બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.1

તુશબ્દેન ચોદિતં દોષમપનુદતિ ।
વિશેષસ્ય ભાવો વૈશેષ્યમ્ ।
ભૂયસ્ત્વમિતિ યાવત્ ।
સત્યપિ ત્રિવૃત્કરણે ક્વચિત્કસ્યચિદ્ભૂતધાતોર્ભૂયસ્ત્વમુપલભ્યતે ઽઅગ્નેસ્તેજોભૂયસ્ત્વમુદકસ્યાબ્ભૂયસ્ત્વં પૃથિવ્યા અન્નભૂયસ્ત્વમ્ઽ ઇતિ ।
વ્યવહારપ્રસિદ્ધ્યર્થં ચેદં ત્રિવૃત્કરણમ્ ।
વ્યવહારશ્ચ ત્રિવૃત્કૃતરજ્જુવદેકત્વાપત્તૌ સત્યાં ન ભેદેન ભૂતત્રયગોચરો લોકસ્ય પ્રસિદ્ધ્યેત્ ।
તસ્માત્સત્યપિ ત્રિવૃત્કરણે વૈશેષ્યાદેવ તેજોબન્નવિશેષવાદો ભૂતભૌતિકવિષય ઉપપદ્યતે ।
તદ્વાદસ્તદ્વાદ ઇતિ પદાભ્યાસો ઽધ્યાયપરિસમાપ્તિં દ્યોતયતિ ॥ 22 ॥
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥ 4 ॥
ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મસૂત્રશાઙ્કરભાષ્યે ઽવિરોધાખ્યો દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ ॥
અથ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ ।
તૃતીયે સાધનાખ્યાધ્યાયે પ્રથમપાદે ગત્યાગતિચિન્તા-વૈરાગ્યનિરૂપણવિચારશ્ચ
1 તદનન્તરપ્રતિપત્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-7
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્તઃ પ્રશ્નનિરૂપણાભ્યામ્

દ્વિતીયે ઽધ્યાયે સ્મૃતિન્યાયવિરોધો વેદાન્તવિહિતે બ્રહ્મદર્શને પરિહૃતઃ ।
પરપક્ષાણાં ચાનપેક્ષત્વં પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
શ્રુતિવિપ્રતિષેધશ્ચ પરિહૃતઃ ।
તત્ર ચ જીવવ્યતિરિક્તાનિ તત્ત્વાનિ જીવોપકરણાનિ બ્રહ્મણો જાયન્ત ઇત્યુક્તમ્ ।
અથેદાનીમુપકરણોપહિતસ્ય જીવસ્ય સંસારગતિપ્રકારસ્તદવસ્થાન્તરાણિ બ્રહ્મસતત્ત્વં વિદ્યાભેદાભેદૌ ગુણોપસંહારાનુપસંહારૌ સમ્યગ્દર્શનાત્પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ સમ્યગ્દર્શનોપાયવિધિપ્રભેદો મુક્તિફલાનિયમશ્ચેત્યેતદર્થજાતં તૃતીયે ઽધ્યાયે નિરૂપયિષ્યતે પ્રસઙ્ગાગતં ચ કિમપ્યન્યત્ ।
તત્ર પ્રથમે તાવત્પાદે પઞ્ચાગ્નિવિદ્યામાશ્રિત્ય સંસારગતિપ્રભેદઃ પ્રદર્શ્યતે વૈરાગ્યહેતોઃ ।
ઽતસ્માજ્જુગુપ્સેત્ઽ ઇતિ ચાન્તે શ્રવણાત્ ।
જીવોમુખ્યપ્રાણસચિવઃ સેન્દ્રિયઃ સમનસ્કો ઽવિદ્યાકર્મપૂર્વપ્રજ્ઞાપરિગ્રહઃ પૂર્વદેહં વિહાય દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યત ઇત્યેતદવગતમ્ ।
ઽઅથૈનમેતે પ્રાણા અભિસમાયન્તિઽ ઇત્યેવમાદેઃ ઽઅન્યન્નવતરં કલ્યાણતરં રૂપં કુરુતેઽ (બૃ. 4.4.1.4) ઇત્યેવમન્તાત્સંસારપ્રકરણસ્થાચ્છબ્દાત્ ।
ધર્માધર્મફલોપભોગસંભવાચ્ચ ।
સ કિં દેહઃ બીજૈર્ભૂતસૂક્ષ્મૈરસંપરિષ્વક્તો ગચ્છત્યાહોસ્વિત્સંપરિષ્વક્ત ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અસંપરિષ્વક્ત ઇતિ ।
કુતઃ કરણોપાદાનવદ્ભૂતોપાદાનસ્યાશ્રુતત્વાત્ ।
ઽસ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનઃઽ (બૃ. 4.4.1) ઇતિ હ્યત્ર તેજોમાત્રાશબ્દેન કરણાનામુપાદાનં સંકીર્તયતિ ।
વાક્યશેષે ચક્ષુરાદિસંકીર્તનાત્ ।
નૈવં ભૂતમાત્રોપાદાનસંકીર્તનમસ્તિ ।
સુલભાશ્ચ સર્વત્ર ભૂતમાત્રાઃ ।
યત્રૈવ દેહ આરબ્ધવ્યસ્તત્રૈવ સન્તિ તતશ્ચ તાસાં નયનં નિષ્પ્રયોજનમ્ ।
તસ્માદસંપરિષ્વક્તો યાતીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પઠત્યાચાર્યઃ - તદન્તરપ્રતિપત્તૌ રંહતિ સંપરિષ્વક્ત ઇતિ ।
તદન્તરપ્રતિપત્તૌ દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ દેહબીજભૂતૈર્સૂક્ષ્મૈઃ સંપરિષ્વક્તો રંહતિ ગચ્છતીત્યવગન્તવ્યમ્ ।
કુતઃ - પ્રશ્ નનિરૂપણાભ્યામ્ ।
તથાહિ પ્રશ્ નઃ - ઽવેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.3.3) ઇતિ ।
નિરૂપણં ચ પ્રતિવચનં દ્યુપર્જન્યપૃથિવીપુરુષયોષિત્સુ પઞ્ચસ્વગ્નિષુ શ્રદ્ધાસોમવૃષ્ટ્યન્નરેતોરૂપાઃ પઞ્ચાહુતિર્દર્શયિત્વા ઽઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.9.1) ઇતિ ।
તસ્માદદ્ભિઃ પરિવેષ્ટિતો જીવો રંહતિ વ્રજતીતિ ગમ્યતે ।
નન્વન્યા શ્રુતિર્જલૂકાવત્પૂર્વદેહં ન મુઞ્ચતિ યાવન્ન દેહાન્તરમાક્રમતીતિ દર્શયતિ- ઽતદ્યથા તૃણજલાયુકાઽ (બૃ. 4.4.3) ઇતિ ।
તત્રાપ્યપ્પરિવેષ્ટિતસ્યૈવ જીવસ્ય કર્મોપસ્થાપિતપ્રતિપત્તવ્યદેહવિષયભાવનાદીર્ઘીભાવમાત્રં જલૂકસ્યોપમીયત ઇત્યવ્રોધઃ ।
એવં શ્રુત્યુક્તે દેહાન્તરપ્રતિપત્તિપ્રકારે સતિ યાઃ પુરુષમતિપ્રભવાઃ કલ્પના વ્યાપિનાં કરણાનામાત્મનશ્ચ દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ કર્મલશાદ્વૃત્તિલાભસ્તત્ર ભવતિ ।
કેવલસ્યૈવાત્મનો વૃત્તિલાભસ્તત્ર ભવતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ તુ દેહવદભિનવાન્યેવ તત્ર તત્ર ભોગસ્થાન ઉત્પદ્યન્તે ।
મન એવ વા કેવલં ભોગસ્થાનમભિપ્રતિષ્ઠેત ।
જીવ એવોત્પ્લુત્ય દેહાદ્દેહાન્તરં પ્રતિપદ્યતે શુક ઇવ વૃક્ષાદ્વૃક્ષાન્તરમ્ ।
ઇત્યેવમાદ્યાઃ સર્વા એવાનાદર્તવ્યાઃ શ્રુતિવિરોધાત્ ॥ 1 ॥
fન્: દર્શનોપાયાઃ સંન્યાસાદયઃ ।
પ્રસઙ્ગગતં દેહાત્મદૂષણમ્ ।
પઞ્ચસુ દ્યુપર્જન્યપૃથિવીપુરુષયોષિત્સ્વગ્નિધ્યાનં પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા ।
કર્મ ધર્માધર્માખ્યં, પૂર્વપ્રજ્ઞા જન્માન્તરસંસ્કારઃ ।
ભાવનાયા દીર્ઘીભાવો ભાવિદેહવિષયત્વમ્ ।
કેવલેતિ સૌગતકલ્પનમ્ ।
મન ઇતિ વૈશેષિકકલ્પનમ્ ।
જીવ ઇતિ દિગમ્બરકલ્પનમ્ ।
લોકાયતકલ્પનામાદ્યગ્રહણેન સંગૃહ્યતિ ।
નનૂદાહૃતાભ્યાં પ્રશ્ નપ્રતિવચનાભ્યાં કેવલાભિરદ્ભિઃ સંપરિષ્વક્તો રંહતીતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અપશબ્દશ્રવણસામર્થ્યાત્ ।
તત્ર કથં સામાન્યેન પ્રતિજ્ઞાયતે સર્વૈરેવ ભૂતસૂક્ષ્મૈઃ સંપરિષ્વક્તો રંહતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ત્ર્યાત્મકત્વાત્ તુ ભૂયસ્ત્વાત્

