ।
તત્ર તસ્મિન્સંશયે સતીતિ યોજના ।
પરપુરુષશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ મુખ્યત્વાદ્બ્રહ્મ ધ્યેયમિત્યુક્તમ્ ।
તથેહાપ્યાકાશપદસ્ય ભૂતાકાશે રૂઢત્વાદ્ભૂતાકાશો ધ્યેય ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તત્રાકાશેત્યાદિના ।
દહરવાક્યસ્યાનન્તરપ્રજાપતિવાક્યસ્ય ચ સગુણે નિર્ગુણે ચ સમન્વયોક્તેઃ શ્રુત્યાદિસંગતયઃ ।
પૂર્વપક્ષે ભૂતાકાશાદ્યુપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે સગુણબ્રહ્મોપાસ્ત્યા નિર્ગુણધીરિતિ ફલભેદઃ ।
નચ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽઇત્યનેનાસ્ય પુનરુક્તતા શઙ્કનીયા ।
અત્ર તસ્મિન્ ઽયદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યમ્ઽઇત્યાકાશાન્તઃ સ્થસ્યાન્વેષ્ટવ્યત્વાદિલિઙ્ગન્વયેન દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મત્વે સ્પષ્ટલિઙ્ગાભાવાત્ ।
નનુ ભૂતાકાશસ્યાલ્પત્વં કથં, એકસ્યોપમાનત્વમુપમેયત્વં ચ કથં, ઽઉભે અસ્મિન્ દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતે ।
ઉભાવગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચઽઇત્યાદિના શ્રુતસર્વાશ્રયત્વં ચ કથમિત્યાશઙ્ક્ય ક્રમેણ પરિહરતિ- તસ્યેત્યાદિના ।
હૃદયાપેક્ષયા અલ્પત્વં, ધ્યાનાર્થં કલ્પિતભેદાત્સાદૃશ્યં, સ્વત એકત્વાત્સર્વાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ ।
નનુ ઽએષ આત્માઽઇત્યાત્મશબ્દો ભૂતે ન યુક્ત ઇત્યરૂચેરાહ- અથવેતિ ।
ભક્ત્યેતિ ।
ચૈતન્યગુણયોગેનેત્યર્થઃ ।
મુખ્યં બ્રહ્મ ગૃહ્યતામિત્યત આહ- ન હીતિ ।
અસ્તુ પુરસ્વામીજીવઃ, હૃદયસ્થાકાશસ્તુ બ્રહ્મેત્યત આહ- તત્રેતિ ।
પુરસ્વામિન એવ તદન્તઃસ્થત્વસંભવાન્નાન્યાપેક્ષેત્યર્થઃ ।
વ્યાપિનો ઽન્તઃસ્થત્વં કથમિત્યત આહ- મન ઇતિ ।
આકાશપદેન દહરમનુકૃષ્યોક્તોપમાદિકં બ્રહ્માભેદવિવક્ષયા ભવિષ્યતીત્યાહ- આકાશેતિ ।
નનુ જીવસ્યાકાશપદાર્થત્વમયુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય તર્હિ ભૂતાકાશ એવ દહરો ઽસ્તુ તસ્મિન્નન્તઃસ્થં કિઞ્ચિદ્ધ્યેયમિતિ પક્ષાન્તરમાહ- ન ચાત્રેતિ ।
પરમાન્તઃસ્થં વસ્તુ, તદ્વિશેષણત્વેનાધારત્વેન દહરાકાશસ્ય તચ્છબ્દેનોપાદાનાદિત્યર્થઃ ।
યદ્વા અન્વેષ્યત્વાદિલિઙ્ગાદ્દહરસ્ય બ્રહ્મત્વનિશ્ચયાત્ ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽઇત્યનેન ગતાર્થત્વમિતિ શઙ્કાત્ર નિરસનીયા ।
અન્વેષ્યત્વાદેઃ પરવિશેણત્વેન ગ્રહણાદ્દરહસ્ય બ્રહ્મત્વે લિઙ્ગં નાસ્તીત્યર્થઃ ।
અપહતપાપ્મત્વાદિલિઙ્ગોપેતાત્મકશ્રુત્યા કેવલાકાશશ્રુતિર્બાધ્યેતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પરમેશ્વર ઇત્યાદિના ।
આકાશસ્યાક્ષેપપૂર્વકમિતિ સંબન્ધઃ ।
તમાચાર્યં પ્રતિ યદિ બ્રૂયુઃ, હૃદયમેવ તાવદલ્પં તત્રત્યાકાશો ઽલ્પતરઃ કિં તદત્રાલ્પે વિદ્યતે યદ્વિચાર્યા જ્ઞેયમિતિ, તદા સ આચાર્યો બ્રૂયાદાકાશસ્યાલ્પતાનિવૃત્તિમિત્યર્થઃ ।
વાક્યસ્ય તાત્પર્યમાહ- તત્રેતિ ।
નિવર્તયતિ ।
આચાર્ય ઇતિ શેષઃ ।
નન્વાકાશશબ્દેન રૂઢ્યા ભૂતાકાશસ્ય ભાનાત્કથં તન્નિવૃત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીતિ ।
નનુ ઽરામરાવણયોર્યુદ્ધં રામરાવણયોરિવઽઇત્યભેદે ઽપ્યુપમા દૃષ્ટેતિચેત્, ન અભેદે સાદૃશ્યસ્યાનન્વયેન યુદ્ધસ્ય નિરૂપમત્વે તાત્પર્યાદયમનન્વયાલઙ્કાર ઇતિ કાવ્યવિદઃ ।
પૂર્વોક્તમનૂદ્ય નિરસ્યતિ- નન્વિત્યાદિના ।
ઽસીતાશ્લિષ્ટ ઇવાભાતિ કોદણ્ડપ્રભયા યુતઃઽઇત્યાદૌ પ્રભાયોગસીતાશ્લેષરૂપવિશેષણભેદાદ્ભેદાશ્રયણમેકસ્યૈવ શ્રીરામસ્યોપમાનોપમેયભાવસિદ્ધ્યર્થમગત્ય કૃતમિત્યનુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નૈવમત્રાશ્રયણં યુક્તમ્ ।
વાક્યસ્યાલ્પત્વનિવૃત્તિપરત્વેન ગતિસદ્ભાવાત્ ।
કિઞ્ચ હાર્દાકાશસ્યાન્તરત્વાત્યાગે અલ્પત્વેન વ્યાપકબાહ્યાકાશસાદૃશ્યં ન યુક્તમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
આન્તરત્વત્યાગે તુ અત્યન્તાભેદાન્ન સાદૃશ્યમિતિ ભાવઃ ।
નનુ હાર્દાકાશસ્યાલ્પત્વનિવૃત્તૌ તાવત્ત્વે ચ તાત્પર્યં કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- ઉભયેતિ ।
અતો ઽલ્પાવનિવૃત્તાવેવ તાત્પર્યમિતિ ભાવઃ ।
એવમાકાશોપમિતત્વાદ્દહરાકાશો ન ભૂતમિત્યુક્તમ્ ।
સર્વાશ્રયત્વાદિલિઙ્ગેભ્યશ્ચ તથેત્યાહ- નચેત્યાદિના ।
વિગતા જિઘત્સા જગ્ધુમિચ્છા યસ્ય સો ઽયં વિજિઘત્સઃ ।
બુભુક્ષાશૂન્ય ઇત્યર્થઃ ।
પ્રથમશ્રુતબ્રહ્મશબ્દેન તત્સાપેક્ષચરમશ્રુતષષ્ઠીવિભક્ત્યર્થઃ સંબન્ધો નેયઃ, ન તુ બ્રહ્મણઃ પુરમિતિ ષષ્ઠ્યર્થઃ સ્વસ્વામિભાવો ગ્રાહ્યઃ ઽનિરપેક્ષેણ તત્સાપેક્ષં બાધ્યમ્ઽઇતિ ન્યાયાદિત્યાહ- અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
શરીરસ્ય બ્રહ્મણ તદુપલબ્ધિસ્થાનત્વરૂપે સંબન્ધે માનમાહ- સ ઇતિ ।
પૂર્ષુ શરીરેષુ, પુરિ હૃદયે શય ઇતિ પુરુષ ઇત્યન્વયઃ ।
નનુ બ્રહ્મશબ્દસ્ય જીવે ઽપ્યન્નાદિના શરીરવૃદ્ધિહેતૌ મુખ્યત્વાન્ન ષષ્ઠ્યર્થઃ કથઞ્ચિન્નેય ઇત્યત આહ- અથવેતિ ।
બૃંહયતિ દેહમિતિ બ્રહ્મ જીવઃ તત્સ્વામિકે પુરે હૃદયં બ્રહ્મવેશ્મ ભવતુ, રાજપુરે મૈત્રસદ્ભવદિત્યર્થઃ ।
અનન્તફલલિઙ્ગાદપિ દહરઃ પરમાત્મેત્યાહ- તદ્યથેતિ ।
અથ કર્મફલાદ્વૌરાગ્યાનન્તરમિહ જીવદશાયામાત્માનં દહરં તદાશ્રિતાંશ્ચ સત્યકામાદિગુણાન્ આચાર્યોપદેશમનુવિદ્ય ધ્યાનેનાનુભૂય યે પરલોકં ગચ્છન્તિ તેષાં સર્વલોકેષ્વનન્તમૈશ્વર્યં સ્વેચ્છયા સંચલનાદિકં ભવતીત્યર્થઃ ।
દહરે ઉક્તલિઙ્ગાન્યન્યથાસિદ્ધાનિ તેષાં તદન્તઃસ્થગુણત્વાદિયુક્તં સ્મારયિત્વા દૂષયતિ- યદપીત્યાદિના ।
ઉત્તરત્રાકાશસ્વરૂપપ્રતિપાદનાન્યથાનુપપત્ત્યા પૂર્વં તસ્યાન્વેષ્યત્વાદિકમિત્યત્રાન્યથોપપત્તિં શઙ્કતે નન્વિતિ ।
એતત્ આકાશસ્વરૂપમ્ ।
આક્ષેપબીજમાકાશસ્યાલ્પત્વમુપમયા નિરસ્યાન્તઃસ્થવસ્તૂક્તેસ્તદન્તઃસ્થમેવ ધ્યેયમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ જગદેવ ધ્યેયં સ્યાદિત્યાહ- નૈતદેવમિતિ ।
અસ્તુ કો દોષઃ, તત્રાહ- તત્રેતિ ।
સર્વનામભ્યાં દહરાકાશમાકૃષ્યાત્મત્વાદિગુણાનુક્ત્વા ગુણૈઃ સહ તસ્યૈવ ધ્યેયત્વં વાક્યશેષો બ્રૂતે તદ્વિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
ઽતસ્મિન્ યદન્તઃઽઇતિ તત્પદેન વ્યવહિતમપિ હૃદયં યોગ્યતયા ગ્રાહ્યમિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
યદ્વા આકાશસ્તસ્મિન્ યદન્તસ્તદુભયમન્વેષ્ટવ્યમિતિ યોજનાં સૂચયતિ- સહાન્તઃસ્થૈરિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.15
ગતિશબ્દાભ્યાં તથા હિ દૃષ્ટં લિઙ્ગં ચ । બ્બ્સ્_1,3.15 ।
દહરઃ પરમેશ્વર ઉત્તરેભ્યો હેતુભ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
ત એવોત્તરે હેતવ ઇદાનીં પ્રપઞ્ચ્યન્તે ।
ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ દહરઃ, યસ્માદ્દહરવાક્યશેષે પરમેશ્વરસ્યૈવ પ્રતિપાદકૌ ગતિશબ્દૌ ભવતઃ- ઽઇમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્તિઽ (છા. 8.3.2) ઇતિ ।
તત્ર પ્રકૃતં દહરં બ્રહ્મલોકશબ્દેનાભિધાય તદ્વિષયા ગતિઃ પ્રજાશબ્દવાચ્યાનાં જીવાનામભિધીયમાના દહરસ્ય બ્રહ્મતાં ગમયતિ ।
તથા હ્યહરહર્જીવાનાં સુષુપ્તવસ્થાયાં બ્રહ્મવિષયં ગમનં દૃષ્ટં શ્રુત્યન્તરે- ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇત્યેવમાદૌ ।
લોકે ઽપિ કિલ ગાઢં સુષુપ્તમાચક્ષતે બ્રહ્મીભૂતો બ્રહ્મતાં ગત ઇતિ ।
તથા બ્રહ્મલોકશબ્દો ઽપિ પ્રકૃતે દહરે પ્રયુજ્યમાનો જીવભૂતાકાશશઙ્કાં નિવર્તયન્બ્રહ્મતામસ્ય ગમયતિ ।
નનુ કમલાસનલોકમપિ બ્રહ્મલોકશબ્દો ગમયેત્ ।
ગમયેદ્યદિ બ્રહ્મણો લોક ઇતિ ષષ્ઠીસમાસવૃત્ત્યા વ્યુત્પાદ્યેત ।
સામાનાધિકરણવૃત્ત્યા તુ વ્યુત્પાદ્યમાનો બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોક ઇતિ પરમેવ બ્રહ્મ ગમયિષ્યતિ ।
એતદેવ ચાહરર્બ્રહ્મલોકગમનં દૃષ્ટં બ્રહ્મશબ્દસ્ય સામાનાધિકરણ્યવૃત્તિપરિગ્રહે લિઙ્ગમ્ ।
નહ્યહરહરિમાઃ પ્રજાઃ કાર્યબ્રહ્મલોકં સત્યલોકાખ્યં ગચ્છન્તીતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્

દહરાકાશસ્ય બ્રહ્મત્વે હેત્વાન્તરમાહ- ગતીતિ ।
પ્રજા જીવા એતં હૃદયસ્થં દહરં બ્રહ્મસ્વરૂપં લોકમહરહઃ પ્રત્યહં સ્વાપે ગચ્છન્ત્યસ્તદાત્મના સ્થિતા અપ્યનૃતાજ્ઞાનેનાવૃતાસ્તં ન જાનન્તિ અતઃ પુનરુત્તિષ્ઠન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વેતત્પદપરામૃષ્ટદહરસ્ય સ્વાપે જીવગમ્યત્વે ઽપિ બ્રહ્મત્વે કિમાયાતમિત્યશઙ્ક્ય ઽતથા હિ દૃષ્ટમ્ઽઇતિ વ્યાચષ્ટે- તથા હીતિ ।
લોકે ઽપિ દૃષ્ટમિત્યર્થાન્તરમાહ- લોકે ઽપીતિ ।
ગતિલિઙ્ગં વ્યાખ્યાય શબ્દં વ્યાચષ્ટે- તથેતિ ।
જીવભૂતાકાશયોર્બ્રહ્મલોકશબ્દસ્યાપ્રસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ।
બ્રહ્મણ્યપિ તસ્યાપ્રસિદ્ધિં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
નિષાદસ્થપતિન્યાયેન સમાધત્તે- ગમયેદિતિ ।
ષષ્ઠે ચિન્તિતમ્-સ્વપતિર્નિષાદઃ, શબ્દસામર્થ્યાત્ ।
રૌદ્રીમિષ્ટિં વિધાય ઽએતયા નિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽઇત્યામ્નાયતે ।
તત્ર નિષાદાનાં સ્થપતિઃ સ્વામીતિ ષષ્ઠીસમાસેન ત્રૈવર્ણિકો ગ્રાહ્યઃ, અગ્નિવિદ્યાદિસામર્થ્યાત્ ।
ન તુ નિષાદશ્ચાસૌ સ્થપતિરિતિ કર્મધારયેણ નિષાદો ગ્રાહ્યઃ, અસામર્થ્યાદિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તઃ ।
નિષાદ એવ સ્થપતિઃ સ્યાત્, નિષાદશબ્દસ્ય નિષાદે શક્તત્વાત્,
તસ્યાશ્રુતષષ્ઠ્યર્થસંબન્ધલક્ષકત્વલ્પનાયોગાત્ શ્રુતદ્વિતીયાવિભક્તેઃ પૂર્વપદસંબન્ધકલ્પનાયાં લાઘવાત્, અતો નિષાદસ્યેષ્ટિસામર્થ્યમાત્રં કલ્પ્યમિતિ ।
તદ્બ્રહ્મલોકશબ્દે કર્મધારય ઇત્યર્થઃ ।
કર્મધારયે લિઙ્ગં ચાસ્તીતિ વ્યાચષ્ટે- એતદેવેતિ ।
સૂત્રે ચકાર ઉક્તન્યાયસમુચ્ચયાર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.16
ધૃતેશ્ ચ મહિમ્નો ઽસ્યાસ્મિન્ન્ ઉપલબ્ધેઃ । બ્બ્સ્_1,3.16 ।
ધૃતેશ્ચ હેતોઃ પરમેશ્વર એવાયં દહરઃ ।
કથમ્ ।
ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇતિ હિ પ્રકૃત્યાકાશૌપમ્યપૂર્વકં તસ્મિન્સર્વસમાધાનમુક્ત્વા તાં સ્મિન્નેવ ચાત્મશબ્દં પ્રયુજ્યાપહતપાપ્મત્વાદિગુણયોગં ચોપદુશ્ય તમેવાનતિવૃત્તપ્રકરણં નિર્દિશતિ- ઽઅથ ય આત્મા સ સેતુર્વિધૃતિરેષલોકાનામસંભેદાયઽ (છા. 8.4.1) ઇતિ ।
તત્ર વિધૃતિરિત્યાત્મશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્વિધારયિતોચ્યતે, ક્તિચઃ કર્તરિ સ્મરણાત્ ।
યથોદકસંતાનસ્ય વિધારયિતા લોકે સેતુઃ ક્ષેત્રસંપદામસંભેદાય, એવમયમાત્માત્મૈષામધ્યાત્માદિભેદભિન્નાનાં લોકાનાં વર્ણાશ્રમાદીનાં ચ વિધારિતા સેતુરસંભેદાયાસંકરાયેતિ ।
એવમિહ પ્રકૃતે દહરે વિધારણલક્ષણં મહિમાનં દર્શયતિ ।
અયં ચ મહિમા પરમેશ્વર એવ શ્રુત્યન્તરાદુપલભ્યતે ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃઽ ઇત્યાદેઃ ।
તથાન્યત્રાપિ નિશ્ચિતે પરમેશ્વરવાક્યે શ્રૂયતે- ઽએષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધારણ એષાં લોકાનામસંભેદાયઽ ઇતિ ।
એવં ધૃતેશ્ચ હેતોઃ પરમેશ્વર એવાયં દહરઃ

fન્: સેતુરસંકરહેતુઃ ।
સર્વજગદ્ધારણલિઙ્ગાચ્ચ દહરઃ પર ઇત્યાહ- ધૃતેરિતિ ।
નન્વથશબ્દાદ્દહરપ્રકરણં વિચ્છિદ્ય શ્રુતા ધૃતિર્ન દહરલિઙ્ગમિતિ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
ઽય આત્માઽઇતિ પ્રકૃતાકર્ષાદથશબ્દો દહરસ્ય ધૃતિગુણવિધિપ્રારમ્ભાર્થ ઇત્યાહ- દહરો ઽસ્મિન્નિત્યાદિના ।
શ્રુતૌ વિધૃતિશબ્દઃ કર્તૃવાચિત્વાત્ ક્તિજન્તઃ ।
સૂત્રે તુ મહિમશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્ધૃતિશબ્દઃ ક્તિન્નન્તો વિધારણં બ્રૂતે, ઽસ્ત્રિયાં ક્તિન્ઽઇતિ ભાવે ક્તિનો વિધાનાદિતિ વિભાગઃ ।
સેતુરસંકરહેતુઃ, વિધૃતિસ્તુ સ્થિતિહેતુરિત્યપૌનરુક્ત્યમાહ- યથોદકેતિ ।
સૂત્રં યોજયતિ- એવમિહેતિ ।
ધૃતેશ્ચ દહરઃ પરઃ અસ્ય ધૃતિરૂપસ્ય નિયમનસ્ય ચ મહિમ્નો ઽસ્મિન્પરમાત્મન્યેવ શ્રુત્યન્તર ઉપલબ્ધેરિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
ધૃતેશ્ચેતિ ચકારાત્સેતુપદોક્તનિયામકત્વલિઙ્ગં ગ્રાહ્યમ્ ।
તત્ર નિયમને શ્રુત્યન્તરોપલબ્ધિમાહ- એતસ્યેતિ ।
ધૃતૌ તમાહ- તથેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.17
પ્રસિદ્ધેશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.17 ।
ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇત્યુચ્યતે ।
યત્કારણમાકાશશબ્દઃ પરમેશ્વરે પ્રસિદ્ધઃ ।
ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ (છા. 8.1.4), ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ (છા. 1.9.1) ઇત્યાદિપ્રયોગદર્શનાત્ ।
જીવે તુ ન ક્વચિદાકાશશબ્દઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
ભૂતાકાશસ્તુ સત્યામપ્યાકાશશબ્દપ્રસિદ્ધાવુપમાનોપમેયભાવાદ્યસંભવાન્ન ગ્રહીતવ્ય ઇત્યુક્તમ્

fન્: આ સમાન્તાત્કાશતે દીપ્યત ઇત્યાકાશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરીશ્વરઃ ।
આ સમન્તાત્કાશતે દીપ્યત ઇતિ સ્વયઞ્જ્યોતિષિ બ્રહ્મણ્યાકાશશબ્દસ્ય વિભુત્વગુણતો વા પ્રસિદ્ધિઃ પ્રયોગપ્રાચુર્યમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.18
ઇતરપરામર્શાત્ સ ઇતિ ચેન્ નાસંભવાત્ । બ્બ્સ્_1,3.18 ।
યદિ વાક્યશેષબલેન દહર ઇતિ પરમેશ્વરઃ પરિગૃહ્યેતાસ્તીતરસ્યાપિ જીવસ્ય વાક્યશેષે પરામર્શઃ - ઽઅથ ય એષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરૂપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચઽ (છા. 8.3.4) ઇતિ ।
અત્ર હિ સંપ્રસાદશબ્દઃ શ્રુત્યન્તરે સુષુપ્તાવસ્થાયાં દૃષ્ટત્વાત્તદવસ્થાવન્તં જીવં શક્નોત્યુપસ્થાપયિતું નાર્થાન્તરમ્ ।
તથા શરીરવ્યપાશ્રયસ્યેવ જીવસ્ય શરીરાત્સમુત્થાનં સંભવતિ ।
યથાકાશવ્યપાશ્રયાણાં વાય્વાદીનામાકાશાત્સમુત્થાનં તદ્વત્ ।
યથા ચાદૃષ્ટો ઽપિ લોકે પરમેશ્વરવિષય આકાશશબ્દઃ પરમેશ્વરધર્મસમભિવ્યાહારાત્ ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ ઇત્યેવમાદૌ પરમેશ્વરવિષયો ઽભ્યુપગત એવં જીવવિષયો ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
તસ્માદિતરપરામર્શાત્ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઽ ઇત્યત્ર સ એવ જીવ ઉચ્યતે ઇતિ ચેત્ ।
નૈતદેવં સ્યાત્ ।
કસ્માત્. અસંભવાત્ ।
નહિ જીવો બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિપરિચ્છેદાભિમાની સન્નાકાશેનોપમીયેત ।
નચોપાધિધર્માનભિમન્યમાનસ્યાપહતપાપ્મત્વાદયો ધર્માઃ સંભવન્તિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતત્પ્રથમસૂત્રે ।
અતિરેકાશઙ્કાપરિહારાયાત્ર તુ પુનરુપન્યસ્તમ્ ।
પઠિષ્યતિ ચોપરિષ્ટાત્ ઽઅન્યાર્થશ્ચ પરામર્શઃઽ (બ્ર. 1.3.20) ઇતિ

fન્: સમ્યક્પ્રસીદત્યસ્મિઞ્જીવો વિષયેન્દ્રિયસંયોગજનિતં કાલુષ્યં જહાતીતિ સુષુપ્તિઃ સંપ્રસાદો જીવસ્યાવસ્થાભેદઃ ।
ઽસંપ્રસાદે રત્વા ચરિત્વાઽ ઇતિ બૃહદારણ્યકસ્થં શ્રુત્યન્તરમ્ ।
ઉપાધિધર્માઃ પાપ્માદયઃ ।
યદિ ઽએષ આત્માપહતપાપ્માઽઇત્યાદિવાક્યશેષબલેન દહરઃ પરસ્તર્હિ જીવો ઽપીત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ઇતરેતિ ।
જીવસ્યાપિ વાક્યશેષમાહ- અથેતિ ।
દહરોક્ત્યનન્તરં મુક્તોપસૃપ્યં શુદ્ધં બ્રહ્મોચ્યતે ।
ય એષ સંપ્રસાદો જીવો ઽસ્માત્કાર્યકરણસંઘાતાત્સમ્યગુત્થાય આત્માનં તસ્માદ્વિવિચ્ય વિવિક્તમાત્માનં સ્વેન બ્રહ્મરૂપેણાભિનિષ્પદ્ય સાક્ષાત્કૃત્ય તદેવ પ્રત્યક્પરં જ્યોતિરૂપસંપદ્યતે પ્રાપ્નોતીતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
યથા મુખં વ્યાદાય સ્વપિતીતિ વાક્યં સુપ્ત્વા મુખં વ્યાદત્તે ઇતિ વ્યાખ્યાયતે તદ્વત્ ।
જ્યોતિષો ઽનાત્મત્વં નિરસ્યતિ- એષ ઇતિ ।
ઽસંપ્રસાદે રત્વાચરિત્વાઽઇતિ શ્રુત્યન્તરમ્ ।
અવસ્થાવદુત્થાનમપિ જીવસ્ય લિઙ્ગમિત્યાહ- તથેતિ ।
તદાશ્રિતસ્ય તસ્માત્સમુત્થાને દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
નનુ ક્વાપ્યાકાશશબ્દો જીવે ન દૃષ્ટ ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તાવસ્થોત્થાનલિઙ્ગબલાત્કલ્પ્ય ઇત્યાહ- યથા ચેતિ ।
નિયામકાભાવાજ્જીવો દહરઃ કિં ન સ્યાદિતિ પ્રાપ્તે નિયામકમાહ- નૈતદિત્યાદિના ।
દહરે શ્રુતધર્માણામસંભવાન્ન જીવો દહર ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ પુનરુક્તિઃ, તત્રાહ- અતિરેકેતિ ।
ઉત્તરાચ્ચેત્યાધિકાશઙ્કાનિરાસાર્થમિત્યર્થઃ ।
કા તર્હિ જીવપરામર્શસ્ય ગતિઃ, તત્રાહ- પઠિષ્યતીતિ ।
જીવસ્ય સ્વાપસ્થાનભૂતબ્રહ્મજ્ઞાનાર્થો ઽયં પરામર્શ ઇતિ વક્ષ્યતે

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.19
ઉત્તરાચ્ ચેદ્ આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ તુ । બ્બ્સ્_1,3.19 ।
ઇતરપરામર્શાદ્યા જીવાશઙ્કા જાતા સાસંભવાન્નિરાકૃતા ।
અથેદાનીં મૃતસ્યેવામૃતસેકાત્પુનઃ સમુત્થાનં જીવાશઙ્કાયાઃ ક્રિયતે ઉત્તરસ્માત્પ્રજાપત્યાદ્વાક્યાત્ ।
તત્રહિ ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ ઇત્યપહતપાપ્મત્વાદિગુણકમાત્માનમન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચ પ્રતિજ્ઞાય ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્માઽ
(છા. 8.7.4) ઇતિ બ્રુવન્નક્ષિસ્થં દ્રષ્ટારં જીવમાત્માનં નિર્દિશતિ ।
ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ (છા. 8.9.3) ઇતિ ચ તમેવ પુનઃ પુનઃ પરામૃશ્ય ઽય એષ સ્વપ્ને મહીયમાનશ્ચરત્યેષ આત્માઽ (છા. 8.10.1) ઇતિ ઽતદ્યત્રૈતત્સુપ્તઃ સમસ્તઃ સંપ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યેષ આત્માઽ ઇતિ ચ જીવમેવાવસ્થાન્તરગતં વ્યાચષ્ટે ।
તસ્યૈવ ચાપહતપાપ્મત્વાદિ દર્શયતિ- ઽએતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મઽ ઇતિ ।
નાહં ખલ્વયમેવં સંપ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિઽ (છા. 8.11.1,2) ઇતિ ચ સુષુપ્તાવસ્થાયાં દોષમુપલભ્ય ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ નો એવાન્યત્રૈતસ્માત્ ઇતિ ચોપક્રમ્ય શરીરસંબન્ધનિન્દાપૂર્વકં ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ ઇતિ જીવમેવ શરીરાત્સમુત્થિતમુત્તમપુરુષં દર્શયતિ ।
તસ્માદસ્તિ સંભવો જીવે પારમેશ્વરાણાં ધર્માણામ્ ।
અતઃ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇતિ જીવ એવોક્ત ઇતિ ચેત્કશ્ચિદ્બ્રૂયાત્, તં પ્રતિ બ્રૂયાત્- ઽઆવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્તુઽ ઇતિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
નોત્તરસ્માદપિ વાક્યાદિહ જીવસ્યાશઙ્કા સંભવતીત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ ।
યતસ્તત્રાપ્યાવિર્ભૂતસ્વરૂપો જીવો વિવક્ષ્યતે ।
આવિર્ભૂતં સ્વરૂપમસ્યેત્યાવિર્ભૂતસ્વરૂપઃ ।
ભૂતપૂર્વગત્યા જીવવચનમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ઽય એષો ઽક્ષિણિ ઇત્યક્ષિલક્ષિતં દ્રષ્ટારં નિર્દિશ્યોદશરાવબ્રાહ્મણેનૈનં શરીરાત્મતાયા વ્યુત્થાપ્ય ઽએતં ત્વેવ તેઽ ઇતિ પુનઃપુનસ્તમેવ વ્યાખ્યાયેયત્વેનાકૃષ્ય સ્વપ્નસુષુપ્તોપન્યાસક્રમેણ ઽપરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ ઇતિ યદસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપં પરં બ્રહ્મ તદ્રૂપતયૈનં જીવં વ્યાચષ્ટે ન જૈવેન રૂપેણ ।
યત્પરં જ્યોતિરૂપસંપત્તવ્યં શ્રુતં તત્પરં બ્રહ્મ ।
તચ્ચાપહતપાપ્મત્વાદિધર્મકં, તદેવ ચ જીવસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપં ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રેભ્યઃ, નેતરદુપાધિકલ્પિતમ્ ।
યાવદેવ હિ સ્થાણાવિવ પુરુષબુદ્ધિં દ્વૈતલક્ષણામવિદ્યાં નિવર્તયન્કૂટસ્થનિત્યદૃક્સ્વરૂપમાત્માનમહં બ્રહ્માસ્મીતિ ન પ્રતિપદ્યતે તાવજ્જીવસ્ય જીવત્વમ્ ।
યદા તુ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતાદ્વ્યુત્થાપ્ય શ્રુત્યા પ્રતિબોધ્યતે, નાસિ ત્વં દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતઃ, નાસિ સંસારી, કિં તર્હિ તદ્યત્સત્યં સ આત્મા ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપસ્તત્ત્વમસીતિ, તદા કૂચસ્થનિત્યદૃક્સ્વરૂપમાત્માનં પ્રતિબુદધ્યાસ્માચ્છરીરાદ્યભિમાનાત્સમુત્તિષ્ઠન્સ એવ કૂટસ્થનિત્યદૃક્સ્વરૂપ આત્મા ભવતિ ।
ઽસ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તદેવ ચાસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપં યેન શરીરાત્સમુત્થાય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
કથં પુનઃ સ્વં ચ રૂપં સ્વેનૈવ નિષ્પદ્યત ઇતિ સંભવતિ કૂટસ્થનિત્યસ્ય સુવર્ણાદીનાં તુ દ્રવ્યાન્તરસંપર્કાદભિભૂતસ્વરૂપાણામનભિવ્યક્તાસાધારણવિશેષાણાં ક્ષારપ્રક્ષેપાદિભિઃ શોધ્યમાનાનાં સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
તથા નક્ષત્રાદીનામહન્યભિભૂતપ્રકાશાનામભિભાવકવિયોગે રાત્રૌ સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
નતુ તથાત્મચૈતન્યજ્યોતિષો નિત્યસ્ય કેનચિદભિભવઃ સંભવત્યસંસર્ગિત્વાદ્વ્યોમ્ન ઇવ, દૃષ્ટવિરોધાચ્ચ ।
દૃષ્ટિશ્રુતિમતિવિજ્ઞાતયો હિ જીવસ્ય સ્વરૂપમ્ ।
તચ્ચ શરીરાદસમુત્થિતસ્યાપિ જીવસ્ય સદા નિષ્પન્નમેવ દૃશ્યતે ।
સર્વો હિ જીવઃ પશ્યન્શૃણ્વન્મન્વાનો વિજાનન્વ્યવહરત્યન્યથા વ્યવહારાનુપપત્તેઃ ।
તચ્ચેચ્છરીરાત્સમુત્થિતસ્ય નિષ્પદ્યેત પ્રાક્સમુત્થાનાદ્દૃષ્ટો વ્યવહારો વિરુધ્યેત ।
અતઃ કિમાત્મકમિદં શરીરાત્સમુત્થાનં, કિમાત્મિકા વા સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિરિતિ ।
અત્રોચ્યતે- પ્રાગ્વિવેકવિજ્ઞાનોત્પત્તેઃ શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવેદનોપાધિભિરવિવિક્તમિવ જીવસ્ય દૃષ્ટ્યાદિજ્યોતિઃસ્વરૂપં ભવતિ ।
યથા શુદ્ધસ્ય સ્ફટિકસ્ય સ્વાચ્છ્યં શૌક્લ્યં ચ સ્વરૂપં પ્રાગ્વિવેકગ્રહણાદ્રક્તનીલાદ્યુપાધિભિરવિવિક્તમિવ ભવતિ ।
પ્રમાણજનિતવિવેકગ્રહણાત્તુ પરાચીનઃ સ્ફટિકઃ સ્વાચ્છ્યેન શૌક્લ્યેન ચ સ્વેનરૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇત્યુચ્યતે પ્રાગપિ તથૈવ સન્ ।
તથા દેહાદ્યુપાધ્યવિવિક્તસ્યૈવ સતો જીવસ્ય શ્રુતિકૃતં વિવેકવિજ્ઞાનં શરીરાત્સમુત્થાનં વિવેકવિજ્ઞાનફલં સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ કેવલાત્મસ્વરૂપાવગતિઃ ।
તથા વિવેકાવિવેકમાત્રેણૈવાત્મનો ઽશરીરત્વં સશરીરત્વં ચ, મન્ત્રવર્ણાત્ ઽઅશરીરં શરીરેષુઽ (કા. 1.2.22) ઇતિ, ઽશરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતેઽ (ગી.13.31) ઇતિ ચ સશરીરત્વાશરીરત્વવિશેષાભાવસ્મરણાત્ ।
તસ્માદ્વિવેકવિજ્ઞાનાભાવાદનાવિર્ભૂતસ્વરૂપઃ સન્વિવેકવિજ્ઞાનાદાવિર્ભૂતસ્વરૂપ ઇત્યુચ્યતે ।
નત્વાન્યાદૃશાવાવિર્ભાવાનાવિર્ભાવૌ સ્વરૂપસ્ય સંભવતઃ સ્વરૂપત્વાદેવ ।
એવં મિથ્યાજ્ઞાનકૃત એવ જીવપરમેશ્વરયોર્ભેદો ન વસ્તુકૃતઃ, વ્યોમવદસઙ્ગત્વાવિશેષાત્ ।
કુતશ્ચિદેવં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યતો ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ ઇત્યુપદિશ્ય ઽએતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મઽ ઇત્યુપદિશતિ ।
યો ઽક્ષિણિ પ્રસિદ્ધો દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૃત્વેન વિભાવ્યતે સો ઽમૃતાભયલક્ષણાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યશ્ચેત્સ્યાત્તતો ઽમૃતાભયબ્રહ્મસામાનાધ્ ઇકરણ્યં ન સ્યાત્ ।
નાપિ પ્રતિચ્છાયાત્માયમક્ષિલક્ષિતો નિર્દિશ્યતે, પ્રજાપતેર્મૃષાવાદિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા દ્વિતીયે ઽપિ પર્યાયે ઽય એષઃ સ્વપ્ને મહીયમાનશ્ચરતિઽ ઇતિ ન પ્રથમપર્યાયનિર્દિષ્ટાદક્ષિપુરુષાદ્દ્રષ્ટુરન્યો નિર્દિષ્ટઃ, ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ ઇત્યુપક્રમાત્ ।
કિઞ્ચાહમદ્ય સ્વપ્ને હસ્તિનમદ્રાક્ષં નેદાનીં તં પશ્યામીતિ દૃષ્ટમેવ પ્રતિબુદ્ધઃ પ્રત્યાચષ્ટે ।
દ્રષ્ટારં તુ તમેવ પ્રત્યભિજાનાતિ ય એવાહં સ્વપ્નમદ્રાક્ષં સ એવાહં જાગરિતં પશ્યમીતિ ।
તથા તૃતીયે ઽપિ પર્યાયે ઽનહિ ખલ્વયમેવં સંપ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ ઇતિ સુષુપ્તાવસ્થાયાં વિશેષવિજ્ઞાનાભાવમેવ દર્શયતિ ન વિજ્ઞાતારં પ્રતિષેધતિ ।
યત્તુ તત્ર ઽવિનાશમેવાપીતો ભવતિઽ ઇતિ તદપિ વિશેષવિજ્ઞાનવિનાશાભિપ્રાયમેવ ન વિજ્ઞાતૃવિનાશાભિપ્રાયમ્ ।
ઽનહિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ઽ (બૃ. 4.3.30) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।

