બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.2

અથ રેતઃસિગ્ભાવસ્યાનન્તરં યોનૌ નિષિક્તે રેતસિ યોનેરધિકશરીરમનુશયિનામનુશયફલોપભોગાય જાયત ઇત્યાહ શાસ્ત્રમ્ - ઽઽતદ્ય ઇહ રમણીયચરણાઃઽ (છાય 5.10.7) ઇત્યાદિ ।
તસ્માદપ્યવગમ્યતે નાવરોહે વ્રીહ્યાદિભાવાવસરે તચ્છરીરમેવ સુખદુઃકાન્વિતં ભવતીતિ ।
તસ્માદ્વ્રીહ્યાદિસંશ્લેષમાત્રમનુશયિનાં તજ્જન્મેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 27 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે તૃતીયાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥ 1 ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
તૃતીયાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
[અત્રપાદે તત્ત્વંપદાર્થપરિશોધનવિચારઃ]
1 સંધ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 1-6
સન્ધ્યે સૃષ્ટિરાહ હિ

અતિક્રીન્તે પાદે પઞ્ચાગ્નિવિદ્યામુદાહૃત્ય જીવસ્ય સંસારગતિપ્રભેદઃ પ્રપઞ્ચિતઃ ।
ઇદાનીં તુ તસ્યૈવાવસ્થાભેદઃ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
ઇદમામનન્તિ- ઽસ યત્ર પ્રસ્વપિતિઽ (બૃ. 4.3.9) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્ત્યથ રથાન્રથયોગાન્પથઃ સૃજતેઽ (બૃ. 4.3.10) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ - કિં પ્રબોધ ઇવ સ્વપ્ને ઽપિ પારમાર્થિકી સૃષ્ટિરાહોસ્વિન્માયામયીતિ ।
તત્ર તાવત્પ્રતિપદ્યતે સંધ્યે તથ્યરૂપા સૃષ્ટિરિતિ ।
સંધ્યમિતિ સ્વપ્નાનમાચષ્ટે, વેદે પ્રયોગદર્શનાત્ ઽસંધ્યં તૃતીયં સ્વપ્નસ્થાનમ્ઽ (બૃ. 4.3.9) ઇતિ ।
દ્વયોર્લોકસ્થાનયોઃ પ્રબોધસંપ્રસાદસ્થાનયોર્વા સંધૌ ભવતીતિ સંધ્યમ્ ।
તસ્મિન્સંધ્યે સ્થાને તથ્યરૂપૈવ સૃષ્ટિર્ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ - યતઃ પ્રમાણભૂતા શ્રુતિરેવમાહ ઽઅથ રથાન્નથયોગાન્પથઃ સૃજતેઽ (બૃ. 4,3.10) ઇત્યાદિ ।
સ હિ કર્તેતિ ચોપસંહારાદેવમેવાવગમ્યતે ॥ 1 ॥
નિર્માતારં ચૈકે પુત્રાદયશ્ ચ

અપિચૈકે શાખિનો ઽસ્મિન્નેવ સંધ્યે સ્થાને કામાનાં નિર્માતારમાત્માનમામનન્તિ- ઽય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃઽ (ક. 5.8) ઇતિ ।
પુત્રાદયશ્ચ તત્ર કામા અભિપ્રેયન્તે કામ્યન્ત ઇતિ ।
નનુ કામશબ્દેનેચ્છાવિશેષા એવોચ્યેરન્ ।
ન ।
ઽશતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્વૃણીષ્વઽ (ક. 1.23) ઇતિ પ્રકૃત્યાન્તે ઽકામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિઽ (ક. 1.24) ઇતિ પ્રકૃતેષુ તત્ર તત્ર પુત્રાદિષુ કામશબ્દસ્ય પ્રયુક્તત્વાત્ ।