તુશબ્દેન ચોદિતામાશઙ્કમુચ્છિનત્તિ ।
ત્ર્યાત્મિકા હ્યાપસ્ત્રિવૃત્કરણશ્રુતેઃ ।
તાસ્વારમ્ભિકાસ્વાભ્યુપગતાસ્વિતરદપિ ભૂતદ્વયમવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યં ભવતિ ।
ત્ર્યાત્મકશ્ચ દેહસ્ત્રયાણામપિ તેજોબન્નાનાં તસ્મિન્કાર્યોપલબ્ધેઃ ।
પુનશ્ચ ત્ર્યાત્મકસ્ત્રિધાતુત્વાત્ત્રિભિર્વાતપિત્તશ્લેષ્માભિઃ ।
ન સ ભૂતાન્તરાણિ પ્રત્યાખ્યાય કેવલાભિરદ્ભિરારબ્ધું શક્યતે ।
તસ્માદ્ભૂયસ્ત્વાપેક્ષો ઽયમાપઃ પુરુષવચસ ઇતિ ।
પ્રશ્ નપ્રતિવચનયોરપ્શબ્દો ન કૈવલ્યાપેક્ષઃ ।
સર્વદેહેષુ હિ રસલોહિતાદિદ્રવદ્રવ્યભૂયસ્ત્વં દૃશ્યતે ।
નનુ પાર્થિવો ધાતુર્ભૂયિષ્ઠો દેહેષૂપલક્ષ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
ઇતરાપેક્ષયાપ્યપા બાહુલ્યં ભવિષ્યતિ ।
દૃશ્યતે ચ શુક્રશોણિતલક્ષણે ઽપિ દેહબીજે દ્રવબાહુલ્યમ્ ।
કર્મ ચ નિમિત્તકારણં દેહાન્તરારમ્ભે ।
કર્માણિ ચાગ્નિહોત્રાદીનિ સોમાજ્યપયઃપ્રભૃતિદ્રવદ્રવ્યવ્યપાશ્રયાણિ ।
કર્મસમવાયિશ્ચાપઃ શ્રદ્ધાશબ્દોદિતાઃ સહ કર્મભિર્દ્યુલોકાખ્યે ઽગ્નૌ હૂયન્ત ઇતિ વક્ષ્યતિ ।
તસ્માદપ્યપાં બાહુલ્યપ્રસિદ્ધિઃ ।
બાહુલ્યાચ્ચાપ્શબ્દેન સર્વેષામેવ દેહબીજાનાં ભૂતસૂક્ષ્માણામુપાદાનમિતિ નિરવદ્યમ્ ॥ 2 ॥
પ્રાણગતેશ્ ચ

પ્રાણાનાં ચ દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ ગતિઃ શ્રાવ્યતે- ઽતમુત્ક્રામન્તં પ્રાણો ઽનૂત્ક્રામતિ પ્રાણમનૂત્ક્રામન્તં સર્વે પ્રાણા અનૂત્ક્રામન્તિઽ (બૃ. 4.4.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભિઃ ।
સા ચ પ્રાણાનાં ગતિર્નાશ્રયમન્તરેણ સંભવતીત્યતઃ પ્રાણગતિપ્રયુક્તા તદાશ્રયભૂતાનામપાપમપિ ભૂતાન્તરોપસૃષ્ટાનાં ગતિરવગમ્યતે ।
નહિ નિરાશ્રયાઃ પ્રાણાઃ ક્વચિદ્ગચ્છન્તિ તિષ્ઠન્તિ વા જીવતો દર્શનાત્ ॥ 3 ॥
અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ ન ભાક્તત્વાત્

સ્યાદેતત્ ।
નૈવ પ્રાણા દેહાન્તરપ્રતિપત્તૌ સહ જીવેન ગચ્છન્તિ અગ્ન્યાદિગતિશ્રુતેઃ ।
તથાહિ શ્રુતિર્મરણકાલે વાગાદયઃ પ્રાણા અગ્ન્યાદીન્દેવાગચ્છતીતિ દર્શયતિ- ઽયત્રાસ્ય પુરુષસ્ય મૃતસ્યાગ્નિં વાગપ્યેતિ વાતં પ્રાણઃઽ (બૃ. 3.2.13) ઇત્યાદિનેતિ ચેત્ ।
ન ।
ભાક્તત્વાત્ ।
વાગાદીનામગ્ન્યાદિગતિશ્રુતિર્ગૌણી કેશેષુ ચાદર્શનાત્ ।
ઽઓષધીર્લોમાનિ વનસ્પતીન્કેશાઃઽ (બૃ. 3.2.13) ઇતિ હિ તત્રામ્નાયતે ।
નહિ લોમાનિ કેશાશ્ચોત્પ્લુત્યૌષધીર્વનસ્પતીંશ્ચ ગચ્છન્તીતિ સંભવતિ ।
નચ જીવસ્ય પ્રાણોપાધિપ્રત્યાખ્યાને ગમનમવકલ્પ્યતે ।
નાપિ પ્રાણૈર્વિના દેહાન્તર ઉપભોગ ઉપપદ્યતે ।
વિસ્પષ્ટં ચ પ્રાણાનાં સહ જીવેન ગમનમન્યત્ર શ્રાવિતમ્ ।
અતો વાગાદ્યધિષ્ઠાત્રીણામગ્ન્યાદિદેવતાનાં વાગાદ્યુપકારિણીનાં મરણકાલ ઉપકારનિવૃત્તિમાત્રમપેક્ષ્ય વાગાદયો ઽગ્ન્યાદીન્ગચ્છન્તીત્યુપચર્યતે ॥ 4 ॥
fન્: અન્યત્ર તમુત્ક્રામન્તમિત્યાદૌ ।
પ્રથમે ઽશ્રવણાદ્ ઇતિ ચેન્ ન તા એવ હ્ય્ ઉપપત્તેઃ

સ્યાદેતત્ ।
કથં પુનઃ ઽપઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.3.3) ઇત્યેતન્નિર્ધારયિતું પાર્યતે ।
યાવતા નૈવ પ્રથમે ઽગ્નાવપાં શ્રવણમસ્તિ ।
ઇહ હિ દ્યુલોકપ્રભૃતયઃ પઞ્ચાગ્નયઃ પઞ્ચાનામાહુતીનામાદારત્વેનાધીતાઃ ।
તેષાં ચ પ્રમુખે ઽઅસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિઃઽ (છા. 5.4.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિઽ (છા. 5.4.2)
ઇતિ શ્રદ્ધા હૌમ્યદ્રવ્યત્વેનાવેદિતા ।
ન તત્રાપો હૌમ્યદ્રવ્યતયા શ્રુતાઃ ।
યદિ નામ પર્જન્યાદિષૂત્તરેષુ ચતુર્ષ્વગ્નિષ્વપાં હૌમ્યદ્રવ્યતા પરિકલ્પ્યેત પરિકલ્પ્યતાં નામ ।
તેષુ હોતવ્યતયોપાત્તાનાં સોમાદીનામબ્બહુલત્વોપપત્તેઃ ।
પ્રથમે ત્વગ્નૌ શ્રુતાં શ્રદ્ધાં પરિત્યજ્યાશ્રુતા આપઃ પરિકલ્પ્યન્ત ઇતિ સાહસમેતત્ ।
શ્રદ્ધા ચ નામ પ્રત્યયવિશેષઃ પ્રસિદ્ધિસામર્થ્યાત્ ।
તસ્માદયુક્તઃ પઞ્ચમ્યાહુતાવપાં પુરુષભાવ ઇતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યતસ્તત્રાપિ પ્રથમે ઽગ્નૌ તા એવાપઃ શ્રદ્ધાશબ્દેનાભિપ્રેયન્તે ।
કુતઃ ઉપપત્તેઃ ।
એવંહ્યાદિમધ્યાવસાનસંગાનાદનાકુલમેતદેકવાક્યમુપપદ્યતે ।
ઇતરથા પુનઃ પઞ્ચમ્યામાહુતાવપાં પુરુષવચસ્ત્વપ્રકારે પૃષ્ટે પ્રતિવચનાવસરે પ્રથમાહુતિસ્થાને યદ્યનપો હૌમ્યદ્રવ્યં શ્રદ્ધાં નામાવતારયેત્તતો ઽન્યથા પ્રશ્નો ઽન્યથા પ્રતિવચનમિત્યેકવાક્યતા ન સ્યાત્ ।
ઽઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ ઇતિ ચોપસંહરન્નેતદેવ દર્શયતિ ।
શ્રદ્ધાકાર્યં ચ સોમવૃષ્ટ્યાદિ સ્થૂલીભવદબ્બહુલં લક્ષ્યતે ।
સા ચ શ્રદ્ધાયા અપ્ત્વે યુક્તિઃ ।
કારણાનુરૂપં હિ કાર્યં ભવતિ ।
નચ શ્રદ્ધાખ્યઃ પ્રત્યયો મનસો જીવસ્ય વા ધર્મઃ સન્ધર્મિણો નિષ્કૃષ્ય હોમાયોષાદાતું શક્યતે પશ્વાદિભ્ય ઇવ હૃદયાદીનિત્યાપ એવ શ્રદ્ધાશબ્દા ભવેયુઃ ।
શ્રદ્ધાશબ્દશ્ચાપ્સૂપપદ્યતે, વૈદિકપ્રયોગદર્શનાત્ ઽશ્રદ્ધા વા આપઃઽ ઇતિ ।
તનુત્વં શ્રદ્ધાસારૂપ્યં ગચ્છન્ત્ય આપો દેહબીજભૂતા ઇત્યતઃ શ્રદ્ધાશબ્દાઃ સ્યુઃ ।
યથા સિંહપરાક્રમો નરઃ સિંહશબ્દો ભવતિ ।
શ્રદ્ધાપૂર્વકકર્મસમવાયાચ્ચાપ્સુ શ્રદ્ધાશબ્દ ઉપપદ્યતે, મઞ્ચશબ્દ ઇવ પુરુષેષુ ।
શ્રદ્ધાહેતુત્વાચ્ચ શ્રદ્ધાશબ્દોપપત્તિઃ ઽઅપો હાસ્મૈ શ્રદ્ધાં સંનમન્તે પુણ્યાય કર્મણેઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ॥ 5 ॥
fન્: સંગાનં તમુત્ક્રામન્તમિત્યાદૌ ।
અનપઃ અબ્દ્યો ઽન્યતઃ ।
અસ્મૈ યજમાનાય ।
સંનમન્તે જનયન્તિ ।
અશ્રુતત્વાદ્ ઇતિ ચેન્ નેષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ

અથાપિ સ્યાત્પ્રતિવચનાભ્યાં નામાપઃ શ્રદ્ધાદિક્રમેણ પઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષાકારં પ્રતિપદ્યેરન્ ।
નતુ તત્સંપરિષ્વક્તા જીવા રંહેયુઃ ।
અશ્રુતત્વાત્ ।
નહ્યત્રાપામિવ જીવાનાં શ્રાવયિતા કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ ।
તસ્માદ્રંહતિ સંપરિષ્વક્ત ઇત્યયુક્તમિતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કુતઃ - ઇષ્ટાદિકારિણાં પ્રતીતેઃ ।
ઽઅથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસતે તે ધૂમમભિસંભવન્તિઽ (છા. 5.10.6) ઇત્યુપક્રમ્યેષ્ટાદિકારિણાં ધૂમાદિના પિતૃયાણેન પથા ચન્દ્રપ્રાપ્તિં કથયતિ- ઽઆકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાજાઽ (છા. 5.10.4) ઇતિ ।
ત એવેહાપિ પ્રતીયન્તે ઽતસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિઽ (છા. 5.4.2) ઇતિ શ્રુતિસામાન્યાત્ ।
તેષાં ચાગ્નિહોત્રાદર્શપૂર્ણમાસાદિકર્મસાધનભૂતા દધિપયઃપ્રભૃતયો દ્રવદ્રવ્યભૂયસ્ત્વાત્પ્રત્યક્ષમેવાપઃ સન્તિ ।
તાં આહવનીયે હુતાઃ સૂક્ષ્મા આહુત્યો ઽપૂર્વરૂપાઃ સત્યસ્તાનિષ્ટાદિકારિણ આશ્રયન્તિ ।
તેષાં ચ શરીરં નૈધનેન વિધાનેનાન્ત્યે ઽગ્રાવૃત્વિજો જુહ્વતિ ઽઅસૌ સ્વર્ગાય લોકાય સ્વાહાઽ ઇતિ ।
તતસ્તાઃ શ્રદ્ધાપૂર્વકકર્મસમવાયિન્ય આહુતિમય્ય આપો ઽપૂર્વરૂપાઃ સત્યસ્તાનિષ્ટાદિકારિણો જીવાન્પરિવેષ્ટયામું લોકં ફલદાનાય નયન્તીતિ યત્તદત્ર જુહોતિનાભિધીયતે- ઽશ્રદ્ધાં જુહ્વતિઽ (બૃ. 6.2.9) ઇતિ ।
તથાચાગ્નિહોત્રે ષટ્પ્રશ્નીનિર્વચનરૂપેણ વાક્યશેષેણ ઽતે વા એતે આહુતી હુતે ઉત્ક્રામતઃઽ ઇત્યેવમાદિનાગ્નિહોત્રાહુત્યોઃ ફલારમ્ભાય લોકાન્તરપ્રાપ્તિઃ પ્રદર્શિતા ।
તસ્માદાહુતીમયીભિરદ્ભિઃ સંપરિષ્વક્તા જીવા રંહન્તિ સ્વકર્મફલોપભોગાયેતિ શ્લિષ્યતે ॥ 6 ॥
fન્: નૈધનેન અન્ત્યેષ્ટ્યાખ્યેન ।
અસૌ સ્વર્ગાય ગચ્છત્વિતિ મન્ત્રાર્થઃ ।
કથં પુનરિદમિષ્ટાદિકારિણાં સ્વકર્મફલોપભોગાય રંહણં પ્રતિજ્ઞાયતે ।
યાવતા તેષાં ધૂમપ્રતીકેન વર્ત્મના ચન્દ્રમસમધિરૂઢાનામન્નભાવં દર્શયતિ- ઽએષ સોમો રાજા તદ્દેવાનામન્નં તે દેવા ભક્ષયન્તિઽ (છા. 5.10.4) ઇતિ ઽતે ચન્દ્રં પ્રાપ્યાન્નં ભવન્તિ તાંસ્તત્ર દેવા યથા સોમં રાજાનમપ્યાયસ્વાપક્ષીયસ્વેત્યેવમેનાંસ્તત્ર ભક્ષયન્તિઽ (બૃ. 6.2.16) ઇતિ ચ સમાનવિષયં શ્રુત્યન્તરમ્ ।
નચ વ્યાઘ્રાદિભિરિવ દેવૈર્ભક્ષ્યમાણાનામુપભોગઃ સંભવતીતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ભાક્તં વાનાત્મવિત્ત્વાત્ તથા હિ દર્શયતિ

વાશબ્દશ્ચોદિતદોષવ્યાવર્તનાર્થઃ ।
ભાક્તમેષામન્નત્વં ન મુખ્યમ્ ।
મુખ્યે હ્યન્નત્વે સ્વર્ગકામો યજેત ઇત્યેવઞ્જાતીયકાધિકારશ્રુતિરુપપધ્યેત ।
ચન્દ્રમણ્ડલે ચેદિષ્ટાદિકારિણામુપભોગો ન સ્યાત્કિમર્થમધિકારિણ ઇષ્ટાદ્યાયાસબહુલં કર્મ કુર્યુઃ ।
અન્નશબ્દશ્ચોપભોગહેતુત્વસામાન્યાદન્ને ઽપ્યુપચર્યમાણો દૃશ્યતે ।
યથા વિશો ઽન્નં રાજ્ઞાં પશવો ઽન્નં વિશામિતિ ।
તસ્માદિષ્ટસ્ત્રીપુત્રમિત્રભૃત્યાદિભિરિવ ગુણભાવોપગતૈરિષ્ટાદિકારિભિર્યત્સુખવિહરણં દેવાનાં તદૈવેષાં ભક્ષણમભિપ્રેતં ન મોદકાદિવચ્ચર્વણં નિગરણં વા ।
ઽન હ વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિઽ (છા. 3.6.1) ઇતિ ચ દેવાનાં ચર્વણાદિવ્યાપારં વારયતિ ।
તેષાં ચેષ્ટાદિકારિણાં દેવાન્પ્રતિ ગુણભાવોપગતાનામપ્યુપભોગ ઉપપદ્યતે રાજોપજીવિનામિવ પરિજનાનામ્ ।
અનાત્મવિત્ત્વાચ્ચેષ્ટાદિકારિણાં દેવોપભોગ્યભાવ ઉપપદ્યતે ।
તથાહિ શ્રુતિરનાત્મવિદાં દેવોપભોગ્યતાં દર્શયતિ- ઽઅથ યો ઽન્યાં દેવતામુપાસ્તે ઽન્યો ઽસાવન્યો ઽહમસ્મીતિ ન સ વેદ યથા પશુરેવં સ દેવાનામ્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ।
સ ચાસ્મિન્નપિ લોક ઇષ્ટાદિભિઃ કર્મભિઃ પ્રીમન્પશુવદ્દેવાનામુપકરોતીતિ લોકે તદુપજીવી તદાદિષ્ટં ફલમુપભુઞ્જાનઃ પશુવદ્દેવાનામુપકરોતીતિ ગમ્યતે ॥
અનાત્મવિત્ત્વાત્તથાહિ દર્શયતીત્યસ્યાપરા વ્યાખ્યા- અનાત્મવિદો હ્યેતે કેવલકર્મિણૈષ્ટાદિકારિણો ન જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયાનુષ્ઠાયિનઃ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યામિહાત્મવિદ્યેત્યુપચરન્તિ પ્રકરણાત્ ।
પઞ્ચાગ્નિવિજ્ઞાનવિહીનત્વાચ્ચેદમિષ્ટાદિકારિણાં ગુણવાદેનાન્નત્વમુદ્ભાવ્યતે પઞ્ચાગ્નિવિજ્ઞાનપ્રશંસાયૈ ।
પઞ્ચાગ્નિવિદ્યા હીહ વિધિત્સિતા ।
વાક્યતાત્પર્યાવગમાત્ ।
તથાહિ શ્રુત્યન્તરં ચન્દ્રમણ્ડલે ભોગસદ્ભાવં દર્શયતિ- ઽસ સોમલોકે વિભૂતિમનુભૂય પુનરાવર્તતેઽ (પ્ર. 5.4) ઇતિ ।
તથાન્યદપિ શ્રુત્યન્તરમ્ ઽઅથ યે શતં પિતૃણાં જિતલોલોકાનામાનન્દાઃ સ એકઃ કર્મદેવનામાનન્દો યે કર્મણા દેવત્વમભિસંપદ્યતેઽ (બૃ. 4.3.33) ઇતીષ્ટાદિકારિણાં દેવૈઃ સંવસતાં ભોગપ્રાપ્તિં દર્શયતિ ।
એવં ભાક્તત્વાદન્નભાવવચનસ્યેષ્ટાદિકારિણો ઽત્ર જીવારંહન્તીતિ પ્રતીયતે ।
તસ્માદ્રંહતિ સંપરિષ્વક્ત ઇતિ યુક્તમેવોક્તમ્ ॥ 7 ॥
fન્: અધિક્રિયતે પુરુષો વિધિના સંબધ્યતે ઽનેનેત્યધિકારઃ ફલકામના ।
યથા પશુર્ભોગ્ય એવમજ્ઞઃ ન ભેદધીમાન્દેવાનાં ભોગ્ય ઇત્યર્થઃ ।
2 કૃતાત્યયાધિકરણમ્ । સૂ. 8-11
કૃતાત્યયે ઽનુશયવાન્ દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યાં યથેતમનેવં ચ