તથા ચતુર્થે ઽપિ પર્યાયે ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ નો એવાન્યત્રૈતસ્માત્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽમઘવન્મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમ્ઽ ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચેન શરીરાદુપાધિસંબન્ધપ્રત્યાખ્યાનેન સંપ્રસાદશબ્દોદિતં જીવં ઽસ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ ઇતિ બ્રહ્મસ્વરૂપાપન્નં દર્શયન્ન પરસ્માદ્બ્રહ્મણો ઽમૃતાભયસ્વરૂપાદન્યં જીવં દર્શયતિ ।
કેચિત્તુ પરમાત્મવિવક્ષાયાં ઽએતં ત્વેવ તેઽ ઇતિ જીવાકર્ષણમન્યાય્યં મન્યમાના એતમેવ વાક્યોપક્રમસૂચિતમપહતપાપ્મત્વાદિગુણકમાત્માનં તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામીતિ કલ્પયન્તિ ।
તેષામેતમિતિ સંનિહિતાવલમ્બિની સર્વનામશ્રુતિર્વિપ્રકૃષ્યેત ।
ભૂયઃશ્રુતિશ્ચોપરુધ્યેત, પર્યાયાન્તરાભિહિતસ્ય પર્યાયાન્તરે ઽનભિધીયમાનત્વાત્ ।
ઽએતં ત્વેવ તેઽ ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય પ્રાક્ચતુર્થાત્પર્યાયાદન્યમન્યં વ્યાચક્ષાણસ્ય પ્રજાપતેઃ પ્રતારકત્વં પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદ્યદવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતપારમાર્થિકં જૈવં રૂપં કર્તૃભોક્તૃરાગદ્વેષાદિદોષકલુષિતમનેકાનર્થયોગિ તદ્વિલયનેન તદ્વિપરીતમપહતપાપ્મત્વાદિગુણકં પારમેશ્વરં સ્વરૂપં વિદ્યયા પ્રતિપાદ્યતે, સર્પાદિવિલયનેનેવ રજ્જ્વાદીન્ ।
અપરે તુ વાદિનઃ પારમાર્થિકમેવ જૈવં રૂપમિતિ મન્યન્તે ઽસ્મદીયાશ્ચ કેચિત્ ।
તેષાં સર્વેષામાત્મૈકત્વસમ્યગ્દર્શનપ્રતિપક્ષભૂતાનાં પ્રતિબોધાયેદં શારીરકમારબ્ધમ્ ।
એક એવ પરમેશ્વરઃ કૂટસ્થનિત્યો વિજ્ઞાનધાતુરવિદ્યયા માયયા માયાવિવદનેકધા વિભાવ્યતે નાન્યો વિજ્ઞાનધાતુરસ્તીતિ ।
યત્ત્વિદં પરમેશ્વરવાક્યે જીવમાશઙ્ખ્ય પ્રતિષેધતિ સૂત્રકારઃ - ઽનાસંભવાત્ઽ (બ્ર.1.3.18) ઇત્યાદિના ।
તત્રાયમભિપ્રાયઃ - નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવે કૂટસ્થનિત્યે એકસ્મિન્નસઙ્ગે પરમાત્મનિ તદ્વિપરીતં જૈવં રૂપં વ્યોમ્નીવ તલમલાદિપરિકલ્પિતમ્ ।
તદાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરૈર્વાક્યૈર્ન્યાયોપેતૈર્દ્વૈતવાદપ્રતિષેધૈશ્ચાપનેષ્યામીતિ પરમાત્મનો જીવાદન્યત્વં દ્રઢયતિ ।
જીવસ્ય તુ ન પરસ્માદન્યત્વં પ્રતિપિપાદયિષતિ કિં ત્વનુવદત્યેવાવિદ્યાકલ્પિતં લોકપ્રસિદ્ધં જીવભેદમ્ ।
એવં હિ સ્વાભાવિકકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાનુવાદેન પ્રવૃત્તાઃ કર્મવિધયો ન વિરુધ્યન્ત ઇતિ મન્યતે ।
પ્રતિપાદ્યં તુ શાસ્ત્રાર્થમાત્મૈકત્વમેવ દર્શયતિ- ઽશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્ઽ (બ્ર. 1.1.30) ઇત્યાદિનાવર્ણિશ્ચાસ્માભિર્વિદ્વદ્ભેદેન કર્મવિધિવિરોધપરિહારઃ

fન્: મહીયમાનો વાસનામયૈર્વિષયૈઃ પૂજ્યમાન ઇતિ સ્વપ્નપર્યાયે, તદ્યત્રેતિ સુષુપ્તિપર્યાયે ચ જીવમેવ પ્રજાપતિર્વ્યાચષ્ટ ઇત્યન્વયઃ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદે ।
એતસ્માત્પ્રકૃતાદાત્મનો ઽન્યત્ર અન્યમ્ ।
ઉદશરાવેતિ ઉદકપૂર્ણે શરાવે પ્રતિબિમ્બાત્માનં દેહં સ્વસ્યાજ્ઞાતં યત્તન્મહ્યં વાચ્યમિત્યુક્તઃ શ્રુત્યર્થઃ ।
વ્યુત્થાપ્ય વિચાર્ય ।
અભિનિષ્પદ્યત ઇત્યત્ર એતદુક્તં ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
અભિભાવકઃ સૌરાલોકાસ્તદ્વિયોગે ।
વેદના હર્ષશોકાદયઃ ।
વિવેકવિજ્ઞાનં ત્વંપદાર્થશોધનમ્ ।
અન્યાદૃશૌ સત્યૌ ।
અંશાદિશૂન્યત્વમસઙ્ગત્વમ્ ।
અયં સુષુપ્તઃ, સંપ્રતિ સુષુપ્તૌ, અહં આત્માનં અહઙ્કારાસ્પદમાત્માનં ન જાનાતિ ।
નહીતિ આત્માનઃ સ્વભાવભૂતવિજ્ઞાપ્તેર્નાન્યથાભાવો યોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
વિલયનેન શોધનેન ।
વિદ્યયા મહાવાક્યેન ।
વાક્યાનિ તત્ત્વમસ્યાદીનિ જીવબ્રહ્મણોશ્ચૈતન્યાવિશેષાત્તદાકારેણાકારાન્તરેણ વા ભેદાયોગો ન્યાયઃ ।
નેહનાનેનેત્યાદયો દ્વૈતવાદનિષેધાઃ ।
અસંભાવાદિતિ હેતોરસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- ઉત્તરાચ્ચેદિતિ ।
સૂત્રનિરાકૃતાયા જીવાશઙ્કાયાઃ પ્રજાપતિવાક્યબલાત્પુનઃ સમુત્થાનં ક્રિયતે ।
તત્ર જીવસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વાદિગ્રહણેનાસંભવાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
કથં તત્ર જીવોક્તિઃ, તત્રાહ- તત્રેત્યાદિના ।
યદ્યપ્યુપક્રમે જીવશબ્દો નાસ્તિ તથાપ્યપહતપાપ્મત્વાદિગુણકમાત્માનમુપક્રમ્ય તસ્ય જાગ્રદાદ્યવસ્થાત્રયોપન્યાસાદવસ્થાલિઙ્ગેન જીવનિશ્ચયાત્તસ્યૈવ તે ગુણાઃ સંભવન્તીતિ સમુદાયાર્થઃ ।
ઇન્દ્રં પ્રજાપતિર્બૂતે- ય એષ ઇતિ ।
પ્રાધાન્યાદક્ષિગ્રહણં સર્વૈરિન્દ્રિયૈર્વિષયદર્શનરૂપજાગ્રદવસ્થાપન્નમિત્યાહ- દ્રષ્ટારમિ તિ ।
મહીયમાનઃ વાસનામયૈર્વિષયૈઃ પૂજ્યમાન ઇતિ સ્વપ્નપર્યાયે, યદ્યત્રેતિ સુષુપ્તિપર્યાયે ચ જીવમેવ પ્રજાપતિર્વ્યાચષ્ટ ઇત્યન્વયઃ ।
તત્ર કાલે તદેતત્સ્વપનં યથા સ્યાત્તથા સુપ્તઃ, સમ્યક્ અસ્તો નિરસ્તઃ કરણગ્રામો યસ્ય સ સમસ્તઃ, અત એવોપહૃતકરણત્વાત્તત્કૃતકાલુષ્યહીનઃ સંપ્રસન્નઃ, સ્વપ્નં પ્રપઞ્ચમજ્ઞાનમાત્રત્વેન વિલાપયતિ અતો ઽજ્ઞાનસત્ત્વાત્ મુક્તાદ્વિલક્ષણઃ પ્રાજ્ઞ એષ સ્વચૈતન્યેન કારણશરીરસાક્ષી તસ્ય સાક્ષ્યસ્ય સત્તાસ્ફૂર્તિપ્રદત્વાદાત્મેત્યર્થઃ ।
ચતુર્થપર્યાયે બ્રહ્મોક્તેસ્તસ્યૈવાપહતપાપ્મત્વાદિગુણા ઇત્યાશઙ્ક્ય તસ્યાપિ પર્યાયસ્ય જીવત્વમાહ- નાહેતિ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદાર્થે ।
ખિદ્યમાનો હીન્દ્ર ઉવાચ, ન ખલુ સુપ્તઃ પુમાનયં સંપ્રતિ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામયં દેવદત્તો ઽહમિત્યેવમાત્માનં જાનાતિ ।
નો એવ નૈવેમાનિ ભૂતાનિ જાનાતિ કિન્તુ વિનાશમેવ પ્રાપ્તો ભવતિ, નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ દોષમુપલભ્ય પુનઃ પ્રજાપતિમુપસસાર ।
તં દોષં શ્રુત્વા પ્રજાપતિરાહ- એતમિતિ ।
એતસ્માત્પ્રકૃતાદાત્મનો ઽન્યત્રાન્યં ન વ્યાખ્યાસ્યામીત્યુપક્રમ્ય ઽમઘવન્મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમ્ઽઇતિ નિન્દાપૂર્વકં જીવમેવ દર્શયતીત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ પ્રજાપતિવાક્યાત્ ।
અતઃ સંભવાસિદ્ધેઃ ।
સિદ્ધાન્તયતિ- તં પ્રતીતિ ।
અવસ્થાત્રયશોધનેનાવિર્ભૂતત્વં શોધિતત્વમર્થસ્ય વાક્યોત્થવૃત્ત્યાભિવ્યક્તત્વમિત્યર્થઃ ।
તર્હિ સૂત્રે પુંલિઙ્ગેન જીવોક્તિઃ કથં, જ્ઞાનેન જીવત્વસ્ય નિવૃત્તત્વાદિત્યત આહ- ભૂતપૂર્વેતિ ।
જ્ઞાનાત્પૂર્વમવિદ્યાતત્કાર્યપ્રતિબિમ્બિતત્વરૂપં જીવત્વમભૂદિતિ કૃત્વા જ્ઞાનાનન્તરં બ્રહ્મરૂપો ઽપિ જીવનામ્નોચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
વિશ્વતૈજસપ્રાજ્ઞતુરીયપર્યાયચતુષ્ટયાત્મકપ્રજાપતિવાક્યસ્ય તાત્પર્યમાહ- એતદિતિ ।
જન્માનાશવત્ત્વાત્ ।
પ્રતિબિમ્બવદ્બિમ્બદેહો નાત્મેતિ જ્ઞાપનાર્થં પ્રજાપતિરિનિન્દ્રવિરોચનૌ પ્રત્યુવાચ, ઉદશરાવ આત્માનમવેક્ષ્ય યદાત્મનો રૂપં ન વિજાનીથસ્તન્મે બ્રૂતમિત્યાદિ બ્રાહ્મણેનેત્યાહ- ઉદશરાવેતિ ।
ઉદકપૂર્ણે શરાવે પ્રતિબિમ્બાત્માનં દેહં દૃષ્ટ્વા સ્વસ્યાજ્ઞાતં યત્તન્મહ્યં વાચ્યમિત્યુક્તશ્રુત્યર્થઃ ।
વ્યુત્થાપ્ય વિચાર્ય ।
અભિનિષ્પદ્યત ઇત્યત્રૈતદુક્તં ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
કિમુક્તમિત્યત આહ- યદસ્યેતિ ।
જીવત્વરૂપેણ જીવં ન વ્યાચષ્ટે લોકસિદ્ધત્વાત્ કિન્તુ તમનૂદ્ય પરસ્પરવ્યભિચારિણીભ્યો ઽવસ્થાભ્યો વિવિચ્ય બ્રહ્મસ્વરૂપં બોધયતિ, અતો યદ્બ્રહ્મ તદેવાપહતપાપ્મત્વાદિધર્મકં ન જીવ ઇત્યુક્તં ભવતિ, શોધિતસ્ય બ્રહ્મભેદેન તદ્ધર્મોક્તેરિત્યર્થઃ ।
એવમવસ્થોપન્યાસસ્ય વિવેકાર્થત્વાન્ન જીવલિઙ્ગત્વં, ઽએતદમૃતમભયમેતબ્રહ્મઽઇતિ લિઙ્ગોપેતશ્રુતિવિરોધાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
નનુ જીવત્વબ્રહ્મત્વવિરુદ્ધધર્મવતોઃ કથમભેદઃ, તત્રાહ- તદેવેતિ ।
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં જીવત્વસ્યાવિદ્યાકલ્પિતત્વાદવિરોધ ઇતિ મત્વા દૃષ્ટાન્તેનાન્વયમાહ- યાવદિતિ ।
વ્યતિરેકમાહ- યદેતિ ।
અવિદ્યાયાં સત્યાં જીવત્વં, વાક્યોત્થપ્રભોધાત્તન્નિવૃત્તૌ તન્નિવૃત્તિરિત્યાવિદ્યકં તદિત્યર્થઃ ।
સંસારિત્વસ્ય કલ્પિતત્વે સિદ્ધં નિગમયતિ- તદેવ ચાસ્યેતિ ।
ઽસમુત્થાય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽઇતિ શ્રુતિં વ્યાખ્યાતુમાક્ષિપતિ- કથં પુનરિત્યાદિના ।
કૂટસ્થનિત્યસ્ય સ્વરૂપમિત્યન્વયઃ ।
મનઃસઙ્ગિનો હિ ક્રિયયા મલનાશાદભિવ્યક્તિર્ન તુ કૂટસ્થસ્યાસઙ્ગિન ઇત્યાહ- સુવર્ણેતિ ।
દ્રવ્યાન્તરં પાર્થિવો મલઃ ।
અભિભૂતેત્યસ્ય વ્યાખ્યાનમનભિવ્યક્તેતિ ।
અસાધારણો ભાસ્વરત્વાદિઃ ।
અભિભાવકઃ સૌરાલોકઃ ।
જીવસ્વરૂપસ્યાભિભવે બાધકમાહ- દૃષ્ટેતિ ।
ઽવિજ્ઞાનઘન એવઽઇતિ શ્રુત્યા ચિન્માત્રસ્તાવદાત્મા ।
તચ્ચૈતન્યં ચક્ષુરાદિજન્યવૃત્તિવ્યક્તં દૃષ્ટ્યાદિપદવાચ્યં સત્ વ્યવહારાઙ્ગં જીવસ્ય સ્વરૂપં ભવતીતિ તસ્યાભિભૂતત્વે દૃષ્ટો વ્યવહારો વિરુધ્યેત ।
હેત્વભાવાદ્વ્યવહારો ન સ્યાદિત્યર્થ ।
અજ્ઞસ્યાપિ સ્વરૂપં વૃત્તિષુ વ્યક્તમિત્યઙ્ગીકાર્યં, વ્યવહારદર્શનાદિત્યાહ- તચ્ચેતિ ।
અન્યથેત્યુક્તં સ્ફુટયતિ- તચ્ચેદિતિ ।
સ્વરૂપં ચેજ્જ્ઞાનિન એવ વ્યઞ્જ્યેત જ્ઞાનાત્પૂર્વં વ્યવહારોચ્છિત્તિરિત્યર્થઃ ।
અતઃ સદૈવ વ્યક્તસ્વરૂપત્વાદિત્યર્થઃ ।
સદા વૃત્તિષુ વ્યક્તસ્ય વસ્તુતો ઽસઙ્ગસ્યાત્મન આવિદ્યકદેહાદ્યવિવેકરૂપસ્ય મલસઙ્ગસ્ય સત્ત્વાત્તદ્વિવેકાપેક્ષયા સમુત્થાનાદિશ્રુતિરિત્યુત્તરમાહ- અત્રેતિ ।
વેદના હર્ષશોકાદિઃ ।
અવિવિક્તમિવેતિ તાદાત્મ્યસ્ય સઙ્ગસ્ય કલ્પિતત્વમુક્તમ્ ।
તત્ર કલ્પિતસઙ્ગે દૃષ્ટાન્તઃ- યથેતિ ।
શ્રુતિકૃતમિતિ ।
ત્વંપદાર્થશ્રુત્યા ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽઇત્યાદ્યયા સિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણાદિભિન્નશુદ્ધત્વંપદાર્થજ્ઞાનસ્ય વાક્યાર્થસાક્ષાત્કારઃ ફલમિત્યાહ- કેવલેતિ ।
સશરીરત્વસ્ય સત્યત્વાત્સમુત્થાનમુત્ક્રાન્તિરિતિ વ્યાખ્યેયં ન વિવેક ઇત્યાશઙ્ક્યાહ- તથા વિવેકેતિ ।
ઉક્તશ્રુત્યનુસારેણેત્યર્થઃ ।
શરીરેષ્વશરીરમવસ્થિતમિતિ શ્રુતેરવિવેકમાત્રકલ્પિતં સશરીરત્વમ્ ।
અતો વિવેક એવ સમુત્થાનમિત્યર્થઃ ।
નનુ સ્વકર્માર્જિતે શરીરે ભોગસ્યાપરિહાર્યત્વાત્કથં જીવત એવ સ્વરૂપાવિર્ભાવ ઇત્યત આહ- શરીરસ્થો ઽપીતિ ।
અશરીરત્વવચ્છરીરસ્થસ્યાપિ બન્ધાભાવસ્મૃતેર્જીવતો મુક્તિર્યુક્તેત્યર્થઃ ।
અવિરુદ્ધે શ્રુત્યર્થે સૂત્રશેષો યુક્ત ઇત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
અન્યાદૃશૌ સત્યાવિત્યર્થઃ ।

જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતાવાવિર્ભાવતિરોભાવાવિતિ સ્થિતે ભેદો ઽપ્યંશાંશિત્વકૃતો નિરસ્ત ઇત્યાહ- એવમિતિ ।
અંશાદિશૂન્યત્વમસઙ્ગત્વમ્ ।
આત્મા દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિશૂન્યઃ વિભુત્વાત્, વ્યોમવદિત્યાત્મૈક્યસિદ્ધેર્ભેદો મિથ્યેત્યર્થઃ ।
પ્રજાપતિવાક્યાચ્ચ ભેદો મિથ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાપૂર્વકમાહ-- કુતશ્ચેત્યાદિના ।
એતદ્ભેદસ્ય સત્યત્વમેવ નાસ્તીતિ કુત ઇત્યન્વયઃ છાયાયાં બ્રહ્મદૃષ્ટિપરમિદં વાક્યં નાભેદપરમિત્યત આહ- નાપીતિ ।
યસ્ય જ્ઞાનાત્કૃતકૃત્યતા સર્વકામપ્રાપ્તિસ્તમાત્માનમન્વિચ્છાવ ઇતિ પ્રવૃત્તયોરિન્દ્રવિરોચનયોર્યદ્યનાત્મચ્છાયાં પ્રજાપતિર્બ્રૂયાત્તદા મૃષાવાદિ સ્યાદિત્યર્થઃ ।
પ્રથમવત્ દ્વિતીયાદિપર્યાયે વ્યાવૃત્તાસ્વવસ્થાસુ ઉનુસ્યૂતાત્મા બ્રહ્મત્વેનોક્ત ઇત્યાહ- તથેતિ ।
અવસ્થાભેદે ઽપયનુસ્યૂતૌ યુક્તિમાહ- કિઞ્ચેતિ ।
સુષુપ્તૌ જ્ઞાતુર્વ્યાવૃત્તિમાશઙ્ક્યાહ- તથા તૃતીય ઇતિ ।
સષુપ્તૌ નિર્વિકલ્પજ્ઞાનરૂપ આત્માસ્તીયત્ર બૃહદારણ્યકશ્રુતિમાહ- નહીતિ ।
બુદ્ધેઃ સાક્ષિણો નાશો નાસ્તિ, નાશકાભાવાદિત્યર્થઃ ।
એતમવસ્થાભિરસઙ્ગત્વેનોક્ત આત્મૈવ તુરીયે ઽપિ બ્રહ્મત્વેનોક્ત ઇત્યાહ- તથેતિ ।
શ્રુતેરેકદેશિવ્યાખ્યાં દૂષયતિ- કેચિત્ત્વિતિ ।
જીવપરયોર્ભદાદિતિ ભાવઃ ।
શ્રુતિબાધાન્મૈવમિત્યાહ- તેષામિતિ ।
સંનિહિતો જીવ એવ સર્વનામાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
ઉક્તસ્ય પુનરુક્તૌ ભૂય ઇતિ યુજ્યતે ।
તવ તુ ઉપક્રાન્તપરમાત્મનશ્ચતુર્થ એવોક્તેસ્તદ્બાદ ઇત્યાહ- ભૂય ઇતિ ।
લોકસિદ્ધજીવાનુવાદેન બ્રહ્મત્વં બોધ્યત ઇતિ સ્વમતમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
વ્યાખ્યાનાન્તરસંભવાદિત્યર્થઃ ।
વિલયનં શોધનમ્ ।
વિદ્યયા મહાવાક્યેનેતિ યાવત્ ।
યે તુ સંસારં સત્યમિચ્છન્તિ તેષામિદં શારીરકમેવોત્તરમિત્યાહ- અપરે ત્વિત્યાદિના ।
શારીરકસ્યાર્થં સંક્ષેપણોપદિશતિ- એક એવેતિ ।
અવિદ્યામાયયોર્ભેદં નિરસિતું સામાનાધિકરણ્યં, આવરણવિક્ષેપશક્તિરૂપશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તભેદાત્ સહપ્રયોગઃ ।
બ્રહ્મૈવાવિદ્યયા સંસરતિ ન તતો ઽન્યો જીવ ઇતિ શારીરકાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
તર્હિ સૂત્રકારઃ કિમિતિ ભેદં બ્રૂતે, તત્રાહ- યસ્ત્ત્વિતિ ।
પરમાત્મનો ઽસંસારિત્વસિદ્યર્થં જીવાદ્ભેદં દ્રઢયતિ ।
તસ્યાસંસારિત્વનિશ્ચયાભાવે તદભેદોક્તાવપિ જીવસ્ય સંસારિત્વાનપાયાદિત્યર્થઃ ।
અધિષ્ઠાનસ્ય કલ્પિતાદ્ભેદે ઽપિ કલ્પિતસ્યાધિષ્ઠાનાન્ન પૃથક્સત્ત્વમિત્યાહ- જીવસ્ય ત્વિતિ ।
કલ્પિતભેદાનુવાદસ્ય ફલમાહ- એવં હીતિ ।
સૂત્રેષ્વભેદો નોક્ત ઇતિ ભ્રાન્તિં નિરસ્યતિ- પ્રતિપાદ્યમિતિ ।
આત્મેતિ તૂપગચ્છન્તીત્યાદિસૂત્રાણ્યાદિપદાર્થઃ ।
નન્વદ્વૈતસ્ય શાસ્ત્રાર્થત્વે દ્વૈતાપેક્ષવિધિવિરોધઃ તત્રાહ- વર્ણિતશ્ચેતિ ।
અદ્વૈતમજાનતઃ કલ્પિતદ્વૈતાશ્રયા વિધયો ન વિદુષ ઇતિ સર્વમુપપન્નમિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.20
અન્યાર્થશ્ ચ પરામર્શઃ । બ્બ્સ્_1,3.20 ।
અથ યો દહરવાક્યશેષે જીવપરામર્શો દર્શિતઃ - ઽઅથ ય એષ સંપ્રસાદઃઽ (છા. 8.3.4) ઇત્યાદિ, સ દહરે પરમેશ્વરે વ્યાખ્યાયમાને ન જીવોપાસનોપદેશો ન પ્રકૃતવિશેષોપદેશ ઇત્યર્થકત્વં પ્રાપ્નોતીતિ ।
અત આહ- અન્યાર્થો ઽયં જીવપરામર્શૌ ન જીવસ્વરૂપપર્યવસાયી કિં તર્હિ પરમેશ્વરસ્વરૂપપર્યવસાયી ।
કથમ્ ।
સંપ્રસાદશબ્દોદિતો જીવો જાગરિતવ્યવહારે દેહેન્દ્રિયપઞ્જરાધ્યક્ષો ભૂત્વા તદ્વાસનાનિર્મિતાંશ્ચ સ્વપ્નાન્નાડીચરો ઽનુભૂય શ્રાન્તઃ શરણં પ્રેપ્સુરુભયરૂપાદપિ શરીરાભિમાનાત્સમુત્થાય સુષુપ્તાવસ્થાયાં પરં જ્યોતિરાકાશશબ્દિતં પરં બ્રહ્મોપસંપદ્ય વિશેષવિજ્ઞાનવત્ત્વં ચ પરિત્યજ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
યદસ્યોપસંપત્તવ્યં પરં જ્યોતિર્યેન સ્વેન રૂપેણાયમભિનિષ્પદ્યતે સ એષ આત્માપહતપાપ્મત્વાદિગુણ ઉપાસ્ય ઇત્યેવમર્થો ઽયં જીવપરામર્શઃ પરમેશ્વરવાદિનો ઽપ્યુપપદ્યતે

એવં પ્રજાપતિવાક્યે જીવાનુવાદેન બ્રહ્મણ એવાપહતપાપ્મત્વાદ્યુક્તેર્જીવે તદસંભવાન્ન જીવો દહર ઇત્યુક્તમ્ ।
તર્હિ જીવપરામર્શસ્ય કા ગતિરિત્યત આહ- અન્યાર્થશ્ચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અથેત્યાદિના ।
પ્રકૃતે દહરે વિશેષો ગુણસ્તદુપદેશો ઽપિ નેત્યર્થઃ ।
તત્ર દહરવાક્યશેષરૂપં સંપ્રસાદવાક્યમાશઙ્કાપૂર્વકં દહરબ્રહ્મપરત્વેન વ્યાચષ્ટે- કથમિત્યાદિના

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.21
અલ્પશ્રુતેર્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્ । બ્બ્સ્_1,3.21 ।
યદપ્યુક્તમ્, ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇત્યાકાશસ્યાલ્પત્વં શ્રૂયમાણં પરમેશ્વરે નોપપદ્યતે, જીવસ્ય ત્વારાગ્રોપનિમિતસ્યાલ્પત્વમવકલ્પત ઇતિ તસ્ય પરિહારો વક્તવ્યઃ ।
ઉક્તો હ્યસ્ય પરિહારઃ પરમેશ્વરસ્યાપેક્ષિકમલ્પત્વમવકલ્પત ઇતિ ઽઅર્ભકૌકસ્ત્વાત્તદ્વ્યપદેશાચ્ચ નેતિ ચેન્ન નિચાય્યત્વાદેવં વ્યોમવચ્ચઽ (બ્ર. 1.2.7) ઇત્યત્ર ।
સ એવેહ પરિહારો ઽનુસંધાતવ્ય ઇતિ સૂચયતિ ।
શ્રુત્યૈવ ચેદમલ્પત્વં પ્રત્યુક્તં પ્રસિદ્ધેનાકાશેનોપમિમાનયા ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃઽ ઇતિ

ઉપાસ્યત્વાદલ્પત્વમુક્તમિતિ વ્યાખ્યાય શ્રુત્યા નિરસ્તમિત્યર્થાન્તરમાહ- શ્રુત્યૈવ ચેદમિતિ ।
એવં દહરવાક્યં પ્રજાપતિવાક્યં ચ સગુણે નિર્ગુણે ચ સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.5.21
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.6.22
6 અનુકૃત્યધિકરણમ્. સૂ. 22-23
અનુકૃતેસ્ તસ્ય ચ । બ્બ્સ્_1,3.22 ।
ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમાગ્નિઃ ।
તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ (મુ. 2.210) ઇતિ સમામનન્તિ ।
યત્ર યં ભાન્તમનુભાતિ સર્વં યસ્ય ચ ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ સ કિં તેજોધાતુઃ કશ્ચિદુત પ્રાજ્ઞ આત્મેતિ વિચિકિત્સાયાં તેજોધાતુરિતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ, તેજોધાતૂનામેવ સુર્યાદીનાં ભાનપ્રતિષેધાત્ ।
તેજઃસ્વભાવકં હિ ચન્દ્રતારકાદિ તેજઃસ્વભાવક એવ સુર્યો ભાસમાને ઽહનિ ન ભાસત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા સહ સૂર્યેણ સર્વમિદં ચન્દ્રતારકાદિ યસ્મિન્ન ભાસતે સો ઽપિ તેજઃસ્વભાવ એવ કશ્ચિદિત્યવગમ્યતે ।
અનુભાનમપિ તેજઃસ્વભાવક એવો ઽપપદ્યતે, સમાનસ્વભાવકેષ્વનુકારદર્શનાત્ ।
ગચ્છન્તમનુગચ્છતીતિવત્ ।
તસ્માત્તેજોધાતુઃ કશ્ચિદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રાજ્ઞ એવાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્ ।
અનુકૃતેઃ ।
અનુકરણમનુકૃતિઃ ।
યદેતત્ ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વમ્ઽ ઇત્યનુભાનં, તત્પ્રાજ્ઞપરિગ્રહે ઽવકલ્પતે ।
ઽભારૂપઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા.
3.14.2) ઇતિ હિ પ્રાજ્ઞમાત્માનમામનન્તિ ।
ન તુ તેજોધાતું કઞ્ચિત્સૂર્યાદયો ઽનુભાન્તીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
સમત્વાચ્ચ તેજોધાતૂનાં સૂર્યાદીનાં ન તેજોધાતુમન્યં પ્રત્યપેક્ષાસ્તિ યં ભાન્તમનુભાયુઃ ।
નહિ પ્રદીપઃ પ્રદીપાન્તરમનુભાતિ ।
યદપ્યુક્તં સમાનસ્વભાવકેષ્વનુકારો દૃશ્યત ઇતિ ।
નાયમેકાન્તો નિયમઃ ।
ભિન્નસ્વભાવકેષ્વપિ હ્યનુકારો દૃશ્યતે ।
યથા સુતપ્તો ઽયઃપિણ્ડો ઽગ્ન્યનુકૃતિરગ્નિં દહન્તમનુદહતિ, ભૌમં વા રજો વાયું વહન્તમનુવહન્તીતિ ।
અનુકૃતેરિત્યનુભાનમસૂસુચત્ ।
તસ્ય ચેતિ ચતુર્થં પાદમસ્ય શ્લોકસ્ય સૂચયતિ ।
ઽતસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ તધેતુકં ભાનં સૂર્યાદેરુચ્યમાનં પ્રાજ્ઞમાત્માનં ગમયતિ ।
ઽતદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હેપાસતે ઽમૃતમ્ઽ (બૃ. 4.4.16) ઇતિ હિ પ્રાજ્ઞમાત્માનમામનન્તિ ।
તેજોન્તરેણ સુર્યાદિતેજો વિભાતીત્યપ્રસિદ્ધં વિરુદ્ધં ચ, તેજોન્તરેણ તેજોન્તરસ્ય પ્રતિધાતાત્ ।
અથવા ન સૂર્યાદીનમેવ શ્લોકપરિપઠિતાનામિદં તદ્ધેતુકં વિભાનમુચ્યતે ।
કિં તર્હિ ઽસર્વમિદમ્ઽ ઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ સર્વસ્યૈવાસ્ય નામરૂપક્રિયાકારકફલજાતસ્ય યાભિવ્યક્તિઃ સા બ્રહ્મજ્યોતિઃસત્તાનિમિત્તા ।
યથા સૂર્યાદિજ્યોતિઃસત્તાનિમિત્તા સર્વસ્ય રૂપજાતસ્યાભિવ્યક્તિસ્તદ્વત્ ।
ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિઽ ઇતિ ચ તત્રશબ્દમાહરન્પ્રકૃતગ્રહણં દર્શયતિ ।
પ્રકૃતં ચ બ્રહ્મ ઽયસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતમ્ઽ (મુ. 2.2.5) ઇત્યાદિના ।
અનન્તરં ચ ઽહિરણ્મયે પરે કોશે વિરજં બ્રહ્મ નિષ્ફલમ્ ।
તચ્છુભ્રં જ્યોતિષાં જ્યોતિસ્તદ્યદાત્મવિદો વિદુઃઽ ઇતિ ।
કથં તજ્જ્યોતિષાં જ્યોતિરિત્યત ઇદમુત્થિતમ્-ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિઽ ઇતિ ।
યદપ્યુક્તં સૂર્યાદીનાં તેજસાં ભાનપ્રતિષેધસ્તેજોધાતાવેવન્યસ્મિન્નવકલ્પતે સૂર્ય ઇવેતરેષામિતિ ।
તત્ર તુ સ એવ તેજોધાતુરન્યો ન સંભવતીત્યુપપાદિતમ્ ।
બ્રહ્મણ્યપિ ચૈષાં ભાનપ્રતિષેધો ઽવકલ્પતે ।
યતો યદુપલભન્તે તત્સર્વં બ્રહ્મણૈવ જ્યોતિષોપલભ્યતે, બ્રહ્મ તુ નાન્યેન જ્યોતિષોપલભ્યતે સ્વયં જ્યોતિઃસ્વરૂપત્વાત્, યેન સૂર્યાદયસ્તસ્મિન્ભાયુઃ ।
બ્રહ્મ હ્યાન્યદ્વ્યનક્તિ નતુ બ્રહ્માન્યેન વ્યજ્યતે ।
ઽઆત્મનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તેઽ (બૃ. 4.3.6), ઽઆગૃહ્યો નહિ ગૃહ્યતેઽ (બૃ. 4.2.4) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ

fન્: તત્ર તારકાન્તરાણિ ચન્દ્રાદિ ચ ન ભાતિ તં ન ભાસયતીતિ યાવત્ ।
પ્રાજ્ઞત્વં સ્વપ્રકાશકત્વં ભાસકત્વાર્થમુક્તમ્ ।
અનુકારઃ અનુભાનમ્ ।
વિરજં આગન્તુકમલશૂન્યમ્ ।
શુભ્રં નૈસર્ગિકમલશૂન્યમ્ ।
અનુકૃતેસ્તસ્ય ચ ।
મુણ્ડકવાક્યમુદાહરતિ- ન તત્રેતિ ।
તસ્મિન્ બ્રહ્મણિ વિષયે ન ભાતિ, તં ન ભાસયતીતિ યાવત્ ।
યદા ચન્દ્રભાસ્કરાદિર્ન ભાસયતિ તદા અલ્પદીપ્તેરગ્નેઃ કા કથેત્યાહ- કુત ઇતિ ।
કિઞ્ચ સર્વસ્ય સૂર્યાદેસ્તદ્ભાસ્યત્વાન્ન તદ્ભાસકત્વમિત્યાહ- તમેવેતિ ।
અનુગમનવદનુમાનં સ્વગતમિતિ શઙ્કાં નિરસ્યતિ- તસ્યેતિ ।
તત્રેતિ સપ્તમ્યાઃ સતિ વિષયે ચ સાધારણ્યાત્સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
પૂર્વત્રાત્મશ્રુત્યાદિબલાદાકાશશબ્દસ્ય રૂઢિત્યાગાદીશ્વરે વૃત્તિરાશ્રિતા ।
તથેહાપિ સતિસપ્તમીબલાદ્વર્તમાનાર્થત્યાગેન યસ્મિન્સતિ સૂર્યાદયો ન ભાસ્યન્તિ સ તેજોવિશેષ ઉપાસ્ય ઇતિ ભવિષ્યદર્થે વૃત્તિરાશ્રયણીયા ।
અધુના ભાસમાને સૂર્યાદૌ ન ભાતીતિ વિરોધાદિતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- તેજોધાતુરિતિ ।
તેજોધાનં, નિર્ગુણસ્વયઞ્જ્યોતિરાત્મજ્ઞાનમિત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
તેજોધાતુત્વે લિઙ્ગમાહ- તેજોધાતૂનામિતિ ।
યત્તેજસો ઽભિભાવકં તત્તેજ ઇતિ વ્યાપ્તિમાહ- તેજઃસ્વભાવકમિતિ ।
યસ્મિન્સતિ યન્ન ભાતિ તદનુ તદ્ભાતીતિ વિરુદ્ધમિત્યત આહ- અનુભાનમિતિ ।
તતો નિકૃષ્ટભાનં વિવક્ષિતમિતિ ભાવઃ ।
મુખ્યસંભવે વિવક્ષાનુપપત્તેઃ મુખ્યાનુભાનલિઙ્ગાત્સર્વભાસકઃ પરમાત્મા સ્વપ્રકાશકો ઽત્ર ગ્રાહ્ય ઇતિ સિદ્ધાન્તમાહ- પ્રાજ્ઞ ઇતિ ।
પ્રાજ્ઞત્વં સ્વપ્રકાશકત્વં ભાસકત્વાર્થમુક્તમ્ ।
તત્ર શ્રુતિમાહ- ભારૂપ ઇતિ ।
માનાભાવાચ્ચ તેજોધાતુર્ના ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- ન ત્વિતિ ।
કિઞ્ચ સૂર્યાદયસ્તેજોન્તરભાનમનુ ન ભાન્તિ, તેજસ્ત્વાત્, પ્રદીપવદિત્યાહ- સમત્વાચ્ચેતિ ।
યો ઽયમનુકરોતિ સ તજ્જાતીય ઇતિ નિયમો નાસ્તીત્યાહ- નાયમેકાન્ત ઇતિ ।
પૌનરુક્ત્યમાશઙ્ક્યોક્તાનુવાદપૂર્વકં સૂત્રોક્તં હેત્વન્તરં વ્યાચષ્ટે- અનુકૃતેરિતિ ।
ઽતમેવ ભાન્તમ્ઽઇત્યેવકારોક્તં તદ્ભાનં વિના સર્વસ્ય પૃથગ્ભાનાભાવરૂપમનુભાનમનુકૃતેરિત્યનેનોક્તમ્- તસ્ય ચેતિ ।
સર્વભાસકત્વમુક્તમિત્યપૌનરુક્ત્યમિત્યર્થઃ ।
આત્મનઃ સૂર્યાદિભાસકત્વં શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધમવિરુદ્ધં ચેત્યાહ- તદ્દેવા ઇતિ ।
સર્વશબ્દઃ પ્રકૃતસૂર્યાદિવાચકત્વેન વ્યાખ્યાતઃ ।
સંપ્રતિ તસ્યાસંકુચદ્વૃત્તિતાં મત્વાર્થાન્તરમાહ- અથવેતિ ।
તત્રેતિ સર્વનામશ્રુત્યા પ્રકૃતં બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમિત્યાહ- ન તત્ર સૂર્ય ઇતિ ।
કિઞ્ચ સ્પષ્ટબ્રહ્મપરપૂર્વમન્ત્રાકાઙ્ક્ષાપૂરકત્વાદયં મન્ત્રો બ્રહ્મપર ઇત્યાહ- અનન્તરં ચેતિ ।
હિરણ્મયે જ્યોતિર્મયે અન્નમયાદ્યપેક્ષયા પરે કોશે આનન્દમયાખ્યે પુચ્છશબ્દિતં બ્રહ્મ વિરજં આગન્તુકમલશૂન્યં, નિષ્કલં નિરવયવં, શુભ્રં નૈસર્ગિકમલશૂન્યં, સૂર્યાદિસાક્ષિભૂતં બ્રહ્મવિત્પ્રસિદ્ધમિત્યર્થઃ ।
સતિસપ્તમીપક્ષમનુવદતિ- યદપીતિ ।
સૂર્યાદ્યભિભાવકતેજોધાતૌ પ્રામાણિકે તસ્યેહ ગ્રહણશઙ્કા સ્યાત્, ન તત્ર પ્રમાણમસ્તીત્યાહ- તત્રેતિ ।
સિદ્ધાન્તે તત્રેતિ વાક્યાર્થઃ કથમિત્યાશઙ્ક્યાહ- બ્રહ્મણ્યપીતિ ।
સતિસપ્તમીપક્ષે ન ભાતીતિ શ્રુતં વર્તમાનત્વં ત્યક્ત્વા તસ્મિન્સતિ ન ભાસ્યન્તીત્યશ્રુતભવિષ્યત્ત્વં કલ્પનીયં પ્રત્યક્ષવિરોધનિરાસાય ।
વિષયસપ્તમીપક્ષે તુ ન ભાસયતીત્યશ્રુતણિજધ્યાહારમાત્રં કલ્પ્યં ન શ્રુતત્યાગ ઇતિ લાઘવં, અતો બ્રહ્મણિ વિષયે સૂર્યાદેર્ભાસકત્વનિષેધેન બ્રહ્મભાસ્યત્વમુચ્યત ઇત્યર્થઃ ।
યેનાન્યાભાસ્યત્વેન હેતુના સૂર્યાદયસ્તસ્મિન્બ્રહ્મણિ વિષયે ભાસકાઃ સ્યુસ્તથા તુ બ્રહ્માન્યેન નોપલભ્યતે સ્વપ્રકાશત્વાદિતિ યોજના ।
ઉક્તમેવ શ્રુત્યન્તરેણ દ્રઢયતિ- બ્રહ્મેતિ ।
સ્વપ્રકાશત્વે ઽન્યાભાસ્યત્વે ચ શ્રુતિદ્વયમ્ ।
ગ્રહણાયોગ્યત્વાદગ્રાહ્ય ઇત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.6.22
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.6.23
અપિ ચ સ્મર્યતે । બ્બ્સ્_1,3.23 ।
અપિચેદૃગ્રૂપત્વં પ્રાજ્ઞસ્યૈવૈત્મનઃ સ્મર્યતે ભગવદ્ગીતાસુ- ઽન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્ કો ન પાવકઃ ।
યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમઽ (15.6) ઇતિ, ઽયદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતે ઽખિલમ્ ।
યચ્ચન્દ્રમસિ યચ્ચાગ્નૌ તત્તેજો વિદ્ધિ મામકમ્ઽ (15.12) ઇતિ ચ