પ્રાજ્ઞં ચૈનં નિર્મિતારં પ્રકરણવાક્યશેષાભ્યાં પ્રતીમઃ ।
પ્રાજ્ઞસ્ય હીદં કરણમ્ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માત્ઽ (ક. 2.24) ઇત્યાદિ, તદ્વિષય એવ ચ વાક્યશેષો ઽપિ- ઽતદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે ।
તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચનઽઽ (ક. 5.8) ઇતિ ।
પ્રાજ્ઞકર્તૃકા ચ સૃષ્ટિસ્તથ્યરૂપા સમધિગતા જાગરિતાશ્રયા તથા સ્વપ્નાશ્રયાપિ સૃષ્ટિર્ભવિતુમર્હતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - અથો ખલ્વાહુર્જાગરિતદેશ એવાસ્યૈષ ઇતિ યાનિ હ્યેવ જાગ્રત્પશ્યતિ તાનિ સુપ્તઃ (બૃ. 4.3.14) ઇતિ સ્વપ્નજાગરિતયોઃ સમાનન્યાયતાં શ્રાવયતિ ।
તસ્માત્તથ્યરૂપૈવ સંધ્યે સૃષ્ટરિતિ ॥ 2 ॥
એવં પ્રાપ્તે પ્રત્યાહ-
માયામાત્રં તુ કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
નૈતદસ્તિ યદુક્તં સંધ્યે સૃષ્ટિઃ પારમાર્થિકીતિ ।
માયૈવ સંધ્યે સૃષ્ટિર્ન પારમાર્થગન્ધો ઽપ્યસ્તિ ।
કુતઃ - કાર્ત્સ્ન્યેનાનભિવ્યક્તસ્વરૂપત્વાત્ ।
નહિ કાર્ત્સ્ન્યેનપારમાર્થવસ્તુધર્મેણાભિવ્યક્તસ્વરૂપઃ સ્વપ્નઃ ।
કિં પુનરત્ર કાર્ત્સ્ન્યમભિપ્રેતં દેશકાલનિમિત્તાન્યબાધશ્ચ ।
નહિ પરમાર્થવસ્તુવિષયાણિ દેશકાલનિમિત્તાન્યબાધાશ્ચ સ્વપ્ને સંભાવ્યન્તે ।
ન તાવત્સ્વપ્ને રથાદીનામુચિતો દેશઃ સંભવતિ ।
નહિ સંવૃતે દેહદેશેરથાદયો ઽવકાશં લભેરન્ ।
સ્યાદેતત્ ।
બહિર્દેહાત્સ્વપ્નમ્ દ્રક્ષ્યતિ દેશાન્તરિતદ્રવ્યગ્રહણાત્ ।
દર્શયતિ ચ શ્રુતિર્બહિર્દેહાત્સ્વપ્નમ્- ઽબહિષ્કુલાયાદમૃતશ્ચરિત્વા ।
સ ઈયતે ઽમૃતો યત્ર કામમ્ઽ (બૃ. 4.3.12) ઇતિ સ્થિતિગતિપ્રત્યયભેદશ્ચ નાનિષ્ક્રાન્તે જન્તૌ સામઞ્જસ્યામશ્નુવીતેતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહિ સુપ્તસ્ય જન્તોઃ ક્ષણમાત્રેણ યોજનશતાન્તરિતં દેશં પર્યેતું વિપર્યેતું ચ તતઃ સામર્થ્યં સંભાવ્યતે ।
ક્વચિચ્ચ પ્રત્યાગમનવર્જિતં સ્વપ્નં શ્રાવયતિ કુરુષ્વહમદ્ય શયાનો નિદ્રયાભિપ્લુતઃ સ્વપ્ને પઞ્ચાલાનભિગતશ્ચાસ્મિન્પ્રતિબુદ્ધશ્ચેતિ ।
દેહાચ્ચેદપેયાત્પઞ્ચાલેષુ પ્રતિહુધ્યેત ન તાનસાવભિગત ઇતિ કુરુષ્વેવ તુ પ્રતિબુધ્યતે ।
યેન ચાયં દેહેન દેશાન્તરમશ્નુવાનો મન્યતે તમન્યે પાર્શ્વસ્થાઃ શયનદેશ એવ પશ્યન્તિ ।
યથાભૂતાનિ ચાયં દેશાન્તરાણિ સ્વપ્ને પશ્યતિ ન તાનિ તથાભૂતાન્યેવ ભવન્તિ ।