ઇષ્ટાદિકારિણાં ધૂમાદિના વર્ત્મના ચન્દ્રમણ્ડલમધિરૂઢાનાં ભુક્તભોગાનાં તતઃ પ્રત્યવરોહ આમ્નાયતે- ઽતસ્મિન્યાવત્સંપાતમુષિત્વાથૈતમેવાધ્વાં પુનર્નિવર્તન્તે તથેતમ્ઽ (છા. 5.10.5) ઇત્યારભ્ય યાવદ્રમણીયચરણા બ્રાહ્મણાદિયોનિમાપદ્યન્તે કપૂયચરણાઃ શ્વાદિયોનિમિતિ ।
તત્રેદં વિચાર્યતે- કિં નિરનુશયા ભુક્તકૃત્સ્નકર્માણો ઽવરોહન્ત્યાહોસ્વિત્સાનુશયા ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
નિરનુશયા ઇતિ ।
કુતઃ - યાવત્સંપાતમિતિ વિશેષણાત્ ।
સંપાતશબ્દેનાત્ર કર્માશય ઉચ્યતે- સંપતન્ત્યનેનાસ્માલ્લોકાદમું લોકં ફલોપભોગાયેતિ ।
યાવત્સંપાતમુષિત્વેતિ ચ કૃત્સ્નસ્ય તસ્ય કૃતસ્ય તત્રૈવ ભુક્તતાં દર્શયતિ ।
તેષાં યદા તત્પર્યવેતિઽ (બૃ. 6.2.16) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરેણૈવ એવાર્થઃ પ્રદર્શ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
યાવદમુષ્મિંલ્લોક ઉપભોક્તવ્યં કર્મ તાવદુપભુઙ્ ક્ત ઇતિ કલ્પયિષ્યામીતિ ।
નૈવં કલ્પયિતું શક્યતે યત્કિઞ્ચેત્યન્યત્ર પરામર્શાત્ ।
પ્રાપ્યન્તં કર્મણસ્તસ્ય યત્કિઞ્ચેહ કરોત્યયમ્ ।
તસ્માલ્લોકાત્પુનરૈત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણે (બૃ. 4.4.6) ઇતિ હ્યપરા શ્રુતિર્યત્કિઞ્ચેત્યવિશેષપરામર્શેન કૃત્સ્નસ્યેહ કૃતસ્ય કર્મણસ્તત્ર ક્ષયિતાં દર્શયતિ ।
અપિચ પ્રાયણમનારબ્ધફલસ્ય કર્મણો ઽભિવ્યઞ્જકમ્ ।
પ્રાક્પ્રાયણાદારબ્ધફલેન કર્મણા પ્રતિબદ્ધસ્યાભિવ્યક્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તચ્ચાવિશેષાદ્યાવત્કિઞ્ચિદનારબ્ધફલં તસ્ય સર્વસ્યાભિવ્યઞ્જકમ્ ।
નહિ સાધારણે નિમિત્તે નૈમિત્તિકમસાધારણં ભવિતુમર્હતિ ।
ન હ્યવિશિષ્ટે પ્રદીપસંનિધૌ ધટો ઽભિવ્યજ્યતે ન પટ ઇત્યુપપદ્યતે ।
તસ્માન્નિરનુશયા અવરોહન્તીત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ કૃતાત્યયે ઽનુશયવાનિતિ ।
યેન કર્મવૃન્દેન ચન્દ્રમસમારૂઢાઃ ફલોપભોગાય તસ્મિન્નુપભોગેન ક્ષીયતે તેષાં યદંમયં શરીરં ચન્દ્રમસ્યુપભોગાયારબ્ધં તદુપભોગક્ષયદર્શનશોકાગ્નિસંપર્કાદિવ ચ ઘૃતકાઠિન્યમ્ ।
તતઃ કૃતાત્યયે કૃતસ્યેષ્ટાદેઃ કર્મણઃ ફલોપભોગેનોપક્ષયે સતિ સાનુશયા એવેમમવરોહન્તિ ।
કેન હેતુના ।
દૃષ્ટસ્મૃતિભ્યામિત્યાહ ।
તથાહિ પ્રત્યક્ષા શ્રુતિઃ સાનુશયાનામવરોહં દર્શયતિ- ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યેરન્બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વાથ યૈહ ક પૂયચરણાં અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યોનિમાપદ્યેરઞ્શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વાઽ (છા. 5.10.7) ઇતિ ।
ચરણશબ્દેનાનુશયઃ સૂચ્યત ઇતિ વર્ણયિષ્યતિ ।
દૃષ્ટશ્ચાયં જન્મનૈવ પ્રતિપણ્યુચ્ચાવચરૂપ ઉપભોગઃ પ્રવિભજ્યમાન ।
આકસ્મિકત્વાસંભવાદનુશયસદ્ભાવં સૂચયતિ, અભ્યુદયપ્રત્યવાયયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતહેતુત્વસ્ય સામાન્યતઃ શાસ્ત્રેણાવગમિત્વાત્ ।
સ્મૃતિરપિ ઽવર્ણા આશ્રમાશ્ચ સ્વકર્મનિષ્ઠાઃ પ્રેત્ય કર્મફલમનુભૂય તતઃ શેષેણ વિશિષ્ટદેશજાતિકુલરૂપાયુઃશ્રુતવૃત્તસુખમેધસો જન્મ પ્રતિપદ્યન્તેઽ ઇતિ સાનુશયાનામેવાવરોહં દર્શયતિ - કઃ પુનરનુશયો નામેતિ ।
કેચિત્તાવદાહુઃ - સ્વર્ગાર્થસ્ય કર્મણો ભુક્તફલસ્યાવશેષઃ કશ્ચિદનુશયો નામ ભાણ્ડાનુસારિસ્નેહવત્ ।
યથાહિ સ્નેહભાણ્ડં રિચ્યમાનં ન સર્વાત્મના રિચ્યતે ભાણ્ડાનુસાર્યેવ કશ્ચિત્સ્નેહશેષો ઽવતિષ્ઠતે તથાનુશયો ઽપીતિ ।
નનુ કાર્યવિરોધિત્વાદદૃષ્ટસ્ય ન ભુક્તફલસ્યાવશેષાવસ્થાનં ન્યાય્યમ્ ।
નાયં દોષઃ ।
નહિ સર્વાત્મના ભુક્તફલત્વં કર્મણઃ પ્રતિજાનીમહે ।
નનુ નિરવશેષકર્મફલોપભોગાય ચન્દ્રમણ્ડલમારૂઢઃ ।
બાઢમ્ ।
તથાપિ સ્વલ્પકર્માવશેષમાત્રેણ તત્રાવસ્થાતું ન લભ્યતે ।
યથા કિલ કશ્ચિત્સેવકઃ સકલૈઃ સેવોપકરણૈ રાજકુલમુપસૃપશ્ચિરપ્રવાસાત્પરિક્ષીણવહૂપકરણશ્છત્રપાદુકાદિમાત્રાવશેષો ન રાજકુલે ઽવસ્થાતું શક્નોતિ ।
એવમનુશયમાત્રપરિગ્રહો ન ચન્દ્રમણ્ડલો ઽવસ્થાતું શક્નોતીતિ ।
નચૈતદ્યુક્તમિવ ।
નહિ સ્વર્ગસ્થસ્ય કર્મણો ભુક્તફલસ્યાવશેષાનુવૃત્તિરુપપદ્યતે કાર્યવિરોધિત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
નન્વેતદયુક્તમ્ ।
ન સ્વર્ગફલસ્ય કર્મણો નિખિલસ્ય ભુક્તફલત્વં ભવિષ્યતીતિ ।
તદેતદપેશલમ્ ।
સ્વર્ગાર્થં કિલ કર્મ સ્વર્ગસ્થસ્યૈવ સ્વર્ગફલં નિખિલં ન જનયતિ સ્વગ્રચ્યુતસ્યાપિ કઞ્ચિત્ફલલેશં જનયતીતિ ।
ન શબ્દપ્રમાણકામાનીદૃશી કલ્પનાવકલ્પતે ।
સ્નેહભાણ્ડે તુ સ્નેહલેશાનુવૃત્તિર્દૃષ્ટત્વાદુપપદ્યતે ।
તથા સેવકસ્યોપકરણલેશાનુવૃત્તિશ્ચ દૃશ્યતે ।
નત્વિહ તથા સ્વર્ગફલસ્ય કર્મણો લેશાનુવૃત્તિર્દૃશ્યતે નાપિ કલ્પયિતું શક્યતે સ્વર્ગફલત્વશાસ્ત્રવિરોધાત્ ।
અવશ્યં ચૈતદેવં વિજ્ઞેયમ્ ।
ન સ્વર્ગફલસ્યેષ્ટાદેઃ કર્મણો ભાણ્ડાનુસારિસ્નેહવદેકદેશો ઽનુવર્તમાનો ઽનુશય ઇતિ ।
યદિહિ યેન સુકૃતેન કર્મણેષ્ટાદિના સ્વર્ગમન્વભૂવંસ્તસ્યૈવ કશ્ચિદેકદેશો ઽનુશયઃ કલ્પ્યેત તતો રમણીય એવૈકો ઽનુશયઃ સ્યાન્ન વિપરીતઃ ।
તત્રેયમનુશયવિભાગશ્રુતિરુપરુધ્યેત- ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણા, અથ કપૂયચરણાઃઽ (છા. 5.10.7) ઇતિ ।
તસ્માદામુષ્મિકફલે કર્મજાત ઉપભુક્તે ઽવશિષ્ટમૈહિકફલં કર્માન્તરજાતમનુશયસ્તદ્વન્તઽવરોહન્તીતિ ।
યદુક્તં યત્કિઞ્ચેત્યવિશેષપરામર્શાત્સર્વસ્યેહ કૃતસ્ય કર્મણઃ ફલોપભોગેનાન્તં પ્રાપ્ય નિરનુશયા અવરોહન્તીતિ ।
નૈતદેવમ્ ।
અનુશયસદ્ભાવસ્યાવગમિતત્વાત્ ।
યત્કિઞ્ચિદિહ કૃતમામુષ્મિકફલં કર્મારબ્ધભોગં તત્સર્વં ફલોપભોગેન ક્ષપયિત્વેતિ ગમ્યતે ।
યદપ્યુક્તં પ્રાયણમવિશેષાદનારબ્ધફલં કૃત્સ્નમેવ કર્માભિવ્યનક્તિ તત્ર કેનચિત્કર્મણામુષ્મિંલ્લોકે ફલમારભ્યતે કેનચિદસ્મિન્નિત્યત્વં પ્રત્યુક્તમ્ ।
અપિચકેન હેતુના પ્રાયણમનારબ્ધફલસ્ય કર્મણો ઽભિવ્યઞ્જકં પ્રતિજ્ઞાયત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
યથૈવ તર્હિ પ્રાક્પ્રયાણાદારબ્ધફલેન કર્મણા પ્રતિબદ્ધસ્યેતરસ્ય વૃત્ત્યુદ્ભવાનુપપત્તિરિત્યેવં પ્રાયણકાલે ઽપિ વિરુદ્ધફલસ્યાનેકસ્ય કર્મણો યુગપત્ફલારમ્ભાસંભવાદ્બલવતા પ્રતિબદ્ધસ્ય દુર્બલસ્ય વૃત્ત્યુદ્ધવાનુપપતિતિરિતિ ।
નહ્યનારબ્ધફલત્વસામાન્યેન જાત્યન્તરોપભોગ્યફલમપ્યનેકં કર્મૈકસ્મિન્પ્રાયણે યુગપદભિવ્યક્તં સદેકાં જાતિમારભત ઇતિ શક્યં વક્તું, પ્રતિનિયતફલત્વવિરોધાત્ ।
નાપિ કસ્યચિત્કર્મણઃ પ્રાયણે ઽભિવ્યક્તિઃ કસ્યચિદુચ્છેદ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
ઐકાન્તિકફલત્વવિરોધાત્ ।
નહિ પ્રાયશ્ચિત્તાદિભિર્હેતુભિર્વિના કર્મણામુચ્છેદઃ સંભાવ્યતે ।
સ્મૃતિરપિ વિરુદ્ધફલેન કર્મણા પ્રતિબદ્ધસ્ય કર્માન્તરસ્ય ચિરમવસ્થાનં દર્શયતિ- ઽકદાચિત્સુકૃતં કર્મ કૂચસ્થમિહ તિષ્ઠતિ ॥
મજ્જમાનસ્ય સંસારે યાવદ્દુઃખાદિમુચ્યતે ઇત્યેવઞ્જાતીયકા ।
યદિ ચ કૃત્સ્નમનારબ્ધફલં કર્મૈકસ્મિન્પ્રાયણે ઽભિવ્યક્તં સદેકાં જાતિમારભેત તતઃ સ્વર્ગનરકતિર્યગ્યોનિષ્વધિકારાનવગમાદ્ધર્માધર્માનુત્પત્તૌ નિમિત્તાભાવાન્નોત્તરા જાતિરુપપદ્યેત ।
બ્રહ્મહત્યાદીનાં ચૈકૈકસ્ય કર્મણો ઽનેકજન્મનિમિત્તત્વં સ્મર્યમાણમુપરુધ્યેત ।
નચ ધર્માધર્મયોઃ સ્વરૂપફલસાધનાદિસમધિગમે શાસ્ત્રાદતિરિક્તં કારણં શક્યં સંભાવયતુમ્ ।