ણિજધ્યાહારપક્ષે સ્મૃતિબલમપ્યસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- અપિચેતિ ।
અભાસ્યત્વે સર્વભાસકત્વે ચ શ્લોકદ્વયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માદનુભાનમન્ત્રો બ્રહ્મણિ સમન્વિત ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.6.23
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.7.24
7 પ્રમિતાધિકરણમ્ । સૂ. 24-25
શબ્દાદ્ એવ પ્રમિતઃ । બ્બ્સ્_1,3.24 ।
ઽઅઙ્ગુષ્ટમાત્રઃ પુરુષઃ મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તથા અઙ્ગુષ્ટમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ ।
ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ એતદ્વૈ તત્ઽ (કા. 2.4.13) ઇતિ ચ ।
તત્ર યો ઽયમઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષઃ શ્રૂયતે સ કિં વિજ્ઞાનાત્મા કિંવા પરમાત્મેતિ સંશયઃ ।
તત્ર પરિમાણોપદેશાત્તાવદ્વિજ્ઞાનાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
નહ્યનન્તાયામવિસ્તારસ્ય પરમાત્મનો ઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણમુપપદ્યતે ।
વિજ્ઞાનાત્મનનસ્તૂપાધિમત્ત્વાત્સંભવતિ કયાચિત્કલ્પનયાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમ્ ।
સ્મૃતેશ્ચ- ઽઅથ સત્યવતઃ કાયાત્પાશબદ્ધં વશં ગતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં નિશ્ચકર્ષં યમો બલાત્ઽ ॥
(મ.ભા. 3.297.17)
ઇતિ ।
નહિ પરમેશ્વરો બલાદ્યમેન નિષ્ક્રષ્ટું શક્યસ્તેન તત્ર સંસાર્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રો નિશ્ચિતઃ સ એવેહાપીત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમાત્મૈવાયમઙ્ગુષ્ઠમાત્રપરિમિતઃ પુરુષો ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્, શબ્દાત્, ઽઈશાનો ભૂતભવ્યસ્યઽ ઇતિ ।
નહ્યન્યઃ પરમેશ્વરાદ્ભૂતભવ્યસ્ય નિરઙ્ કુશમીશિતા ।
ઽએતદ્વૈ તત્ઽ ઇતિ ચ પ્રકૃતં પૃષ્ટમિહાનુસંદધાતિ ।
એતદ્વૈ તદ્યત્પૃષ્ટં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
પૃષ્ટં ચેહ બ્રહ્મ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદઽ (કા. 1.2.14) ઇતિ શબ્દાદેવેત્યભિધાનશ્રુતેરેવેશાન ઇતિ પરમેશ્વરો ઽયં ગમ્યત ઇત્યર્થઃ

કથં પુનઃ સર્વગતસ્ય પરમાત્મનઃ પરિમાણોપદેશ ઇત્યત્ર બ્રૂમઃ -
fન્: આત્મનિ દેહે મધ્યે હૃદયસપ્રનીત્યર્થઃ ।
ભૂતભવ્યગ્રહણં ભવતો ઽપિ પ્રદર્શનાર્થમ્ કાલત્રયનિયન્તેત્યર્થઃ ।
કયાચિદિતિ હૃદયકમલકોશસ્ય જીવોપલબ્ધિસ્થાનસ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રતયેત્યર્થઃ ।
શબ્દાદેવ પ્રમિતઃ ।
કાઠકવાક્યં પઠતિ- અઙ્ગુષ્ઠેતિ ।
પુરુષઃ પૂર્ણો ઽપ્યાત્મનિ દેહમધ્યે અઙ્ગુષ્ઠમાત્રે હૃદયે તિષ્ઠતીત્યઙ્ગુષ્ઠમાત્ર ઇત્યુચ્યતે, તસ્યૈવ પરમાત્મત્વવાદિવાક્યાન્તરમાહ- તથેતિ ।
અધૂમકમિતિ પઠનીયમ્ ।
યો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રો જીવઃ સ વસ્તુતો નિર્ધૂમજ્યોતિર્વન્નિર્મલપ્રકાશરૂપ ઇતિ તમર્થં સંશોધ્ય તસ્ય બ્રહ્મત્વમાહ- ઈશાન ઇતિ ।
તસ્યાદ્વિતીયત્વમાહ -સ એવેતિ ।
કાલત્રયે ઽપિ સ એવાસ્તિ નાન્યત્કિઞ્ચિત્ ।
યન્નચિકેતસા પૃષ્ટં બ્રહ્મ તદેતદેવેત્યર્થઃ ।
પરિમાણેશાનશબ્દાભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
યથાનુભાનાદિલિઙ્ગાત્ ણિજધ્યાહરેણ સૂર્યાદ્યગોચરો બ્રહ્મેત્યુક્તં તથા પ્રથમશ્રુતપરિમાણલિઙ્ગાજ્જીવપ્રતીતાવીશાનો ઽસ્મીતિ ધ્યાયેદિતિ વિધ્યધ્યાહરેણ ધ્યાનપરં વાક્યમિતિ પૂર્વપક્ષયતિ- તત્ર પરિમાણેતિ ।
પૂર્વપક્ષે બ્રહ્મદૃષ્ટ્યા જીવોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ પ્રત્યગ્બ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનં ફલમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
આયામો દૈધ્યં, વિસ્તારો મહત્ત્વમિતિ ભેદઃ ।
કયાચિદિતિ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રહૃદયસ્ય વિજ્ઞાનશબ્દિતબુદ્યભેદાધ્યાસકલ્પનયેત્યર્થઃ ।
સ્મૃતિસંવાદાદપ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રો જીવૈત્યાહ- સ્મૃતેશ્ચેતિ ।
અથ મરણાનન્તરં યમપાશૌર્બદ્ધં કર્મવશં પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
તત્રાપીશ્વરઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ-- નહીતિ ।
ઽપ્રભવતિ સંયમને મમાપિ વિષ્ણુઃઽઇતિ યમસ્યેશ્વરનિયમ્યત્વસ્મરણાદિતિ ભાવઃ ।
ભૂતભવ્યસ્વેત્યુપપદાદ્બાધકાભાવાચ્ચ ઈશાન ઇતીશત્વશબ્દાન્નિરઙ્કુશમીશિતા ભાતીતિ શ્રુત્યા લિઙ્ગં બાધ્યામિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પરમાત્મૈવેતિ ।
પ્રકરણાચ્ચ બ્રહ્મપરમિદં વાક્યમિત્યાહ- એતદિતિ ।
શબ્દો વાક્યં લિઙ્ગાદ્દુર્બલમિત્યાશઙ્ક્યાહ- શબ્દાદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.7.24
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.7.25
હૃદ્યપેક્ષયા તુ મનુષ્યાધિકારત્વાત્ । બ્બ્સ્_1,3.25 ।
સર્વગતસ્યાપિ પરમાત્મનો હૃદયે ઽવસ્થાનમપેક્ષ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમિદમુચ્યતે ।
આકાશસ્યેવ વંશપર્વાપેક્ષમરત્રિમાત્રત્વમ્ ।
નહ્યઞ્જસાતિમાત્રસ્ય પરમાત્મનો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમુપપદ્યતે ।
ન ચાન્યઃ પરમાત્મન ઇહ ગ્રહણમર્હતીશાનશબ્દાદિભ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
નનુ પ્રતિપ્રાણિભેદં હૃદયાનામનવસ્થિતત્વાદપેક્ષમપ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં નોપપદ્યત ઇત્યત ઉત્તરમુચ્યતે- મનુષ્યાધિકારત્વાદિતિ ।
શાસ્ત્રં હ્યવિશેષપ્રવૃત્તમપિ મનુષ્યાનેવાધિકરોતિ,
શક્તત્વાદર્થિત્વાદપર્યુદસ્તત્વાદુપનયનાદિશાસ્ત્રાચ્ચેતિ વર્ણિતમેતદધિકારલક્ષણે (જૈ. 6.1) ।
મનુષ્યાણાં ચ નિયતપરિમાણઃ કાયઃ ।
ઔચિત્યેન નિયતપરિમાણમેવ ચૈષામઙ્ગુષ્ઠમાત્રં હૃદયમ્ ।
અતો મનુષ્યાધિકારત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યહૃદયાવસ્થાનાપેક્ષમઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમુપપન્નં પરમાત્મનઃ ।
યદપ્યુક્તં પરિમાણોપદેશાત્સ્મૃતેશ્ચ સંસાર્યેવાયમઙ્ગુષ્ટમાત્રઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ, તત્પ્રત્યુચ્યતે- ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિવત્સંસારિણ એવ સતો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રસ્ય બ્રહ્મત્વમિદમુપદિશ્યત ઇતિ ।
દ્વિરૂપા હિ વેદાન્તવાક્યાનાં પ્રવૃત્તિઃ, ક્વચિત્પરમાત્મસ્વરૂપનિરૂપણપરા ક્વચિદ્વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મૈકત્વોપદેશપરા ।
તદત્ર વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મનૈકત્વમુપદિશ્યતે નાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં કસ્યચિત્ ।
એતમેવાર્થં પરેણ સ્ફુટીકરિષ્યતિ- ઽઅઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ ।
તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેન્મુઞ્જાદિવેષિકાં ધૈર્યેણ ।
તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતમ્ઽ (કા. 2.6.17) ઇતિ

fન્: સકનિષ્ઠઃ કરો ઽરત્નિઃ ।
અત્ર મનુષ્યશબ્દસ્ત્રૈવર્ણિકપરઃ ।
ઽશૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃઽ ઇતિ પર્યુદાસાત્, ઉપનીયત, તમધ્યાપયીત, ઇતિ શૂદ્રાધિકારવારણમ્ ।
શરીરાત્સ્થૂલાત્સૂક્ષ્માચ્ચ તં જીવં પ્રવૃહેત્પૃથક્કર્યાત્ ।
ધૈર્યેણ શમાદિનેતિ યાવત્ ।
કરઃ સકનિષ્ઠો ઽરત્રિઃ ।
મુખ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રો જીવો ગૃહ્યતાં કિં ગૌણગ્રહણેનેત્યત આહ- ન ચાન્ય ઇતિ ।
સતિ સંભવે મુખ્યગ્રહો ન્યાય્યઃ ।
અત્ર તુ શ્રુતિવિરોધાદસંભવ ઇતિ ગૌણગ્રહ ઇત્યર્થ ।
મનુષ્યાનેવેતિ ।
ત્રૈવર્ણિકાનેવેત્યર્થઃ ।
શક્તત્વાદિત્યનેન પશ્ચાદીનાં દેવાનામૃષીણાં ચાધિકારો વારિતઃ ।
તત્ર પશ્વાદીનાં શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનાદિસામગ્ર્યભાવાત્કર્મણ્યશક્તિઃ ।
ઇન્દ્રાદેઃ સ્વદેવતાકે કર્મણિ સ્વોદ્દેશેન દ્રવ્યત્યાગાયોગાદશક્તિઃ ।
ઋષીણામાર્ષેયવરણે ઋષ્યન્તરાભાવાદશક્તિઃ ।
અર્થિત્વાદિત્યનેન નિષ્કામાનાં મુમુક્ષૂણાં સ્થાવરાણાં ચાધિકારો વારિતઃ ।
તત્ર મુમુક્ષૂણાં શુદ્યર્થિત્વે નિત્યાદિષ્વધિકારો ન કામ્યેષુ ।
શુદ્ધચિત્તાનાં મોક્ષાર્થિત્વે શ્રવણાદિષુ વ્યઞ્જકેષ્વધિકારો ન કર્મસ્વિતિ મન્તવ્યમ્ ।
શૂદ્રસ્યાધિકારં નિરસ્યતિ- અપર્યુદસ્તત્વાદિતિ ।
શૂદ્રો ઽયજ્ઞે ઽવનકૢપ્તઃઽઇતિ પર્યુદાસાત્, ઉપનયીત તમધ્યાપયીત ઇતિ શાસ્ત્રાચ્ચ ન શૂદ્રસ્ય વૈદિકે કર્મણ્યધિકારઃ ।
તસ્યૈકજાતિત્વસ્મૃતેરૂપનયનપ્રયુક્તદ્વિજાતિત્વાભાવેન વેદાધ્યયનાભાવાત્ ।
અત્રાપેક્ષિતો ન્યાયઃ ષષ્ઠાધ્યાયે વર્ણિત ઇત્યાહ- વર્ણિતમિતિ ।
ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽઇત્યાદિશાસ્ત્રસ્યાવિશેષણ સર્વાન્ફલાર્થિનઃ પ્રતિ પ્રવૃત્તત્વાત્, પ્રાણિમાત્રસ્ય સુખાર્થિત્વાચ્ચ ફલાર્થે કર્મણિ પશ્વાદીનામપ્યધિકાર ઇત્યાશઙ્ક્યોક્તરિત્યાતેષાં શક્તત્વાદ્યભાવાત્સ્વર્ગકામપદં મનુષ્યપરતયા સંકોચ્ય મનુષ્યાધિકારત્વે સ્થાપિતે ચતુર્વર્ણ્યાધિકારિત્વમાશઙ્ક્ય ઽવસન્તે બ્રાહ્મણો ઽગ્નીનાદધીત ગ્રીષ્મે રાજન્યઃ શરદિ વૈશ્યઃઽઇતિ ત્રયાણામેવાગ્નિસંબન્ધશ્ચવણાત્તેષામેવાધિકાર ઇતિ વર્ણિતમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ, પ્રસ્તુતે કિમાયાતં, તત્રાહ- મનુષ્યાણાં ચેતિ ।
પ્રાયેણ સપ્તવિતસ્તિપરિમિતો મનુષ્યદેહૈત્યર્થઃ ।
એવમઙ્ગુષ્ઠશબ્દો હૃત્પરિમાણવાચકસ્તત્રસ્થં બ્રહ્મ લક્ષયતીત્યુક્તમ્ ।
સંપ્રતિ તચ્છબ્દેનાઙ્ગુષ્ઠમાત્રં જીવમનૂદ્યાયમીશાન ઇતિ બ્રહ્માભેદો બોધ્ય ઇતિ વક્તુમનુવદતિ- યદપીતિ ।
પ્રતિપાદ્યાભેદવિરોધાદનુવાદ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં બાધ્યં, તાત્પર્યાર્થસ્ય બલવત્ત્વાદિત્યાહ- તદીતિ ।
ક્વચિત્ ઽઅસ્થૂલમ્ઽઇત્યાદૌ ।
ક્વચિત્ ઽતત્ત્વમસિઽઇત્યાદૌ ।
[નનુ પરમાત્મનો ઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણત્વં ન સંભવતીતિ સૂત્રકારેણ હૃદયાપેક્ષમઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમુક્તં,
દ્વિવિધેત્યાદિભાષ્યાત્તુ જીવમુદ્દિશ્ય બ્રહ્મત્વબોધનમિતિ પ્રતીયત ઇતિ સૂત્રાર્થાસ્પર્શિત્વાદ્ભાષ્યમનુપપન્નમિતિ ચેત્, ન, ભાષ્યતાત્પર્યાનભિજ્ઞાનાત્ ।
કઠવલ્લીવાક્યસ્યાવાન્તરતાત્પર્યમેકં મહાતાત્પર્યં ચૈકમ્ ।
તત્રાવાન્તરતાત્પર્યમુપાસ્યે બ્રહ્મણિ, મહાતાત્પર્યં ચ જ્ઞેયે બ્રહ્મણિ ।
અત એવ ભાષ્યકારૈર્વાક્યદ્વયોપન્યાસઃકૃતઃ ।
અત એવોપાસનાફલં કઠવલ્લ્યામેવ-ઽશતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽઇત્યાદિના બોધિતમ્ ।
અત એવ ચતુર્થાધ્યાયે દ્વિતીયચરણે ઽતદોકઃઽઇતિ સૂત્રે હાર્દવિદ્યાં પ્રકૃત્ય સમામનન્તિ ઇતિ ભાષ્યકારૈઃ પ્રથમવાક્યસ્ય ઉપાસ્યે બ્રહ્મણિ તાત્પર્યમિતિ પ્રકટીકૃતમ્ ।
ઇત્થં ચાત્રત્યભાષ્યં મહાતાત્પર્યાભિપ્રાયકમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
રામાનુજભાષ્યકૃતા તુ પૂર્વપક્ષો ઽસ્મદ્ભાષ્યતાત્પર્યાજ્ઞાનેનૈવ કૃત ઇત્યવધેયમ્ ।
એકત્વાર્થે વાક્યશેષમનુકૂલયતિ- એતમિતિ ।
શ્રુતિર્યમો વા દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તં જીવં પ્રવૃહેત્પૃથક્કુર્યાત્, ધૈર્યેણ બલવદિન્દ્રિયનિગ્રહાદિના, તં વિવિક્તમાત્માનં શુક્લં સ્વપ્રકાશમમૃતં કૂટસ્થં બ્રહ્મ જાનીયાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્કઠવાક્યં પ્રત્યગ્બ્રહ્મણિ જ્ઞેયે સમન્વિતમિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.7.25
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.26
8 દેવતાધિકરણમ્ । સૂ. 26-33
તદુપર્ય્ અપિ બાદરાયણઃ સંભવાત્ । બ્બ્સ્_1,3.26 ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રશ્રુતિર્મનુષ્યહૃદયાપેક્ષયા મનુષ્યાધિકારત્વાચ્છાસ્ત્રસ્યેત્યુક્તં, તત્પ્રસઙ્ગેનેદમુચ્યતે ।
બાઢં મનુષ્યાધિકારેતિ શાસ્ત્રમ્ ।
નતુ મનુષ્યાનેવેતીહ બ્રહ્મજ્ઞાને નિયમો ઽસ્તિ ।
તેષાં મનુષ્યાણામુપરિષ્ટાદ્યે દેવાદયસ્તાનપ્યધિકરોતિ શાસ્ત્રમિતિ બાદરાયણ આચાર્યો મન્યન્તે ।
કસ્માત્ ।
સંભવાત્ ।
સંભવતિ હિ તેષામપ્યર્થિત્વાદ્યધિકારકારણમ્ ।
તત્રાર્થિત્વં તાવન્મોક્ષવિષયં દેવાદીનામપિ સંભવતિ વિકારવિષયવિભૂત્યનિત્યત્વાલોચનાદિનિમિત્તમ્ ।
તથા સામર્થ્યમપિ તેષાં સંભવતિ, મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણલોકેભ્યો વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમાત્ ।
નચ તેષાં કશ્ચિત્પ્રતિષેધો ઽસ્તિ ।
નચોપનયનશાસ્ત્રેણૈષામધિકારો નિવર્ત્યેત, ઉપનયનસ્ય વેદાધ્યયનાર્થત્વાત્ ।
તેષાં ચ સ્વયંપ્રતિભાતવેદત્વાત્ ।
અપિચૈષાં વિદ્યાગ્રહણાર્થં બ્રહ્મચર્યાદિ દર્શયતિ- ઽએકશતં હ વૈ વર્ષાણિ મઘવાન્પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમુવાસઽ (છા. 8.11.3), ઽભૃગુર્વૈ વારુણિઃ ।
વરુણં પિતરમુપસસાર ।
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મઽ (તૈ. 3.1) ઇત્યાદિ ।
યદપિ કર્મસ્વનધિકારકારણમુક્તમ્- ઽન દેવાનાં દેવતાન્તરાભાવાત્ઽ ઇતિ, ઽન ઋષીણામાર્ષેયાન્તરાભાવાત્ઽ (જૈ.6.1.6,7) ઇતિ ।
ન તદ્વિદ્યાસ્વસ્તિ ।
નહીન્દ્રાદીનાં વિદ્યાસ્વધક્રિયમાણાનામિન્દ્રાદ્યુદ્દેશેન કિઞ્ચિત્કૃત્યમસ્તિ ।
નચ ભૃગ્વાદીનાં ભૃગ્વાદિસગોત્રતયા ।
તસ્માદ્દેવાદીનામપિ વિદ્યાસ્વધિકારઃ કેન વાર્યતે ।
દેવાદ્યધિકારે ઽપ્યઙ્ગુષ્ટમાત્રશ્રુતિઃ સ્વાઙ્ગુષ્ઠાપેક્ષયા ન વિરુધ્યતે

fન્: દેવાનાં કર્મસુ નાધિકારઃ, દેવતાન્તરાણામુદ્દેશ્યાનામભાવાદિતિ પ્રથમસૂત્રાર્થઃ ।
ઋષીણામપિ ન, ઋષ્યાન્તરાભાવાદૃષિયુક્તે કર્મણ્યશક્તેરિતિ દ્વિતીયસૂત્રાર્થઃ ।
તત્ અસામર્થ્યરૂપં કારણમ્ ।
શાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યાધિકારત્વે દેવાદીનાં બ્રહ્મવિદ્યાયમાપ્યનધિકારઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- તદુપર્યપિ બાદરાયણઃ સંભવાત્ ।
નનુ સમન્વયાધ્યાયે ઽધિકારચિન્તા ન સંગતેત્યત આહ- ઉઙ્ગુષ્ઠેતિ ।
સ્મૃતસ્યોપેક્ષાનર્હત્વં પ્રસઙ્ગઃ ।
અત્ર મનુષ્યાધિકારત્વોક્ત્યા સ્મૃતાનાં દેવાદિનાં વેદાન્તશ્રવણાદાવધિકારો ઽસ્તિ ન વેતિ સંદેહે ભોગાસક્તાનાં વૈરાગ્યાદ્યસંભવાન્નેતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તમાહ- બાઢમિતિ ।
એવમધિકારવિચારાત્મકાધિકરણદ્વયસ્ય પ્રસઙ્ગિકી સંગતિઃ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે દેવાદિનાં જ્ઞાનાનધિકારાદ્દેવત્વપ્રાપ્તિદ્વારા ક્રમમુક્તિફલાસુ દહરાદ્યુપાસનાસુ ક્રમમુક્ત્યર્થિનાં મનુષ્યાણામપ્રવૃત્તિઃ ફલં, સિદ્ધાન્તે તુ પ્રવૃત્તિઃ ।
ઉપાસનાભિર્દેવત્વં પ્રાપ્તાનાં શ્રવણાદિના જ્ઞાનાન્મુક્તિસંભવાદિતિ સફલો ઽયં વિચારઃ નનુ ભોગાસક્તાનાં તેષાં મોક્ષાર્થિત્વાભાવાન્નાધિકાર ઇત્યત આહ- અર્થિત્વં તાવદિતિ ।
વિકારત્વેનાનૃતવિષયસુખસ્ય ક્ષયાસૂયાદિદોષદ્દષ્ટ્યા નિરતિશયસુખમોક્ષાર્થિત્વં સત્ત્વપ્રકૃતીનાં દેવાનાં સંભવતીત્યર્થઃ ।
નન્વિન્દ્રાય સ્વાહેત્યાદૌ ચતુર્થ્યન્તશબ્દાતિરિક્તા વિગ્રહવતી દેવતા નાસ્તિ, શબ્દસ્ય ચાસામર્થ્યાન્નાધિકાર ઇત્યત આહ-- તથેતિ ।
અર્થિત્વવદિત્યર્થઃ ।
અપર્યુદસ્તત્વમાહ- નચતેષામિતિ ।
ઽશૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવલ્કૃપ્તઃઽઇતિવદ્દેવાદીનાં વિદ્યાધિકારનિષેધો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ વિગ્રહવત્ત્વેન દૃષ્ટસામર્થ્યે સત્યપ્યુપનયનાભાવાચ્છાસ્ત્રીયં સામર્થ્યં નાસ્તીત્યત આહ -ન ચેતિ ।
જન્માન્તરાધ્યયનબલાત્સ્વયમેવ પ્રતિભાતાઃ સ્મૃતા વેદા યેષાં તે તથા તદ્ભાવાદિત્યર્થઃ ।
બાલાદિષુ પ્રવિષ્ટપિશાચાદીનાં વેદોદ્ઘોષદર્શનાદ્દેવયોનીનાં જન્માન્તરસ્મરણમસ્તીતિ સ્મૃતવેદાન્તાનામર્થવિચારો યુક્ત ઇત્યર્થઃ ।
દેવાનામૃષીણાં ચ વિદ્યાધિકારે કારણમર્થિત્વાદિકમુક્ત્વા શ્રૌતં ગુરુકુલવાસાદિલિઙ્ગમાહ- અપિચેતિ ।
નનુ બ્રહ્મવિદ્યા દેવાદીન્નાધિકરોતિ, વેદાર્થત્વાત્, અગ્નિહોત્રવદિત્યત આહ- યદપીતિ ।
દેવાનાં કર્મસુ નાધિકારઃ,
દેવતાન્તરાણામુદ્દેશ્યાનામભાવાદિતિ પ્રથમસૂત્રાર્થઃ ।
ઋષીણામનધિકારઃ, ઋષ્યન્તરાભાવાદૃષિયુક્તે કર્મણ્યશક્તેરિતિ દ્વિતીયસૂત્રાર્થઃ ।
અસામર્થ્યમુપાધિરિતિ પરિહરતિ- ન તદિતિ ।
અસામર્થ્યરૂપં કારણમિત્યર્થઃ ।
ન હ્યસ્તિ યેનાસામર્થ્યં સ્યાદિતિ શેષઃ ।
ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણામ્ઽઇતિવાક્યબાધો ઽપ્યનુમાનસ્ય દ્રષ્ટવ્યઃ ।
નનુ દેવાદીન્પ્રત્યઙ્કુષ્ઠમાત્રશ્રુતિઃ કથં,
તેષાં મહાદેહત્વેન હૃદયસ્યાસ્મદઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વાભાવાત્ ।
અતઃ શ્રુતિષુ તેષાં નાધિકાર ઇત્યત આહ- દેવાદ્યધિકારે ઽપીતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.26
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.27
વિરોધઃ કર્મણીતિ ચેન્ નાનેકપ્રતિપત્તેર્ દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_1,3.27 ।
સ્યાદેતત્, યદિ વિગ્રહવત્ત્વાદ્યભ્યુપગમેન દેવાદીનાં વિદ્યાસ્વધિકારો વર્ણ્યેત વિગ્રહવત્ત્વાદૃત્વિગાદિન્દ્રાદીનામપિ સ્વરૂપસંનિધાનેન કર્માઙ્ગભાવો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
તદા ચ વિરોધઃ કર્મણિ સ્યાત્ ।
નહીન્દ્રાદીનાં સ્વરૂપસંનિધાનેન યાગે ઽઙ્ગભાવો દૃશ્યતે ।
નચ સંભવતિ ।
બહુષુ યાગેષુ યુગપદેકસ્યેન્દ્રસ્ય સ્વરૂપસંનિધાનતાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ ।
નાયમસ્તિ વિરોધઃ ।
કસ્માત્ ।
અનેકપ્રતિપત્તેઃ ।
એકસ્યાપિ દેવતાત્મનો યુગપદનેકસ્વરૂપપ્રતિપત્તિઃ સંભવતિ ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
દર્શનાત્ ।
તથાહિ-ઽકતિ દેવાઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રાઽ ઇતિ નિરુચ્ય ઽકતમ તેઽ ઇત્યસ્યાં પૃચ્છાયામ્ ઽમહિમાન એવૈષામેતે ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવાઃઽ (બૃ. 3.9.1,2) ઇતિ નિર્બ્રુવતી શ્રુતિરેકૈકસ્ય દેવતાત્મનો યુગપદનેકરૂપતાં દર્શયતિ ।
તથા ત્રયસ્ત્રિંશતો ઽપિ ષડાદ્યન્તર્ભાવક્રમેણ ઽકતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણઃઽ ઇતિ પ્રાણૈકરૂપતાં દેવાનાં દર્શયન્તી તસ્યૈકસ્ય પ્રાણસ્ય યુગપદનેકરૂપતાં દર્શયતિ ।
તથા સ્મૃતિરપિ- ઽઆત્મનો વૈ શરીરાણિ બહૂનિ ભરતર્ષભ ॥
યોગી કુર્યાદ્બલં પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈર્મહીં ચરેત્ ॥
પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાન્કૈશ્ચિદુગ્રં તપશ્ચરેત્ ॥
સંક્ષિપેચ્ચ પુનસ્તાનિ સૂર્યો રશ્મિગણાનિવઽ ॥
ઇત્યેવઞ્જાતીયકા પ્રાપ્તાણિમાદ્યૈશ્વર્યાણાં યોગિનામપિ યુગપદનેકશરીરયોગં દર્શયતિ ।
કિમુ વક્તવ્યમાજાનસિદ્ધાનાં દેવાનામ્ ।
અનેકરૂપપ્રતિપત્તિસંભવાચ્ચૈકૈકા દેવતા બહુભી રૂપૈરાત્માનં પ્રવિભજ્ય બહુષુ યાગેષુ યુગપદઙ્ગભાવં ગચ્છતીતિ ।
પરૈશ્ચ ન દૃશ્યતે ઽન્તર્ધાનાદિક્રિયાયોગાદિત્યુપપદ્યતે ॥
અનેકપ્રતિપત્તેર્દર્શનાદિત્યસ્યાપરા વ્યાખ્યા- વિગ્રહવતામપિ કર્માઙ્ગભાવચોદનાસ્વનેકા પ્રતિપત્તિર્દૃશ્યતે ।
ક્વચિદેકો ઽપિ વિગ્રહવાનનેકત્ર યુગપદઙ્ગભાવં ન ગચ્છતિ, યથા બહુભિર્ભોજયદ્ભિર્નૈકો બ્રાહ્મણો યુગપદ્ભોજ્યતે ।
ક્વચિચ્ચૈકો ઽપિ વિગ્રહવાનનેકત્ર યુગપદઙ્ગભાવં ગચ્છતિ, યથા બહુભિર્નમસ્કુર્વાણૈરેકો બ્રાહ્મણો યુગપન્નમસ્ક્રિયતે ।
તદ્વદિહોદ્દેશપરિત્યાગાત્મકત્વાદ્યાગસ્ય વિગ્રહવતીમપ્યેકાં દેવતામુદ્દિશ્ય બહવઃ સ્વં સ્વં દ્રવ્યં યુગપત્પરિત્યક્ષ્યન્તીતિ વિગ્રહવત્ત્વે ઽપિ દેવતાનાં ન કિઞ્ચિત્કર્મણિ વિરુધ્યતે