પરિધાવંશ્ચેત્પશ્યેજ્જાગ્રદ્વદ્વસ્તુભૂતમાર અથમાકલયેત્ ।
દર્શયતિ ચ શ્રુતિરન્તરેવ દેહે સ્વપ્નમ્- ઽસ યત્રૈતત્સ્વપ્ન્યયા ચરતિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતેઽ (બૃ. 2.1.18) ઇતિ ।
અતશ્ચ શ્રુત્યુપપત્તિવિરોધાદ્બહિષ્કુલાયશ્રુતિર્ગૌણી વ્યાખ્યાતવ્યયા બહિરિવ કુલાયાદમૃતશ્ચરિત્વેતિ ।
યો હિ વસન્નપિ શરીરે ન તેન પ્રયોજનં કરોતિ સ બહિરિવ શરીરાદ્ભવતીતિ ।
સ્થિતિગતિપ્રત્યયભેદો ઽપ્યેવં સતિ વિપ્રલમ્ભ એવાભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
કાલવિસંવાદો ઽપિ ચ સ્વપ્ને ભવતિ રજન્યાં સુપ્તો વાસરં ભારતે વર્ષે મન્યતે ।
તથા મુહૂર્તમાત્રવર્તિનિ સ્વપ્ને કદાચિદ્બહુવર્ષપૂગાનતિવાહયતિ ।
નિમિત્તાન્યપિ ચ સ્વપ્ને ન બુદ્ધયે કર્મણે વોચિતાનિ વિદ્યન્તે ।
કરણોસંહારાદ્ધિ નાસ્ય રથાદિગ્રહણાય ચક્ષુરાદીનિ સન્તિ ।
રથાદિનિર્વર્તને ઽપિ કુતો ઽસ્ય નિમેષમાત્રેણ સામર્થ્યં દારુણી વા ।
બાધ્યન્તે ચૈતે રથાદયઃ સ્વપ્નદૃષ્ટાઃ પ્રબોધે ।
સ્વપ્ન એવ ચૈતે સુલભબાધા ભવન્તિ ।
આદ્યન્તયોર્વ્યભિચારદર્શનાત્ ।
રથો ઽયમિતિ હિ કદાચિત્સ્વપ્ને નિર્ધારિતઃ ક્ષણેન મનુષ્યઃ સંપદ્યતે મનુષ્યો ઽયમિતિ નિર્ધારિતઃ ક્ષણેન વૃક્ષઃ ।
સ્પષ્ટં ચાભાવં રથાદીનાં સ્વપ્ને શ્રાવયતિ શાસ્ત્રમ્ - ઽઽન તત્ર રથા ન રથયોગા ન પન્થાનો ભવન્તિઽ (બૃ. 4.3.10) ઇત્યાદિ ।
તસ્માન્માયામાત્રં સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥ 3 ॥
fન્: સંવૃતે સંકીર્ણઃ ।
પર્યેતું ગન્તુમ્ ।
વિપર્યેતું આગન્તુમ્ ।
સૂચકશ્ચ હિ શ્રુતેર્ આચક્ષતે ચ તદ્વિદઃ

માયામાત્રત્વાત્તર્હિ ન કશ્ચિત્સ્વપ્ને પરમાર્થગન્ધો ઽસ્તીતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
સૂચકશ્ચ હિ સ્વપ્નો ભવતિ ભવિષ્યતોઃસાધ્વસાધુનોઃ ।
તથાહિ શ્રૂયતે - ઽયદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયં સ્વપ્નેષુ પશ્યતિ ।
સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્સ્વપ્નદર્શનેઽ (છા. 5.2.9) તથા પુરુષં કૃષ્ણં કૃષ્ણદન્તં પશ્યતિ સ એનં હન્તિ ઇત્યેવમાદિભિઃ સ્વપ્નૈરચિરજીવિત્વમાવેદ્યત ઇતિ શ્રાવયતિ ।
આચક્ષતે ચ સ્વપ્નાધ્યાયવિદઃ - ઽકુઞ્જરારોહણાદીનિ સ્વપ્ને ધન્યાનિ ખરયાનાદીન્યધન્યાનિઽ ઇતિ ।
મન્ત્રદેવતાદ્રવ્યવિશેષનિમિત્તાશ્ચ કેચિત્સ્વપ્નાઃ સત્યાર્થગન્ધિનો ભવન્તીતિ મન્યન્તે ।