નચ દૃષ્ટફલસ્ય કર્મણઃ કારીર્યાદેઃ પ્રાયણમભિવ્યઞ્જકં સંભવતીત્યવ્યાપિકાપીયં પ્રાયણસ્યાભિવ્યઞ્જકત્વકલ્પના ।
પ્રદીપોપન્યાસો ઽપિ કર્મબલાબલપ્રદર્શનેનૈવ પ્રતિનીતઃ ।
સ્થૂલસૂક્ષ્મરૂપાભિવ્ક્ત્યનભિવ્યક્તિવચ્ચેદં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યથાહિ પ્રદીપઃ સમાને ઽપિ સંનિધાને સ્થૂલં રૂપમભિવ્યનક્તિ ન સૂક્ષ્મમ્ ।
એવં પ્રાયણં સમાને ઽપ્યનારબ્ધફલસ્ય કર્મજાતસ્ય પ્રાપ્તાવસરત્વે બલવતઃ કર્મણો વૃત્તિમુદ્ભાવયતિ ન દુર્બલસ્યેતિ ।
તસ્માચ્છ્રુતિસ્મૃતિન્યાયવિરોધાદશ્લિષ્ટો ઽયમશેષકર્માભિવ્યક્ત્યભ્યુપગમઃ ।
શેષકર્મસદ્ભાવે ઽનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યયમપ્યસ્થાને સંભ્રમઃ ।
સમ્યગ્દર્શનાદશેષકર્મક્ષયશ્રુતેઃ ।
તસ્માત્સ્થિતમેતદેવાનુશયવન્તો ઽવરોહન્તીતિ ।
તે ચાવરોહન્તો યથેતમનેવં ચાવરોહન્તિ ।
યથેતમિતિ યથાગતમિત્યર્થઃ ।
અનેવમિતિ તદ્વિપર્યયેણેત્યર્થઃ ।
ધૂમાકાશયોઃ પિતૃયાણે ઽધ્વન્યુપાત્તયોરવરોહે સંકીર્તનાદ્યથેતંશબ્દાચ્ચ યથાગતમિતિ પ્રતીયતે ।
રાત્ર્યાદ્યસંકીર્તનાદભ્રાદ્યુપસંખ્યાનાચ્ચ વિપર્યયો ઽપિ પ્રતીયતે ॥ 8 ॥
fન્: અનુશયઃ કર્મ ।
તત્ કર્મ ।
પ્રત્યવૈતિ પરિક્ષીણં ભવતિ ।
અભિવ્યક્તિઃ ફલોન્મુખતા ।
તત્ તત્રાવરોહતાં જીવાનાં મધ્યે ઇહ કર્મભૂમૌ રમણીયચરણાઃ પુણ્યકર્મણઃ ઇતિ યત્ તત્ આભ્યાશોહ અવશ્યં હીત્યર્થઃ ।
કપૂયં પાપમ્ ।
રિચ્યમાનં વિયુજ્યમાનમ્ ।
ચરણાદ્ ઇતિ ચેન્ નોપલક્ષણાર્થેતિ કાર્ષ્ણાજિનિઃ

અતાપિ સ્યાત્ ।
યા શ્રુતિરનુશયસદ્ભાવપ્રતિપાદનાયોદાહૃતા- ઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણાઃઽ (છા. 5.10.7) ઇતિ ।
સા ખલુ ચરણાદ્યોન્યાપત્તિં દર્શયતિ નાનુશયાત્ ।
અન્યચ્ચરણમન્યો ઽનુશયઃ ।
ચરણં ચારિત્રમાચારઃ શીલમિત્યનર્થાન્તરમ્ ।
અનુશયસ્તુ ભુક્તફલાત્કર્મણો ઽતિરિક્તં કર્માભિપ્રેતમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ કર્માચરણે ભેદેન વ્યપદિશતિ- ઽયથાકારી યથાચારી તથા ભવતિઽ (બૃ. 4.4.5) ઇતિ, ઽયાન્યનવદ્યાનિ કર્માણિ તાનિ સેવિતવ્યાનિ નો ઇતરાણિ, યાન્યસ્માકં સુચરિતાનિ તાનિ ત્વયોપસ્યાનિઽ (તૈ. 1.11.2) ઇતિ ચ ।
તસ્માચ્ચરણાદ્યોન્યાપત્તિશ્રુતેર્નાનુશયસિદ્ધિરિતિચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
યતો ઽનુશયોપલક્ષણાર્થૈવૈષા ચરણશ્રુતિરિતિ કાર્ષ્ણાજિનિરાચાર્યો મન્યતે ॥ 9 ॥
આનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેન્ ન તદપેક્ષત્વાત્