fન્: દર્શનાત્ શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
વૈશ્વદેવશાસ્ત્રસ્ય હિ નિવિદિ કતિ દેવા ઇત્યુપક્રમ્ય શાકલ્યાય યાજ્ઞવલ્ક્યેન ત્રયશ્ચેત્ત્યુત્તરમ્ ।
નિવિન્નામ શસ્યમાનદેવતાસંખ્યાવાચકાનિ મન્ત્રપદાનિ ।
બલં યોગસિદ્ધિમ્ ।
ઽઅણિમા મહિમા ચૈવ ગરિમા પ્રાપ્તિરીશિતા ।
પ્રાકમ્યં ચ વશિત્વં ચ તત્ર કામાવસાયિતાઽ ઇત્યણિમાદ્યાઃ ।
આજાનસિદ્ધાનાં જન્મનૈવ પ્રાપ્તિશયાનામ્ ।
નનુ મન્ત્રાદીનાં પ્રતીયમાનવિગ્રહવત્ત્વે તાત્પર્યં કલ્પયિત્વા દેવાદીનામધિકાર ઉક્તઃ, સ ચાયુક્તઃ, અન્યપરાણાં તેષાં પ્રત્યક્ષાદિવિરોધેન સ્વાર્થે તાત્પર્યકલ્પનાનુપપત્તેરિત્યાક્ષિપ્ય સૂત્રચતુષ્ટયેન પરિહરતિ- વિરોધઃકર્મણીત્યાદિના ।
વર્ણ્યેત, તર્હીતિ શેષઃ ।
સ્વરૂપં વિગ્રહઃ ।
અભ્યુપગમે પ્રત્યક્ષેણ દેવતા દૃશ્યેત, નચ દૃશ્યતે, અતો યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા દેવતાયા વિગ્રહવત્યા અભાવાત્સંપ્રદાનકારકાભાવેન કર્મનિષ્પત્તિર્ન સ્યાદિત્યાહ- તદા ચેતિ ।
વિગ્રહસ્યાઙ્ગત્વમુપલબ્ધિબાધિતં યુક્ત્યા ચ ન સંભવતીત્યાહ -ન ચેતિ ।
તસ્માદર્થોપહિતશબ્દ એવ દેવતા, તસ્યા અચેતનત્વાન્ન વિદ્યાધિકાર ઇતિ શઙ્કાર્થઃ ।
પરિહરતિ- નાયમિતિ ।
એકસ્યાપિ દેવસ્ય યોગબલાદનેકદેહપ્રાપ્તિઃ શ્રુતિસ્મૃતિદર્શનાત્સંભવતિ ।
અતો ન કર્મણિ વિરોધ ઇતિ વ્યાચષ્ટે- કસ્માદિત્યાદિના ।
વૈશ્વદેવશસ્ત્રે શસ્યમાનદેવાઃ કતીતિ શાકલ્યેન પૃષ્ટો યાજ્ઞવલ્ક્યો નિવિદા ઽત્રયશ્ચઽઇત્યાદિરૂપયોત્તરં દદૌ ।
નિવિન્નામ શસ્યમાનદેવસંખ્યાવાચકઃ શબ્દઃ ।
ષડધિકાનિ ત્રીણિ શતાનિ ત્રીણિ સહસ્રાણીતિ સંખ્યોક્તૌ સંખ્યેયસ્વરૂપપ્રશ્ને, મહિમાનો વિભૂતયઃ સર્વે દેવા એષાં ત્રયસ્ત્રિંશદ્દેવાનામતો ઽષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાદિત્યા ઇન્દ્રઃ પ્રજાપતિશ્ચેતિ ત્રયસ્ત્રિંશદેવાસ્તે ઽપિ ષણ્ણામગ્નિપૃથિવીવાય્વન્તરિક્ષાદિત્યદિવાં મહિમાનસ્તે ઽપિ ષટ્સુ દેવેષ્વન્તર્ભવન્તિ ।
ષટ્ દેવાસ્ત્રિષુ લોકેષુ ત્રયશ્ચ દ્વયોરન્નપ્રાણયોર્દ્વૈ ચ એકસ્મિન્પ્રાણે હિરણ્યગર્ભે ઽન્તર્ભવત ઇતિ દર્શિતમિત્યર્થઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશતો ઽપિ દેવાનામિતિ સંબન્ધઃ ।
દર્શનં શ્રૌતં વ્યાખ્યાય સ્માર્તં વ્યાચષ્ટે- તથા સ્મૃતિરિતિ ।
બલં યોગસિદ્ધિમ્ ।
ઽઅણિમા મહિમા ચૈવ લઘિમા પ્રાપ્તિરીશિતા ।
પ્રાકામ્યં ચ વશિત્વં ચ યત્રકામાવસાયિતા ॥
ઽઇત્યષ્ટૈશ્વર્યાણિ ।
ક્ષણેન અણુર્મહાન્ લઘુર્ગુરુશ્ચ ભવતિ યોગી ।
અઙ્ગુલ્યા ચન્દ્રસ્પર્શઃ પ્રાપ્તિઃ ।
ઈશિતા સૃષ્ટિશક્તિઃ ।
પ્રાકામ્યં ઇચ્છાનાભિઘાતઃ ।
વશિત્વં નિયમનશક્તિઃ ।
સંકલ્પમાત્રાદિષ્ટલાભો યત્રકામાવસાયિતેતિ ભેદઃ ।
અજાનસિદ્ધાનાં જન્મના સિદ્ધાનામિત્યર્થઃ ।
ફલિતમાહ- અનેકેતિ ।
અનેકેષુ કર્મસ્વેકસ્ય પ્રતિપત્તિરઙ્ગભાવઃ ।
તસ્ય લોકે દર્શનાદિતિ વક્તું વ્યતિરેકમાહ- ક્વચિદેક ઇતિ ।
પ્રકૃતોપયુક્તમન્વયદૃષ્ટાન્તમાહ- ક્વચિચ્ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.27
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.28
શબ્દ ઇતિ ચેન્ નાતઃ પ્રભવાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ । બ્બ્સ્_1,3.28 ।
મા નામ વિગ્રહવત્ત્વે દેવાદીનામભ્યુપગમ્યમાને કર્મણિ કશ્ચિદ્વિરોધઃ પ્રસઞ્જિ ।
શબ્દે તુ વિરોધઃ પ્રસજ્યેત ।
કથમ્ ।
ઔત્પત્તિકં હિ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધમાશ્રિત્ય ઽઅનપેક્ષત્વાત્ઽ ઇતિ વેદસ્ય પ્રામાણ્યં સ્થાપિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ વિગ્રહવતી દેવતાભ્યુપગમ્યમાના યદ્યપ્યૈશ્વર્યયોગાદ્યુગપદનેકકર્મસંબન્ધીનિ હવીંષિ ભુઞ્જીત તથાપિ વિગ્રહયોગાદસ્મદાદિવજ્જનનમરણવતી સેતિ નિત્યસ્ય શબ્દસ્ય નિત્યેનાર્થેન નિત્યે સંબન્ધેપ્રતીયમાને યદ્વૈદિકે શબ્દે પ્રામાણ્યં સ્થિતં તસ્ય વિરોધઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
નાયમપ્યસ્તિ વિરોધઃ ।
કસ્માત્ ।
અતઃ પ્રભવાત્ ।
અત એવ હિ વૈદિકાચ્છબ્દાદેવાદિકં જગત્પ્રભવતિ ।
નનુ જન્માદ્યસ્ય યતઃ (બ્ર. 1.1.2) ઇત્યત્ર બ્રહ્મપ્રભવત્વં જગતો ઽવધારિતં, કથમિહ શબ્દપ્રભવત્વમુચ્યતે ।
અપિચ યદિ નામ વૈદિકાચ્છબ્દાદસ્ય પ્રભવો ઽભ્યુપગતઃ, કથમેતાવતા વિરોધઃ શબ્દે પરિહૃતઃ યાવતા વસવો રુદ્રા આદિત્યા વિશ્વેદેવા મરુત ઇત્યેતેર્ઽથા અનિત્યા એવોત્પત્તિમત્ત્વાત્ ।
તદનિત્યત્વે ચ તદ્વાચિનાં વૈદિકાનાં વસ્વાદિશબ્દાનામનિત્યત્વં કેન નિવાર્યતે ।
પ્રસિદ્ધં હિ લોકે દેવદત્તસ્ય પુત્ર ઉત્પન્ને યજ્ઞદત્ત ઇતિ તસ્ય નામ ક્રિયત ઇતિ ।
તસ્માદ્વિરોધ એવ શબ્દ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ગવાદિશબ્દાર્થસંબન્ધનિત્યત્વદર્શનાત્ ।
નહિ ગવાદિવ્યક્તીનામુત્પત્તિમત્ત્વે તદાકૃતીનીમપ્યુત્પત્તિમત્ત્વં સ્યાત્ ।
દ્રવ્યગુણકર્મણાં હિ વ્યક્તય એવોત્પદ્યન્તે નાકૃતયઃ ।
આકૃતિભિશ્ચ શબ્દાનાં સંબન્ધો ન વ્યક્તિભિઃ ।
વ્યક્તીનામાનન્ત્યાત્સંબન્ધગ્રહણાનુપપત્તેઃ ।
વ્યક્તિષૂત્પદ્યમાનાસ્વપ્યાકૃતીનાં નિત્યત્વાચ્ચ ગવાદિશબ્દેષુ કશ્ચિદ્વિરોધો દૃશ્યતે ।
તથા દેવાદિવ્યક્તિપ્રભવાભ્યુપગમે ઽપ્યાકૃતિનિત્યત્વાન્ન કશ્ચિદ્વસ્વાદિશબ્દેષુ વિરોધ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આકૃતિવિશેષસ્તુ દેવાદીનાં મન્ત્રાર્થવાદાદિભ્યો વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમાદવગન્તવ્યઃ ।
સ્થાનવિશેષસંબન્ધનિમિત્તાશ્ચેન્દ્રાદિશબ્દાઃ સેનાપત્યાદિશબ્દવત્ ।
તતશ્ચ યો યસ્તત્તત્સ્થાનમધિરોહતિ સ સ ઇન્દ્રાદિશબ્દૈરભિધીયત ઇતિ ન દોષો ભવતિ ।
નચેદં શબ્દપ્રભવત્વં બ્રહ્મપ્રભવત્વવદુપાદાનકારણાભિપ્રાયેણોચ્યતે ।
કથં તર્હિ સ્થિતે વાચકાત્મના નિત્યે શબ્દે નિત્યાર્થસંબન્ધિનિ શબ્દવ્યવહારયોગ્યાર્થવ્યક્તિનિષ્પત્તિરતઃ પ્રભવ ઇત્યુચ્યતે કથં પુનરવગમ્યતે શબ્દાત્પ્રભવતિ જગદિતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ ।
પ્રત્યક્ષં શ્રુતિઃ, પ્રામાણ્યં પ્રત્યનપેક્ષત્વાત્ ।
અનુમાનં સ્મૃતિઃ, પ્રામાણ્યં પ્રતિ સાપેક્ષત્વાત્ ।
તે હિ શબ્દપૂર્વો સૃષ્ટિં દર્શયતઃ ।
ઽએતે ઇતિ વૈ પ્રજાપતિર્દેવાનસૃજતાસૃગ્રમિતિ મનુષ્યાનિન્દવ ઇતિ પિતૃંસ્તિરઃ પવિત્રમિતિ ગ્રહાનાશવ ઇતિ સ્તોત્રં વિશ્વાનીતિ શસ્ત્રમભિસૌભગેત્યન્યાઃ પ્રજાઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
તથાન્યત્રાપિ ઽસ મનસા વાચં મિથુનં સમભવત્ઽ (બૃ. 1.2.4) ઇત્યાદિના તત્રતત્ર શબ્દપૂર્વિકા સૃષ્ટિઃ શ્રાવ્યતે ।
સ્મૃતિરપિ- ઽઅનાદિનિધના નિત્યા વાગુત્સૃષ્ટા સ્વયંભુવા ।
આદૌ વેદમયી દિવ્યા યતઃ સર્વા પ્રવૃત્તયઃઽ ॥
ઇતિ ।
ઉત્સર્ગો ઽપ્યયં વાચઃ સંપ્રદાયપ્રવર્તનાત્મકો દ્રષ્ટવ્યઃ, અનાદિનિધનાયા અન્યાદૃશસ્યોત્સર્ગસ્યાસંભવાત્ ।
તથા ઽનામ રૂપં ચ ભૂતાનાં કર્મણાં ચ પ્રવર્તનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃઽ ॥
(મનુ. 1.21) ઇતિ ।
ઽ સર્વેષાં તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ચ નિર્મમેઽ ॥
ઇતિ ચ ।
અપિચ ચિકીર્ષિતમર્થમનુતિષ્ઠંસ્તસ્ય વાચકં શબ્દં પૂર્વં સ્મૃત્વા પશ્ચાત્તમર્થમનુષ્ઠતીતિ સર્વેષાં નઃ પ્રત્યક્ષમેતત્ ।
તથા પ્રજાપતેરપિ સ્રષ્ટુઃ સૃષ્ટેઃ પૂર્વં વૈદિકાઃ શબ્દા મનસિ પ્રાદુર્બભૂવુઃ, પશ્ચાત્તદનુગતાનર્થાન્સસર્જેતિ ગમ્યતે ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽસ ભૂરિતિ વ્યાહારત્સ ભૂમિમસૃજતઽ (તૈ.બ્રા. 2.2.4.2) ઇત્યેવમાદિકા ભૂરાદિશબ્દેભ્ય એવ મનસિ પ્રાદુર્ભૂતેભ્યો ભૂરાદિલોકાન્સૃષ્ટાન્દર્શયતિ ।
કિમાત્મકં પુનઃ શબ્દમભિપ્રેત્યેદં શબ્દપ્રભવત્વમુચ્યતે ।
સ્ફોટમિત્યાહ ।
વર્ણપક્ષે હિ તેષામુત્પન્નપ્રધ્વંસિત્વાન્નિત્યેભ્યઃ શબ્દેભ્યો દેવાદિવ્યક્તીનાં પ્રભવ ઇત્યનુપપન્નં સ્યાત્ ।
ઉત્પન્નધ્વંસિનશ્ચ વર્ણાઃ, પ્રત્યુચ્ચારણમન્યથા ચાન્યથા ચ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
તથાહિ- અદૃશ્યમાનો ઽપિ પુરુષવિશેષો ઽધ્યયનધ્વનિશ્રવણાદેવ વિશેષતો નિર્ધાર્યતે દેવદત્તો ઽયમધીતે યજ્ઞદત્તો ઽયમધીતે ઇતિ ।
નચાયં વર્ણવિષયો ઽન્યથાત્વપ્રત્યયો મિથ્યાજ્ઞાનં, બાધકપ્રત્યયાભાવાત્ ।
નચ વર્ણેભ્યોર્ઽથાવગતિર્યુક્તા ।
ન હ્યેકૈકો વર્ણોર્ઽથં પ્રત્યાયયેત્, વ્યભિચારાત્ ।
નચ વર્ણસમુદાયપ્રત્યયો ઽસ્તિ, ક્રમવત્ત્વાદ્વર્ણાનામ્ ।
પૂર્વપૂર્વવર્ણાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યો વર્ણોર્ઽથં પ્રત્યાયયિષ્યતીતિ યદ્યુચ્યેત ।
તન્ન ।
સંબન્ધગ્રહણાપેક્ષો હિ શબ્દઃ સ્વયં પ્રતીયમાનોર્ઽથં પ્રત્યાયયેદ્ધૂમાદિવત્ ।
નચ પૂર્વપૂર્વવર્ણાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતસ્યાન્ત્યવર્ણસ્ય પ્રતીતિરસ્તિ, અપ્રત્યક્ષત્વાત્સંસ્કારાણામ્ ।
કાર્યપ્રત્યાયિતૈઃ સંસ્કારૈઃ સહિતો ઽન્ત્યો વર્ણોર્થં પ્રત્યાયયિષ્યતીતિ ચેત્ ।
ન ।
સંસ્કારકાર્યસ્યાપિ સ્મરણસ્ય ક્રમવર્તિત્વાત્ ।
તસ્માત્સ્ફોટ એવ શબ્દઃ ।
સ ચૈચૈકવર્ણપ્રત્યયાહિતસંસ્કારબીજે ઽન્ત્યવર્ણપ્રત્યયજનિતપરિ પાકે પ્રત્યયિન્યેકપ્રત્યયવિષયતયા ઝટિતિ પ્રત્યવભાસતે ।
નચાયમેકપ્રત્યયો વર્ણવિષયા સ્મૃતિઃ ।
વર્ણાનામનેકત્વાદેકપ્રત્યયવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્ય ચ પ્રત્યુચ્ચારણં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાન્નિત્યત્વમ્ ।
ભેદપ્રત્યયસ્ય વર્ણવિષયત્વાત્ ।
તસ્માન્નિત્યાચ્છબ્દસ્ફોટરૂપાદભિધાયકાત્ક્રિયાકારકફલલક્ષણં જગદભિધેયભૂતં પ્રભવતીતિ ।
વર્ણા એવ તુ ન શબ્દઃ ઇતિ ભગવાનુપવર્ષઃ.
નનૂત્પન્નપ્રધ્વંસિત્વં વર્ણાન્મુક્તં, તન્ન ।
ત એવેતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સાદૃશ્યાત્પ્રત્ભિજ્ઞાનં કેશાદિષ્વિવેતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ બાધાનુપપત્તેઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનમાકૃતિનિમિત્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
વ્યક્તિપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
યદિ હિ પ્રત્યુચ્ચારણં ગવાદિવ્યક્તિવદન્યા અન્યા વર્ણવ્યક્તયઃ પ્રતીયેરંસ્તત આકૃતિનિમિત્તં પ્રત્યભિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
નત્વેતદસ્તિ ।
વર્ણવ્યક્તય એવ હિ પ્રત્યુચ્ચારણં પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે ।
દ્વિર્ગોશબ્દ ઉચ્ચારિત ઇતિ હિ પ્રતિપત્તિર્ન તુ દ્વૌ ગોશબ્દાવિતિ ।
નનુ વર્ણા અપ્યુચ્ચારણભેદેન ભિન્નઃ પ્રતીયન્તે દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોરધ્યયનધ્વનિશ્રવણાદેવ ભેદપ્રતીતેરિત્યુક્તમ્ ।
અત્રાભિધીયતે- સતિ વર્ણવિષયે નિશ્ચિતે પ્રત્યભિજ્ઞાને સંયોગવિભાગાભિવ્યઙ્ગ્યત્વાદ્વર્ણાનામભિવ્યઞ્જકવૈચિત્ર્યનિમિત્તો ઽયં વર્ણવિષયો વિચિત્રઃ પ્રત્યયો ન સ્વરૂપનિમિત્તઃ ।
અપિચ વર્ણવ્યક્તિભેદવાદિનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાનસિદ્ધયે વર્ણાકૃતયઃ કલ્પયિતવ્યાઃ ।
તાસુ ચ પરોપાધિકો ભેદપ્રત્યય ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।

તદ્વરં વર્ણવ્યક્તિષ્વેવ પરોપાધિકો ભેદપ્રત્યયઃ સ્વરૂપનિમિત્તં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ કલ્પનાલાઘવમ્ ।
એષ એવ ચ વર્ણવિષયસ્ય ભેદપ્રત્યયસ્ય બાધકઃ પ્રત્યયો યત્પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
કથં હ્યેકસ્મિન્કાલં બહૂનામુચ્ચારયતામેક એવ સન્ગકારો યુગપદનેકરૂપઃ સ્યાત્ ।
ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતશ્ચ સાનુનાસિકશ્ચ નિરનુનાસિકશ્ચેતિ ।
અથવા ધ્વનિકૃતો ઽયં પ્રત્યયભેદો ન વર્ણકૃત ઇત્યદોષઃ ।
કઃ પુનરયં ધ્વનિર્નામ ।
યો દૂરાદાકર્ણયતો વર્ણવિવેકમપ્રતિપદ્યમાનસ્ય કર્ણપથમવતરતિ ।
પ્રત્યાસીદતશ્ચ પટુમટુત્વાદિભેદં વર્ણેષ્વાસઞ્જયતિ ।
તન્નિબન્ધનાશ્ચોદાત્તાદયો વિશેષા ન વર્ણસ્વરૂપનિબન્ધનાઃ, વર્ણાનાં પ્રત્યુચ્ચારાણં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
એવઞ્ચ સતિ સાલમ્બના ઉદાત્તાદિપ્રત્યયા ભવિષ્યન્તિ ।
ઇતરધા હિ વર્ણાનાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાનાં નિર્ભેદત્વાત્સંયોગવિભાગકૃતા ઉદાત્તાદિવિશેષાઃ કલ્પેરન્ ।
સંયોગવિભાગાનાં ચાપ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ તદાશ્રયા વિશેષા વર્ણેષ્વધ્યવસિતું શક્યન્ત ઇત્યતો નિરાલમ્બના એવૈત ઉદાત્તાદિપ્રત્યયાઃ સ્યુઃ ।
અપિચ નૈવૈતદભિનિવેષ્ટવ્યમુદાત્તાદિભેદેન વર્ણાનાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાનાં ભેદો ભવેદિતિ ।
નહ્યન્યસ્ય ભેદેનાન્યસ્યાભિદ્યમાનસ્ય ભેદો ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ વ્યક્તિભેદેન જાતિં ભિન્નાં મન્યન્તે ।
વર્ણેભ્યશ્ચાર્થપ્રતીતેઃ સંભવાત્સ્ફોટકલ્પનાનર્થિકા ।
ન કલ્પયામ્યહં સ્ફોટં પ્રત્યક્ષમેવ ત્વેનમવગચ્છામિ, એકૈકવર્ણગ્રહણાહિતસંસ્કારાયાં બુદ્ધૌ ઝટિતિ પ્રત્યવ ઊભાસનાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અસ્યા અપિ બુદ્ધેર્વર્ણવિષયત્વાત્ ।
એકૈકવર્ણગ્રહણોત્તરકાલા હીયમેકા બુદ્ધિર્ગૌરિતિ સમસ્તવર્ણવિષયા નાર્થાન્તરવિષયા ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
યતો ઽસ્યામપિ બુદ્ધૌ ગકારાદયો વર્ણા અનુવર્તન્તે નતુ દકારાદયઃ ।
યદિ હ્યસ્યા બુદ્ધેર્ગકારાદિભ્યોર્ઽથાન્તરં સ્ફોટો વિષયઃ સ્યાત્તતો દકારાદય ઇવ ગકારાદયો ઽપ્યસ્યા બુદ્ધેર્વ્યાવર્તેરન્ ।
નતુ તથાસ્તિ ।
તસ્માદિયમેકબુદ્ધિર્વર્ણવિષયૈવ સ્મૃતિઃ ।
નન્વનેકત્વાદ્વર્ણાનાં નૈકબુદ્ધિવિષયતોપપદ્યત ઇત્યુક્તં, તત્પ્રતિબ્રૂમઃ - સંભવત્યનેકસ્યાપ્યેકબુદ્ધિવિષયત્વં, પઙ્ ક્તિર્વનં સેના દશ શતં સહસ્રમિત્યાદિદર્શનાત્ ।
યા તુ ગૌરિત્યેકો ઽયં શબ્દ ઇતિ બુદ્ધિઃ, સા બહુષ્વેવ વર્ણેષ્વેકાર્થાવચ્છેદનિબન્ધનૌપચારિકી વનસેનાદિબુદ્ધિવદેવ ।
અત્રાહ- યદિ વર્ણા એવ સામસ્ત્યેનૈકબુદ્ધિવિષયતામાપદ્યમાનાઃ પદં સ્યુસ્તતો જારા રાજા કપિઃ પિકઃ ઇત્યાદિષુ પદવિશેષપ્રતિપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
ત એવ હિ વર્ણા ઇતરત્ર ચેતરત્ર ચ પ્રત્યવભાસન્ત ઇતિ ।
અત્ર વદામઃ - સત્યપિ સમસ્તવર્ણપ્રત્યવમર્શે યથા ક્રમાનુરોધિન્ય એવ પિપીલિકાઃ પઙ્ ક્તિબુદ્ધિમારોહન્તિ, એવં ક્રમાનુરોધન એવ વર્ણાઃ પદબુદ્ધિમારોક્ષ્યન્તિ ।
તત્ર વર્ણાનામવિશેષે ઽપિ ક્રમવિશેષકૃતા પદવિશેષપ્રતિપત્તિર્ન વિરુધ્યતે ।
વૃદ્ધવ્યવહારે ચેમે વર્ણાઃ ક્રમાદ્યનુગૃહીતા ગૃહીતાર્થવિશેષસંબન્ધાઃ સન્તઃ સ્વવ્યવહારો ઽપ્યેકૈકવર્ણગ્રહણાનન્તરં સમસ્તપ્રત્યવમર્શિન્યાં બુદ્ધૌ તાદૃશા એવ પ્રત્યવભાસમાનાસ્તં તમર્થમવ્યભિચારેણ પ્રત્યાયયિષ્યન્તીતિ વર્ણવાદિનો લઘીયસી કલ્પના ।
સ્ફોટવાદિનસ્તુ દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટકલ્પના ચ ।
વર્ણાશ્ચેમે ક્રમેણ ગૃહ્યમાણાઃ સ્ફોટં વ્યઞ્જયન્તિ સ સ્ફોટોર્ઽથં વ્યનક્તીતિ ગરીયસી કલ્પના સ્યાત્, અથાપિ નામ પ્રત્યુચ્ચારણમન્યે ઽન્યે વર્ણાઃ સ્યુઃ, તથાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાલમ્બનભાવેન વર્ણસામાન્યાનામવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાદ્યા વર્ણેષ્વર્થપ્રતિપાદનપ્રક્રિયા રચિતા સા સામાન્યેષુ સંચારયિતવ્યા ।
તતશ્ચ નિત્યેભ્યઃ શબ્દેભ્યો દેવાદિવ્યક્તીનાં પ્રભવ ઇત્યવિરુદ્ધમ્

fન્: ઔત્પત્તિકં સ્વાભાવિકં ।
વસુત્વાદિજાતિવાચકાચ્છબ્દાત્તજ્જાતીયાં ચિકીર્ષિતાં વ્યક્તિ બુદ્ધાવાલિખ્ય તસ્યાઃ પ્રભવનં, તદિદં તત્પ્રભવત્વમ્ ।
આકૃતીનાં જાતીનામ્ ।
ઽએતે અસૃગ્રમિન્દવસ્તિરઃ પવિત્રમાશવઃ ।
વિશ્વાન્યભિસૌભગાઽ ઇતિ ।
એતન્મન્ત્રસ્થૈઃ પદૈઃ સ્મૃત્વા બ્રહ્મા દેવાદીનસૃજત ।
તત્ર સંનિહિતવાચકૈતચ્છબ્દો દેવાનાં કરણેષ્વનુગ્રાહકત્વેન સંનિહિતાનાં સ્મારકઃ ।
અસૃક્ રુધિરં તત્પ્રધાનદેહરમણાન્મનુષ્યાણામગ્રશબ્દસ્મારકઃ ।
ચન્દ્રસ્થાનાં પિતૃણામિન્દુશબ્દઃ સ્મારકઃ ।
પવિત્રં સોમં સ્વાન્તવિસ્તરસ્કુર્વતાં ગ્રહાણાં તિરઃપવિત્રશબ્દઃ સ્મારકઃ ।
ઋ.(?).ઉચોશ્નુવતાં સ્તોત્રાણામાશુશબ્દઃ સ્તોત્રાનન્તરં પ્રયોગં વિશતાં શસ્ત્રાણાં વિશ્વશબ્દઃ ।
સંપ્રદાયો ગુરુશિષ્યપરંપરાધ્યયનમ્ ।
સંસ્થા અવસ્થાઃ ।
વર્ણરૂપં તદતિરિક્તસ્ફોટરૂપં વેતિ કિંશબ્દાર્થઃ ।
સ્ફુટતે વર્ણૈર્વ્યજ્યત ઇતિ સ્ફોટો વર્ણાભિવ્યઙ્ગ્યોર્ઽથસ્તસ્ય વ્યઞ્જકો ગવાદિશબ્દો નિત્યસ્તમભિપ્રેત્યેદમુચ્યત ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
વ્યભિચારાદેકસ્માદ્વર્ણાદર્થપ્રતીત્યદર્શનાત્ વર્ણાન્તરવૈયર્થ્યપ્રતીત્યદર્શનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
એકૈકેતિ યથા રત્નતત્ત્વં બહુભિશ્ચાક્ષુષપ્રત્યયૈઃ સ્ફુટં ભાસતે તથા ગવાદિપદસ્ફોટો ગકારાદ્યેકૈકવર્ણકૃતપ્રત્યયૈઃ સ્ફોટવિષયૈરાહિતાઃ સંસ્કારા બીજં યસ્મિન્ ચિત્તે તસ્મિન્ અન્ત્યવર્ણકૃતપ્રત્યયેન જનિતઃ પરિપાકો ઽન્ત્યઃ સંસ્કારો યસ્મિન્પ્રત્યયિનિ ચિત્તે એકં ગૌરિતિ પદમિતિ પ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષસ્તદ્વિષયતયા સ્પષ્ટમવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
વપનાનન્તરં ત એવેમે કેશા ઇતિ ધીર્ભ્રાન્તિરિતિ યુક્તમ્, ભેદધીવિરોધાત્ ।
તાલ્વાદિદેશૈઃકોષ્ઠસ્થવાયુસંયોગવિભાગાભ્યાં વિચિત્રાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યત્વાદ્વર્ણેષુ વૈચિત્ર્યધીરિત્યર્થઃ ।
યો ઽવતરતિ સ ધ્વનિરિતિ શેષઃ ।
વર્ણાતિરિક્તઃ શબ્દઃ ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યુચ્ચારણં વર્ણા અનુવર્તન્તે ધ્વનિર્વ્યાવર્તત ઇતિ ભેદઃ ।
અપ્રત્યક્ષત્વં અશ્રાવણત્વમ્ ।
યથા ખણ્ડમુણ્ડાદિવિરુદ્ધાનેકવ્યક્તિષ્વભિન્નં ગોત્વં તથા ધ્વનિષુ વર્ણા અભિન્ના એવેત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તાદિર્ધ્વનિસ્તદ્ભેદેન હેતુના વર્ણાનામપીતિ યોજના ।
અર્થાવચ્છેદોર્ઽથં નિશ્ચયઃ ।
પ્રત્યવમર્શઃ સ્મૃતિઃ ।
વ્યુત્પત્તિદશા વૃદ્ધવ્યવહારઃ ।
ક્રમાદિત્યાદિશબ્દેન સંખ્યા ગૃહ્યતે ।
સ્વસ્વવ્યવહારો મધ્યમવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્ત્યવસ્થા ।
તાદૃશત્વં વ્યુત્પત્તિદશાદૃષ્ટક્રમાદ્યનુગૃહીતત્વમ્ ।
દૃષ્ટં વર્ણાનામર્થબોધકત્વં, અદૃષ્ટઃ સ્ફોટઃ ।
કર્મણ્યવિરોધમઙ્ગીકૃત્ય શબ્દપ્રામાણ્યવિરોધમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ ।
શબ્દ ઇતિ ચેદિતિ ।
મા પ્રસઞ્જિ પ્રસક્તો મા ભૂન્નામેત્યર્થઃ ।
ઔત્પત્તિકસૂત્રે શબ્દાર્થયોરનાદ્યોઃ સંબન્ધસ્યાનાદિત્વાદ્વેદસ્ય સ્વાર્થે માનાન્તરાનપેક્ષત્વેન પ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
ઇદાનીમનિત્યવિગ્રહવ્યક્ત્યભ્યુપગમે તત્સંબન્ધસ્યાપ્યનિત્યત્વાન્માનાન્તરેણ વ્યક્તિં જ્ઞાત્વા શબ્દસ્ય સંકેતઃ પુંસા કર્તવ્ય ઇતિ માનાન્તરાપેક્ષત્વાત્પ્રામાણ્યસ્ય વિરોધઃ સ્યાદિત્યાહ- કથમિત્યાદિના ।
કિં શબ્દાનામનિત્યતયા સંબન્ધસ્ય કાર્યત્વમાપદ્યતે, ઉતાર્થાનામનિત્યતયા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નાયમપીતિ ।
કર્મણ્યવિરોધવદિત્યપેરર્થઃ ।
દેવાદિવ્યક્તિહેતુત્વેન પ્રાગેવ શબ્દાનાં સત્ત્વાન્નાનિત્યત્વમિતિ ભાવઃ ।
અત્ર પૂર્વાપરવિરોધં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
શબ્દસ્ય નિમિત્તત્વેન બ્રહ્મસહકારિત્વાદવિરોધ ઇત્યાશઙ્ક્ય દ્વિતીયં કલ્પમુત્થાપયતિ- અપિચેતિ ।
અનિત્યત્વં સાદિત્વમ્ ।
વ્યક્તિરૂપાર્થાનામનિત્યતયા શબ્દાનાં સંબન્ધસ્યાનિત્યત્વં દુર્વારં, તસ્માત્પૌરુષેયસંબન્ધસાપેક્ષત્વાત્પ્રામાણ્યવિરોધ ઇત્યર્થઃ ।
નચ વ્યક્તિનામનિત્યત્વે ઽપિ ઘટત્વાદિજાતિસમવાયવચ્છબ્દસંબન્ધો ઽપિ નિત્યઃ સ્યાદિતિ વાચ્યં, ઉભયાશ્રિતસંબન્ધસ્યાન્યતરાભાવે સ્થિત્યયોગેન દૃષ્ટાન્તાસિદ્વેરિતિ ભાવઃ ।
યથા ગોત્વાદયો ગવાદિશબ્દવાચ્યાસ્તથા વસુત્વાદ્યાકૃતયો વસ્વાદિશબ્દાર્થા ન વ્યક્ત્ય ઇતિ પરિહરતિ- નેત્યાદિના ।
શબ્દાનાં તદર્થાનાં જાતીનાં ચ નિત્યત્વાત્તત્સંબન્ધો ઽપિ નિત્ય ઇતિ પ્રતિપાદયતિ- નહીત્યાદિના ।
વ્યક્તિનામાનન્ત્યાદિતિ ।
નચ ગોત્વાવચ્છેદેન વ્યક્તિષુ શક્તિઃ સુગ્રહેતિ વાચ્યં,
સામાન્યસ્યાપ્રત્યાસત્તિત્વેન સર્વવ્યક્ત્યુપસ્થિત્યભાવાત્, ગોત્વં શક્યતાવચ્છેદકમિતિ ગ્રહાપેક્ષયા ગોત્વં શક્યમિતિ લાઘવાત્, નિરૂઢાજહલ્લક્ષણયા વ્યક્તેર્લાભેનાન્યલભ્યત્વાભાવાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
યદ્વા કેવલ વ્યક્તિષુ શક્તિરત્ર નિરસ્યતે, અનુપપત્તિજ્ઞાનં, વિનૈવ વ્યક્તેઃ શબ્દશક્ત્યાયત્તજાતિજ્ઞાનવિષયત્વેનોભયશક્તેરાવશ્યકત્વાત્ ।
તથાચ નિત્યજાતિતાદાત્મ્યેન વ્યક્તેરનાદિત્વાત્તત્સંબન્ધો ઽપ્યનાદિઃ, સત્કાર્યવાદાત્ ।
અત એવ વાક્યવૃત્તૌ તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યે ભાગલક્ષણોક્તા યુજ્યતે, કેવલસામાન્યસ્ય વાચ્યત્વે ઽખણ્ડાર્થસ્ય વાચ્યૈકદેશત્વાભાવાત્ ।
ઽઅતઃપ્રભવાત્ઽઇતિ સૂત્રસ્વારસ્યાચ્ચ કેવલવ્યક્તિશક્તિનિરાસ ઇતિ ગમ્યતે ।
કેવલવ્યક્તિવચનાઃ ખલુ ડિત્થાદિશબ્દા અર્થાનન્તરભાવિનઃ સાંકેતિકાઃ ગવાદિશબ્દાસ્તુ વ્યક્તિપ્રભવહેતુત્વેન પ્રાગેવસન્ધીતિ ન વ્યક્તિમાત્રવચનાઃ સાંકેતિકાઃ કિન્તુ સ્થૂલસૂક્ષ્મભાવેનાનુસ્યૂતવ્યક્ત્યવિનાભૂતસામાન્યવચના ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
ન ચેન્દ્રાદિવ્યક્તેરેકત્વેન જાત્યભાવાદાકાશશબ્દવદિન્દ્રચન્દ્રાદિશબ્દઃ કેવલવ્યક્તિવચના ઇતિ સાંપ્રતમ્ ।
અતીતાનાગતવ્યક્તિભેદેન જાત્યુપપત્તેરિત્યલં પ્રપઞ્ચેન ।
દૃષ્ટાન્તમુપસંહૃત્ય દાર્ષ્ટાન્તિકમાહ- વ્યક્તિષ્વિત્યાદિના આકૃતિર્જાતિઃ ।
નનુ કા સા વ્યક્તિઃ, યદનુગતેન્દ્રત્વાદિજાતિઃ શબ્દાર્થઃ સ્યાદિત્યત આહ- આકૃતિવિશેષસ્ત્વિતિ ।
ઽવજ્રહસ્તઃપુરન્દરઃઽઇત્યાદિભ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રાદિશબ્દાનાં જાતિરિન્દ્રાદિષુ પ્રવૃત્તિનિમિત્તમિત્યુક્ત્વા ઉપાધિનિમિત્તમાહ- સ્થાનેતિ ।
વ્યક્તિપ્રલયે ઽપિ સ્થાનસ્ય સ્થાયિત્વાચ્છબ્દાર્થસંબન્ધનિત્યતેત્યત આહ- તતશ્ચેતિ ।
ઉક્તં પૂર્વાપરવિરોધં પરિહરતિ- નચેતિ ।
શબ્દો નિમિત્તમિત્યવિરોધં મત્વા સૂત્રશેષમવતારયતિ- કથં પુનરિતિ ।
સ્મૃત્યા સ્વપ્રામાણ્યાર્થં મૂલશ્રુતિરનુમીયત ઇત્યનુમાનં સ્મૃતિઃ ।
ઽએતે અસૃગ્રમિન્દવસ્તિરઃ પવિત્રમાશવઃ ।
વિશ્વાન્યસ્યાભિસૌભગા ।
ઽઇત્યેતન્મન્ત્રસ્થૈઃ પદૈઃ સ્મૃત્વા બ્રહ્મા દેવાદીનસૃજત્ ।
તત્રૈત ઇતિ પદં સર્વનામત્વાદ્દેવાનાં સ્મારકમ્ ।
અસૃગ્રુધિરં તત્પ્રધાને દેહે રમન્ત ઇતિ અસૃગ્રા મનુષ્યાઃ ।
ચન્દ્રસ્થાનાં પિતૃણાં ઇન્દુશબ્દઃ સ્મારકઃ ।
પવિત્રં સોમં સ્વાન્તસ્તિરસ્કુર્વતાં ગ્રહાણાં તિરઃ પવિત્રશબ્દઃ ।
ઋચો ઽશ્રુવતાં સ્તોત્રાણાં ગીતિરૂપાણામાશુશબ્દઃ ।
ઽઋચ્યધ્યૂઢં સામઽઇતિ શ્રુતેઃ ।
સ્તોત્રાનન્તરં પ્રયોગં વિશતાં શાસ્ત્રાણાં વિશ્વશબ્દઃ ।
સર્વત્ર સૌભાગ્યયુક્તાનામભિસૌભગશબ્દઃસ્મારક ઇતિ છન્દોગબ્રાહ્મણવાક્યાર્થઃ ।
સ પ્રજાપતિર્મનસા વાચં ત્રયીં મિથુનં સમભવત્ મનોવાગ્રૂપં મિથુનં સંભાવિતવાન્ ।
મનસા ત્રયીપ્રકાશિતાં સૃષ્ટિમાલોચિતવાનિત્યર્થઃ ।
ઽરશ્મિરિત્યેવાદિત્યમસૃજતઽઇત્યાદિશ્રુતિરાદિશબ્દાર્થઃ ।
સંપ્રદાયો ગુરુશિષ્યપરમ્પરાધ્યયનમ્ ।
સંસ્થા અવસ્થાઃ ।