તત્રાપિ ભવતુ નામ સૂચ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ સત્યત્વં, સૂચકસ્ય તુ સ્ત્રીદર્શનાદેર્ભવત્યેવ વૈતથ્યં બાધ્યમાનત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ ।
તસ્માદુપપન્નં સ્વપ્નસ્ય માયામાત્રત્વમ્ ।
યદુક્તમ્ ઽઆહ હિઽ ઇતિ તદેવં સતિ ભાક્તં વ્યાખ્યાતવ્યમ્ ।
યથા લાઙ્ગલં ગવાદીનુદ્વહતીતિ નિમિત્તમાત્રત્વાદેવમુચ્યતે, નતુ પ્રત્યક્ષમેવ લાઙ્ગલં ગવાદીનુદ્વહતિ ।
એવં નિમિત્તમાત્રત્વાદેવાત્સુપ્તો રથાદીન્સૃજતે સ હિ કર્તેતિ ચોચ્યતે, નતુ પ્રત્યક્ષમેવ સુપ્તો રથાદીન્સૃજતિ ।
નિમિત્ત્ત્વં ત્વસ્ય રથાદિપ્રતિભાનનિમિત્તમોદત્રાસાદિદર્શનાત્તન્નિમિત્તભૂતયોઃ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ કર્તૃત્વેનેતિ વક્તવ્યમ્ ।
અપિચ જાગરિતે વિષયેન્દ્રિયસંયોગાદાદિત્યાદિજ્યોતિર્વ્યતિકરાચ્ચાત્મનઃ સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં દુર્વિવેચનમિતિ તદ્વિવેચનાય સ્વપ્ન ઉપન્યસ્તઃ ।
તત્ર યદિ રથાદિસૃષ્ચિવચનં શ્રુત્યા નીયેત તદા સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વં ન નિર્ણીતં સ્યાત્ ।
તસ્માદ્રથાદ્યભાવવચનં શ્રુત્યા રથાદિસૃષ્ટિવચનં તુ ભક્ત્યેતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
એતેન નિર્માણશ્રવણં વ્યાખ્યાતમ્ ।
યદપ્યુક્તમ્ - ઽપ્રાજ્ઞમેનં નિર્માતારમામનન્તિઽ ઇતિ ।
તદપ્યસત્ ।
શ્રુત્યન્તરે ઽસ્વયં વિહત્ય સ્વયં નિર્માય સ્વેન ભાસા જ્યોતિષા પ્રસ્વપિતિઽ (બૃ. 4.3.9) ઇતિ જીવવ્યાપારશ્રવણાત્ ।
ઇહાપિ ઽય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિઽ (ક. 5.8) ઇતિ પ્રસિદ્ધાનુવજ્જીવ એવાયં કામાનાં નિર્માતા સંકીર્ત્યતે ।
તસ્ય તુ વાક્યશેષેણ તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મેતિ જીવભાવં વ્યાવર્ત્ય બ્રહ્મભાવ ઉપદિશ્યતે - ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.9.4) ઇત્યાદિવદિતિ ન બ્રહ્મપ્રકરણં વિરુધ્યતે ।
નચાસ્માભિઃ સ્વપ્ને ઽપિ પ્રાજ્ઞવ્યવહારઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
તસ્ય સર્વેશ્વરત્વાત્સર્વાસ્વવસ્થાધિષ્ઠાતૃત્વોપપત્તેઃ ।
પારમાર્થિકસ્તુ નાયં સંધ્યાશ્રયઃ સર્ગો વિયદાદિસર્ગવદિત્યેતાવત્પ્રતિપાદ્યતે ।
નચ વિયદાદિસર્ગસ્યાપ્યાત્યન્તિકં સત્યત્વમસ્તિ ।
પ્રતિપાદિતં હિ ઽતદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ (બ્ર. સૂ. 2.1.14) ઇત્યત્ર સમસ્તસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય માયામાત્રત્વમ્ ।
