બ્રહ્મસૂત્ર2 (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

સ્તર્ત્ બ્સ્ચોમ્_1,2.1.1
સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ । બ્બ્સ્_1,2.1 ।
ઇદમામ્નાયતે- ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત ।
અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિંલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીતઽ, ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.1,2) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમિહ મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ શારીર આત્મોપાસ્યત્વેનોપદિશ્યત આહોસ્વિત્પરં બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
શારીર ઇતિ ।
કુતઃ, તસ્ય હિ કાર્યકરણાધિપતેઃ પ્રસિદ્ધો મનઆદિભિઃ સંબન્ધો ન પરસ્ય બ્રહ્મણઃ, ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ (મુ. 2.1.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
નનુ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇતિ સ્વશબ્દેનૈવ બ્રહ્મોપાત્તં, કથમિહ શારીર આત્મોપાસ્ય આશઙ્ક્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
નેદં વાક્યં બ્રહ્મોપાસનાવિધિપરં કિં તર્હિ શમવિધિપરમ્ ।
યત્કારણં ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીતઽ ઇત્યાહ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યસ્માત્સર્વમિદં વિકારજાતં બ્રહ્મૈવ, તજ્જત્વાત્તલ્લત્વાત્તદનત્વાચ્ચ ।
નચ સર્વસ્યૈકાત્મત્વે રાગાદયઃ સંભવન્તિ, તસ્માચ્છાન્ત ઉપાસીતેતિ ।
નચ શમવિધિપરત્વે સત્યનેન વાક્યેન બ્રહ્મોપાસનં નિયન્તું શક્યતે ।
ઉપાસનં તુ ઽસ ક્રતું કુર્વીતઽ ઇત્યનેન વિધીયતે ।
ક્રતુઃ સંકલ્પો ધ્યાનમિત્યર્થઃ ।
તસ્ય ચ વિષયત્વંન શ્રૂયતે- ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃઽ ઇતિ જીવલિઙ્ગમ્ ।
અતો બ્રૂમો જીવવિષયમેતદુપાસનમિતિ ।
ઽસર્વકર્મા સર્વકામઃઽ ઇત્યાદ્યપિ શ્રૂયમાણં પર્યાયેણ જીવવિષયમુપપદ્યતે ।
ઽએષ મ આત્માન્તર્હૃદયે ઽણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વાઽ ઇતિ ચ હૃદયાયતનત્વમણીયસ્ત્વં ચારાગ્રમાત્રસ્ય જીવસ્યાવકલ્પતે નાપરિચ્છિન્નસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
નનુ ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યાઽ ઇત્યાદ્યપિ ન પરિચ્છિન્ને ઽવકલ્પત ઇતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- ન તાવદણીયસ્ત્વં જ્યાયસ્ત્વં ચોભયમેકસ્મિન્સમાશ્રયિતું શક્યં, વિરોધાત્ ।
અન્યતરાશ્રયણે ચ પ્રથમશ્રુતત્વાદણીયસ્ત્વં યુક્તમાશ્રયિતું, જ્યાયસ્ત્વં તુ બ્રહ્મભાવાપેક્ષયા ભવિષ્યતીતિ ।
નિશ્ચિતે ચ જીવવિષયત્વે યદન્તે બ્રહ્મસંકીર્તનં ઽએતદ્બ્રહ્મઽ (છા. 3.14.4) ઇતિ, તદપિ પ્રકૃતપરામર્શાર્થત્વાજ્જીવવિષયમેવ ।
તસ્માન્મનોમયત્વાદિભિર્ધર્મૈરુપાસ્યમ્ ।
કુતઃ, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધોપદેશાત્ ।
યત્સર્વેષુ વેદાન્તેષુ પ્રસિદ્ધં બ્રહ્મશબ્દસ્યાલમ્બનં જગત્કારણંસ ઇહ ચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ ઇતિ વાક્યોપક્રમે શ્રુતે, તદેવ મનોમયત્વાદિધર્મૈર્વિશિષ્ટમુપદિશ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
એવઞ્ચ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે ન ભવિષ્યતઃ ।
નનુ વાક્યોપક્રમે શમવિધિવિવક્ષયા બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં ન સ્વવિવક્ષયેત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- યદ્યપિ શમવિધિવિવક્ષયા બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં તથાપિ મનોમયત્વાદિષૂપદિશ્યમાનેષુ તદેવ બ્રહ્મ સંનિહિતં ભવતિ ।
જીસ્તુ ન સંનિહિતો નચ સ્વશબ્દેનોપાત્ત ઇતિ વૈષમ્યમ્