યા પ્રજાપતિસૃષ્ટિઃ સા શબ્દપૂર્વિકા, સૃષ્ટિત્વાત્, પ્રત્યક્ષઘટાદિવદિતિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામિત્યસ્યાર્તાન્તરમાહ- અપિચેતિ ।
અતઃ પ્રભવત્વપ્રસઙ્ગાચ્છબ્દસ્વરૂપં વક્તુમુક્તમાક્ષિપતિ- કિમાત્મકમિતિ ।
વર્ણરૂપં તદતિરિક્તસ્ફોટરૂપં વેતિ કિંશબ્દાર્થઃ ।
તત્ર વર્ણાનામનિત્યત્વાત્સ્ફોટસ્ય ચાસત્ત્વાન્ન જગદ્ધેતુત્વમિત્યાક્ષેપે દ્વિતીયપક્ષં વૈયાકરણો ગૃહ્ણાતિ- સ્ફોટમિતિ ।
સ્ફુટ્યતે વર્ણૈર્વ્યજ્યત ઇતિ સ્ફોટોવર્ણાભિવ્યઙ્ગ્યોર્ઽથસ્તસ્ય વ્યઞ્જકો ગવાદિશબ્દો નિત્યસ્તમભિપ્રેત્યેદમુચ્યત ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
સ એવાદ્યપક્ષં દૂષયતિ- વર્ણેતિ ।
સો ઽયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞયા વર્ણનિત્યત્વસિદ્ધેર્નાનુપપત્તિરિત્યત આહ- ઉત્પન્નેતિ ।
તારત્વમન્દ્રત્વાદિવિરુદ્ધધર્મવત્ત્વેન તારો ગકારો મન્દ્રો ગકાર ઇતિ પ્રતીયમાનગકારસ્ય ભેદાનુમાનાત્પ્રત્યભિજ્ઞાગત્વજાતિવિષયેત્યર્થઃ ।
નનુ વિરુદ્ધધર્મજ્ઞાનં ધ્વન્યુપાધિકં ભ્રમ ઇત્યત આહ- નચેતિ ।
તથાચ વર્ણાનામનિત્યત્વાન્ન જગદ્ધેતુત્વમિતિ ભાવઃ કિઞ્ચ તેષામર્થબોધકત્વાયોગાત્સ્ફોટો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- નચ વર્ણેભ્ય ઇત્યાદિના ।
વ્યભિચારાદેકસ્માદ્વર્ણાદર્થપ્રતીત્યદર્શનાત્, વર્ણાન્તરવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચેત્યર્થઃ ।
તર્હિ વર્ણાનાં સમુદાયો બોધક ઇત્યાશઙ્ક્ય ક્ષણિકાનાં સ નાસ્તીત્યાહ- નચેતિ ।
વર્ણાનાં સ્વતઃ સાહિત્યાભાવે ઽપિ સંસ્કારલક્ષણાપૂર્વદ્વારા સાહિત્યમાગ્નેયાદિયાગાનામિવેતિ શઙ્કતે- પૂર્વેતિ ।
કિમયં સંસ્કારો વર્ણૈર્જનિતો ઽપૂર્વાખ્યઃ કશ્ચિત્, ઉત વર્ણાનુભવજનિતો ભાવનાખ્યઃ ।
નાદ્યઃ, માનાભાવાત્ ।
કિઞ્ચાયમજ્ઞાતો જ્ઞાતો વાર્થધીહેતુઃ ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- તન્નેતિ ।
સંસ્કારસહિતઃ શબ્દો જ્ઞાત એવાર્થધીહેતુઃ, સંબન્ધગ્રહણમપેક્ષ્ય બોધકત્વાત્, ધૂમાદિવદિત્યર્થઃ ।
દ્વિતીયે કિં પ્રત્યક્ષેણ જ્ઞાત ઉત કાર્યલિઙ્ગેન ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નચેતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- કાર્યેતિ ।
કાર્યમર્થધીસ્તસ્યાં જાતાયાં સંસ્કારપ્રત્યયઃ તસ્મિઞ્જાતે સેતિ પરસ્પરાશ્રયેણ દૂષયતિ- નેતિ ।
પદાર્થસ્મરણસ્યાપિ પદજ્ઞાનાન્તરભાવિત્વાત્તેન સંસ્કારસહિતાન્ત્યવર્ણાત્મકપદસ્ય જ્ઞાનં ન યુક્તમિત્યક્ષરાર્થઃ ।
અપિશબ્દઃ પરસ્પરાશ્રયદ્યોતનાર્થઃ ।
એતેન ભાવાનાસંસ્કારપક્ષો ઽપિ નિરસ્તઃ ।
તસ્ય વર્ણસ્મૃતિમાત્રહેતુત્વેનાર્થધીહેતુત્વાયોગાત્ ।
ન ચાન્ત્યવર્ણસાહિત્યાદર્થધીહેતુત્વં, કેવલસંસ્કારસ્ય તુ વર્ણસ્મૃતિહેતુત્વમિતિ વાચ્યં, અર્થધીપૂર્વકાલે ભાવનાયા જ્ઞાનાભાવેનાર્થધીહેતુત્વાયોગાત્ ।
નચ વર્ણસ્મરણેનાનુમિતા સા અન્ત્યવર્ણસહિતાર્થધીહેતુરિતિ વાચ્યં, તત્કાર્યસ્ય ક્રમિકસ્ય વર્ણસ્મરણસ્યાપ્યન્ત્યવર્ણાનુભવાનન્તરભાવિત્વેન તેનાનુમિતભાવનાનામન્ત્યવર્ણસાહિત્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
વર્ણાનામર્થબોધકત્વસંભવે ફલમાહ- તસ્માદિતિ ।
સ્ફોટે ઽપિ કિં માનમિત્યાશઙ્ક્યૈકં પદમિતિ પ્રત્યક્ષપ્રમાણમિત્યાહ- સ ચેતિ ।
યથા રત્નતત્ત્વં બહુભિશ્ચાક્ષુષપ્રત્યયૈઃ સ્ફુટં ભાસતે તથા ગવાદિપદસ્ફોટો ગકારદ્યેકૈકવર્ણકૃતપ્રત્યયૈઃ સ્ફોટવિષયૈરાહિતાઃ સંસ્કારા બીજં યસ્મિન્ ચિત્તે તસ્મિન્ અન્ત્યવર્ણકૃતપ્રત્યયેન જનિતઃ પરિપાકો ઽન્ત્યઃ સંસ્કારોયસ્મિંસ્તસ્મિન્પ્રત્યયિનિ ચિત્તે એકં ગૌરિતિપદમિતિ પ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષસ્તદ્વિષયતયા સ્પષ્ટમવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
અનેન વર્ણાન્વયવ્યતિરેકયોઃ સ્ફોટજ્ઞાને ઽન્યથાસિદ્ધિઃ ।
નચૈકસ્માદ્વર્ણાત્સમ્યક્ સ્ફોટાભિવ્યક્તિઃ, યેન વર્ણાન્તરવૈયર્થ્યં કિન્તુ રત્નવદ્બહુપ્રત્યયસંસ્કૃતે ચિત્તે સમ્યક્સ્ફોટાભિવ્યક્તિરિત્યુક્તં ભવતિ ।
નન્વેકપદમેકં વાક્યમિતિ પ્રત્યયઃ પદવાક્યસ્ફોટયોર્ન પ્રમાણં, તસ્ય વર્ણસમૂહાલમ્બનસ્મૃતિત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય નિષેધતિ- ન ચેતિ ।
સ્ફોટસ્ય જગદ્ધેતુત્વાર્થં નિત્યત્વમાહ- તસ્ય ચેતિ ।
નનુ તદેવેદં પદમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રમઃ, ઉદાત્તાદિભેદપ્રત્યયાદિત્યત આહ- ભેદેતિ ।
આચાર્યસંપ્રદાયોક્તિપૂર્વકં સિદ્ધાન્તયતિ- વર્ણા એવેતિ ।
વર્ણાતિરિક્તસ્ફોટાત્મકશબ્દસ્યાનુભવાનારોહાદિત્યર્થઃ ।
સાદૃશ્યદોષાદિયં ભ્રાન્તિરિતિ શઙ્કતે- સાદૃશ્યાદિતિ ।
વપનાનન્તરં ત એવેમે કેશા ઇતિ ધીર્ભ્રાન્તિરિતિ યુક્તં, ભેદધીવિરોધાત્ ।
સ એવાયં વર્ણ ઇતિ ધીસ્તુ પ્રમૈવ, બાધકાભાવાદિત્યાહ- નેતિ ।
ગોત્વાદિપ્રત્યભિજ્ઞાવદ્વર્ણેષુ પ્રત્યભિજ્ઞા ગવાદિવિષયેતિ શઙ્કતે- પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ ।
વ્યક્તિભેદે સિદ્ધે પ્રત્યભિજ્ઞાયા જાતિવિષયત્વં સ્યાત્,
યત્ત્વયા પીતં જલં તદેવ મયા પીતમિત્યાદૌ ।
ન તથેહ વ્યક્તિભેદઃ સિદ્ધ ઇતિ પરિહરતિ- ન ।
વ્યક્તીતિ ।
ન ત્વેતદિતિ ।
વ્યક્ત્યન્યત્વજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તત્વાદિવિરુદ્ધધર્મત્વાદ્વ્યક્તિભેદો ઽનુમાનસિદ્ધ ઇત્યનુવદતિ- નન્વિતિ ।
ભેદપ્રત્યયસ્ય કુમ્ભકૂપાકાશભેદપ્રત્યયવદૌપાધિકભેદવિષયત્વાદન્યથાસિદ્ધેરનન્યથાસિદ્ધવ્યક્ત્યૈક્યપ્રત્યભિજ્ઞયા નિરપેક્ષસ્વરૂપાલમ્બનયા બાધ ઇત્યુત્તરમાહ- અત્રેતિ ।
તાલ્વાદિદેશૈઃ કોષ્ઠસ્થવાયુસંયોગવિભાગાભ્યાં વિચિત્રાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યત્વાદ્વર્ણેષુ વૈચિત્ર્યધીરિત્યર્થઃ ।
કલ્પનાગૌરવાચ્ચ વર્ણેષુ સ્વતો ભેદો નાસ્તીત્યાહ- અપિચેતિ ।
અનન્તા ગકારાદિવ્યક્તયસ્તાસુ પ્રત્યભિજ્ઞાનાર્થં ગત્વાદિજાતયસ્તાસુ ચોદાત્તત્વાદિભેદસ્યૌપાધિકત્વમિતિ કલ્પનાદ્વરં વર્ણવ્યક્તિભેદમાત્રસ્યૌપાધિકત્વકલ્પનમિતિ વ્યક્ત્યાનન્ત્યસ્ય જાતીનાં ચ કલ્પનમયુક્તમિત્યર્થઃ ।
નનુ ભેદસ્ય બાધકાભાવાન્નૌપાધિકત્વમિત્યત આહ- એષ ઇતિ ।
અસ્તુ તર્હિ પ્રત્યયદ્વયપ્રામાણ્યાય ભેદાભેદયોઃ સત્યત્વં, તત્રાહ- કથં હીતિ ।
ઉભયોરેકત્વવિરોધાદ્ભેદ ઔપાધિક એવેત્યર્થઃ ।
નનુ વાયુસંયોગાદેરતીન્દ્રિયત્વાન્ન તદ્ગતવૈચિત્ર્યસ્યોદાત્તત્વાદેર્વર્ણેષુ પ્રત્યક્ષારોપઃ સંભવતીત્યરુચિં વદિષ્યન્સ્વમતમાહ- અથવેતિ ।
ધ્વનિધર્મા ઉદાત્તત્વાદયો ધ્વન્યભેદાધ્યાસાદ્વર્ણેષુ ભાન્તીત્યર્થઃ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં ધ્વનિસ્વરૂપમાહ- ક ઇતિ ।
અવતરતિ સ ધ્વનિરિતિ શેષઃ ।
વર્ણાતિરિક્તઃ શબ્દો ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
સમીપં ગતસ્ય પુંસસ્તારત્વમન્દત્વાદિધર્માન્સ્વગતાન્વર્ણેષુ સ એવારોપયતીત્યાહ- પ્રત્યાસીદતશ્ચેતિ ।
આદિપદં વિવૃણોતિ- તદિતિ ।
નન્વવ્યક્તવર્ણ એવ ધ્વનિર્નાતિરિક્ત ઇત્યત આહ- વર્ણાનામિતિ ।
પ્રત્યુચ્ચારણં વર્ણા અનુવર્તન્તે ધ્વનિર્વ્યાવર્તત ઇતિ ભેદ ઇત્યર્થઃ ।
અન્યથા વાચિકે જપે વર્ણેષ્વવ્યક્તેષુ ધ્વનિબુદ્ધિઃ સ્યાત્,
દુન્દુભ્યાદિધ્વનૌ શબ્દત્વમાત્રેણ ગૃહ્યમાણે અયમવ્યક્તો વર્ણ ઇતિ ધીઃ સ્યાદિતિ મન્તવ્યમ્ ।
એવં ધ્વન્યુપાધિકત્વે સ્વમતે ગુણં વદન્વાયૂપાધિકત્વે પૂર્વોક્તામરુચિં દર્શયતિ-એવઞ્ ચેત્યાદિના ।
અસ્તુ કો દોષઃ, તત્રાહ- સંયોગેતિ ।
વાયુસંયોગાદેરશ્રાવણત્વાદિત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ શ્રાવણધ્વનિરેવોદાત્તત્વાદ્યારોપોપાધિરિતિ ભાવઃ ।
એવં વિરુદ્ધધર્મકધ્વનીનાં ભેદે ઽપિ ન તેષ્વનુગતા વર્ણા ભિદ્યન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
તદેવ દૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયતિ- અપિચેતિ ।
યથા ખણ્ડમુણ્ડાદિવિરુદ્ધાનેકવ્યક્તિષ્વભિન્નં ગોત્વં તથા ધ્વનિષુ વર્ણા અભિન્ના એવેત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તાદિર્ધ્વનિસ્તદ્ભેદેન હેતુના વર્ણાનામપીતિ યોજના ।

પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદિત્યક્ષરાર્થઃ ।
યદ્વા ઉદાત્તત્વાદિભેદવિશિષ્ટતયા પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાદ્વર્ણાનાં ભેદ ઇત્યાશઙ્કાં દૃષ્ટાન્તેન નિરસ્યતિ- અપિચેતિ ।
વર્ણાનાં સ્થાયિત્વં પ્રસાધ્ય તેષામેવ વાચકત્વં વક્તું સ્ફોટં વિઘટયતિ- વર્ણેભ્યશ્ચેતિ ।
કલ્પનામસહમાન આશઙ્કતે- નેતિ ।
ચક્ષુષા દર્પણયુક્તાયાં બુદ્ધૌ મુખવચ્છ્રોત્રેણ વર્ણયુક્તાયાં બુદ્ધૌ વિનૈવ હેત્વન્તરં સ્ફોટઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યાહ- ઝટિતીતિ ।
યસ્યાં સંવિદિ યોર્ઽથો ભાસતે સા તત્ર પ્રમાણમ્ ।
એકપદમિતિ બુદ્ધૌ વર્ણા એવ સ્ફુરન્તિ નાતિરિક્તસ્ફોટ ઇતિ ન સા સ્ફોટે પ્રમાણમિત્યાહ-- ન ।
અસ્યા અપીત્યાદિના ।
નનુ ગોપદબુદ્ધેઃ સ્ફોટો વિષયો ગકારાદીનાં તુ વ્યઞ્જકત્વાદનુવૃત્તિરિત્યત આહ-- યદિ હીતિ ।
વ્યઙ્ગ્યવહ્નિબુદ્ધૌ વ્યઞ્જકધૂમાનુવૃત્તેરદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
વર્ણસમૂહાલમ્બનત્વોપપત્તૈર્ન સ્ફોટઃ કલ્પનીયઃ, પદાર્થાન્તરકલ્પનાગૌરવાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
અનેકસ્યાપ્યૌપાધિકમેકત્વં યુક્તમિત્યાહ- સંભવતીતિ ।
નનુ તત્રૈકદેશાદિરૂપાધિરસ્તિ, પ્રકૃતે ક ઉપાધિરિત્યત આહ-- યા ત્વિતિ ।
એકાર્થે શક્તમેકં પદં, પ્રધાનાર્થ એકસ્મિન્ તાત્પર્યવદેકં વાક્યમિત્યેકાર્થસંબન્ધાદેકત્વોપચાર ઇત્યર્થઃ ।
ન ચૈકપદત્વે જ્ઞાતે એકાર્થજ્ઞાનં, અસ્મિઞ્જ્ઞાતે તદિત્યન્યોન્યાશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્, ઉત્તમવૃદ્ધોક્તાનામ્ વર્ણાનાં ક્રમેણાન્ત્યવર્ણશ્રવણાનન્તરં બાલસ્યૈકસ્મૃત્યારૂઢાનાં મધ્યમવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્ત્યાદિલિઙ્ગાનુમિતૈકાર્થધીહેતુત્વનિશ્ચયે સત્યેકપદવાક્યત્વનિશ્ચયાત્ ।
વર્ણસામ્યે ઽપિ પદભેદદૃષ્ટેર્વર્ણાતિરિક્તં પદં સ્ફોટાખ્યમઙ્ગીકાર્યમિતિ શઙ્કતે- અત્રાહેતિ ।
કર્મભેદાદ્વર્ણેષ્વેવ પદભેદદૃષ્ટિરિતિ પરિહરતિ- અત્રેતિ ।
નનુ નિત્યવિભૂનાં વર્ણાનાં કથં ક્રમઃ કથં વા પદત્વજ્ઞાનેનાર્થધીહેતુત્વં, તત્રાહ- વૃદ્ધેતિ ।
વ્યુત્પત્તિદશાયામુચ્ચારણક્રમેણોપલબ્ધિક્રમમુપલભ્યમાનવર્ણેષ્વારોપ્યૈતે વર્ણા એતત્ક્રમૈતત્સંખ્યાવન્ત એતદર્થશક્તા ઇતિ ગૃહીતાઃ સન્તઃ શ્રોતુઃ પ્રવૃત્તિકાલે તથૈવ સ્મૃત્યારૂઢાઃ સ્વસ્વાર્થં બોધયન્તીત્યર્થઃ ।
સ્થાયિવર્ણવાદમુપસંહરતિ- વર્ણેતિ ।
દૃષ્ટં વર્ણાનામર્થબોધકત્વમ્, અદૃષ્ટઃ સ્ફોટઃ ।
સંપ્રતિ વર્ણાનામસ્થિરત્વમઙ્ગીકૃત્ય પ્રૌઢિવાદેન સ્ફોટં વિઘટયતિ- અથાપીતિ ।
સ્થિરાણિ ગત્યાદિસામાન્યાનિ ક્રમવિશેષવન્તિ ગૃહીતસંગતિકાન્યર્થબોધકાનીતિ કૢપ્તેષુ સામાન્યેષુ પ્રક્રિયા સંચારયિતવ્યા ન ત્વકૢપ્તઃ સ્ફોટઃ કલ્પનીય ઇત્યર્થઃ ।
વર્ણાનાં સ્થાયિત્વવાચકત્વયોઃ સિદ્ધૌ ફલિતમાહ- તતશ્ચેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.28
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.29
અત એવ ચ નિત્યત્વમ્ । બ્બ્સ્_1,3.29 ।
સ્વતન્ત્રસ્ય કર્તુરસ્મરણાદિભિઃ સ્થિતે વેદસ્ય નિત્યત્વે દેવાદિવ્યક્તિપ્રભવાભ્યુપગમેન તસ્ય વિરોધમાશઙ્ક્ય ઽઅતઃ પ્રભવાત્ઽ ઇતિ પરિહૃત્યેદાનીં તદેવ વેદનિત્યત્વં સ્થિતં દ્રઢયતિ- અત એવ ચ નિત્યત્વમિતિ ।
અત એવ નિયતાકૃતેર્દેવાદેર્જગતો વેદશબ્દપ્રભવત્વાદ્વેદશબ્દે નિત્યત્વમપિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તથાચ મન્ત્રવર્ણઃ - ઽયજ્ઞેન વાચઃ પદવીયમાયાન્તામન્વવિન્દન્નૃષિષુ પ્રવિષ્ટામ્ (ઋ.સ. 10.71.3) ઇતિ સ્થિતામેવ વાચમનુવિન્નાં દર્શયતિ ।
વેદવ્યાસશ્ચૈવમેવ સ્મરતિ- ઽયુગાન્તે ઽન્તર્હિતાન્વેદાન્સેતિહાસાન્મહર્ષયઃ ।
લેભિરે તપસા પૂર્વમનુજ્ઞાતાઃ સ્વયંભુવાઽ ઇતિ

fન્: યજ્ઞેન પૂર્વસુકૃતેન કર્મણા વાચો વેદસ્ય પદવીયં માર્ગયોગ્યતાં ગ્રહણયોગ્યતાં આયન્નાપ્તવન્તઃ, તતઃસ્તાં વાચમૃષિષુ પ્રવિષ્ટાં વિદ્યમાનાં અન્વવિન્દન્નનુલબ્ધવન્તો યાજ્ઞિકા ઇતિયાવત્ ।
અનુવિનાન્નામુપલબ્ધામ્ ।
પૂર્વમવાન્તરકલ્પાદૌ ।
પૂર્વતન્ત્રવૃત્તાનુવાદપૂર્વકં સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- કર્તુરિત્યાદિના ।
પૂર્વતન્ત્રસિદ્ધમેવ વેદસ્ય નિત્યત્વં દેવાદિવ્યક્તિસૃષ્ટૌ તદ્વાચકશબ્દસ્યાપિ સૃષ્ટેરસિદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય નિત્યાકૃતિવાચકાચ્છબ્દાદ્વ્યક્તિજન્મોક્ત્યા સાંકેતિકત્વં નિરસ્ય વેદો ઽવાન્તરપ્રલયાવસ્થાયી જાગદ્ધેતુત્વાદીશ્વરવાદિત્યનુમાનેન દ્રઢયતીત્યર્થઃ ।
યજ્ઞેન પૂર્વસુકૃતેન વાચો વેદસ્ય લાભયોગ્યતાં પ્રાપ્તાઃ સન્તો યાજ્ઞિકાસ્તામૃષિષુ સ્થિતાં લબ્ધવન્ત ઇતિ મન્ત્રાર્થઃ ।
અનુવિન્નામુપલબ્ધામ્ ।
પૂર્વમવાન્તરકલ્પાદૌ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.29
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.30
સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્ સ્મૃતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.30 ।
અથાપિ સ્યાત્ ।
યદિ પશ્વાદિવ્યક્તિવદ્દેવાદિવ્યક્તયો ઽપિ સંતત્યૈવોત્પદ્યેરન્નિરુધ્યેરંશ્ચ તતો ઽભિધાનાભિધેયાભિધાતૃવ્યવહારાવિચ્છેદાત્સંબન્ધનિત્યત્વેન વિરોધઃ શબ્દે પરિહ્રિયેત ।
યદા તુ ખલુ સકલં ત્રૈલોક્યં પરિત્યક્તનામરૂપં નિર્લેપં પ્રલીયતે પ્રભવતિ ચાભિનવમિતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદા વદન્તિ તદા કથમવિરોધ ઇતિ ।
તત્રેદમભિધીયતે- સમાનનામરૂપત્વાદિતિ તદાપિ સંસારસ્યાનાદિત્વં તાવદભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
પ્રતિપાદયિષ્યતિ ચાચાર્યઃ સંસારસ્યાનાદિત્વં - ઽઉપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતેઽ ચ (બ્ર. 2.1.36) ઇતિ ।
અનાદૌ ચ સંસારે યથા સ્વાપપ્રબોધયોઃ પ્રલયપ્રભવશ્રવણે ઽપિ પૂર્વપ્રબોધવદુક્તપ્રબોધે ઽપિ વ્યવહારાન્ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ, એવં કલ્પાન્તરપ્રભવપ્રલયયોરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્વાપપ્રબોધયોશ્ચ પ્રલયપ્રભવૌ શ્રૂયેતે- ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદેનં વાક્સર્વૈર્નાભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાનૈઃ સહાફયેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્જ્વલતઃ સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણા યથાતનં વિપ્રતિષ્ટન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ (કૌ. 3.3) ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સ્વાપે પુરુષાન્તરવ્યવહારાવિચ્છેદાત્સ્વયં ચ સુપ્તપ્રબુદ્ધસ્ય પૂર્વપ્રબોધવ્યવહારાનુસંધાનસંભવાદવિરુદ્ધમ્ ।
મહાપ્રલયે તુ સર્વવ્યવહારોચ્છેદાજ્જન્માન્તરવ્યવહારવચ્ચ કલ્પાન્તરવ્યવહારસ્યાનુસંધાતુમશક્યત્વાદ્વૈષમ્યમિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સત્યપિ સર્વવ્યવહારોચ્છેદિનિ મહાપ્રલયે પરમેશ્વરાનુગ્રહાદીશ્વરાણાં હિરણ્યગર્ભાદીનાં કલ્પાન્તરવ્યવહારાનુસંધાનોપપત્તેઃ ।
યદ્યપિ પ્રાકૃતાઃ પ્રાણિનો ન જન્માન્તરવ્યવહારમનુસમદધાના દૃશ્યન્ત ઇતિ, તથાપિ ન પ્રાકૃતવદીશ્વરાણાં ભવિતવ્યમ્ ।
તથાહિ પ્રાણિત્વાવિશેષે ઽપિ મનુષ્યાદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિપ્રતિબન્ધઃ પરેણ પરેણ ભૂયાન્ભવન્દૃશ્યતે, તથા મનુષ્યાદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ હિરણ્યગર્ભપર્યન્તેષુ જ્ઞાનૈશ્વર્યાદ્યભિવ્યક્તિરપિ પરેણ પરેણ ભૂયસી ભવતીત્યેતચ્છ્રુતિસ્મૃતિવાદેષ્વસકૃદનુશ્રૂયમાણં ન શક્યં વદિતુમ્ ।
તતશ્ચાતીતકલ્પાનુષ્ઠિતપ્રકૃષ્ટજ્ઞાનકર્મણામીશ્વરાણાં હિરણ્યગર્ભાદીનાં વર્તમાનકલ્પાદૌ પ્રાદુર્ભવતાં પરમેશ્રાનુગૃહીતાનાં સુપ્તપ્રતિબુદ્ધત્વકલ્પાન્તરવ્યવહારાનુસંધાનોપપત્તિઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽયો બ્રહ્મણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ ।
તં હ દેવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં મુમુક્ષુર્વૈ શરણમહં પ્રપદ્યેઽ (શ્વે, 6.18) ઇતિ ।
સ્મરન્તિ ચ શૌનકાદયઃ ઽમધુચ્છન્દઃપ્રભૃતિભિરૃષિભિર્દર્શિતય્યો દૃષ્ટાઃઽ ઇતિ ।
પ્રતિવેદં ચૈવમેવ કાણ્ડર્ષ્યાદયઃ સ્મર્યન્તે ।
શ્રુતિરપ્યૃષિજ્ઞાનપૂર્વકમેવ મન્ત્રેણાનુષ્ઠાનં દર્શયતિ- ઽયો હવા અવિદિતાર્ષેયચ્છન્દોદૈવતબ્રાહ્મણેન મન્ત્રેણ યજયતિ વાધ્યાપયતિ વા સ્થાણું વચ્ર્છતિ ગર્તં વા પ્રતિપદ્યતેઽઽ (સર્વાનુ. પરિ.) ઇત્યુપક્રમ્ય તસ્માદેતાનિ મન્ત્રે મન્ત્રે વિદ્યાત્ઽ ઇતિ ।
પ્રાણિનાં ચ સુખપ્રાપ્તયે ધર્મો વિધીયતે ।
દુઃખપરિહારાય ચાધર્મઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
દૃષ્ટાનુશ્રવિકસુખદુઃખવિષયૌ ચ રાગદ્વેષૌ ભવતો ન વિલક્ષણવિષયાવિત્યતો ધર્માધર્મફલભૂતોત્તરા સૃષ્ટિર્નિષ્પદ્યમાના પૂર્વસૃષ્ટિસદૃશ્યેવ નિષ્પદ્યતે ।
સ્મૃતિશ્ચ ભવતિ- ઽતેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ તે પ્રપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ॥
હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતેઽ ॥
ઇતિ ।
પ્રલીયમાનમપિ ચેદં જગચ્છક્ત્યશેષમેવ પ્રલીયતે ।
શક્તિમૂલમેવ ચ પ્રભવતિ ।
ઇતરથાકસ્મિકત્વપ્રસંઙાત્ ।
નચાનેકાકારાઃ શક્તયઃ શક્યાઃ કલ્પયિતુમ્ ।
તતશ્ચ વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્યાપ્યુદ્ભવતાં ભૂરાદિલોકપ્રવાહાણાં, દેવતિર્યઙ્મનુષ્યલક્ષણાનાં ચ પ્રાણિનિકાયપ્રવાહાણાં, વર્ણાશ્રમધર્મફલવ્યવસ્થાનાં ચાનાદૌ સંસારે નિયતત્વમિન્દ્રિયવિષયસંબન્ધનિયતત્વવત્પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
નહીન્દ્રિયવિષયસંબન્ધાદેર્વ્યવહારસ્ય પ્રતિસર્ગમન્યથાત્વં ષષ્ઠેન્દ્રિયવિષયકલ્પં શક્યમુત્પ્રેક્ષિતુમ્ ।
અતશ્ચ સર્વકલ્પાનાં તુલ્યવ્યવહારત્વાત્કલ્પાન્તવ્યવહારાનુસંધાનક્ષમત્વાચ્ચેશ્વરાણાં સમાનનામરૂપા એવ પ્રતિસર્ગં વિશેષાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપિ મહાસર્ગમહાપ્રલયક્ષણાયાં જગતો ઽભ્યુપગમ્યમાનાયાં ન કશ્ચિચ્છબ્દપ્રામાણ્યાદિવિરોધઃ ।
સમાનનામરૂપતાં ચ શ્રુતિસ્મૃતી દર્શયતઃ - ઽસૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ ।
દિવં ચ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમથો સ્વઃઽ (ઋ.સં. 10. 190.3) ઇતિ ।
યથા પૂર્વસ્મિન્કલ્પે સૂર્યાચન્દ્રમઃપ્રભૃતિ જગત્કૢપ્તં તથાસ્મિન્નપિ કલ્પે પરમેશ્વરો ઽકલ્પયદિત્યર્થઃ ।
તથા ઽઅગ્નિર્વા અકામયત અન્નાદો દેવાનાંસ્યામિતિ ।
સ એતમગ્નયે કૃત્તિકાભ્યઃ પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિરવપત્ઽ (તૈ.બ્રા. 3.1.4.1) ઇતિ નક્ષત્રેષ્ટિવિધૌ યો ઽગ્નિર્નિરવપદ્યસ્મૈ વાગ્નયે નિરવપત્તયોઃ સમાનનામરૂપતાં દર્શયતીત્યેવઞ્જાતીયકા શ્રુતિરિહોદાહર્તવ્યા ।
સ્મૃતિરપિ- ઽઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ વેદેષુ દૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાત્યજઃ ॥
યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે ।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ॥
યથાભિમાનિનો ઽતીતાસ્તુલ્યસ્તે સાંપ્રતૈરિહ ।
દેવા દેવૈરતાતૈર્હિ રૂપૈર્નામભિરેવ ચ ॥
ઽ ઇત્યેવજાતીયકા દ્રષ્ટવ્યા