પ્રાક્તુ બ્રહ્માત્મત્વદર્શનાદ્વિયદાદિપ્રપઞ્ચો વ્યવસ્થિતરૂપો ભવતિ ।
સંધ્યાશ્રયસ્તુ પ્રપઞ્ચઃ પ્રતિદિનં બાધ્યત ઇતિ ।
અતો વૈશેષિકમિદં સંધ્યસ્ય માયામત્રત્વમુદિતમ્ ॥ 4 ॥
પરાભિધ્યાનાત્ તુ તિરોહિતં તતો હ્યસ્ય બન્ધવિપર્યયૌ

અથાપિ સ્યાત્પરસ્યૈવ તાવદાત્મનોંઽશો જીવો ઽગ્નિરિવ વિસ્ફુલિઙ્ગઃ ।
તત્રૈવં સતિ યથાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગયોઃ સમાને દહનપ્રકાશનશક્તી ભવત એવં જીવેશ્વરયોરપિ જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તી, તતશ્ચ જીવસ્ય જ્ઞાનૈશ્વર્યવશાત્સાંકલ્પિકી સ્વપ્ને રથાદિસૃષ્ટિર્ભવિષ્યતીતિ ।
અત્રોચ્યતે- સત્યપિ જીવેશ્વરયોરંશાંશિભાવે પ્રત્યક્ષમેવ જીવસ્યેશ્વરવિપરીતધર્મત્વમ્ ।
કિં પુનર્જીવસ્યેશ્વરસમાનધર્મત્વં નાસ્ત્યેવ ।
ન નાસ્ત્યેવ ।
વિદ્યમાનમપિ તત્તિરોહિતમવિદ્યાદિવ્યવધાનાત્ ।
તત્પુનસ્તિરોહિતં સત્પરમેશ્વરમભિધ્યાયતો યતમાનસ્ય જન્તોર્વિધૂતધ્વાન્તસ્ય તિમિરતિરસ્કૃતેવ દૃક્શક્તિરૌષધવીર્યાદીશ્વરપ્રસાદાત્સંસિદ્ધસ્ય કસ્યચિદેવાવિર્ભવતિ ન સ્વભાવત એવ સર્વેષાં જન્તૂનામ્ ।
કુતઃ - તતો હીશ્વરાદ્ધેતોરસ્ય જીવસ્ય બન્ધમોક્ષૌ ભવતઃ ।
ઈશ્વરસ્વરૂપાપરિજ્ઞાનાદ્બન્ધસ્તત્સ્વરૂપપરિજ્ઞાનાત્તુ મોક્ષઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽજ્ઞાત્વા દેવં સર્વપાશાપહાનિઃ ક્ષીણૈઃ ક્લેશૈર્જન્મમૃત્યુપ્રહાણિઃ ।
તસ્યાભિધ્યાનાત્તૃતીયં દેહભેદે વિશ્વૈશ્વર્યં કેવલ આપ્તકામઃઽ (શ્વે. 1.11) ઇત્યેવમાદ્યા ॥ 5 ॥
દેહયોગાદ્વા સો ઽપિ

કસ્માત્પુનર્જીવઃ પરમાત્માંશ એવ સંસ્તિરસ્કૃતજ્ઞાનૈશ્વર્યો ભવતિ ।
યુક્તં તુ જ્ઞાનૈશ્વર્યયોરતિરસ્કૃતત્વં વિસ્ફુલિઙ્ગસ્યેવ દહનપ્રકાશનયોરિતિ ।
ઉચ્યતે ।
સત્યમેવૈતત્ ।
સો ઽપિ તુ જીવસ્ય જ્ઞાનૈશ્વર્યતિરોભાવો દેહયોગાદ્દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવેદનાદિયોગાદ્ભવતિ ।
અસ્તિ ચાત્રોપમા યથાગ્નેર્દહનપ્રકાશનસંપન્નસ્યાપ્યરણિતસ્ય દહનપ્રકાશને તિરોહિતે ભવતો યથા વા ભસ્મચ્છન્નસ્ય ।
એવમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતનામરૂપકૃતદેહાદ્યુપાધિયોગાત્તદવિવેકભ્રમકૃતો જીવસ્ય જ્ઞાનૈશ્વર્યતિરોભાવઃ ।
વાશબ્દો જીવેશ્વરયોરન્યત્વાશઙ્કાવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
નન્વસ્ય એવ જીવ ઈશ્વરાદસ્તુ તિરસ્કૃતજ્ઞાનૈશ્વર્યત્વાત્કિં દેહયોગકલ્પનયા ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહ્યન્યત્વં જીવસ્યેશ્વરાદુપપદ્યતે ઽસેયં દેવતૈક્ષતઽ (છા. 6.3.2) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્યઽ (છા. 6.3.2) ઇત્યાત્મશબ્દેન જીવસ્ય પરામર્શાત્ ।