સ્યાદેતત્ ।
કસ્માત્પુનશ્ચરણશબ્દેન શ્રૌતં શીલં વિહાય લાક્ષણિકો ઽનુશયઃ પ્રત્યાય્યતે ।
નનુ શીલસ્યૈવ શ્રૌતસ્ય વિહિતપ્રતિષ્દ્ધસ્ય સાધ્વસાધુરૂપસ્ય શુભાશુભયોન્યાપત્તિઃ ફલં ભવિષ્યતિ ।
અવશ્યં ચ શીલસ્યાપિ કિઞ્ચિત્ફલમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા હ્યાનર્થક્યમેવ પ્રસજ્યતેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કુતઃ - તદપેક્ષિતત્વાત્ ।
ઇષ્ટાદિ હિ કર્મજાતં ચરણાપેક્ષમ્ ।
નહિ સદાચારહીનઃ કશ્ચિદધિકૃતઃ સ્યાત્- ઽઆચારહીનં ન પુનન્તિ વેદાઃઽ ઇત્યાદિસ્મૃતિભ્યઃ પુરુષાર્થત્વે ઽપ્યાચારસ્ય નાનર્થક્યમ્ ।
ઇષ્ટાદૌ હિ કર્મજાતે ફલમારભમાણે તદપેક્ષ એવાચારસ્તત્રૈવ કઞ્ચિદતિશયમારપ્સ્યતે ।
કર્મ ચ સર્વાર્થકારીતિ શ્રુતિસ્મૃતિપ્રસિદ્ધિઃ ।
તસ્માત્કર્મૈવ શીલોપલક્ષિતમનુશયભૂતં યોન્યાપત્તૌ કારણમિતિ કાર્ષ્ણાજિનેર્મતમ્ ।
નહિ કર્મણિ સંભવતિ શીલાદ્યોન્યાપત્તિર્યુક્તા ।
નહિ પદ્ભ્યાં પલાયિતું પારયમાણો જાનુભ્યાં રંહિતુમર્હતીતિ ॥ 10 ॥
સુકૃતદુષ્કૃતે એવેતિ તુ બાદરિઃ

બાદરિસ્ત્વાચાર્યઃ સુકૃતદુષ્કૃતે એવ ચરણશબ્દેન પ્રત્યાય્યેતે ઇતિ મન્યતે ।
ચરણમનુષ્ઠાનં કર્મેત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તથાહિ- અવિશેષેણ કર્મમાત્રે ચરતિઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
યો હીષ્ટાદિલક્ષણં પુણ્યં કર્મ કરોતિ તં લૌકિકા આચક્ષતે ધર્મં ચરત્યેષ મહાત્મેતિ ।
આચારો ઽપિ ચ ધર્મવિશેષ એવ ।
ભેદવ્યપદેશસ્તુ કર્મચરણયોર્બાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયેનાપ્યુપપદ્યતે ।
તસ્માદ્રમણીયચરણાઃ પ્રશસ્તકર્મણાઃ કપૂયચરણા નિન્દિતકર્માણ ઇતિ નિર્ણયઃ ॥ 11 ॥
fન્: ગોબલીવર્દન્યાયો ઽપ્યયમેવ ।
3 અનિષ્ટાદિકાર્યધિકરણમ્ । સૂ. 12-21
અનિષ્ટાદિકારિણામ્ અપિ ચ શ્રુતમ્

ઇષ્ટાદિકારિણશ્ચન્દ્રમસં ગચ્છતીત્યુક્તમ્ ।
યે ત્વિતરે ઽનિષ્ટાદિકારિણસ્તે ઽપિ કિં ચન્દ્રમસં ગચ્છન્ત્યુત ન ગચ્છન્તીતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર તાવદાહુઃ - ઇષ્ટાદિકારિણ એવ ચન્દ્રમસં ગચ્છન્તીત્યેતન્ન ।
કસ્માત્ ।
યતો ઽનિષ્ટાદિકારિણામપિ ચન્દ્રમણ્ડલં ગન્તવ્યત્વેન શ્રુતમ્ ।
એથાહ્યવિશેષેણ કૌષીતકિનઃ સમામનન્તિ- ઽયે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિઽ (કૌષી. 1.2) ઇતિ ।
પઞ્ચભ્યામાહુતાવિત્યાહુતિસંખ્યાનિયમાત્ ।
યસ્માત્સર્વ એવ ચન્દ્રમસમાસીદેયુઃ ।
ઇષ્ટાદિકારિણામિતરેષાં ચ સમાનગતિત્વં ન યુક્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇતરેષાં ચન્દ્રમણ્ડલે ભોગાભાવાત્ ॥ 12 ॥
સંયમને ત્વ્ અનુભૂયેતરેષામારોહાવ્ અરોહૌ તદ્ગતિદર્શનાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ ।
નૈતદસ્તિ સર્વે ચન્દ્રમસં ગચ્છન્તીતિ ।
એતત્કસ્માત્ ।
યતો ભોગાયૈવ ચન્દ્રારોહણં ન નિષ્પ્રયોજનમ્ ।
નાપિ પ્રત્યવરોહાયૈવ ।
યથા કશ્ચિદ્વૃક્ષમારોહતિ પુષ્પફલોપાદાનાયૈવ ન નિષ્પ્રયોજનં નાપિ પતનાયૈવ ।
ભોગશ્ચાનિષ્ટાદિકારિણાં ચન્દ્રમસિ નાસ્તીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માદિષ્ચાદિકારિણ એવ ચન્દ્રમસમારોહન્તિ નેતરે ।
તે તુ સંયમનં યમાલયમવગાહ્ય સ્વદુષ્કૃતાનુરૂપા યામીર્યાતના અનુભૂય પુનરેવેમં લોકં પ્રત્યવરોન્તિ ।
એવંભૂતૌ તેષામારોહાવરોહૌ ભવતઃ ।
કુતઃ - તદ્ગતિદર્શનાત્ ।
તથાહિ યમવચનસરૂપા શ્રુતિઃ પ્રયતામનિષ્ટાદિકારિણાં યમવશ્યતાં દર્શયતિ- ઽન સાંપરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ ।
અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્વશમાપદ્યતે મેઽ (કઠ. 2.6) ઇતિ ।
ઽવૈવસ્વતં સંગમનં જનાનામ્ઽ ઇત્યેવઞ્જાતીયકં ચ બહ્વેવ યમવશ્યતાપ્રાપ્તિલિઙ્ગં ભવતિ ॥ 13 ॥
સ્મરન્તિ ચ

અપિચ મનુવ્યાસપ્રભૃતયઃ શિષ્ટાઃ સંયમને પુરે યમાયત્તં કપૂયકર્મવિપાકં સ્મરન્તિ નાચિકેતોપાખ્યાનાદિષુ ॥ 14 ॥
અપિ ચ સપ્ત

અપિચ સપ્ત નરકા રૌરવપ્રમુખા દુષ્કૃતફલોપભોગભૂમિત્વેન સ્મર્યન્તે પૌરાણિકૈઃ ।
તાનનિષ્ટાદિકારિણઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
કુતસ્તે ચન્દ્રં પ્રાપ્નુયુરિત્યભિપ્રાયઃ ॥ 15 ॥
નનુ વિરુદ્ધમિદં યમાયત્તા યાતનાઃ પાપકર્મણો ઽનુભવન્તીતિ ।
યાવતા તેષુ રૌરવાદિષ્વન્યે ચિત્રગુપ્તાદયો નાનાધિષ્ઠાતારઃ સ્મર્યન્ત ઇતિ ।
નેત્યાહ-
તત્રાપિ ચ તદ્વ્યાપારાદવિરોધઃ

તેષ્વપિ સપ્તસુ નરકેષુ તસ્યૈવ યમસ્યાધિષ્ઠાતૃત્વવ્યાપારાભ્યુપગમાદવિરોધઃ ।
યમપ્રયુક્તા એવ હિ તે ચિત્રગુપ્તાદયો ઽધિષ્ઠાતારઃ સ્મર્યન્તે ॥ 16 ॥
વિદ્યાકર્મણોર્ ઇતિ તુ પ્રકૃતત્વાત્

પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયામ્ ઽવેત્થ યથાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતેઽ (છા. 5.3.3) ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનાવસરે શ્રૂયતે- ઽઅથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણચન તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ ।
જાયસ્વ મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયં સ્થાનં તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતેઽ (છા. 5.10.8) ઇતિ ।
તત્રૈતયોઃ પથોરિતિ વિદ્યાકર્મણોરિત્યેતત્ ।
કસ્માત્ ।
પ્રકૃતત્વાત્ ।
વિદ્યાકર્મણી હિ દેવયાનપિતૃયાણયોઃ પથોઃ પ્રતિપત્તૌ પ્રકૃતે ।
ઽતદ્ય ઇત્થં વિદુઃઽ ઇતિ વિદ્યા તયા પ્રતિપત્તવ્યો દેવયાનઃ પન્થાઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
ઽઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમ્ઽ (છા. 5.10.1,3) ઇતિ કર્મ તેન પ્રતિપત્તવ્યઃ પિતૃયાણઃ પન્થાઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
તત્પ્પક્રિયાયામ્- ઽઅથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણચનઽ ઇતિ શ્રુતમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- યે ન વિદ્યાસાધનેન દેવયાને પત્યધિકૃતા નાપિ કર્મણા પિતૃયાણે તેષામેષ ક્ષુદ્રજન્તુલક્ષણો ઽસકૃદાવર્તી તૃતીયઃ પન્થા ભવતીતિ ।
તસ્માદપિ નાનિષ્ટાદિકારિભિશ્ચન્દ્રમાઃ પ્રાપ્યતે ।
સ્યાદેતત્ ।
તે ઽપિ ચન્દ્રબિમ્બમારુહ્ય તતો ઽવરુહ્ય ક્ષુદ્રજન્તુત્વં પ્રતિપત્સ્યન્ત ઇતિ ।
તદપિ નાસ્તિ ।
આરોહાનર્થક્યાત્ ।
અપિચ સર્વેષુ પ્રયત્સુ ચન્દ્રલોકં પ્રાપ્નુવત્સ્વસૌ લોકઃ પ્રયદ્ભિઃ સંપૂર્યેતેત્યતઃ પ્રશ્નવિરુદ્ધં પ્રતિવચનં પ્રસજ્યેત ।
તથાહિ પ્રતિવચનં દાતવ્યં યથાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતે ।
અવરોહાભ્યુપગમાદસંપૂર્ણોપપત્તિરિતિ ચેત્ ।
ન ।
અશ્રુતત્વાત્ ।
સત્યમવરોહાદપ્યસંપૂરણમુપપદ્યતે ।
શ્રુતિસ્તુ તૃતીયસ્થાનસંકીર્તનેનાસંપૂરણં દર્શયતિ- ઽએતત્તૃતીયં સ્થાનં તેનાસૌ લોકો ન સંપૂર્યતેઽ (છા. 5.10.8) ઇતિ ।
તેનાનારોહાદેવાસંપૂરણમિતિ યુક્તમ્ ।
અવરોહસ્યેષ્ટાદિકારિષ્વપ્યવિશિષ્ટત્વે સતિ તૃતીયસ્થાનોક્ત્યાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
તુશબ્દસ્તુ શાકાન્તરીયવાક્યપ્રભવામશેષગમનાશઙ્કામુચ્છિનત્તિ ।
એવં સત્યધિકૃતાપેક્ષઃ શાખાન્તરીયે વાક્યે સર્વશબ્દો ઽવતિષ્ઠતે ।
યે વૈ કેચિદધિકૃતા અસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તીતિ ॥ 17 ॥
યત્પુનરુક્તં દેહલાભોપપત્તયે સર્વે ચન્દ્રમસં ગન્તુમર્હન્તિ, પઞ્ચમ્યામાહુતાવિત્યાહુતિસંખ્યાનિયમાદિતિ ।
તત્પ્રત્યુચ્યતે-
ન તૃતીયે તથોપલબ્ધેઃ