fન્: અભિધાતૃશબ્દેનાધ્યાપકાધ્યેતારાવુક્તૌ ।
તદાપિ મહાપ્રલયમહાસર્ગાઙ્ગીકારે ઽપીતિ યાવત્ ।
યદેપ્યુપક્રમાદથશબ્દઃ તદેત્યર્થઃ ।
પ્રાણઃ પરમાત્મા તત્ર જીવ એકીભવતિ એનં પ્રાણં સ જીવઃ તદૈતીતિ શેષઃ ।
તસ્માત્ પ્રાણાત્મનઃ, આયતનં ગોલકમ્ ।
ઇતિશબ્દો યદ્યપીત્યનેન સંબધ્યતે ।
ઽહિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતેઽત્યાદયઃ શ્રુતિવાદાઃ, ઽજ્ઞાનમપ્રતિમં યસ્યેઽત્યાદયઃ સ્મૃતિવાદાઃ ।
પ્રહિણોતિ ગમયતિ તસ્ય બુદ્ધૌ વેદનાવિર્ભાવયતિ ।
ઋગ્વેદો દશમણ્ડલાત્મકઃ મણ્ડલાનાં દશતયમાત્રાસ્તીતિ તત્ર ભવા ઋચો દાશતય્યઃ ।
અર્ષેય ઋષિયોગઃ, છન્દો ગાયત્ર્યાદિ, દૈવતગ્ન્યાદિ, બ્રાહ્મણં વિનિયોગઃ એતાન્યવિદિતાનિ યસ્મિન્મન્ત્રે, સ્થાણું સ્થાવરં, ગર્તં નરકમ્ ।
તેષાં પ્રાણિનાં મધ્યે ।
તાન્યેવ તજ્જાતીયાન્યેવ ।
ષષ્ઠેન્દ્રિયં મનઃ ઽમનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણીઽતિ સ્મૃતેઃ ।
નક્ષત્રબહુત્વાદ્બહુવચનમ્ કૃત્તિકાદેવાયાગ્નયે, અષ્ટસુ કપાલેષુ પચનીયં હવિર્નિરુપ્તવાન્ ।
દેવેષ્વિતિ વિષયસપ્તમી ।
શર્વર્યન્તે પ્રલયાન્તે ।
ઋતુર્લિઙ્ગાનિ નવપલ્લવાદીનિ ।
પર્યયે ઘટીયન્ત્રવદાવૃત્તૌ ।
ભાવાઃ પદાર્થાઃ ।
નનુ મહાપ્રલયે જાતેરપ્યસત્ત્વાચ્છબ્દાર્થસંબન્ધાનિત્યત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ- સમાનેતિ ।
સૂત્રનિરસ્યાં શઙ્કામાહ- અથાપીતિ ।
વ્યક્તિસંતત્યા જાતીનામવાન્તરપ્રલયે સત્ત્વાત્સંબન્ધસ્તિષ્ઠતિ, વ્યવહારાવિચ્છેદાજ્જ્ઞાયતે ચેતિ વેદસ્યાનપેક્ષત્વેન પ્રામાણ્યે ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ સ્યાત્ ।
નિર્લેપલયે તુ સંબન્ધનાશાત્ પુનઃ સૃષ્ટૌ કેનચિત્પુંસા સંકેતઃ કર્તવ્ય ઇતિ પુરુષબુદ્ધિસાપેક્ષત્વેન વેદસ્યાપ્રામાણ્યં, અધ્યાપકસ્યાશ્રયસ્ય નાશાદાશ્રિતસ્ય તસ્યાનિત્યત્વં ચ પ્રાપ્તમિત્યર્થઃ ।
મહાપ્રલયે ઽપિ નિર્લેપલયો ઽસિદ્ધઃ, સત્કાર્યવાદાત્ ।
તથાચ સંસ્કારાત્મના શબ્દાર્થતત્સંબન્ધાનાં સતામેવ પુનઃ સૃષ્ટાવભિવ્યક્તેર્નાનિત્યત્વમ્ ।
અભિવ્યક્તાનાં પૂર્વકલ્પીયનામરૂપસમાનત્વાન્ન સંકેતઃ કેનચિત્કાર્યઃ ।
વિષમસૃષ્ટૌ હિ સંકેતાપેક્ષા ન તુલ્યસૃષ્ટાવિતિ પરિહરતિ- તત્રેદમિત્યાદિના ।
નન્વાદ્યસૃષ્ટૌ સંકેતઃ કેનચિત્કાર્ય ઇત્યત આહ- તદાપીતિ ।
મહાસર્ગપ્રલયપ્રવૃત્તાવપીત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વનાદિસંસારે સંબન્ધસ્યાનાદિત્વં તથાપિ મહાપ્રલયવ્યવધાનાદસ્મરણે કથં વેદાર્થવ્યવહારઃ, તત્રાહ- અનાદૌ ચેતિ ।
ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ, શબ્દાર્થસંબન્ધસ્મરણાદેરિતિ શેષઃ ।
સ્વાપપ્રબોધયોર્લયસર્ગાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય શ્રુતિમાહ- સ્વાપેતિ ।
અથ તદા સુષુપ્તૌ પ્રાણે પરમાત્મનિ જીવ એકીભવતિ એનં પ્રાણં સ જીવઃ તદૈતીતિ શેષઃ ।
એતસ્માત્પ્રાત્મનઃ ।
આયતનં ગોલકમ્ ।
આનન્તર્યે પઞ્ચમી ઇત્યાદ્યા દ્રષ્ટવ્યા ।
સ્વપ્નવત્કલ્પિતસ્યાજ્ઞાતસત્ત્વાભાવાત્ દર્શનં સૃષ્ટિઃ અદર્શનં લય ઇતિ દૃષ્ટિસૃષ્ટિપક્ષઃ શ્રુત્યભિપ્રેત ઇતિ ભાવઃ ।
દૃષ્ટાન્તવૈષમ્યમાશઙ્ક્ય પરિહરતિ- સ્યાદિત્યાદિના ।
અવિરુદ્ધમનુસન્ધાનાદિકમિતિ શેષઃ ।
હિરણ્યગર્ભાદયઃ પૂર્વકલ્પાનુસંધાનશૂન્યઃ ।
સંસારિત્વાત્, અસ્માદાદિવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ- યદ્યપીતિ ।
ઇતિ યદ્યપિ તથાપિ ન પ્રાકૃતવદિતિ યોજના ।
જ્ઞાનાદેર્નિકર્ષવદુત્કર્ષો ઽપ્યઙ્ગીકાર્યઃ, બાધાભાવાદિતિ ન્યાયાનુગૃહીતશ્રુત્યાદિભિઃ સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાનં બાધ્યમિત્યાહ- યથા હીત્યાદિના ।
નનુ તથાપિ પૂર્વકલ્પેશ્વરાણાં મુક્તત્વાદસ્મિન્કલ્પે કો ઽનુસંધાતેત્યત આહ- તતશ્ચેતિ ।
જ્ઞાનાદ્યુત્કર્ષાદિત્યર્થઃ ।
મુક્તેભ્યો ઽન્યે ઽનુસંધાતાર ઇતિ ભાવઃ ।
પરમેશ્વરાનુગૃહીતાનાં જ્ઞાનાતિશયે પૂર્વોક્તશ્રુતિસ્મૃતિવાદાનાહ- તથા ચેતિ ।
પૂર્વં કલ્પાદૌ સૃજતિ તસ્મૈ બ્રહ્મણે પ્રહિણોતિ ગમયતિ તસ્ય બુદ્ધૌ વેદાનાવિર્ભાવયતિ યસ્તં દેવં સ્વાત્માકારં મહાવાક્યોત્થબુદ્ધૌ પ્રકાશમાનં શરણં પરમમભયસ્થાનં નિઃશ્રેયસરૂપમહં પ્રપદ્ય ઇત્યર્થઃ ।
ન કેવલમેકસ્યૈવ જ્ઞાનાતિશયઃ કિન્તુ બહૂનાં શાખાદ્રષ્ટૃણામિતિ વિશ્વાસાર્થમાહ- સ્મરન્તીતિ ।
ઋગ્વેદો દશમણ્ડલાવયવાસ્તત્ર ભવા ઋચો દાશતમ્યઃ ।
વેદાન્તરે ઽપિ કાણ્ડસૂક્તમન્ત્રાણાં દ્રષ્ટારો બૌધાયનાદિભિઃ સ્મૃતા ઇત્યાહ- પ્રતીતિ ।
કિઞ્ચ મન્ત્રાણામૃષ્યાદિજ્ઞાનાવશ્યકત્વજ્ઞાપિકા શ્રુતિર્મન્ત્રદૃગૃષીણાં જ્ઞાનાતિશયં દર્શયતીત્યાહ- શ્રુતિરપીતિ ।
આર્ષેય ઋષિયોગઃ, છન્દો ગાયત્ર્યાદિ, દૈવતમગ્ન્યાદિ, બ્રાહ્મણં વિનિયોગઃ, એતાન્યવિદિતાનિ યસ્મિન્મન્ત્રે તેનેત્યર્થઃ ।
સ્થાણું સ્થાવરં, ગર્તં નરકમ્ ।
તથાચ જ્ઞાનાધિકૈઃ કલ્પાન્તરિતં વેદં સ્મૃત્વા વ્યવહારસ્ય પ્રવર્તિતત્વાદ્વેદસ્યાનાદિત્વમનપેક્ષત્વં ચાવિરૂદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
અધુના સમાનનામરૂપત્વં પ્રપઞ્ચયતિ- પ્રાણિનાં ચેતિ ।
તતઃ કિં, તત્રાહ-દૃષ્ટેતિ ।
ઐહિકામુષ્મિકવિષયસુખરાગકૃતર્મસ્ય ફલં પશ્વાદિકં દૃષ્ટપશ્વાદિસદૃશ્યમિતિ યુક્તં, વિસદૃશે કામાભાવેન હેત્વભાવાત્ ।
તથા દૃષ્ટદુઃખદ્વેષકૃતાધર્મફલં દૃષ્ટસદૃશદુઃખમેવ ન સુખં, કૃતહાન્યાદિદોષાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
તર્કિતેર્ઽથે માનમાહ- સ્મૃતિશ્ચેતિ ।
ઉત્તરસૃષ્ટિઃ પૂર્વસૃષ્ટિસજાતીયા, કર્મફલત્વાત્, પૂર્વસૃષ્ટિવદિત્યનુમાનં ચશબ્દાર્થઃ ।
તેષાં પ્રાણિનાં મધ્યે તાન્યેવ તજ્જાતીયાન્યેવ ।
તાનિ દર્શયન્ તત્પ્રાપ્તૌ હેતુમાહ- હિંસ્રેતિ ।
કર્મણિ વિહિતનિષિદ્ધત્વાકારેણાપૂર્વં, ક્રિયાત્વેન સંસ્કારં ચ જનયન્તિ ।
તત્રાપૂર્વાત્ફલં ભુઙ્ક્તે, સંસ્કારભાવિતત્વાત્પુનસ્તજ્જાતીયાનિ કરોતીત્યર્થઃ ।
સંસ્કારે લિઙ્ગમાહ- તસ્માદિતિ ।
સંસ્કારવશાદેવ પુણ્યં પાપં વા રોચતે ।
અતો ઽભિરુચિલિઙ્ગાત્પુણ્યાપુણ્યસંસ્કારો ઽનુમેયઃ ।
સ એવ સ્વભાવઃ પ્રકૃતિર્વાસનેતિ ચ ગીયતે ।
એવં કર્મણાં સૃષ્ટિસાદૃશ્યમુક્ત્વા સ્વોપાદાને લીનકાર્યસંસ્કારરૂપશક્તિબલાદપિ સાદૃશ્યમાહ- પ્રલીયમાનમિતિ ।
ઇતરથા નિઃસંસ્કારપ્રલયે જગદ્વૈચિત્ર્યસ્યાકસ્મિકત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ।
નનુ જગદ્વૈચિત્ર્યકારિણ્યો ઽન્યાઃ શક્તયઃ કલ્પ્યન્તાં, તત્રાહ- નચેતિ ।
અવિદ્યાયાં લીનકાર્યાત્મકસંસ્કારાદન્યાઃ શક્તયો ન કલ્પ્યાઃ મનાભાવાદ્રૌરવાચ્ચ ।
સ્વોપાદાને લીનકાર્યરૂપા શક્તિસ્તુ ઽમહાન્ ન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતિઽ ઽશ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્યઽઇતિશ્રુતિસિદ્ધા, અતો ઽવિદ્યાતત્કાર્યાદન્યાઃ શક્તયો ન સન્તિ આત્માવિદ્યૈવ તચ્છક્તિરિતિ સિદ્ધાન્ત ઇત્યર્થઃ ।
નિમિત્તેષ્વપ્યુપાદનસ્થં કાર્યમેવાવિદ્યાઘટનયા શક્તિરન્યા વેત્યનાગ્રહઃ ।
ઉપાદાને કાર્યસંસ્કારસિદ્ધેઃ ફલમાહ તતશ્ચેતિ ।
યથા સુપ્તોત્થિતસ્ય પૂર્વચક્ષુર્જાતીયમેવ ચક્ષુર્જાયતે તચ્ચ પૂર્વરૂપજાતીયમેવ રૂપં ગૃહ્ણાતિ ન રસાદિકં, એવં ભોગ્ય લોકા ભોગાશ્રયાઃ પ્રાણિનિકાયા ભોગહેતુકર્માણિ સંસ્કારબલાત્પૂર્વલોકાદિતુલ્યાન્યેવેતિ નિયમ ઇત્યર્થઃ ।
નિકાયાઃ સમૂહાઃ ।
દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિમાશઙ્ક્યમાહ- ન હીતિ ।
યથા ષષ્ઠેન્દ્રિયસ્ય મનસો ઽસાધારણવિષયો નાસ્તિ, સુકાદેઃ સાક્ષિવેદ્યત્વાત્, તથા વ્યવહારાન્યથાત્વમસદિત્યર્થઃ ।
ષષ્ઠમિન્દ્રિયં તદ્વિષયશ્ચાસન્નિતિ વાર્થઃ ।
ઉક્તાર્થં સંક્ષિપતિ- અતશ્ચેતિ ।
વ્યવહારસામ્યાત્સંભવાચ્ચ વ્યવહ્રિયમાણા વ્યક્તયઃ સમાના એવેત્યર્થઃ ।
સૂત્રે યોજયતિ- સમાનેત્યાદિના ।

ભાવિદૃષ્ટ્યા યજમાનો ઽગ્નિઃ અન્નાદો ઽરગ્નિરહં સ્યામિતિ કામયિત્વા કૃત્તિકાનક્ષત્રાભિમાનિદેવાયાગ્નયે અષ્ટસુ કપાલેષુ પચનીયં હવિર્નિરુપ્તવાનિત્યર્થઃ ।
નક્ષત્રવ્યક્તિવહુત્વાદ્બહુવચનમ્ ।
ઝ્ર્નનુ યજમાનો ઽગ્નિર્ભાવી ઉદ્દેશ્યાગ્નિના સમાનનામરૂપઃ કલ્પાન્તરે ભવતિ ।
એવં ઽરુદ્રો વા અકામયતઽઽવિષ્ણુર્વા અકામયતઽઇત્યત્રાપિ તથા વક્તવ્યં, તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યગ્નેરિવ વિષ્ણુરુદ્રયોરધિકારિપુરુષત્વં, તયોર્જગત્કારણત્વશ્રવણાત્ ।
ઽએક એવ રુદ્રો નઽઇતિ ।
ઽએકો વિષ્ણુઃઽઇત્યાદિ શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધાદિતિટસ્મૃતૌ વેદેષ્વિતિ વિષયસપ્તમી ।
શર્વર્યન્તે પ્રલયાન્તે ।
ઋતૂનાં વસન્તાદીનાં લિઙ્ગાનિ નવપલ્લવાદિનિ ।
પર્યયે ઘટીયન્ત્રવદાવૃત્તૌ ।
ભાવાઃ પદાર્થાઃ તુલ્યા ઇતિ શેષઃ ।
તસ્માજ્જન્મનાશવદ્વિગ્રહાઙ્ગીકારે ઽપિ કર્મણિ શબ્દે ચ વિરોધાભાવાદ્દેવાનામસ્તિ વિદ્યાધિકાર ઇતિ સ્થિતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.30
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.31
મધ્વાદિષ્વ્ અસંભવાદ્ અનધિકારં જૈમિનિઃ । બ્બ્સ્_1,3.31 ।
ઇહ દેવાદીનામપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામસ્ત્યધિકાર ઇતિ યત્પ્રતિજ્ઞાતં તત્પર્યાવર્ત્યતે ।
દેવાદીનામનધિકારં જૈમિનિરાચાર્યો મન્યન્તે ।
કસ્માત્ ।
મધ્વાદિષ્વસંભવાત્ ।
બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારાભ્યુપગમે હિ વિદ્યાત્વાવિશેષાન્મધ્વાદિવિદ્યાસ્વપ્યધિકારો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
નચૈવં સંભવતિ ।
કથમ્ ।
ઽઅસૌ વા આદિત્યો દેવમધુઽ (છા. 3.1.1) ઇત્યત્ર મનુષ્યા આદિત્યં મધ્વધ્યાસેનોપસીરન્ ।
દેવાદિષુ હ્યુપાસકેષ્યભ્યુપગમ્યમાનેષ્વાદિત્યઃ કમન્યમાદિત્યમુપાસીત ।
પુનશ્ચાદિત્યવ્યપાશ્રયાણિ પઞ્ચ રોહિતાદીન્યમૃતાન્યુપક્રમ્ય વસવો રુદ્રા આદિત્યા મરુતઃ સાધ્યાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ ક્રમેણ તત્તતમૃતમુપજીવન્તીત્યુપદિશ્ય ઽસ ય એતદેવમમૃતં વેદ વસૂનામેવૈકો ભૂત્વાગ્નિનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિઽ ઇત્યાદિના વસ્વાદ્યુપજીવ્યાન્યમૃતાનિ વિજાનતાં વસ્વાદિમહિમપ્રાપ્તિં દર્શયતિ ।
વસ્વાદયસ્તુ કાનન્યાન્વસ્વાદીનમૃતોપજીવિનો વિજાનીયુઃ ।
કં વાન્યં વસ્વાદિમહિમાનં પ્રેપ્સેયુઃ ।
ઽતથા અગ્નિઃ પાદો વાયુઃ પાદ આદિત્યઃ પાદો દિશઃ પાદઃઽ (છા. 3.18.2), ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽઽ (છા. 4.3.1) ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ (છા. 3.11.1) ઇત્યાદિષુ દેવતાત્મોપાસનેષુ ન તેષામેવ દેવતાત્માનમધિકારઃ સંભવતિ ।
તથા ઽઇમાવેવ ગોતમભરદ્વાજા વયમેવ ગોતમો ઽયં ભરદ્વાજઃઽ (બૃ. 2.2.4) ઇત્યાદિષ્વિપ્યૃષિસંબન્ધેષૂપાસનેષુ ન તેષામેવર્ષીણામધિકારઃ સંભવતિ

fન્: પઞ્ચેતિ ચતુર્વેદોકર્માણિ પ્રણવશ્ચતિ પઞ્ચ કુસુમાનિ તેભ્યઃ સોમાજ્યાદિદ્રવ્યાણિ હુતાનિ રોહિતાદીનિ લોહિતં, શુક્લં, કૃષ્ણં, પરં કૃષ્ણં, મધ્યે ક્ષોભત ઇવ, ઇત્યુક્તાનિ પઞ્ચ રોહિતાદીન્યમૃતાનિ તત્તન્મન્ત્રભાગૈઃ પ્રાગાદ્યૂર્ધ્વાન્તપઞ્ચદિગવસ્થિતાભિરાદિત્યરશ્મિનાડીભિર્મધ્વષૂપસ્થિતચ્છિદ્રરૂપાભિરાદિત્યમણ્ડલમાનીતાનિ યશસ્તેજૈન્દ્રિયવીર્યાન્નાત્મના પરિણતાનિ પઞ્ચદિક્ષુ સ્થિતૈર્વસ્વાદિભિરુપજીવ્યાનીતિ ધ્યાયન્તો વસ્વાદિપ્રાપ્તિરુક્તેત્યર્થઃ ।
આક્ષિપતિ- મધ્વાદિષ્વિતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યા દેવાદીન્નાધિકરોતિ, વિદ્યાત્વાત્, મધ્વાદિવિદ્યાવદિત્યર્થઃ ॥
દૃષ્ટાન્તં વિવૃણોતિ- કથમિત્યાદિના ।
દ્યુલોકાખ્યવંશદણ્ડે અન્તરિક્ષરૂપે મધ્વપૂપે સ્થિત આદિત્યો દેવાનાં મોદનાન્મધ્વિવ મધ્વિત્યારોપ્ય ધ્યાનં કાર્યમ્ ।
તત્રાદિત્યસ્યાધિકારો ન યુક્તઃ, ધ્યાતૃધ્યેયભેદાભાવાદિત્યાહ- દેવાદિષ્વિતિ ।
અસ્તુ વસ્વાદીનાં તત્રાધિકાર ઇત્યાશઙ્ક્ય તેષામપિ તત્ર ધ્યેયત્વાત્પ્રાપ્યત્વાચ્ચ ન ધ્યાતૃત્વમિત્યાહ- પુનશ્ચેતિ ।
ચતુર્વેદોક્તકર્માણિ પ્રણવશ્ચેતિ પઞ્ચ કુસુમાનિ, તેભ્યઃ સોમાજ્યાદિદ્રવ્યાણિ હુતાનિ લોહિતશુક્લકૃષ્ણપરઃ કૃષ્ણગોપ્યાખ્યાનિ પઞ્ચામૃતાનિ તત્તન્મન્ત્રભાગૈઃ પ્રાગાદ્યૂર્ધ્વાન્તરપઞ્ચાદિગવસ્થિતાભિરાદિત્યરશ્મિનાડીભિર્મધ્વપૂપસ્થિતચ્છિદ્રરૂપાભિરાદિત્યમણ્ડલમાનીતાનિ યશસ્તેજૈન્દ્રિયવીર્યાન્નાત્મના પરિણતાનિ પઞ્ચદિક્ષુ સ્થિતૈર્વસ્વાદિભિરૂપજીવ્યાનીતિ ધ્યાયતો વસ્વાદિપ્રાપ્તિરુક્તેત્યર્થઃ ।
સૂત્રસ્થાદિપદાર્થમાહ- તથાગ્નિરિતિ ।
આકાશબ્રહ્મણશ્ચત્વારઃ પાદાઃ, દ્વૌ કર્ણૌ, દ્વે નેત્રે, દ્વે નાસિકે, એકા વાગિતિ સપ્તસ્વિન્દ્રિયેષુ શિરશ્ચમસતીરસ્થેષુ સપ્તર્ષિધ્યાનં કાર્યમિત્યાહ- તથેમાવેવેતિ ।
અથ દક્ષિણઃ કર્ણઃ ગૌતમઃ, વામો ભારદ્વાજઃ, એવં દક્ષિણનેત્રનાસિકે વિશ્વામિત્રવસિષ્ઠૌ, વામે જમદગ્નિકશ્યપૌ, વાગત્રિરિત્યર્થઃ ।
અત્ર ઋષીણાં ધ્યેયત્વાન્નાધિકારઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.31
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.32
કુતશ્ચ દેવાદીનામધિકારઃ -
જ્યોતિષિ ભાવાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.32 ।
યદિદં જ્યોતિર્મણ્ડલં દ્યુસ્થાનમહોરાત્રાભ્યાં બમ્ભ્રમજ્જગદવભાસયતિ તસ્મિન્નાદિત્યાદયો દેવતાવચનાઃ શબ્દાઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
લોકપ્રસિદ્ધર્વાક્યશેષપ્રસિદ્ધેશ્ચ ।
નચ જ્યોતિર્મણ્ડલસ્ય હૃદયાદિના વિગ્રહેષુ ચેતનયાર્થિત્વાદિના વા યોગો ઽવગન્તું શક્યતે મૃતાદિવદચેતનત્વાવગમાત્ ।
એતેનાગ્ન્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણલોકેભ્યો દેવાદાનાં વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમાદયમદોષ ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહિ તાવલ્લોકો નામ કિઞ્ચિત્સ્વતન્ત્રં પ્રમાણમસ્તિ ।
પ્રત્યક્ષાદિભ્ય એવ હ્યવિચારિતવિશેષેભ્યઃ પ્રમાણેભ્યઃ પ્રસિદ્ધ્યનર્થો લોકાત્પ્રસિધ્યતીત્યુચ્યતે ।
નચાત્ર પ્રત્યક્ષાદીનામન્યતમં પ્રમાણમસ્તિ ।
ઇતિહાસપુરાણમપિ પૌરુષેયત્વાત્પ્રમાણાન્તરમૂલમાકાઙ્ક્ષતિ ।
અર્થવાદા અપિ વિધિનૈકવાક્યત્વાત્સ્તુત્યર્થાઃ સન્તો ન પાર્થગર્થ્યેન દેવાદીનાં વિગ્રહાદિસદ્ભાવે કારણભાવં પ્રતિપદ્યન્તે ।
મન્ત્રા અપિ શ્રુત્યાદિવિનિયુક્તાઃ પ્રયોગસમવાયિનો ઽભિધાનાર્થા ન કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રમાણમિત્યાચક્ષતે ।
તસ્માદભાવો દેવાદીનામધિકારસ્ય

fન્: ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇત્યાદયોર્ઽથવાદાઃ, ઽઇષ્ટાન્ભોગાન્હિ વો દેવાઽ ઇત્યાદીતિહાસપુરાણાનિ, લોકે ઽપિ યમં દણ્ડહસ્તં, ઇન્દ્રં વજ્રહસ્તં, લિખન્તીતિ વિગ્રહાદિપઞ્ચકસદ્ભાવાદનધિકારદોષો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઽવિગ્રહો હવિષાં ભોગ ઐશ્વર્યં ચ પ્રસન્નતા ।
ફલપ્રદાનમિત્યેતત્પઞ્ચકમ્ વિગ્રહાદિકમ્ઽ ઇતિ ।
કિઞ્ચ વિગ્રહાભાવાદ્દેવાદીનાં ન ક્વાપ્યધિકાર ઇત્યાહ- જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચેતિ ।
આદિત્યઃ સૂર્યશ્ચન્દ્રઃ શુક્રો ઽઙ્ગારક ઇત્યાદિશબ્દાનાં જ્યોતિઃપિણ્ડેષુ પ્રયોગસ્ય ભાવાત્સત્ત્વાન્ન વિગ્રહવાન્દેવઃ કશ્ચિદસ્તીત્યર્થઃ ।
ઽઆદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતાઽઇતિ મધુવિદ્યાવાક્યશેષે જ્યોતિષ્યેવાદિત્યશબ્દઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
તર્હિ જ્યોતિઃપિણ્ડાનામેવાધિકારો ઽસ્તુ, તત્રાહ- ન ચેતિ ।
અગ્ન્યાદીનામધિકારમાશઙ્ક્યાહ- એતેનેતિ ।
અગ્નિર્વાયુર્ભૂમિરિત્યાદિશબ્દાનામચેતનવાચિત્વેનેત્યર્થઃ ।
સિદ્ધાન્તી શઙ્કતે- સ્યાદેતદિત્યાદિના ।
ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ ।
ઽસો ઽરોદીત્ઽઇત્યાદયોર્ઽથવાદાઃ ।
ઽઇષ્ટાન્ભોગાન્હિ વો દેવા દાસ્યન્તે યજ્ઞભાવિતાઃ ।
ઽ ઽતે તૃપ્તાસ્તર્પયન્ત્યેનં સર્વકામફલૈઃ શુભૈઃ ।
ઽઇત્યાદીતિહાસપુરાણાનિ ।
લોકે ઽપિ યમં દણ્ડહસ્તં લિખન્તિ, ઇન્દ્રં વજ્રહસ્તમિતિ વિગ્રહાદિપઞ્ચકસદ્ભાવાધનધિકારદોષો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
વિગ્રહો હવિષાં ભોગ ઐશ્વર્યં ચ પ્રસન્નતા ।
ફલપ્રદાનમિત્યેતત્પઞ્ચકં વિગ્રહાદિકમ્ ॥
ઽમાનાભાવાદેતન્નાસ્તીતિ દૂષયતિ- નેત્યાદિના ।
ન ચાત્રેતિ ।
વિગ્રહાદાવિત્યર્થઃ ।
આર્થવાદા મન્ત્રા વા મૂલમિત્યાશઙ્ક્યાહ- અર્થવાદા ઇત્યાદિના ।
વ્રીહ્યાદિવદ્પ્રયોગવિધિગૃહીતા મન્ત્રાઃ પ્રયોગસંબન્દ્ધાભિધાનાર્થા નાજ્ઞાતવિગ્રહાદિપરા ઇતિ મીમાંસકા આચક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
તસ્માત્ વિગ્રહાભાવાદિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.32
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.33
ભાવં તુ બાદરાયણો ઽસ્તિ હિ । બ્બ્સ્_1,3.33 ।
તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
બાદરાયણસ્ત્વાચાર્યો ભાવમધિકારસ્ય દેવાદીનામપિ મન્યન્તે ।
યદ્યપિ મધ્વાદિવિદ્યાસુ દેવતાદિવ્યામિશ્રાસ્વાસંભવો ઽધિકારસ્ય તથાપ્યસ્તિ હિ શુદ્ધાયાં બ્રહ્મવિદ્યાયાં સંભવઃ ।
અર્થિત્વસામર્થ્યપ્રતિષેધાદ્યપેક્ષત્વાદધિકારસ્ય ।
નચ ક્વચિદસંભવ ઇત્યેતાવતા યત્ર સંભવસ્તત્રાપ્યધિકારો ઽપોદ્યેત ।
મનુષ્યાણામપિ ન સર્વેષાં બ્રાહ્મણાદીનાં સર્વેષુ રાજસૂયાદિષ્વધિકારઃ સંભવતિ ।
તત્ર યો ન્યાયઃ સો ઽત્રાપિ ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યાં ચ પ્રકૃત્ય ભવતિ દર્શનં શ્રૌતં દેવાદ્યધિકારસ્ય સૂચકમ્- ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ।
ઽતે હોચુર્હન્ત તમાત્માનમન્વિચ્છામો યમાત્માનમન્વિષ્ય સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્ઽ ઇતિ ।
ઽઇન્દ્રો હ વૈ દેવાનામભિપ્રવ્રાજ વિરોચનઽસુરાણામ્ઽ (છા. 8.7.2) ઇત્યાદિ ચ ।
સમાર્તમપિ ગન્ધર્વયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદાદિ ।
યદપ્યુક્તં જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ જ્યોતિરાદિવિષયા અપિ આદિત્યાદયો દેવતાવચનાઃ શબ્દાશ્ચેતનાવન્તમૈશ્વર્યાદ્યુપેતં તં તં દેવતાત્માનં સમર્પયન્તિ, મન્ત્રાર્થવાદાદિષુ તથા વ્યવહારાત્ ।
અસ્તિ હ્યૈશ્વર્યયોગાદ્દેવતાનાં જ્યોતિરાદ્યાત્મભિશ્ચાવસ્થાતું યથેષ્ટં ચ તં તં વિગ્રહં ગ્રહીતું સામર્થ્યમ્ ।
તથાહિ શ્રૂયતે સુબ્રહ્મણ્યાર્થવાદે- મેધાતિથેર્મેષેતિ ।
ઽમેધાતિથિં હ કાણ્વાયનમિન્દ્રો મેષો ભૂત્વા જહારઽ (ષડ્વિંશ. બ્રા. 1.1) ઇતિ ।
સ્મર્યતે ચ- ઽઆદિત્યઃ પુરુષો ભૂત્વા કુન્તીમુપજગામ હઽ ઇતિ ।
મૃદાદિષ્વપિ ચેતના અધિષ્ઠિતારો ઽભ્યુપગમ્યન્તે- મૃદબ્રવીદાપોબ્રુવન્નિત્યાદિદર્શનાત્ ।
જ્યોતિરાદેસ્તુ ભૂતધાતોરાદિત્યાદિષ્વચેતનત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
ચેતનાસ્ત્વધિષ્ઠિતારો દેવતાત્મનો મન્ત્રાર્થવાદાદિવ્યવહારાદિત્યુક્તમ્ ।
યદપ્યુક્તં મન્ત્રાર્થવાદયોરન્યાયાર્થત્વાન્ન દેવતાવિગ્રહાદિપ્રકાશનસામર્થ્યમિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - પ્રત્યયાપ્રત્યયૌ હિ સદ્ભાવાસદ્ભાવયોઃ કારણં, નાન્યર્થત્વમનન્યાર્થત્વં વા ।
તથાહ્યન્યાર્થમપિ પ્રસ્થિતઃ પથિ પતિતં તૃણપર્ણાદ્યસ્તીત્યેવ પ્રતિપદ્યતે ।
અત્રાહ- વિષમ ઉપન્યાસઃ ।
તત્ર હિ તૃણપર્ણાદિવિષયં પ્રત્યક્ષં પ્રવૃત્તમસ્તિ યેન તદસ્તિત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
અત્ર પુનર્વિધ્યુદ્દેશૈકવાક્યભાવેન સ્તુત્યર્થેર્ઽથવાદેન પાર્થગર્થ્યેન વૃત્તાન્તવિષયા પ્રવૃત્તિઃ શક્યાધ્યવસાતુમ્ ।
નહિ ઽન સુરાં પિબેત્ઽ ઇતિ નઞ્વતિ વાક્યે પદત્રયસંબન્ધાત્સુરાપાનપ્રતિષેધ એવૈકોર્ઽથો ઽવગમ્યતે ।
ન પુનઃ સુરાં પિબેદિતિ પદદ્વયસંબન્ધાત્સુરાપાનવિધિરપીતિ ।
અત્રોચ્યતે- વિષમ ઉપન્યાસઃ ।
યુક્તં યત્સુરાપાનપ્રતિષેધે પદાન્વયસ્યૈકત્વાદવાન્તરવાક્યાર્થસ્યાગ્રહણમ્ ।
વિધ્યુદ્દેશાર્થવાદયોસ્ત્વર્થવાદસ્થાનિ પદાનિ પૃથગન્વયવૃત્તાન્તવિષયં પ્રતિપદ્યાનન્તરં કૈમર્થ્યવશેન કામં વિધેઃ સ્તાવકત્વં પ્રતિપદ્યન્તે ।
યથાહિ- ઽવાયવ્યં શ્વેતમાલભેત ભૂતિકામઃઽ ઇત્યત્ર વિધ્યુદ્દેશવર્તિનાં વાયવ્યાદિપદાનાં વિધિના સંબન્ધઃ, નૈવં ઽવાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમેવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતિઽ ઇત્યેષામર્થવાદગતાનાં પદાનામ્ ।
નહિ ભવતિ વાયુર્વા આલભેતેતિ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વા આલભેતેત્યાદિ ।
વાયુસ્વભાવસંકીર્તનેન ત્વવાન્તરમન્વયં પ્રતિપદ્યૈવં વિશિષ્ટદૈવત્યમિદં કર્મેતિ વિધિં સ્તુવન્તિ ।
તદ્યત્ર સો ઽવાન્તરવાક્યાર્થઃ પ્રમાણાન્તરગોચરો ભવતિ તત્ર તદનુવાદેનર્થવાદઃ પ્રવર્તતે ।
યત્ર પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધસ્તત્ર ગુણવાદેન ।
યત્ર તુ તદુભયં નાસ્તિ તત્ર કિં પ્રમાણાન્તરાભાવાદ્ગુણવાદઃ સ્યાદાહોસ્વિત્પ્રમાણાન્તરાવિરોધાદ્વિદ્યમાનવાદ ઇતિ પ્રતીતિશરણૈર્વિદ્યમાનવાદ આશ્રયણીયો ન ગુણવાદઃ ।
એતેન મન્ત્રો વ્યાખ્યાતઃ ।
અપિચ વિધિભિરેવેન્દ્રાદિદૈવત્યાનિ હવીંષિ ચોદયદ્ભિરપેક્ષિતમિન્દ્રાદીનાં સ્વરૂપમ્ ।
નહિ સ્વરૂપરહિતા ઇન્દ્રાદયશ્ચેતસ્યારોપયિતું શક્યન્તે ।
નચ ચેતસ્યનારૂઢાયૈ તસ્યૈ તસ્યૈ દેવતાયૈ હવિઃ પ્રદાતું શક્યતે ।
શ્રાવયતિ ચ- ઽયસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં ધ્યાયેદ્વષટ્કરિષ્યન્ઽ (ઐ.બ્રા. 3.8.1) ઇતિ ।
નચ શબ્દમાત્રમર્થસ્વરૂપં સંભવતિ, શબ્દાર્થયોર્ભેદાત્ ।
તત્ર યાદૃશં મન્ત્રાર્થવાદયોરિન્દ્રાદીનાં સ્વરૂપમવગતં ન તત્તાદૃશં શબ્દપ્રમાણકેન પ્રત્યાખ્યતું યુક્તમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણમપિ વ્યાખ્યાતેન માર્ગેણ સંભવન્મન્ત્રાર્થવાદમૂલત્વાત્પ્રભવતિ દેવતાવિગ્રહાદિ સાધયિતિમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિમૂલમપિ સંભવતિ ।
ભવતિ હ્યસ્માકમપ્રત્યક્ષમપિ ચિરન્તનાનાં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથાચ વ્યાસાદયો દેવાદિભિઃ પ્રત્યક્ષં વ્યવહરન્તીતિ સ્મર્યતે ।
યસ્તુ બ્રૂયાદિદાનીન્તનાનામિવ પૂર્વેષામપિ નાસ્તિ દેવાદિભિર્વ્યવહર્તું સામર્થ્યમિતિ સ જગદ્વૈચિત્ર્યં પ્રતિષેધેત્ ।
ઇદાનીમિવ ચ નાન્યદપિ સાર્વભૌમઃ ક્ષત્રિયો ઽસ્તીતિ બ્રૂયાત્ ।
તતશ્ચ રાજસૂયાદિચોદનોપરુન્ધ્યાત્ ।
ઇદાનીમિવ ચ કાલાન્તરે ઽપ્યવ્યવસ્થિતપ્રાયાન્વર્ણાશ્રમધર્માન્પ્રતિજાનીત ।
તતશ્ચ વ્યવસ્થાવિધાયિ શાસ્ત્રમનર્થકં સ્યાત્ ।
તસ્માદ્ધર્મોત્કર્ષવશાચ્ચિરન્તના દેવાદિભિઃ પ્રત્યક્ષં વ્યવજહ્નુરિતિ શ્લિષ્યતે ।
અપિચ સ્મરન્તિ- ઽસ્વાધ્યાયાદિષ્ટદેવતાસંપ્રયોગઃઽ (યો.સૂ. 2.44) ઇત્યાદિ ।
યોગો ઽપ્યણિમાદ્યૈશ્વર્યર્પ્રાપ્તિફલઃ સ્મર્યમાણો ન શક્યતે સાહસમાત્રેણ પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ યોગમાહાત્મ્યં પ્રખ્યાપયતિ- ઽપૃથિવ્યપ્તેજો ઽનિલખે સમુત્થિતે પઞ્ચાત્મકે યોગગુણે પ્રવૃત્તે ।
ન તસ્ય રોગો ન જરા ન મૃત્યુઃ પ્રાપ્તસ્ય યોગાગ્નિમયં શરીરમ્ઽઽ (શ્વં. 2.12) ઇતિ ।
ઋષીણામપિ મન્ત્રબ્રાહ્મણદર્શિનાં સામર્થ્યં નાસ્મદીયેન સામર્થ્યેનોપમાતું યુક્તમ્ ।
તસ્માત્સમૂલમિતિહાસપુરાણમ્ ।
લોકપ્રસિદ્ધિરપિ ન સતિ સંભવે નિરાલમ્બનાધ્યવસાતું યુક્તા ।
તસ્માદુપપન્નો મન્ત્રાદિભ્યો દેવાદીનાં વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમઃ ।
તતશ્ચાર્થિત્વાદિસંભવાદુપપન્નો દેવાદીનામપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ ।
ક્રમમુક્તિદર્શનાન્યપ્યેવમેવોપપદ્યન્તે