ન તૃતીયે સ્થાને દેહલાભાય પઞ્ચસંખ્યાનિયમ આહુતીનામાદર્તવ્યઃ ।
કુતઃ - તથોપલબ્ધેઃ ।
તથાહ્યન્તરેણૈવાહુતિસંખ્યાનિયમં વર્ણિતેન પ્રકારેણ તૃતીયસ્થાનપ્રાપ્તિરુપલભ્યતે ઽજાયસ્વ મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયં સ્થાનમ્ઽ (છા. 5.10.8) ઇતિ ।
અપિચ ઽપઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તિઽ (છા. 5.3.3) ઇતિ મનુષ્યશરીરહેતુત્વેનાહુતિસંખ્યા સંકીર્ત્યતે ન કીટપતઙ્ગાદિશરીરહેતુત્વેન, પુરુષશબ્દસ્ય મનુષ્યજાતિવચનત્વાત્ ।
અપિચ પઞ્ચમ્યામાહુતાવપાં પુરુષવચસ્ત્વમુપદિશ્યતે નાપઞ્ચમ્યામાહુતૌ પુરુષવચસ્ત્વં પ્રતિષિધ્યતે, વાક્યસ્ય દ્વ્યર્થતાદોષાત્ ।
તત્ર યેષામારોહાવરોહૌ સંભવતસ્તેષાં પઞ્ચમ્યામાહુતૌ દેહ ઉદ્ભવિષ્યતિ ।
અન્યેષાં તુ વિનૈવાહુતિસંખ્યયા ભૂતાન્તરોપસૃષ્ટાભિરદ્ભિર્દેહ આરભ્યતે ॥ 18 ॥
સ્મર્યતે ઽપિ ચ લોકે

અપિચ સ્મર્યતે લોકે ।
દ્રોણધૃષ્ટદ્યુમ્નપ્રભૃતીનાં સીતાદ્રૌપદીપ્રભૃતીનાં ચાયોનિજત્વમ્ ।
તત્ર દ્રોણાદીનાં યોષિદ્વિષયૈકાહુતિર્નાસ્તિ ।
ધૃષ્ટદ્યુમ્નાદીનાં તુ યોષિત્પુરુષવિષયે દ્વે અપ્યાહુતી ન સ્તઃ ।
યથા ચ તત્રાહુતિસંખ્યાનાદરો ભવત્યેવમન્યત્રાપિ ભવિષ્યતિ ।
બલાકાપ્યન્તરેણૈવ રેતઃસેકં ગર્ભં ધત્ત ઇતિ લોકરૂઢિઃ ॥ 19 ॥
દર્શનાચ્ ચ

અપિચ ચતુર્વિધે ભૂતગ્રામે જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જલક્ષણે સ્વેદજોદ્ભિજ્જયોરન્તરેણૈવ ગ્રામ્યધર્મમુત્પત્તિદર્શનાદાહુતિસંખ્યાનાદરો ભવતિ ।
એવમન્યત્રાપિ ભવિષ્યતિ ॥ 20 ॥
fન્: જીવજં જરાયુજમ્ , ઉદ્ભિજ્જં વૃક્ષાદિ ।
નનુ ઽતેષાં ખલ્વેષાં ભૂતાનાં ત્રીણ્યેવ બીજાનિ ભવન્તિ અણ્ડજં જીવજમુદ્ભિજ્જમ્ઽ (છા. 6.3.1) ઇતિ ।
અત્ર ત્રિવિધ એવ ભૂતગ્રામઃ શ્રૂયતે કથં ચતુર્વિધત્વં ભૂતગ્રામસ્ય પ્રતિજ્ઞાતમિતિ ।
અત્રોચ્યતે-
તૃતીયશબ્દાવરોધઃ સંશોકજસ્ય

ઽઆણ્ડજં જીવજમુજદ્ભિજમ્ઽ (છા. 6.3.1) ઇત્યત્ર તૃતીયેનોદ્ભિજ્જશબ્દેનૈવ સ્વેદજોપસંગ્રહઃ કૃતઃ પ્રત્યેતવ્યઃ ।
ઉભયોરપિ સ્વેદજોદ્ભિજ્જયોર્ભૂમ્યુદકોદ્ભેદપ્રભવત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
સ્થાવરોદ્ભેદાત્તુ વિલક્ષણો જઙ્ગમોદ્ભેદ ઇત્યન્યત્ર સ્વેદજોદ્ભિજ્જયોર્ભેદવાદ ઇત્યવિરોધઃ ॥ 21 ॥
fન્: સંશોકજં સ્વેદજમ્ ।
4 સાભાવ્યાપત્યધિકરણમ્ । સૂ. 22
સાભાવ્યાપત્તિરુપપત્તેઃ

ઇષ્ટાદિકારિણશ્ચન્દ્રમસમારુહ્ય તસ્મિન્યાવત્સંપાતમુષિત્વા તતઃસાનુશયા અવરોહન્તીત્યુક્તમ્ ।
અતાવરોહપ્રકારઃ પરીક્ષ્યતે ।
તત્રેયમવરોહશ્રુતિર્ભવતિ- ઽઅથૈચમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયું વાયિર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવત્યભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિઽ (છા. 5.10.5) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમાકાશાદિસ્વરૂપમેવાવારોહન્તઃ પ્રતિપદ્યન્તે કિંવાકાશાદિસામ્યમિતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદાકાશાદિસ્વરૂપમેવ પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ।
કુતઃ એવં હિ શ્રુતિર્ભવતિ ।
ઇતરથા લક્ષણા સ્યાત્ ।
શ્રુતિલક્ષમાવિષયે ચ શ્રુતિર્ન્યાય્યા ન લક્ષણા ।
તથાચ વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતીત્યેવમાદીન્યક્ષરાણિ તત્તત્સ્વરૂપોપત્તાવાઞ્જસ્યેનાવકલ્પન્તે ।
તસ્માદાકાશાદિસ્વરૂપપ્રતિપત્તિરિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - આકાશાદિસામ્યં પ્રતિપદ્યન્ત ઇતિ ।
ચન્દ્રમણ્ડલે યદંમયં શરીરમુપભોગાર્થમારબ્ધં તદુપભોગક્ષયે સતિ પ્રવિલીયમાનં સૂક્ષ્મમાકાશસમં ભવતિ તતો વાયોર્વશમેતિ તતો ધૂમાદિભિઃ સંપૃચ્યત ઇતિ ।
તદેતદુચ્યતે- ઽયથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયુમ્ઽ (છા. 5.10.5) ઇત્યેવમાદિના ।
કુત એતત્ ।
ઉપપત્તેઃ ।
એવં હ્યેતદુપપદ્યતે ।
નહ્યન્યસ્યાન્યભાવો મુખ્ય ઉપપદ્યતે ।
આકાશસ્વરૂપપ્રતિપત્તૌ ચ વાય્વાદિક્રમેણાવરોહો નોપપદ્યતે ।
વિભુત્વાચ્ચાકાશેન નિત્યસંબન્ધવત્ત્વાન્ન તત્સાદૃશ્યાપત્તેરન્યસ્તત્સંબન્ધો ઘટતે ।
શ્રુત્યસંભવે ચ લક્ષણાશ્રયણં ન્યાય્યમેવ ।
અત આકાશાદિતુલ્યતાપત્તિરેવાત્રાકાશાદિભાવ ઇત્યુપચર્યતે ॥ 22 ॥
5 નાતિચિરાધિકરણમ્ । સૂ. 23
નાતિચિરેણ વિશેષાત્

તત્રાકાશાદિપ્રતિપત્તૌ પ્રાગ્વિરીહ્યાદિપ્રતિપત્તેર્ભવતિ વિશયઃ ।
કિં દીર્ઘં કાલં પૂર્વપૂર્વસાદૃશ્યેનાવસ્થાયોત્તરસાદૃશ્યં ગચ્છન્ત્યુતાલ્પમિતિ ।
તત્રાનિયમો નિયમકારિણઃ શાસ્ત્રસ્યાભાવાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ- નાતિચિરેણેતિ ।
અલ્પમલ્પં કાલમાકાશાદિભાવેનાવસ્થાય વર્ષધારાભિઃ સહેમાં ભુવમાપતન્તિ ।
કુત એતત્ ।
વિશેષદર્શનાત્ ।
તથાહિ વ્રીહ્યાદિભાવાપત્તેરનન્તરં વિશિનષ્ટિ- ઽઅતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરમ્ઽ
(છા. 5.10.6) ઇતિ ।
તકાર એતશ્ચન્દસ્યાં પ્રક્રિયાયાં લુપ્તો મન્તવ્યઃ ।
દુર્નિપ્રપતતરં દુર્નિષ્ક્રમતરં દુઃખતરમસ્માદ્વ્રીહ્યાદિભાવાન્નિઃસરણં ભવતીત્યર્થઃ ।
તદત્ર દુઃખં નિષ્પ્રપતનં પ્રદર્શયન્પૂર્વેષુ સુખં નિષ્પ્રપતનં દર્શયતિ ।
સુખદુઃખતાવિશેષશ્ચાયં નિષ્પ્રપતનસ્ય કાલાલ્પત્વદીર્ઘત્વનિમિત્તઃ ।
તસ્મિન્નવધૌ શરીરાનિષ્પત્તેરુપભોગાસંભવાત્ ।
તસ્માદ્વ્રીહ્યાદિભાવાપત્તેઃ પ્રાગલ્પેનૈવ કાલેનાવરોહઃ સ્યાદિતિ ॥ 23 ॥
6 અન્યાધિષ્ઠિતાધિકરણમ્ । સૂ. 24-27
અન્યાધિષ્ઠિતેષુ પૂર્વવદભિલાપાત્

તસ્મિન્નેવારોહે પ્રવર્ષણાનન્તરં પઠ્યતે- ઽત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્તેઽ (છા. 5.10.6)
ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમસ્મિન્નવધૌ સ્થાવરજાત્યાપન્નાઃ સ્થાવરસુખદુઃખભાજો ઽનુશાયિનો ભવત્યાહોસ્વિત્ક્ષેત્રજ્ઞાન્તરાધિષ્ઠિતેષુ સ્થાવરશરીરેષુ સંશ્લેષમાત્રં ગચ્છન્તીતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
સ્થાવરજાત્યાપન્નાસ્તત્સુખદુઃખભાજો ઽનુશયિનો ભવન્તીતિ ।
કુત એતત્ ।
જનેર્મુખ્યાર્થત્વોપપત્તેઃ સ્થાવરભાવસ્ય ચ શ્રુતિસ્મૃત્યોરુપભોગસ્થાનત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
પશુહિંસાદિયોગાચ્ચેષ્ટાદેઃ કર્મજાતસ્યાનિષ્ટફલત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્માન્મુખ્યમેવેદમનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્મ ।
શ્વાદિજન્મવત્ ।
યથા શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચમ્ડાલયોનિં વેતિ મુખ્યમેવાનુશયિનાં શ્વાદિજન્મ તત્સુખદુઃખાન્વિતં ભવતિ ।
એવં વ્રીહ્યાદિષુ સંસર્ગમાત્રમનુશયિનઃ પ્રતિપદ્યન્તે ન તત્સુખદુઃખાન્વિતં ભવતિ ।
એવં વ્રીહ્યાદિજન્માપીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ અન્યૈર્જીવૈરધિષ્ઠિતેષુ વ્રીહ્યાદિષુ સંસર્ગમાત્રમનુશયિનઃ પ્રતિપદ્યન્તે ન તત્સુખદુઃખભાજો ભવન્તિ ।
પૂર્વવત્ ।
યથા વાયુધૂમાદિભાવો ઽનુશયિનાં તત્સંશ્લેષમાત્રમ્ ।
એવં વ્રીહ્યાદિભાવો ઽપિ જાતિસ્થાવરૈઃ સંશ્લેષમાત્રમ્ ।
કુત એતત્ ।
તદ્વદેવેહાપ્યભિલાપાત્ ।
કો ઽભિલાપસ્ય તદ્વદ્ભાવઃ ।
કર્મવ્યાપારમન્તરેણ સંકીર્તનમ્ ।
યથાકાશાદિષુ પ્રવર્ષણાન્તેષુ ન કઞ્ચિત્કર્મવ્યાપારં પરામૃશત્યેવં વ્રીહ્યાદિજન્મન્યપિ ।
તસ્માન્નાસ્ત્યત્ર સુખદુઃખભાક્ત્વમનુશયિનામ્ ।
યત્ર તુ સુખદુઃખભાક્ત્વમભિપ્રૈતિ પરામૃશતિ તત્ર કર્મવ્યાપારં રમણીયચરણાઃ કપૂયચરણા ઇતિ ચ ।
અપિચ મુખ્યે ઽનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્મનિ વ્રીહ્યાદિષુ લૂયમાનેષુ કણ્ડ્યમાનેષુ પચ્યમાનેષુ ભક્ષ્યમાણેષુ ચ તદભિમાનિનો ઽનુશયિનઃ પ્રવસેયુઃ ।
યો હિ જીવો યચ્છરીરમભિમન્યતે સ તસ્મિન્પીડ્યમાને પ્રવસતીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તત્ર વ્રીહ્યાદિભાવાદ્રેતઃસિગ્ભાવો ઽનુશયિનાં નાભિલપ્યેત ।
અતઃ સંસર્ગમાત્રમનુશયિનામન્યાધિષ્ઠિતેષુ વ્રીહ્યાદિષુ ભવતિ ।
એતેન જનેર્મુખ્યાર્થત્વં પ્રતિબ્રૂયાદુપભોગસ્થાનત્વં ચ સ્થાવરભાવસ્ય ।
નચ વયમુપભોગસ્થાનત્વં સ્થાવરભાવસ્યાવજાનીમહે ।
ભવત્વન્યેષાં જન્તૂનામપુણ્યસામર્થ્યેન સ્થાવરભાવમુપગતાનામેતદુપભોગસ્થાનમ્ ।
ચન્દ્રમસસ્ત્વવરોહન્તો ઽનુશયિનો ન સ્થાવરભાવમુપભુઞ્જત ઇત્યાચક્ષ્મહે ॥ 24 ॥
અશુદ્ધમ્ ઇતિ ચેન્ ન શબ્દાત્

યત્પુનરુક્તં પશુહિંસાદિયોગાદશુદ્ધમાધ્વરિકં કર્મ તસ્યાનિષ્ટમપિ ફલમવકલ્પત ઇત્યતો મુખ્યમેવાનુશયિનાં વ્રીહ્યાદિજન્માસ્તુ તત્ર ગૌણી કલ્પનાનર્થિકેતિ તત્પરિહ્રિયતે ।
ન, શાસ્ત્રહેતુત્વાદ્ધર્માધર્મવિજ્ઞાનસ્ય ।
અયં ધર્મો ઽયમધર્મ ઇતિ શાસ્ત્રમેવ વિજ્ઞાને કારણમ્ ।
અતીન્દ્રિયત્વાત્તયોઃ અનિયતદેશકાલનિમિત્તત્વાચ્ચ ।
યસ્મિન્દેશે કાલે નિમિત્તે ચ યો ધર્મો ઽનુષ્ઠીયતે સ એવ દેશકાલનિમિત્તાન્તરેષ્વધર્મો ભવતિ ।
તેન શાસ્ત્રાદૃતે ધર્માધર્મવિષયં વિજ્ઞાનં ન કસ્યચિદસ્તિ ।
શાસ્ત્રાચ્ચ હિંસાનુગ્રહાદ્યાત્મકો જ્યોતિષ્ટોમો ધર્મ ઇત્યવધારિતઃ સ કથમશુદ્ધ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
નનુ ઽન હિંસ્યાત્સર્વા ભૂતાનિઽ ઇતિ શાસ્ત્રમેવ ભૂતવિષયાં હિંસામધર્મ ઇત્યવગમયતિ ।
બાઢમ્ ।
ઉત્સર્ગસ્તુ સઃ ।
અપવાદઃ ઽઅગ્નીષોમીયં પશુમાલભેતઽ ઇતિ ।
ઉત્સર્ગાપવાદયોશ્ચ વ્યવસ્થિતવિષયત્વમ્ ।
તસ્માદ્વિશુદ્ધં કર્મ વૈદિકં, શિષ્ટૈરનુષ્ઠીયમાનત્વાદનિન્દ્યમાનત્વાચ્ચ ।
તેન ન તસ્ય પ્રતિરૂપં ફલં જાતિસ્થાવરત્વમ્ ।
નચ શ્વાદિજન્માદિવદપિ વ્રીહ્યાદિજન્મ ભવિતુમર્હતિ ।
તદ્ધિ કપૂયતરણાનધિકૃત્યોચ્યતે નૈવમિહ વૈશેષિકઃ કશ્ચિદધિકારો ઽસ્તિ ।
અતશ્ચન્દ્રમણ્ડલસ્ખલિતાનામનુશાયિનાં વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રં તદ્ભાવ ઇત્યુપચર્યતે ॥ 25 ॥
રેતઃસિગ્યોગો ઽથ

ઇતશ્ચ વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રં તદ્ભાવો યત્કારણં વ્રીહ્યાદિભાવસ્યાનન્તરમનુશયિનાં રેતઃસિગ્ભાવ આમ્નાયતે - ઽયો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિઽ (છા. 5.10.6) ઇતિ ।
નચાત્ર મુખ્યો રેતઃસિગ્ભાવઃ સંભવતિ ।
ચિરજાતો હિ પ્રાપ્તયૌવનો રેતઃસિગ્ભવતિ ।
કથમિવાનુપચરિતં તદ્ભાવમદ્યમાનાન્નાનુગતો ઽનુશયી પ્રતિપદ્યતે ।
તત્ર તાવદવશ્યં રેતઃસિગ્યોગ એવ રેતઃસિગ્ભાવો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
તદ્વદ્વ્રીહ્યાદિભાવો ઽપિ વ્રીહ્યાદિયોગ એવેત્યવિરોધઃ ॥ 26 ॥
યોનેઃ શરીરમ્