fન્: યતઃ સર્વેષાં સર્વત્રાધિકારો ન સંભવતિ તતો ન ચાપોદ્યેતેત્યન્વયઃ ।
તદ્બ્રહ્મ યો દેવાનાં મધ્યે પ્રત્યક્ત્વેનાબુધ્યત ।
આદિગ્રહણેનેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રાણિ ગૃહ્યન્તે ।
વિધ્યુદ્દેશો વિધિવાક્યં તદેકવાક્યતયા ।
વૃત્તાન્તો ભૂતાર્થઃ ।
શ્લિષ્યતે યુજ્યતે ।
મન્ત્રજપાદ્દેવતાસાંનિધ્યં તત્સંભાષણં ચેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
સૂત્રાભ્યાં પ્રાપ્તં પૂર્વપક્ષં નિરસ્યતિ- તુશબ્દ ઇત્યાદિના ।
બ્રહ્મવિદ્યા દેવાદીન્નાધિકરોતિ, વિદ્યાત્વાત્, મધ્વાદિવિદ્યાવદિતિ ઉક્તહેતુરપ્રયોજક ઇત્યાહ- યદ્યપીતિ ।
દર્શાદિકં, ન બ્રાહ્મણમધિકરોતિ, કર્મત્વાત્, રાજસૂયાદિવદિતિ આભાસસામ્યં વિદ્યાત્વહેતોરાહ- નચેતિ ।
યત્ર યસ્યાધિકારઃ સંભવતિ સ તત્રાધિકારીતિ ન્યાયસ્તુલ્ય ઇત્યર્થઃ ।
યતઃ સર્વેષાં સર્વત્રાધિકારો ન સંભવતિ તતો ન ચાપોદ્યેતત્યન્વયઃ ।
તદ્બ્રહ્મ યો યો દેવાદીનાં મધ્યે પ્રત્યક્ત્વેનાબુધ્યત સ તદ્બ્રહ્માભવદિત્યર્થઃ ।
તે હ દેવા ઊચુરન્યોન્યં, તત ઇન્દ્રવિરોચનૌ સુરાસુરરાજૌ પ્રજાપતિં બ્રહ્મવિદ્યાપ્રદં જગ્મતુરિતિ ચ લિઙ્ગમસ્તીત્યર્થઃ ।
કિમત્ર બ્રહ્મામૃતમિતિ ગન્ધર્વપ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ તમિતિ મોક્ષધર્મેષુ શ્રુતં દેવાદીનામધિકારલિઙ્ગમિત્યાહ- સ્માર્તમિતિ ।
યથા બાલાનાં ગોલકેષુ ચક્ષુરાદિપદપ્રયોગે ઽપિ શાસ્ત્રજ્ઞૈર્ગોલકાતિરિક્તેન્દ્રિયાણિ સ્વીક્રિયન્તે, યથા જ્યોતિરાદૌ સૂર્યાદિશબ્દપ્રયોગે ઽપિ વિગ્રહવદ્દેવતા સ્વીકાર્યા ઇત્યાહ- જ્યોતિરાદીતિ ।
તથા ચેતનત્વેન વ્યવહારાદિત્યર્થઃ ।
એકસ્ય જડચેતનોભયરૂપત્વં કથં, તત્રાહ- અસ્તિહીતિ ।
તથાહિ વિગ્રહવત્તયા દેવવ્યવહારઃશ્રૂયતે ।
સુબ્રહ્મણ્ય ઉદ્ગાતૃગણસ્થ ઋત્વિક્ તત્સંબન્ધી યોર્ઽથવાદઃ ઽઇન્દ્ર, અગચ્છઽઇત્યાદિઃ ।
તત્ર મેધાતિથેર્મેષ, ઇતીન્દ્રસંબોધનં શ્રુતં, તદ્વ્યાચષ્ટે- મેવેતિ ।
મુનિં મેષો ભૂત્વા જહારેતિ જ્ઞાપનાર્થં મેષ, ઇતીન્દ્રસંબોધનમિત્યર્થઃ ।
યદુક્તમાદિત્યાદયો મૃદાદિવદચેતના એવેતિ, તન્ન, સર્વત્ર જડજડાંશદ્વયસત્ત્વાદિત્યાહ- મૃદિતિ ।
આદિત્યાદૌ કો જડભાગઃ કશ્ચેતનાંશ ઇતિ, તત્રાહ- જ્યોતિરાદેસ્ત્વિતિ ।
મન્ત્રાદિકં પદશક્ત્યા ભાસમાનવિગ્રહાદૌ સ્વાર્થે ન પ્રમાણં, અન્યપરત્વાત્, વિષં ભુઙ્ક્ષ્વેતિ વાક્યવદિત્યાહ- યદપીતિ ।
અન્યપરાદપિ વાક્યાદ્બાધાભાવે સ્વાર્થો ગ્રાહ્ય ઇત્યાહ- અત્ર બ્રૂમ ઇતિ ।
તાત્પર્યશૂન્યે ઽપ્યર્થે પ્રત્યયમાત્રેણાસ્તિત્વમુદાહરતિ- તથાહીતિ ।
તૃણાદૌ પ્રત્યયો ઽસ્તિ વિગ્રહાદૌ સ નાસ્તીતિ વૈષમ્યં શઙ્કતે- અત્રાહેતિ ।
વિધ્યુદ્દેશો વિધિવાક્યં, તદેકવાક્યતયા પ્રશસ્તો વિધિરિત્યેવાર્થવાદેષુ પ્રત્યયઃ ।
વૃત્તાન્તો ભૂતાર્થઃ ।
વિગ્રહાદિઃ તદ્વિષયઃ પ્રત્યયો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
નન્વવાન્તરવાક્યેન વિગ્રહાદિપ્રત્યયો ઽસ્ત્વિત્યત આહ- નહીતિ ।
સુરાપાનપ્રત્યયો ઽપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
પદૈકવાક્યત્વવાક્યૈકવાક્યત્વવૈષમ્યાન્મૈવમિત્યાહ- અત્રોચ્યત ઇતિ ।
નઞ્પદમેકં યદા સુરાં પિબેદિતિ પદાભ્યામન્વેતિ તદા પદૈકવાક્યમેકમેવાર્થાનુભવં કરોતિ નતુ પદદ્વયં પૃથક્સુરાપાનં બોધયતિ, તસ્ય વિધૌ નિષેધાનુપપત્તેર્વાક્યાર્થાનુભવં પ્રત્યદ્વારત્વાત્ ।
અર્થવાદસ્તુ ભૂતાર્થસંસર્ગં સ્તુતિદ્વારં બોધયન્વિધિના વાક્યૈકવાક્યતાં ભજત ઇત્યસ્તિ વિગ્રહાદ્યનુભવ ઇત્યર્થઃ ।
નન્વર્થવાદસ્થપદાનામવાન્તરસંસર્ગબોધકત્વં વિના સાક્ષાદેવ વિધ્યન્વયો ઽસ્તુ તત્રાહ- યથા હીતિ ।
સાક્ષાદન્વયાયોગં દર્શયતિ- ન હીતિ ।
અર્થવાદાત્સર્વત્ર સ્વાર્થગ્રહણમાશઙ્ક્યાર્થવાદાન્વિભજતે- તદ્યત્રેતિ ।
તત્તત્રાર્થવાદેષુ યત્ર ઽઅગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽઇત્યાદાવિત્યર્થઃ ।
ઽઆદિત્યો યૂપઃઽઇત્યભેદો બાધિત ઇતિ તેજસ્વિત્વાદિગુણવાદઃ ।
યત્ર ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽઇત્યાદૌ માનાન્તરસંવાદવિસંવાદૌ ન સ્તસ્તત્ર ભૂતાર્થવાદ ઇત્યર્થઃ ।
ઇતિ વિમૃશ્યેત્યધ્યાહારઃ ।
વિગ્રહાર્તવાદઃ સ્વાર્થે ઽપિ તાત્પર્યવાન્ઽઅન્યપરત્વે સત્યજ્ઞાતાબાધિતાર્થકશબ્દત્વાત્, પ્રયાજાદિવાક્યવદિતિ ન્યાયં મન્ત્રેષ્વતિદિશતિ- એતેનેતિ ।
વેદાન્તાનુવાદગુણવાદાનાં નિરાસાય હેતૌ પદાનિ ।
ન ચોભ્યપરત્વે વાક્યભેદઃ, અવાન્તરાર્થસ્ય મહાવાક્યાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ ।
વિધ્યનુપપત્ત્યાપિ સ્વર્ગવદ્દેવતાવિગ્રહો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
નનુ ક્લેશાત્મકે કર્મણિ વિધિઃ ફલં વિનાનુપપન્ન ઇતિ ભવતુ ઽયન્ન દુઃખેન સંભિન્નમ્ઽઇત્યર્થવાદસિદ્ધઃ સ્વર્ગો વિધિપ્રમાણકઃ ।
વિગ્રહં વિના વિધેઃ કાનુપપત્તિઃ, તામાહ- ન હીતિ ।
ઉદ્દિશ્ય ત્યાગાનુપપત્ત્યા ચેતસ્યારોહો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યત્ર શ્રુતિમપ્યાહ- યસ્યા ઇતિ ।
અતશ્ચેતસ્યારોહાર્થં વિગ્રહ એષ્ટવ્યઃ ।
કિઞ્ચ કર્મપ્રકરણપાઠાદ્વિગ્રહપ્રમિતિઃ પ્રયાજવત્કર્માઙ્ગત્વેનાઙ્ગીકાર્યા, તાં વિના કર્માપૂર્વાસિદ્ધેઃ ।
કિઞ્ચ સુપ્રસન્નવિગ્રહવદ્દેવતાં ત્યક્ત્વા શબ્દમાત્રં દેવતેતિ ભક્તિરયુક્તેત્યાહ- નચ શબ્દેતિ ।
ન ચાકૃતિમાત્રં શબ્દશક્યમસ્તુ કિં વિગ્રહેણેતિ વાચ્યં, નિર્વ્યક્ત્યાકૃત્યયોગાત્ ।
અતઃ શબ્દસ્યાર્થાકાઙ્ક્ષાયાં મન્ત્રાદિપ્રમિતવિગ્રહો ઽઙ્ગીકાર્ય ઇત્યાહ- તત્રેતિ ।
એવં મન્ત્રાર્થવાદમૂલકમિતિહાસાદિકમપિ વિગ્રહે માનમિત્યાહ- ઇતિહાસેતિ ।
પ્રમાણત્વેન સંભવદિત્યર્થઃ ।
વ્યાસાદીનાં યોગિનાં દેવતાદિપ્રત્યક્ષમપીતિહાસાદેર્મૂલમિત્યાહ- પ્રત્યક્ષેતિ ।
વ્યાસાદયો દેવાદિપ્રત્યક્ષશૂન્યાઃ, પ્રાણિત્વાત્, અસ્મદ્વદિત્યનુમાનમતિપ્રસઙ્ગેન દૂષયતિ- યસ્ત્વિત્યાદિના ।
સર્વં ઘટાભિન્નં, વસ્તુત્વાત્, ઘટવદિતિ જગદ્વૈચિત્ર્યં નાસ્તીત્યપિ સ બ્રૂયાત્ ।
તથા ક્ષત્રિયાભાવં વર્ણાશ્રમાભાવં વર્ણાશ્રમાદ્યવ્યવસ્થાં ચ બ્રૂયાત્, નિરઙ્કુશબુદ્ધિત્વાત્ ।
તથાચ રાજસૂયાદિશાસ્ત્રસ્ય કૃતાદિયુગધર્મવ્યવસ્થાશાસ્ત્રસ્ય બાધ ઇત્યર્થઃ ।
યોગસૂત્રાર્થાદપિ દેવાદિપ્રત્યક્ષસિદ્ધિરિત્યાહ- અપિચેતિ ।
મન્ત્રજપાદ્દેવતાસાંનિધ્યં તત્સંભાષણં ચેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
યોગમહાત્મ્યસ્ય શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધત્વાદ્યોગિનામસ્તિ દેવાદિપ્રત્યક્ષમિત્યાહ- યોગ ઇતિ ।
પાદતલાદાજાનોર્જાનોરાનાભેર્નાભેરાગ્રીવં ગ્રીવાયાશ્ચાકેશપ્રરોહં તતશ્ચબ્રહ્મરન્ધ્રં પૃથિવ્યાદિપઞ્ચકે સમુત્થિતે ધારણયા જિતે યોગગુણે ચાણિમાદિકે પ્રવૃત્તે યોગાભિવ્યક્તં તેજોમયં શરીરં પ્રાપ્તસ્ય યોગિનો ન રોગાદિસ્પર્શ ઇત્યર્થઃ ।
ચિત્રકારાદિપ્રસિદ્ધિરપિ વિગ્રહે માનમિત્યાહ- લોકેતિ ।
અધિકરણાર્થમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
ચિન્તાયાઃ ફલમાહ- ક્રમેતિ ।
એકમેવ દેવાદીનાં બ્રહ્મવિદ્યાધિકારે સત્યેવ દેવત્યપ્રાપ્તિદ્વારા ક્રમમુક્તિફલાન્યુપાસનાનિ યુજ્યન્તે ।
દેવાનામનધિકારે જ્ઞાનાભાવાત્ક્રમમુક્ત્યર્થિનામુપાસનેષુ પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્, અતો ઽધિકારનિર્ણયાત્પ્રવૃત્તિસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.8.33
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.34
અપશૂદ્રાધિકરણમ્ । સૂ. 34-38
શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્ તદાદ્રવણાત્ સૂચ્યતે હિ । બ્બ્સ્_1,3.34 ।
યથા મનુષ્યાધિકારનિયમમપોદ્ય દેવાદીનામપિ વિદ્યાસ્વધિકાર ઉક્તસ્તથૈવ દ્વિજાત્યધિકારનિયમાપવાદેન શૂદ્રસ્યાપ્યધિકારઃ સ્યાદિત્યેતામાશઙ્કાં નિવર્તયિતુમિદમધિકરણમારભ્યતે ।
તત્ર શૂદ્રસ્યાપ્યધિકારઃ સ્યાદસ્તિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અર્થિત્વસામર્થ્યયોઃ સંભવાત્ ।
ઽતસ્માચ્છૂદ્રોયજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃઽ (તૈ.સં. 8.1.1.6) ઇતિવત્ ઽશૂદ્રો વિદ્યાયામનવકૢપ્તઃઽ ઇતિ ચ નિષેધાશ્રવણાત્ ।
યચ્ચ કર્મસ્વનધિકારકારણં શૂદ્રસ્યાનગ્નિત્વં ન તદ્વિદ્યાસ્વવિકારસ્યાપવાદકં લિઙ્ગમ્ ।
નહ્યાહવનીયાદિરહિતેન વિદ્યા વેદિતું ન શક્યતે ।
ભવતિ ચ લિઙ્ગં શૂદ્રાધિકારસ્યોપોદ્ધલકમ્ ।
સંવર્ગવિદ્યાયાં હિ જાનશ્રુતિં પૌત્રાયણં શુશ્રૂષું શૂદ્રશબ્દેન પરામૃશતિ- ઽઅહ હારેત્વા શૂદ્ર તવૈવ સહ ગોભિરસ્તુઽ (છાં 4.2.3) ઇતિ ।
વિદુરપ્રભૃતયશ્ચ શૂદ્રયોનિપ્રભવા અપિ વિશિષ્ટવિજ્ઞાનસંપન્નાઃ સ્મર્યન્તે ।
તસ્માદધિક્રિયતે શૂદ્રો વિદ્યાસ્વિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ, વેદાધ્યયનાભાવાત્ ।
અધીતવેદો હિ વિદિતવેદાર્થો વેદાર્થેષ્વધિક્રિયતે ।
નચ શૂદ્રસ્ય વેદાધ્યયનમસ્તિ, ઉપનયનપૂર્વકત્વાદ્વેદાધ્યયનસ્ય ।
ઉપનયનસ્ય ચ વર્ણત્રયવિષયત્વાત્ ।
યત્ત્વર્થિત્વં ન તદસતિ સામર્થ્યે ઽધિકારકારણં ભવતિ ।
સામર્થ્યમપિ ન લોકિકં કેવલમધિકારકારણં ભવતિ ।
શાસ્ત્રીયેર્ઽથે શાસ્ત્રીયસ્ય સામર્થ્યસ્યાપેક્ષિતત્વાત્ ।
શાસ્ત્રીયસ્ય ચ સામર્થ્યસ્યાધ્યયનનિરાકરણેન નિરાકૃતત્વાત્ ।
યચ્ચેદં ઽશૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃઽ ઇતિ તન્ન્યાયપૂર્વકત્વાદ્વિદ્યાયામપ્યનવકૢપ્તત્વં દ્યોતયતિ, ન્યાયસ્ય સાધારણત્વાત્ ।
યત્પુનઃ સંવર્ગવિદ્યાયાં શૂદ્રશબ્દશ્રવણં લિઙ્ગં મન્યસે, ન તલ્લિઙ્ગં ન્યાયાભાવાત્ ।
ન્યાયોક્તે હિ લિઙ્ગદર્શનં દ્યોતકં ભવતિ ।
નચાત્ર ન્યાયો ઽસ્તિ ।
કામં ચાયં શૂદ્રશબ્દઃ સંવર્ગવિદ્યાયામેવૈકસ્યાં શૂદ્રમધિકુર્યાત્, તદ્વિષયત્વાત્, ન સર્વાસુ વિદ્યાસુ ।
અર્થવાદસ્થાત્તુ ન ક્વચિદપ્યયં શૂદ્રમધિકર્તુમુત્સહતે ।
શક્યતે ચાયં શૂદ્રશબ્દો ઽધિકૃતવષયો યોજયિતુમ્ ।
કથમિત્યુચ્યતે- ઽકમ્બર એનમેતત્સન્તં સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થઽઽ (છા. 4.1.3) ઇત્યસ્માદ્ધંસવાક્યાદાત્મનો ઽનાદરં શ્રુતવતો જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય શુગુત્પેદે, તામૃષીરૈક્વઃ શૂદ્રશબ્દેનાનેન સૂચયંબભૂવાત્મનઃ પરોક્ષજ્ઞતાખ્યાપનાયેતિ ગમ્યતે ।
જાતિશૂદ્રસ્યાનધિકારાત્ ।
કથં પુનઃ શૂદ્રશબ્દેન શુગુત્પન્ના સૂચ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- તદાદ્રવણાત્ ।
શુચમભિદુદ્રાવ, શુચા વાભિદુદ્રુવે, શુચા વા રૈક્વમભિદુદ્રાવેતિ શૂદ્રઃ ।
અવયવાર્થસંભવાદ્રૂઢાર્થસ્ય ચાસંભવાત્ ।
દૃશ્યતે ચાયમર્થો ઽસ્યામાખ્યાયિકાયામ્

fન્: અનવકૢપ્તો ઽસમર્થઃ તસ્માદનગ્નિત્વાત્ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદાર્થઃ ।
હારેણ નિષ્કેણ ઇત્વાગન્તા રથો હારેત્વા સચ ગોભિઃ સહ હે શૂદ્ર, તવૈવાસ્તુ કિમલ્પેનાનેન મમ ગાર્હ્યસ્થ્યાનુપયોગિનેતિ ભાવઃ ।
યજ્ઞેત્યુપલક્ષણં વિદ્યાયામનવકૢપ્ત ઇત્યસ્ય ।
ઽનિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽ ઇતિ નિષાદસ્થપતિશ્ચોદ્યતે, શૂદ્રઃ સંવર્ગવિદ્યાયામ્ ।
કં ઉ અરે ઇતિ પદચ્છેદઃ ।
ઉ શબ્દોપ્યર્થઃ ।
યુગ્વા ગન્ત્રી શકટી તથા સહ સ્થિતં રૈક્વમિવૈતદ્વચનમાત્થ ।
શુગસ્ય-સૂચ્યતે હિ ।
પૂર્વેણાસ્ય દૃષ્ટાન્તસંગતિમાહ- યથેતિ ।
પૂર્વત્ર દેવાદીનામધિકારસિધ્યર્યં મન્ત્રાદીનાં ભૂતાર્થે વિગ્રહાદૌ સમન્વયોક્ત્યા વેદાન્તાનામપિ ભૂતાર્થે બ્રહ્મણિ સમન્વયો દૃઢીકૃતઃ ।
અત્રાપિ શૂદ્રશબ્દસ્ય શ્રૌતસ્ય ક્ષત્રિયે સમન્વયોક્ત્યા સ દૃઢીક્રિયત ઇત્યધિકરણદ્વયસ્ય પ્રાસઙ્ગિકસ્યાસ્મિન્સમન્વયાધ્યાયે ઽન્તર્ભાવ ઇતિ મન્તવ્યમ્ ।
પૂર્વપક્ષે શૂદ્રસ્યાપિ દ્વિજવદ્વેદાન્તશ્રવણે પ્રવૃત્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તદભાવ ઇતિ ફલમ્ ॥
અત્ર વેદાન્તવિચારો વિષયઃ, સ કિં શૂદ્રમધિકીરોતિ ન વેતિ સંભવાસંભવાભ્યાં સંદેહે પૂર્વપક્ષમાહ- તત્ર શૂદ્રસ્યાપીત્યાદિના ।
તસ્માદનગ્નિત્વાદનવલ્કૃપ્તો ઽસમર્થઃ ।
વિદ્યાર્થિનિ શૂદ્રશબ્દપ્રયોગાલ્લિઙ્ગાદપિ શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યાહ-ભવતિ ચેતિ ।
જાનશ્રુતિઃ કિલ ષટ્ શતાનિ ગવાં રથં ચ રૈકાય ગુરવે નિવેદ્ય માં શિક્ષયેત્યુવાચ ।
તતો રૈકો વિધુરઃ કન્યાર્થી સન્નિદમુવાચ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદાર્થઃ ।
હારેણ નિષ્કેણ યુક્ત ઇત્વા ગન્તા રથો હારેત્વા સ ચ ગોભિઃ સહ હે શૂદ્ર, તવૈવાસ્તુ કિમલ્પેનાનેન મમ ગાર્હસ્થ્યાનુપયોગિનેતિ ભાવઃ ।
અર્થિત્વાદિસંભવે શ્રેયઃસાધને પ્રવૃત્તિરુચિતા સ્વાભાવિકત્વાદિતિ ન્યાયોપેતાલ્લિઙ્ગાદિત્યાહ- તસ્માદિતિ ।
સૂત્રાદ્બહિરેવ સિદ્ધાન્તયતિ- ન શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યાદિના ।
આપાતતો વિદિતો વેદાર્થો યેન તસ્યેત્યર્થઃ ।
અધ્યયનવિધિના સંસ્કૃતો વેદસ્તદુત્થમાપાતજ્ઞાનં ચ વેદાર્થવિચારેષુ શાસ્ત્રીયં સામર્થ્યં તદભાવાચ્છૂદ્રસ્યાર્થિત્વાદિસંભવન્યાયાસિદ્ધેર્નાસ્તિ વેદાન્તવિચારાધિકાર ઇત્યર્થઃ ।
યદ્વાધ્યયનસંસ્કૃતેન વેદેન વિદિતો નિશ્ચિતો વેદાર્થો યેન તસ્ય વેદાર્થેષુ વિધિષ્વધિકારો નાન્યસ્ય, અનધીતવેદસ્યાપિ વેદાર્થાનુષ્ઠાનાધિકારે ઽધ્યયનવિધિવૈયર્થ્યાપાતાત્ ।
અતઃ ફલપર્યન્તબ્રહ્મવિદ્યાસાધનેષુ શ્રવણાદિવિધિષુ શૂદ્રસ્યાનધિકાર ઇત્યર્થઃ ।
અધીતવેદાર્થજ્ઞાનવત્ત્વરૂપસ્યાધ્યયનવિધિલભ્યસ્ય સામર્થ્યસ્યાભાવાદિતિ ન્યાયસ્ય તુલ્યત્વાત્, યજ્ઞપદં વેદાર્થાપલક્ષણાર્થમિત્યાહ- ન્યાયસ્ય સાધારણત્વાદિતિ ।
તસ્માચ્છૂદ્ર ઇતિ તચ્છબ્દપરામૃષ્ટન્યાયસ્ય યજ્ઞબ્રહ્મવિદ્યયોસ્તુલ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વોક્તં લિઙ્ગં દૂષયતિ- યદિતિ ।
અસામર્થ્યન્યાયેનાર્થિત્વાદિસંભવન્યાયસ્ય નિરસ્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ઽનિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽઇત્યત્રાધ્યયનાભાવો ઽપિ નિષાદશબ્દાન્નિષાદસ્યેષ્ટાવિવ શૂદ્રશબ્દાચ્છૂદ્રસ્ય વિદ્યાયામધિકારો ઽસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્ય સંવર્ગવિદ્યાયામધિકારમઙ્ગીકરોતિ- કામમિતિ ।
તદ્વિષયત્વાત્તત્ર શ્રુતત્વાદિત્યર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વિધિવાક્યસ્થત્વાન્નિષાદશબ્દો ઽપ્યધિકારિસમર્પકઃ, શૂદ્રશબ્દસ્તુ વિદ્યાવિધિપરાર્થવાદસ્થો નાધિકારિણં બોધયતિ, અસામર્થ્યન્યાયવિરોધેનાન્યપરશબ્દસ્ય સ્વાર્થબોધિત્વાસંભવાદિતિ મત્વાઙ્ગીકારં ત્યજતિ- અર્થવાદેતિ ।
તર્હિ શૂદ્રશબ્દસ્યાત્ર શ્રુતસ્ય કોર્ઽથ ઇત્યાશઙ્ક્ય સૂત્રેણાર્થમાહ- શક્યતે ચેત્યાદિના ।
જાનશ્રુતિર્નામ રાજા નિદાઘસમયે રાત્રૌ પ્રાસાદતલે સુષ્વાપ, તદા તદીયાન્નદાનાદિગુણગણતોષિતા ઋષયો ઽસ્ય હિતાર્થં હંસા ભૂત્વા માલારૂપેણ તસ્યોપર્યાજગ્મુઃ, તેષુ પાશ્ચાત્યો હંસો ઽગ્રેસરં હંસમુવાચ, ભો ભો ભદ્રાક્ષ, કિં ન પશ્યસિ જાનશ્રુતેરસ્ય તેજઃ સ્વર્ગં વ્યાપ્ય સ્થિતં, તત્ત્વાં ધક્ષ્યતિ ન ગચ્છેતિ ।
તમગ્રેસર ઉવાચ, કમપ્યેનં વરાકં વિદ્યાહીનં સન્તમ્, અરે, સયુગ્વાનં યુગ્વ ગન્ત્રી શકટી તયા સહ સ્થિતં રૈક્વમિવૈતદ્વચનમાત્થ ।
રૈક્વસ્ય હિ બ્રહ્મિષ્ઠસ્ય તેજો દુરતિક્રમં નાસ્યાનાત્મજ્ઞસ્યેત્યર્થઃ ।
અસ્મદ્વચનખિન્નો રાજા શકટલિઙ્ગેન રૈકં જ્ઞાત્વા વિદ્યાવાન્ભવિષ્યતીતિ હંસાનામભિપ્રાયઃ ।
કં ઉ અરે ઇતિ પદચ્છેદઃ ।
ઉશબ્દો ઽપ્યર્થઃ ।
તેષાં હંસાનામનાદરવાક્યશ્રવણાદસ્ય રાજ્ઞઃ શુગુત્પન્ના, સા શૂદ્રશબ્દેન રૈક્વેણ સૂચ્યતે હીતિ સૂત્રાન્વયઃ ।
શ્રુતયૌગિકાર્થલાભે સતિ અનન્વિતરૂઢ્યર્થસ્ત્યાજ્ય ઇતિ ન્યાયદ્યોતનાર્થો હિશબ્દઃ ।
તદાદ્રવણાત્ તયા શુચા આદ્રવણાત્ ।
શૂદ્રઃ શોકં પ્રાપ્તવાન્ ।
શુચા વા કર્ત્ર્યા રાજાભિદુદ્રુવે પ્રાપ્તઃ ।
શુચા વા કરણેન રૈક્વં ગતવાનિત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.34
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.35
ક્ષત્રિયત્વગતેશ્ ચોત્તરત્ર ચૈત્રરથેન લિઙ્ગાત્ । બ્બ્સ્_1,3.35 ।
ઇતશ્ચ ન જાતિશૂદ્રો જાનશ્રુતિઃ ।
યત્કારણં પ્રકરણનિરૂપણેન ક્ષત્રિયત્વમસ્યોત્તરત્ર ચૈત્રરથેનાભિપ્રતારિણા ક્ષત્રિયેણ સમભિવ્યાહારાદ્ગમ્યતે ।
ઉત્તરત્ર હિ સંવર્ગવિદ્યાવાક્યશેષે ચૈત્રરથિરભિપ્રતારી ક્ષત્રિયઃ સંકીર્ત્યતે- ઽ અથ હ શૌનકં ચ કપોયમભિપ્રતારણં ચ કાક્ષસેનિં પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી વિભિક્ષેઽ (છા. 4.3.5) ઇતિ ।
ચૈત્રરથિત્વં ચાભિપ્રતારિણઃ કાપેયયોગાદવગન્તવ્યમ્ ।
કાપેયયોગો હિ ચિત્રરથસ્યાવગતઃ ઽએતેન વૈ ચિત્રરથં કાપેયા અયાજયન્ઽ (તાણ્ડ.બ્રા. 20.12.5) ઇતિ ।
સમાનાન્વયાનાં ચ પ્રાયેણ સમાનાન્વયા યાજકા ભવન્તિ ।
ઽતસ્માચ્ચૈત્રરથિર્નામકઃ ક્ષત્રપતિરજાયતઽ ઇતિ ચ ક્ષત્રપતિત્વાવગમાત્ક્ષત્રિયત્વમસ્યાવગન્તવ્યમ્ ।
તેન ક્ષત્રિયેણાભિપ્રતારિણા સહ સમાનાયાં વિદ્યયાયાં સંકીર્તનં જાનશ્રુતેરપિ ક્ષત્રિયત્વં સૂચયતિ ।
સમાનાનામેવ હિ પ્રાયેણ સમભિવ્યાહારા ભવન્તિ ।
ક્ષત્તૃપ્રેષણાદ્યૈશ્વર્યયોગાચ્ચ જાનશ્રુતેઃ ક્ષત્રિયત્વાવગતિઃ ।
અતો ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ

fન્: સંવર્ગવિદ્યાવિધ્યનન્તરમર્થવાદારમ્ભાર્થો ઽથાબ્દઃ ।
હ શબ્દો વૃત્તાન્તાવદ્યોતી ।
શુનકપુત્રં કપિગોત્રં પુરોહિતમભિપ્રતારિનામકમ્ ।
ક્ષત્તા સૂતસ્તસ્ય રૈક્વાન્વેષણાય પ્રેષણમ્ ।
શૂદ્રશબ્દસ્ય યૌગિકત્વે લિઙ્ગમાહ- ક્ષત્રિયત્વેતિ ।
સંવર્ગવિદ્યાવિધ્યનન્તરમર્થવાદ આરભ્યતે ।
શુનકસ્યાપત્યં કપિગોત્રં પુરોહિતમભિપ્રતારિનામકં રાજાનં ચ કક્ષસેનસ્યાપત્યં સૂદેન પરિવિષ્યમાણૌ તૌ ભોક્તુમુપવિષ્ટૌ બટુર્ભિક્ષિતવાનિત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ય ચૈત્રરથિત્વં ન શ્રુતમિત્યત આહ- ચૈત્રરથિત્વં ચેતિ ।
એતેન દ્વિરાત્રેણેતિ છાન્દોગ્યશ્રુત્યૈવ પૂર્વં ચિત્રરથસ્ય કાપેયયોગ ઉક્તઃ ।
અભિપ્રતારિણો ઽપિ તદ્યોગાચ્ચિત્રરથવંશ્યત્વં નિશ્ચીયતે ।
રાજવંશ્યાનાં હિ પ્રાયેણ પુરોહિતવંશ્યા યાજકા ભવન્તીત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ત્વભિપ્રતારિણશ્ચૈત્રરથિત્વં, તાવતા કથં ક્ષત્રિયત્વં, તત્રાહ- તસ્માદિતિ ।
ચિત્રરથાદિત્યર્થઃ ।
ક્ષત્તા સૂતસ્તસ્ય રૈક્વાન્વેષણાય પ્રેષણં અન્નગોદાનાદિકં ચ જાનશ્રુતેઃ ક્ષત્રિયત્વે લિઙ્ગમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.35
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.36
સંસ્કારપરામર્શાત્ તદભાવાભિલાપાચ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.36 ।
ઇતશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ, યદ્વિદ્યાપ્રદેશેષૂપનયનાદયઃ સંસ્કારાઃ પરામૃશ્યન્તે- ઽતં હોપનિન્યેઽ (શ.બ્રા. 11.5.3.13) ।
ઽ અધીહિ ભગવ ઇતિ હોપસસાદઽ (છા. 7.1.1) ઽ બ્રહ્મપરા બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ પરં બ્રહ્માન્વેષમાણા એષ હ વૈ તત્સર્વં વક્ષ્યતીતિ તે હ સમિત્પાણયો ભગવન્તં પિપ્પલાદમુપસન્નાઃઽ (પ્ર. 1.1) ઇતિ ચ ।
ઽ તાન્હાનુપનીયૈવઽ (છા. 5.11.7) ઇત્યપિ પ્રદર્શિતૈવોપનયનપ્રાપ્તિર્ભવતિ ।
શૂદ્રસ્ય સંસ્કારાભાવો ઽભિલપ્યતે, ઽશૂદ્રશ્ચતુર્થો વર્ણ એકજાતિઃઽ (મનુ. 10.4)
ઇત્યેકજાતિત્વસ્મરણાત્ ।
ઽન શૂદ્રો પાતકં કિઞ્ચિન્ન ચ સંસ્કારમર્હતિઽ (મનુ. 10.12.6) ઇત્યાદિભિશ્ચ

fન્: અધીહિ ઉપદિશેતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મપરા વેદપારગાઃ ।
પરં નિર્ગુણં બ્રહ્મ ।
ઉપાસન્ના ઉપાગતાઃ ।
અનુપનીયૈવેતિ હીનવર્ણેનોત્તમવર્ણા અનુપનીયૈવોપદેષ્ટવ્યા ઇત્યાચારજ્ઞાપનાર્થમિત્યર્થઃ ।
એકજાતિરનુપનીતઃ ।
અત્ર શૂદ્રશબ્દો યૌગિક એવેતિ ન શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તત્ર લિઙ્ગાન્તરમાહ- સંસ્કારેતિ ।
ઉપનયનં વેદગ્રહણાઙ્ગં શૂદ્રસ્ય નાસ્તીતિ પૂર્વમુક્તમ્ ।
ઇહ વિદ્યાગ્રહણાઙ્ગસ્યોપનયનસંસ્કારસ્ય સર્વત્ર પરામર્શાચ્છૂદ્રસ્ય તદભાવાન્ન વિદ્યાધિકારઃ ઇત્યુચ્યતે ।
ભાષ્યે આદિપદેનાધ્યયનગુરુશુશ્રૂષાદયો ગૃહ્યન્તે ।
તં શિષ્યમાચાર્ય ઉપનીતવાનિત્યર્થઃ ।
નારદો ઽપિ વિદ્યાર્થી મન્ત્રમુચ્ચારયન્સનત્કુમારમુપગત ઇત્યાહ- અધીતિ ।
ઉપદિશેતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મપરા વેદપારગાઃ સગુણબ્રહ્મનિષ્ઠાઃ પરં નિર્ગુણં બ્રહ્માન્વેષમાણા એષ પિપ્પલાદસ્તજ્જિજ્ઞાસિતં સર્વં વક્ષ્યતીતિ નિશ્ચિત્ય તે ભરદ્વાજાદયઃ ષડ્ ઋષયસ્તમુપગતા ઇત્યર્થઃ ।
નનુ વૈશ્વાનરવિદ્યાયામૃષીન્રાજાનુપનીયૈવ વિદ્યામુવાચેતિ શ્રુતેરનુપનીતસ્યાપ્યસ્તિ વિદ્યાધિકાર ઇત્યત આહ- તાન્હેતિ ।
તે હ સમિત્પાણયઃ પૂર્વાહ્ને પ્રતિચક્રમિર ઇતિ પૂર્વવાક્યે બ્રાહ્મણા ઉપનયનાર્થમાગતા ઇતિ ઉપનયનપ્રાપ્તિં દર્શયિત્વા નિષિધ્યતે ।
હીનવર્ણેનોત્તમવર્ણાનુપનીયૈવોપદેષ્ટવ્યા ઇત્યાચારજ્ઞાપનાર્થમિત્યર્થઃ ।
એકજાતિરનુપનીતઃ ।
પાતકમભક્ષ્યભક્ષણકૃતમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.36
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.37
તદભાવનિર્ધારણે ચ પ્રવૃત્તેઃ । બ્બ્સ્_1,3.37 ।
ઇતશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ ।
યત્સત્યવચનેન શૂદ્રત્વાભાવે નિર્ધારિતે જાબાલં ગૌતમ ઉપનેતુમનુશાસિતું ચ પ્રવવૃતે ઽનૈતદ્બ્રાહ્મણો વિવક્તુમર્હતિ સમિધં સોમ્યાહરોપ ત્વા નેષ્યે ન સત્યાદગાઃઽ (છા. 4.4.5) ઇતિ શ્રુતિલિઙ્ગાત્

fન્: નાહં ગોત્રં વેદ્મિ ન માતા વેત્તિ પરન્તુ તથોક્તમ્ ઉપનયનાર્થમાચાર્યં ગત્વા સત્યકામો જાબાલો ઽસ્મીતિ બ્રૂહીત્યનેન સત્યવચનેન ।
સત્યકામઃ કિલમૃતપિતૃકો જબાલાં માતરમપૃચ્છત્, કિઙ્ગોત્રો ઽહમિતિ ।
તં માતોવાચ ભર્તૃસેવાવ્યગ્રતયાહમપિ તવ પિતુર્ગોત્રં ન જાનામિ, જબાલા તુ નામાહમસ્મિ સત્યકામો નામ ત્વમસીતિ એતાવજ્જાનામીતિ ।
તતઃ સ જાબાલો ગૌતમમાગત્ય તેન કિઙ્ગોત્રો ઽસીતિ પૃષ્ટ ઉવાચ, નાહં ગોત્રં વેદ્મિ ન માતા વેત્તિ પરન્તુ મે માત્રા કથિતં, ઉપનયનાર્થમાચાર્યં ગત્વા સત્યકામો જાબાલો ઽસ્મીતિ બ્રૂહીતિ ।
અનેન સત્યવચનેન તસ્ય શૂદ્રત્વાભાવો નિર્ધારિતઃ ।
અબ્રાહ્મણ એતત્સત્યં વિવિચ્ય વક્તું, નાર્હતીતિ નિર્ધાર્ય, હે સોમ્ય, સત્યાત્ત્વં નાગાઃ સત્યં ન ત્યક્તવાનસિ, અતસ્ત્વામુપનેષ્યે, તદર્થં સમિધમાહરેતિ ગૌતમસ્ય પ્રવૃત્તેશ્ચ લિઙ્ગાન્ન શૂદ્રસ્યાધિકાર ઇત્યાહ- તદભાવેતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.37
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.38
શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધાત્ સ્મૃતેશ્ ચ । બ્બ્સ્_1,3.38 ।
ઇતશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ ।
યદસ્ય સ્મૃતેઃ શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધો ભવતિ ।
વેદશ્રવણપ્રતિષેધો વેદાધ્યયનપ્રતિષેધસ્તદર્થજ્ઞાનાનુષ્ઠાનયોશ્ચ પ્રતિષેધઃ શૂદ્રસ્ય સ્મર્યતે ।
શ્રવણપ્રતિષેધસ્તાવત્ ઽઅથાસ્ય વેદમુપશૃણ્વતસ્ત્રપુજતુભ્યાં શ્રોત્રપ્રતિપૂરણમ્ઽ ઇતિ ।
ઽપદ્યુ હ વા એતચ્છ્મશાનં યચ્છૂદ્રસ્તસ્માચ્છૂદ્રસમીપે નાધ્યેતવ્યમ્ઽ ઇતિ ચ ।
અત એવાધ્યયનપ્રતિષેધઃ ।
યસ્ય હિ સમીપે ઽપિ નાધ્યેતવ્યં ભવતિ સ કથમશ્રુતમધીયીત ।
ભવતિ ચ વેદોચ્ચારણે જિહ્વાચ્છેદો ધારણે શરીરભેદ ઇતિ ।
અત એવ ચાર્થાદર્થજ્ઞાનાનુષ્ઠાનયોઃ પ્રતિષેધો ભવતિ ઽન શૂદ્રસ્ય મતિં દદ્યાત્ઽ ઇતિ, ઽદ્વિજાતીનામધ્યયનમિજ્યા દાનમ્ઽ ઇતિ ચ ।
યેષાં પુનઃ પૂર્વકૃતસંસ્કારવશાદ્વિદુરધર્મવ્યાધપ્રભૃતીનાં જ્ઞાનોત્પત્તિસ્તેષાં ન શક્યતે ફલપ્રાપ્તિઃ પ્રતિષેદ્ધું, જ્ઞાનસ્યૈકાન્તિકફલત્વાત્ ।
ઽશ્રાવયેચ્ચતુરો વર્ણાન્ઽ ઇતિ ચેતિહાસપુરાણાધિગમે ચાતુર્વર્ણ્યસ્યાધિકારસ્મરણાત્ ।
વેદપૂર્વકસ્તુ નાસ્ત્યધિકારઃ શૂદ્રાણામિતિ સ્થિતમ્

fન્: ત્રપુજતુભ્યાં સંતાપદ્રુતાભ્યાં સીસલાક્ષાભ્યામ્ ।
પદ્યુ પાદયુક્તં ।
સંચારસમર્થમિતિ યાવત્ ।
મતિર્વેદાર્થજ્ઞાનમ્ ।
સ્મૃત્યા શ્રવણાદિનિષેધાચ્ચ નાધિકાર ઇત્યાહ- શ્રવણેતિ ।
અસ્ય શૂદ્રસ્ય દ્વિજૈઃ પઠ્યમાનં વેદં પ્રમાદાચ્છૃણ્વતઃ સીસલાક્ષાભ્યાં તપ્તાભ્યાં શ્રોત્રદ્વયપૂરણં પ્રાયશ્ચિત્તં કાર્યમિત્યર્થઃ ।
પદ્યુ પાદયુક્તં સંચરિષ્ણુરૂપમિતિ યાવત્ ।
ભવતિ ચ ।
સ્મૃતિરિતિ શેષઃ ।
મતિર્વેદાર્થજ્ઞાનમ્ ।
દાનં નિત્યં નિષિધ્યતે શૂદ્રસ્ય ।
નૈમિત્તિકં તુ દાનમસ્ત્યેવ ।
યદુક્તં વિદુરાદીનાં જ્ઞાનિત્વં દૃષ્ટમિતિ, તત્રાહ- યેષામિતિ ।
સિદ્ધાનાં સિદ્ધેર્દુરપહ્નવત્વે ઽપિ સાધકૈઃ શૂદ્રૈઃ કથં જ્ઞાનં લબ્ધવ્યમિત્યત આહ- શ્રાવયેદિતિ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.9.38
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.10.39
10 કમ્પનાધિકરણમ્ । સૂ. 39
કમ્પનાત્ । બ્બ્સ્_1,3.39 ।
અવસિતઃ પ્રાસઙ્ગિકો ઽધિકારવિચારઃ ।
પ્રકૃતામેવેદાનીં વાક્યાર્થવિચારણાં પ્રવર્તયિષ્યામઃ ।
ઽયદિદં કિઞ્ચ જગત્સર્વં પ્રાણ એજતિ નિઃસૃતમ્ ।
મહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતં ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિઽ (કા. 2.6.2) ઇતિ ।
એતદ્વાક્યં ઽએજૃ કમ્પનેઽ ઇતિ ધાત્વર્થાનુગમાલ્લક્ષિતમ્ ।
અસ્મિન્વાક્યે સર્વમિદં જગત્પ્રાણાશ્રયં સ્પન્દતે, મહચ્ચ કિઞ્ચિદ્ભયકારણં વજ્રશબ્દિતમુદ્યતં, તદ્વિજ્ઞાનાચ્ચામૃતત્વપ્રાપ્તિરિતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર કો ઽસૌ પ્રાણઃ કિં તદ્ભયાનકં વજ્રમિત્યપ્રતિપત્તેર્વિચારે ક્રિયમાણે પ્રાપ્તં તાવત્પ્રસિદ્ધેઃ પઞ્ચવૃત્તિર્વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધેરેવ ચાશનિર્વજ્રં સ્યાત્ ।
વાયોશ્ચેદં માહાત્મ્યં સંકીર્ત્યતે ।
કથમ્ ।
સર્વમિદં જગત્પઞ્ચવૃત્તૌ વાયૌ પ્રાણશબ્દિતે પ્રતિષ્ઠાયૈજતિ ।
વાયુનિમિત્તમેવ ચ મહદ્ભયાનકં વજ્રમુદ્યમ્યતે ।
વાયૌ હિ પર્જન્યભાવેન વિવર્તમાને વિદ્યુત્સ્તનયિત્રુવૃષ્ટ્યશનયો વિવર્તન્ત ઇત્યાચક્ષતે ।
વાયુવિજ્ઞાનાદેવ ચેદમમૃતત્વમ્ ।
તથાહિ શ્રુત્યન્તરમ્- ઽવાયુરેવ વ્યષ્ટિર્વાયુઃ સમષ્ટિરપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ય એવં વેદઽ ઇતિ ।
તસ્માદ્વાયુરયમિહ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- બ્રહ્મૈવેદમિહ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
કુતઃ ।
પૂર્વોત્તરાલોચનાત્ ।
પૂર્વોત્તરયોર્હિ ગ્રન્થભાગયોર્બ્રહ્મૈવનિર્દિશ્યમાનમુપલભામહે ।
ઇહૈવ કથમકસ્માદન્તરાલે વાયું નિર્દિશ્યમાનં પ્રતિપદ્યેમહિ ।
પૂર્વત્ર તાવત્ ઽતદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે ।
તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચનઽ (કા. 2.6.1) ઇતિ બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં, તદેવેહાપિ સંનિધાનાત્ જગત્સર્વં પ્રાણ એજતીતિ ચ લોકાશ્રયવત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિર્દિષ્ટમિતિ ગમ્યતે ।
પ્રાણશબ્દો ઽપ્યયં પ્રયુક્તઃ, ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ (બૃ. 4.4.18) ઇતિ દર્શનાત્ ।
એજયિતૃત્વમપીદં પરમાત્મન એવોપપદ્યતે ન વાયુમાત્રસ્ય ।
તથાચોક્તમ્- ઽન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌઽ (કા. 2.5.5) ઇતિ ।
ઉત્તરત્રાપિ ઽભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ ભયાત્તપતિ સૂર્યઃ ।
ભયાદિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃઽ (કા. 2.6.3) ઇતિ બ્રહ્મૈવ નિર્દેક્ષ્યતે ન વાયુઃ ।
સવાયુકસ્ય જગતો ભયહેતુત્વાભિધાનાત્ ।
તદેવેહાપિ સંનિધાનાન્મહદ્ભયં, વજ્રમુદ્યતમિતિ ચ ભયહેતુત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિર્દિષ્ટમિતિ ગમ્યતે ।
વજ્રશબ્દો ઽપ્યયં ભયહેતુત્વસામાન્યાત્પ્રયુક્તઃ ।
યથાહિ વજ્રમુદ્યતં મમૈવ શિરસિ નિપતેદ્યદ્યહમસ્ય શાસનં ન કુર્યામિત્યનેન ભયેન જનો નિયમેન રાજાદિશાસને પ્રવર્તત એવમિદમગ્નિવાયુસૂર્યાદિકં જગદસ્માદેવ બ્રહ્મણો બિભ્યન્નિયમેન સ્વવ્યાપારે પ્રવર્તત ઇતિ ભયાનકં વજ્રોપમિતં બ્રહ્મ ।
તથાચ બ્રહ્મવિષયં શ્રુત્યન્તરમ્- ઽભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ।
ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ।
ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ ।
મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃઽ (તૈ. 8.1) ઇતિ ।
અમૃતત્વફલશ્રવણાદપિ બ્રહ્મૈવેદમિતિ ગમ્યતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્ધ્યમૃતત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વે. 6.15) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યત્તુ વાયુવિજ્ઞાનાત્ક્વચિદમૃતત્વમભિહિતં તદાપેક્ષિકમ્ ।
તત્રૈવ પ્રકણાન્તરકરણેન પરમાત્માનમભિધાય ઽઅન્તો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4) ઇતિ વાય્વાદેરાર્તત્વાભિધાનાત્ ।
પ્રકરણાદપ્યત્ર પરમાત્મનિશ્ચયઃ ।
અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્મત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ (કા. 1.2.14) ઇતિ પરમાત્મનઃ પૃષ્ટત્વાત્

fન્: ભીષા ભીત્યા ।
અસ્માદ્બ્રહ્મણો નિમિત્તાદિતિ યાવત્ ।
પઞ્ચાનાં ગ્રહણં બ્રહ્માદિસ્તમ્બાન્તચરાચરોપલક્ષણાર્થમ્ ।
ઽઅપપુનર્મૃત્યું જયતિઽ ઇતિ શ્રુત્યા હ્યપમૃત્યોર્વિજય ઉક્તો ન તુ પરમમૃત્યુવિજય ઇત્યાપેક્ષિકત્વમ્ ।
કમ્પનાત્ ।
અસ્યાપિ પ્રાસઙ્ગિકત્વમાશઙ્ક્યમાહ- અવસિત ઇતિ ।
સમાપ્ત ઇત્યર્થઃ ।
કાઠકં પઠતિ- યદિદમિતિ ।
સર્વં જગત્પ્રાણાન્નિઃસૃતં ઉત્પન્નં પ્રાણે ચિદાત્મનિ પ્રેરકે સતિ એજતિ ચેષ્ટતે, તચ્ચ પ્રાણાખ્યં કારણં મહદ્બ્રહ્મ વિભેત્યસ્માદિતિ ભયમ્ ।
તસ્મિન્ ભયહેતુત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- વજ્રમિતિ ।
યથોદ્યતં વજ્રં ભયં તથેત્યર્થઃ ।
ય એતત્પ્રાણાખ્યં બ્રહ્મ નિર્વિશેષં વિદુસ્તે મુક્તા ભવન્તીત્યાહ- ય ઇતિ ।
નન્વસ્મિન્સૂત્રે કથમિદં વાક્યમુદાહૃતમિત્યત આહ- એતદિતિ ।
એજત્યર્થસ્ય કમ્પનસ્ય સૂત્રિતત્વાદેજતિપદયુક્તં વાક્યમુદાહૃતમિત્યર્થઃ ।
પ્રાસઙ્ગિકાધિકારચિન્તયાસ્ય સંગતિર્નાપેક્ષિતેતિ ઽશબ્દાદેવ પ્રમિતઃઽઇત્યનેનોચ્યતે ।
તત્રાઙ્ગુષ્ઠવાક્યે જીવાનુવાદો બ્રહ્મૈક્યજ્ઞાનાર્થ ઇત્યુક્તં, ન તથેહ પ્રાણાનુવાદ ઐક્યજ્ઞાનાર્થઃ સંભવતિ, પ્રાણસ્ય સ્વરૂપેણ કલ્પિતસ્યૈક્યાયોગાત્ ।
અતઃ પ્રાણોપાસ્તિપરં વાક્યમિતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષયતિ- પ્રસિદ્ધેઃ પઞ્ચવૃત્તિરિતિ ।
નનુ ઽઅત એવ પ્રાણઃઽઇત્યાદૌ બ્રહ્મણિ લિઙ્ગાત્પ્રાણશ્રુતિર્નીતા, અત્રાપિ સર્વચેષ્ટાભયહેતુત્વં બ્રહ્મલિઙ્ગમસ્તીતિ નાસ્તિ પૂર્વપક્ષાવસરો ગતાર્થત્વાદિતિ, અત આહ- વાયોશ્ચેતિ ।
પ્રતિષ્ઠાય સ્થિતિં લબ્ધ્વા પ્રાણે વાયૌ નિમિત્તે જગચ્ચલતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતઃ સ્પષ્ટં બ્રહ્મલિઙ્ગં નાસ્તીતિ ભાવઃ ।
વજ્રલિઙ્ગચ્ચ વાયુરિત્યાહ- વાય્વિતિ ।
વ્યષ્ટિર્વિશેષઃ ।
સમષ્ટિઃ સામાન્યમ્ ।
સૂદ્બદ્વહિરેવ સિદ્ધાન્તં પ્રતિજાનીતે- બ્રહ્મૈવેતિ ।
પૂર્વોત્તરવાક્યૈકવાક્યતાનુગૃહીતં સર્વાશ્રયત્વં લિઙ્ગં વાક્યભેદકપ્રાણશ્રુતેર્બાધકમિત્યાહ- પૂર્વત્રેત્યાદિના ।
શુક્રં સ્વપ્રકાશમ્ ।
તદુ નાત્યેતિ બ્રહ્માનાશ્રિતઃ કો ઽપિ લોકો નાસ્ત્યેવેત્યુકારાર્થઃ ।
સૌત્રં લિઙ્ગં વ્યાચષ્ટે- એજયિતૃત્વમિતિ ।
સવાયુકસ્ય સર્વસ્ય કમ્પનશ્રવણાદપિ પ્રાણઃ પરમાત્મૈવેત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મણિ વજ્રશબ્દઃ કથમિત્યાશઙ્ક્ય ગૌણ ઇત્યાહ- વજ્રશબ્દ ઇતિ ।
બૃહદારણ્યકે ઽવાયુરેવ વ્યષ્ટિઃઽઇત્યત્ર ઽઅપપુનર્મૃત્યુમ્ઽઇત્યપમૃત્યુજયરૂપમાપેક્ષિકમમૃતત્વમુચ્યતે ન મુખ્યામૃતત્વમ્, તત્રૈવ વાયૂપાસ્તિપ્રકરણં સમાપ્ય ઽઅથ હૈનમુષસ્તઃ પપ્રચ્છઽઇતિ જ્ઞેયાત્માનમુક્ત્વા વાય્વાદેર્નાશિત્વોક્તેરિત્યાહ- યત્તુ વાય્વિત્યાદિના ।
તસ્માત્કાઠકવાક્યં જ્ઞેયે સમન્વિતવિતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.10.39
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.11.40
11 જ્યોતિરધિકરણમ્ । સૂ. 40
જ્યોતિર્ દર્શનાત્ । બ્બ્સ્_1,3.40 ।
ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશય્યતે, કિં જ્યોતિઃશબ્દં ચક્ષુર્વિષયતમોપહં તેજઃ કિંવા પરં બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રસિદ્ધમેવ તેજો જ્યોતિઃશબ્દમિતિ ।
કુતઃ ।
તત્ર જ્યોતિઃશબ્દસ્ય રૂઢત્વાત્ ।
ઽજ્યોતિઃશ્ચરણાભિધાનાત્ઽ (બ્ર.સૂ ।
1.1.24) ઇત્યત્ર હિ પ્રકરણાજ્યોતિઃશબ્દઃ સ્વાર્થં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મણિ વર્તતે ।
નચેહ તદ્વત્કિઞ્ચિત્સ્વાર્થપરિત્યાગે કારણં દૃશ્યતે ।
તથાચ નાડીખણ્ડે- ઽઅથ યત્રૈતદસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત્યથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતેઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ મુમુક્ષોરાદિત્યપ્રાપ્તિરભિહિતા ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધમેવ તેજો જ્યોતિઃશબ્દમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમેવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃશબ્દમ્ ।
કસ્માત્ ।
દર્શનાત્ ।
તસ્ય હીહ પ્રકરણે વક્તવ્યત્વેનાનુવૃત્તિર્દૃશ્યતે, ઽ ય આત્માપહતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યપહતપાપ્મત્વાદિગુણકસ્યાત્મનઃ પ્રકરણાદાવન્વેષ્ટવ્યત્વેન વિજિજ્ઞાસિતવ્યત્વેન ચ પ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ (છા. 8.9.3) ઇતિ ચાનુસંધાનાત્ ।
ઽઅશરીરં વાવસન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ(છા. 8.12.1) ઇતિ ચાશરીરતાયૈ જ્યોતિઃસંપત્તેરસ્યાભિધાનાત્ ।
બ્રહ્મભાવાચ્ચાન્યત્રાશરીરતાનુપપત્તેઃ ઽપરં જ્યોતિઃઽ ઽસ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ચ વિશેષણાત્ ।
યત્તૂક્તં મુમુક્ષોરાદિત્યપ્રાપ્તિરભિહિતેતિ ।
નાસાવાત્યન્તિકો મોક્ષો ગત્યુત્ક્રાન્તિસંબન્ધાત્ ।
નહ્યાત્યન્તિકે મોક્ષે ગત્યુત્ક્રાન્તી સ્ત ઇતિ વક્ષ્યામઃ

fન્: ઽઅથ યા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽ ઇત્યાદિ નાડીખણ્ડઃ ।
તત્રાદિત્યગ્રહાનુરોધેન મુમુક્ષોસ્તત્પ્રાપ્તિરભિહિતેતિ સંબન્ધઃ ।
જ્યોતિર્દર્શનાત્ ।
છાન્દોગ્યે પ્રજાપતિવિદ્યાવાક્યમાહ- એષ ઇતિ ।
પરઞ્જ્યોતિઃ શ્રુતિભ્યાં સંશયમાહ- તત્રેતિ ।
ઘટાદિવિષયાવરકતમોનાશકં સૌરમિત્યર્થઃ પૂર્વત્ર બ્રહ્મપ્રકરણસ્યાનુગ્રાહકઃ સર્વશબ્દસંકોચાદ્યયોગો ઽસ્તીતિ પ્રાણશ્રુતિર્બ્રહ્મણિ નીતા ।
ન તથાત્ર ઽય આત્માપહતપાપ્માઽઇતિ પ્રકરણસ્યાનુગ્રાહકં પશ્યામ ઇતિ પ્રત્યુદાહરણેન પૂર્વપક્ષમાહ- પ્રસિદ્ધમેવેત્યાદિના ।
પૂર્વપક્ષે સૂર્યોપાસ્તિઃ, સિદ્ધાન્તે બ્રહ્મજ્ઞાનાન્મુક્તિરિતિ ફલમ્ ।
નનુ જ્યોતિરધિકરણે જ્યોતિઃશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વૃત્તેરુક્તત્વાત્કથં પૂર્વપક્ષ ઇત્યત આહ- જ્યોતિરિતિ ।
તત્ર ગાયત્રીવાક્યે પ્રકૃતબ્રહ્મપરામર્શકયચ્છબ્દસામાનાધિકરણ્યાજ્જ્યોતિઃશબ્દસ્ય સ્વાર્થત્યાગઃ કૃતઃ, તથાત્ર સ્વાર્થત્યાગે હેત્વદર્શનાત્પૂર્વપક્ષ ઇત્યર્થઃ ।
જ્યોતિઃશ્રુતેરનુગ્રાહકત્વેનાર્ચિરાદિમાર્ગસ્થત્વં લિઙ્ગમાહ- તથાચેતિ ।
ઽતા વા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽઇતિ કણ્ડિકયા નાડીનાં રશ્મીનાં ચ મિથઃ સંશ્લેષમુક્ત્વા અથ સંજ્ઞાલોપાનન્તરં યત્ર કાલે એતન્મરણં યથા સ્યાત્તથોત્ક્રામતિ અથ તદા એતૈર્નાડીસંશ્લિષ્ટરશ્મિભિરૂર્ધ્વઃ સન્નુપરિ ગચ્છતિ, ગત્વાદિત્યં બ્રહ્મલોકદ્વારભૂતં ગચછતીત્યભિહિતં, તથૈવાત્રાપિ શરીરાત્સમુત્થાય મૃત્વા પરં જ્યોતિરાદિત્યાખ્યમુપસંપદ્ય તદ્દ્વારા બ્રહ્મલોકં ગત્વા સ્વસ્વરૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
સમુત્થાયોપસંપદ્યેતિ ક્ત્વાશ્રુતિભ્યાં જ્યોતિષો ઽર્ચિરાદિમાર્ગસ્થત્વભાનાદિત્યર્થઃ ।
અતો માર્ગસ્થસૂર્યોપાસ્ત્યા ક્રમમુક્તિપરં વાક્યમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
વ્યાખ્યેયત્વેનોપક્રાન્ત આત્મૈવાત્ર જ્યોતિઃશબ્દેન વ્યાખ્યેન ઇતિ જ્યોતિર્વાક્યેનૈકવાક્યતાપ્રયોજકપ્રકરણાનુગૃહીતોત્તમરપુરુષશ્રુત્યા વાક્યભેદકજ્યોતિઃશ્રુતિર્બાધ્યેતિ ભાવઃ ।
અશરીરત્વફલલિઙ્ગાચ્ચ બ્રહ્મૈવ જ્યોતિર્ન સૂર્ય ઇત્યાહ- અશરીરમિતિ ।
નચ સૂર્યપ્રાપ્ત્યા ક્રમેણાશરીરત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યં, પરત્વેન વિશેષિતસ્ય જ્યોતિષ એવ સ ઉત્તમ ઇતિ પરામર્શેનાશરીરત્વનિશ્ચયાદિત્યાહ- પરમિતિ ।
પૂર્વોક્તલિઙ્ગં દૂષયતિ- યત્ત્વિતિ ।
નાડીખણ્ડે દહરોપાસકસ્ય યા સૂર્યપ્રાપ્તિરુક્તા સ ન મોક્ષ ઇતિ યુક્તા સૂર્યોક્તિઃ, અત્ર તુ પ્રજાપતિવાક્યે નિર્ગુણવિદ્યાયામર્ચિરાદિગતિસ્થસૂર્યસ્યાનન્વયાદનર્થકત્વાત્ શ્રુતિવ્યત્યાસેન સ્વરૂપં સાક્ષાત્કૃત્ય પરં જ્યોતિસ્તદેવોપસંપદ્યત ઇતિ વ્યાખ્યેયમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.11.40
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.12.41
12 અર્થાન્તરત્વવ્યપદેશાધિકરણમ્ । સૂ. 41
આકાશો ઽર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,3.41 ।
ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મ તદમૃતં સ આત્માઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્કિમાકાશસબ્દં પરં બ્રહ્મ કિંવા પ્રસિદ્ધમેવ ભૂતાકાશમિતિ વિચારે ભૂતપરિગ્રહો યુક્તઃ ।
આકાશશબ્દસ્ય તસ્મિન્રૂઢત્વાત્, નામરૂપનિર્વહણસ્ય ચાવકાશાદાનદ્વારેણ તસ્મિન્યોજયિતું શક્યત્વાત્, સ્રષ્ટૃત્વાદેશ્ચ સ્પષ્ટસ્ય બ્રહ્મલિઙ્ગસ્યાશ્રવણાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે- પરમેવ બ્રહ્મેહાકાશશબ્દં ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્ ।
અર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્ ।
ઽતે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ ઇતિ હિ નામરૂપાભ્યામર્થાન્તરભૂતમાકાશં વ્યપદિશતિ ।
નચ બ્રહ્મણો ઽન્યન્નામરૂપાભ્યામર્થાન્તરં સંભવતિઽ સર્વસ્ય વિકારજાતસ્ય નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાકૃતત્વાત્ ।
નામરૂપયોરપિ નિર્વહણં નિરઙ્ કુશં ન બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સંભવતિ ।
ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્યનામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2) ઇત્યાદિબ્રહ્મકર્તૃત્વશ્રવણાત્ ।
નનુ જીવસ્યાપિ પ્રત્યક્ષં નામરૂપવિષયં નિર્વોઢુત્વમસ્તિ ।
બાઢમસ્તિ ।
અભેદસ્ત્વિહ વિવક્ષિતઃ ।
નામરૂપનિર્વહણાભિધાનાદેવ ચ સ્રષ્ટૃત્વાદિ બ્રહ્મલિઙ્ગમભિહિતં ભવતિ ।
ઽતદ્બ્રહ્મ તદમૃતં સ આત્માઽ (છા. 8.14) ઇતિ ચ બ્રહ્મવાદસ્ય લિઙ્ગાનિ ।
ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ (બ્ર. 1.1.22) ઇત્યસ્યૈવાયં પ્રપઞ્ચઃ

fન્: નામરૂપે શબ્દાથા તદન્તઃપાતિનસ્તદ્ભિન્નત્વં તત્કર્તૃત્વં ચાયુક્તમિત્યર્થઃ ।
આકાશો વ્યપદેશાત્ ।
છાન્દોગ્યમુદાહરતિ આકાશ ઇતિ ।
યથોપક્રમબલાજ્જ્યોતિઃશ્રુતિબાધસ્તથાકાશોપક્રમાદ્બ્રહ્માદિશબ્દબાધ ઇતિ દૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષયતિ- ભૂતેતિ ।
શ્રુતૈર્ગુણૈરાકાશોપાસ્તિર્નિર્ગુણબ્રહ્મજ્ઞાનં ચેત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ
ઇત્યનેન પૌનરુક્ત્યમાશઙ્ક્ય તદ્વદત્ર સ્પષ્ટલિઙ્ગાશ્રવણાદિતિ પરિહરતિ- સ્રષ્ટૃત્વાદેશ્ચેતિ ।
વૈ નામેતિ પ્રસિદ્ધિલિઙ્ગસ્યાકાશશ્રુતેશ્ચ વાક્યશેષગતાભ્યાં બ્રહ્માત્મશ્રુતિભ્યામનેકલિઙ્ગોપેતાભ્યાં બાધો યુક્તઃ ।
યત્ર બહુપ્રમાણસંવાદસ્તત્ર વાક્યસ્ય તાત્પર્યમિતિ નિર્ણયાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- પરમેવેત્યાદિના ।
નામરૂપે શબ્દર્થૌ તદન્તઃપાતિનસ્તદ્ભિન્નત્વે તત્કર્તૃત્વં ચાયુક્તમિત્યર્થઃ ।
નામાદિકર્તૃત્વં ન બ્રહ્મલિઙ્ગં, જીવસ્થત્વાદિતિ શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
ઽઅનેન જીવેનઽઇત્યત્ર જીવસ્ય બ્રહ્મભેદેન તત્કર્તૃત્વમુચ્યતે સાક્ષાદયોગાદિતિ પરિહરતિ- બાઢમિતિ ।
યચ્ચોક્તં સ્પષ્ટં લિઙ્ગં નાસ્તીતિ, તત્રાહ- નામેતિ ।
તર્હિ પુનરુક્તિઃ, તત્રાહ- આકાશેતિ ।
તસ્યૈવ સાધકો ઽયં વિચારઃ ।
અત્રાકાશશબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ વૃત્તિં સિદ્ધવત્કૃત્ય તત્ર સંશયાદિપ્રવૃત્તેરુક્તત્વાદિતિ ન પૌનરુક્ત્યમિતિ ભાવઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.12.41
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.13.42
13 સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 42-43
સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ ભેદેન । બ્બ્સ્_1,3.42 ।
વ્યપદેશાદિત્યનુવર્તતે ।
બૃહદારણ્યકે ષષ્ટે પ્રપાઠકે ઽકતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યુપક્રમ્ય ભૂયાનાત્મવિષયઃ પ્રપઞ્ચઃ કૃતઃ ।
તત્કિં સંસારિસ્વરૂપમાત્રાન્વાખ્યાનપરં વાક્યમુતાસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરમિતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
સંસારિસ્વરૂપમાત્રવિષયમેવેતિ ।
કુતઃ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યામ્ ।
ઉપક્રમે ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ ઇતિ શારીરલિઙ્ગાત્ ।
ઉપસંહારે ચ સ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ તદપરિત્યાગાત્, મધ્યે ઽપિ બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસેન તસ્યૈવ પ્રપઞ્ચનાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમેશ્વરોપદેશપરમેવેદં વાક્યં ન શારીરમાત્રાન્વાખ્યાનપરમ્ ।
કસ્માત્ ।
સુષુપ્તાવુત્ક્રાન્તૌ ચ શરીરાદ્ભેદેન પરમેશ્વરસ્ય વ્યપદેશાત્ ।
સુષુપ્તૌ તાવત્ ઽઅયં પુરુષઃ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ઽ (બૃ. 4.3.21) ઇતિ શારીરાદ્ભેદેન પરમેશ્વરં વ્યપદિશતિ ।
તત્ર પુરુષઃ શારીરઃ સ્યાત્તસ્ય વેદિતૃત્વાત્ ।
બાહ્યાભ્યન્તરવેદનપ્રસઙ્ગે સતિ તત્પ્રતિષેધસંભવાત્ ।
પ્રાજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ, સર્વજ્ઞત્વલક્ષણયા પ્રજ્ઞયા નિત્યમવિયોગાત્ ।
તથોત્ક્રાન્તાવપિ ઽઅયં શારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઉત્સર્જન્યાતિઽ (બૃ. 4.3.35) ઇતિ જીવાદ્ભેદેન પરમેશ્વરં વ્યપદિશતિ ।
તત્રાપિ શારીરો જીવઃ સ્યાચ્છરીરસ્વામિત્વાત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્તુ સ એવ પરમેશ્વરઃ ।
તસ્માત્સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન વ્યપદેશાત્પરમેશ્વર એવાત્ર વિવક્ષત ઇતિ ગમ્યતે ।
યદુક્તમાદ્યન્તમધ્યેષુ શારીરલિઙ્ગાત્તત્પરત્વમસ્ય વાક્યસ્યેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - ઉપક્રમેતાવત્ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ ઇતિ ન સંસારિસ્વરૂપં વિવક્ષિતં કિં તર્હ્યનૂદ્ય સંસારિસ્વરૂપં પરેણ બ્રહ્મણાસ્યૈકતાં વિવક્ષતિ ।
યતો ઽધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ ઇત્યેવમાદ્યુત્તરગ્રન્થપ્રવૃત્તિઃ સંસારિધર્મનિરાકરણપરા લક્ષ્યતે ।
તથોપસંહારે ઽપિ યથોપક્રમમેવોપસંહરતિ- ઽસ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ ઇતિ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ સંસારી લક્ષ્યતે સ વા એષ મહાનજ આત્મા પરમેશ્વર એવાસ્માભિઃ પ્રતિપાદિત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તુ મધ્યે બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસાત્સંસારિસ્વરૂપવિવક્ષાં મન્યન્તે, ન પ્રાચીમપિ દિશં પ્રસ્થાપિતઃ પ્રતીચીમપિ દિશં પ્રતિષ્ઠેત ।
યતો ન બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસેનાવસ્થાવત્ત્વં સંસારિત્વં વા વિવક્ષતિ, કિં તર્હ્યવસ્થારહિતત્વસંસારિત્વં ચ ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
યત્ ઽઅત ઊર્ધ્વે વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહિઽ ઇતિ પદે પદે પૃચ્છતિ ।
યચ્ચ ઽઅનન્વાગતસ્તેન ભવત્યસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.14,15) ઇતિ પદે પદે પ્રતિવક્તિ ।
ઽઅનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્શોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિઽ (બૃ. 43.22) ઇતિ ચ ।
તસ્માદસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરમેવૈતદ્વાક્યમિત્યવગન્તવ્યમ્

fન્: વિજ્ઞાનં બુદ્ધિસ્તન્મયસ્તત્પ્રાયઃ ।
પ્રાણેષ્વિતિ સપ્તમી વ્યતિરેકાર્થા ।
પ્રાણબુદ્ધિભ્યાં ભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
બુદ્ધાન્તો જાગ્રદવસ્થા ।
અન્વારૂઢો ઽધિષ્ઠિતઃ ।
ઉત્સર્જન્ઘોરાઞ્શબ્દન્મુઞ્ચન્ ।
બુદ્ધૌ ધ્યાયન્ત્યામાત્મા ધ્યાયતીવ, ચલન્ત્યાં ચલતીવ ।
ભવતીતિ યસ્માત્પ્રતિવક્તિ તસ્માદવગમ્યત ઇતિ યોજના ।
તેનાવસ્થાધર્મેણાનન્વાગતો ઽસ્પૃષ્ટો ભવતિ અસત્ત્વાત્ ।
અત ઉર્ધ્વં કામાદિવિવેકાનન્તરમ્ ।
સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન ।
અહન્ધીગમ્યેષુ કતમ આત્મેતિ જનકપ્રશ્ને યાજ્ઞવલ્ક્ય આહ- યો ઽયમિતિ ।
વિજ્ઞાનં બુદ્ધિસ્તન્મયસ્તત્પ્રાયઃ ।
સપ્તમી વ્યતિરેકાર્થા ।
પ્રાણબુદ્ધિભ્યાં ભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
વૃત્તેરજ્ઞાનાચ્ચ ભેદમાહ- અન્તર્જ્યોતિરિતિ ।
પુરુષઃ પૂર્ણ ઇત્યર્થઃ ।
ઉભયલિઙ્ગાનાં દર્શનાત્સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
પૂર્વત્ર નામરૂપાભ્યાં ભેદોક્તેરાકાશો બ્રહ્મેત્યુક્તં, તદયુક્તં, ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તઃઽઇત્યભિન્ને ઽપિ જીવાત્મનિ ભેદોક્તિવદૌપચારિકભેદોક્તિસંભવાદિત્યાક્ષેપસંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે કર્મકર્તૃજીવસ્તુતિઃ, સિદ્ધાન્તે જીવાનુવાદેન તતઃ કલ્પિતભેદભિન્નસ્ય પ્રાજ્ઞસ્ય પરમાત્મનઃ સ્વરૂપૈક્યપ્રમિતિરિતિ ફલમ્ ।
બુદ્ધાન્તો જાગ્રદવસ્થા ।
આદિમધ્યાવસાનેષુ જીવોક્તેર્જીવસ્તાવકમિદં વાક્યમિતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- પરમેશ્વરેત્યાદિના ।
વાક્યસ્ય જીવસ્તાવકત્વે જીવાદ્ભેદેન પ્રાજ્ઞસ્યાજ્ઞાતસ્યોત્તરોક્તિરસંગતા સ્યાત્,
અતો જ્ઞાતાજ્ઞાતસંનિપાતે જ્ઞાતાનુવાદેનાજ્ઞાતં પ્રતિપાદનીયં, ઽઅપૂર્વે વાક્યતાત્પર્યમ્ઽઇતિ ન્યાયાદિતિ સિદ્ધાન્તતાત્પર્યમ્ ।
પુરુષઃ શરીરં પ્રાજ્ઞો જીવ ઇતિ ભ્રાન્તિં વારયતિ- તત્ર પુરુષ ઇત્યાદિના ।
દેહસ્ય વેદનાપ્રસક્તેર્નિષેધાયોગાત્પુરુષો જીવ એવ, પ્રાજ્ઞસ્તુ રૂઢ્યા પર એવેત્યર્થઃ ।
અન્વારૂઢો ઽધિષ્ઠિતઃ ।
ઉત્સર્જન્ ઘોરાઞ્શબ્દાન્મુઞ્ચન્ ।
બુદ્ધૌ ધ્યાયન્ત્યામાત્માધ્યાયતીવ ચલન્ત્યાં ચલતીવ ।
વસ્તુતઃ સર્વવિક્રિયાશૂન્ય ઇત્યુક્તેર્ન સંસારિણિ તાત્પર્યમિત્યાહ- યત ઇતિ ।
ઉપક્રમવદુપસંહારવાક્યે ઽપ્યૈક્યં વિવિક્ષિતમિત્યાહ- તથેતિ ।
વ્યાચષ્ટે- યો ઽયમિતિ ।
અવસ્થોપન્યાસસ્ય ત્વમર્થશુદ્ધિદ્વારૈક્યપરત્વાન્ન જીવલિઙ્ગત્વમિત્યાહ- યતો ન બુદ્ધાન્તેતિ ।
પ્રશ્નોત્તરાભ્યામસંસારિત્વં ગમ્યત ઇત્યાહ- યદત ઊર્ધ્વમિતિ ।
કામાદિવિવેકાનન્તરમિત્યર્થઃ ।
ભવતીતિ ચેતિ ।
યદ્યસ્માદ્વક્તિ તસ્માદવગમ્યત ઇતિ યોજના ।
તેનાવસ્થાધર્મેણાનન્વાગતો ઽસ્પૃષ્ટો ભવતિ, અસઙ્ગત્વાત્ ।
સુષુપ્તાવપ્યાત્મતત્ત્વં પુણ્યપાપાભ્યામસ્પૃષ્ટં ભવતિ ।
હિ યસ્માદાત્મા સુષુપ્તૌ સર્વશોકાતીતઃ તસ્માધૃદયસ્યૈવ સર્વે શોકા ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.13.42
સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,3.13.43
પત્યાદિશબ્દેભ્યઃ । બ્બ્સ્_1,3.43 ।
ઇતશ્ચાસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરમેવૈતદ્વાક્યમિત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યદસ્મિન્વાક્યે પત્યાદયઃ શબ્દા અસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરાઃ સંસારિસ્વભાવપ્રતિષેધનાશ્ચ ભવન્તિ ।
ઽસર્વસ્ય વશી સર્વસ્યેશાનઃ સર્વસ્યાધિપતિઃઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકા અસંસારિસ્વભાવપ્રતિપાદનપરાઃ ।
ઽસ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નો એવાસાધુના કનીયાન્ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકાઃ સંસારિસ્વભાવપ્રતિષેધનાઃ ।
તસ્માદસંસારી પરમેશ્વર ઇહોક્ત ઇત્યવગમ્યતે

ઇતિ શ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ

fન્: વશી સ્વતન્ત્રઃ ।
ઈશાનો નિયમનશક્તિમાન્ ।
વાક્યસ્ય બ્રહ્માત્મૈક્યપરત્વે હેત્વન્તરમાહ- પત્યાદીતિ ।
સૂત્રં વ્યાચષ્ટે- ઇતશ્ચેતિ ।
વશી સ્વતન્ત્રઃ ।
અપરાધીન ઇતિ યાવત્ ।
ઈશાનો નિયમનશક્તિમાન્ ।
શક્તેઃ કાર્યમાધિપત્યમિતિ ભેદઃ ।
તસ્માચ્છોધિતત્વમર્થૈક્યે ષષ્ઠાધ્યાયસમન્વય ઇતિ સિદ્ધમ્

એન્દ્ બ્સ્ચોમ્_1,3.13.43
ઇતિ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