ઽતત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ (છા. 6.9.4) ઇતિ ચ જીવાયોપદિશતીશ્વરાત્મત્વમ્ ।
અતો ઽનન્ય એવેશ્વરાજ્જીવઃ સેદેહયોગાત્તિરોહિતજ્ઞાનૈશ્વર્યો ભવતિ ।
અતશ્ચ ન સાંકલ્પિકી જીવસ્ય સ્વપ્ને રથાદિસૃષ્ટિર્ઘટતે ।
યદિ ચ સાંકલ્પિકી સ્વપ્ને રથાદિસૃષ્ટિઃ સ્યાન્નૈવાનિષ્ટં કશ્ચિત્સ્વપ્નં પશ્યેત્ ।
નહિ કશ્ચિદનિષ્ટં સંકલ્પ્યતે ।
યત્પુનરુક્તં જાગરિતદેશશ્રુતિઃ સ્વપ્નસ્ય સત્યત્વં સ્થાપયતીતિ ન તત્સામ્યવચનં સત્યત્વાભિપ્રાયં સ્વયઞ્જ્યોતિષ્ટ્વવિરોધાત્ ।
શ્રુત્યૈવ ચ સ્વપ્ને રથાદ્યભાવસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
જાગરિતપ્રભવવાસનાનિર્મિતત્વાત્તુ સ્વપ્નસ્ય તત્તુલ્યનિર્ભાસત્વાભિપ્રાયં તત્ ।
તસ્માદુપપન્નં સ્વપ્નસ્ય માયામાત્રત્વમ્ ॥ 6 ॥
2 તદભાવાધિકરણમ્ । સૂ. 7-8
તદભાવો નાડીષુ તચ્છ્રુતેર્ આત્મનિ ચ

સ્વપ્નાવસ્થા પરીક્ષિતા સુષુપ્તાવસ્થેદાનીં પરીક્ષ્યતે ।
તત્રૈતાઃ સુષુપ્તિવિષયાઃ શ્રુતયો ભવન્તિ ।
ક્વચિચ્છ્રૂયતે- ઽતદ્યત્રૈતત્સુપ્તઃ સમસ્તઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યાસુ તદા નાડીષુ સૃપો ભવતિઽ (છા. 8.6.3) ઇતિ ।
અન્યત્ર તુ નાડીરેવાનુક્રમ્ય શ્રૂયતે - ઽતાભિઃ પ્રત્યવસૃપ્ય પુરીતતિ શેતેઽ (બૃ. 2.1.19) ઇતિ ।
તથાન્યત્ર નાડીરેવાનુક્રમ્ય ઽતાસુ તદા ભવતિ યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ (કૌષી. 4.19) ઇતિ ।
તથાન્યત્ર ઽય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેતેઽ (બૃ. 2.1.17) ઇતિ ।
તથાન્યત્ર ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ ।
ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિશ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ઽ (બૃ. 4.3.21) ઇતિ ચ ।
તત્ર સંશયઃ - કિમેતાનિ નાડ્યાદીનિ પરસ્પરનિરપેક્ષાણિ ભિન્નાનિ સુષુપ્તિસ્થાનાન્યાહોસ્વિત્પરસ્પરાપેક્ષયૈકં સુષુપ્તિસ્થાનમસ્તિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં ભિન્નાનીતિ ।
કુતઃ - એકાર્થત્વાત્ ।
નહ્યેકાર્થાનીં ક્વચિત્પરસ્પરાપેક્ષત્વં દૃશ્યતે વ્રીહિયવાદીનામ્ ।
નાડ્યાદીનાં ત્વેકાર્થતા સુષુપ્તૌ દૃશ્યતે - ઽનાડીશુ સૃપ્તો ભવતિઽ (છા. 8.6.3) ઽપુરીતતિ શેતેઽ
(બૃ. 2.1.19) ઇતિ ચ તત્ર તત્ર સપ્તમીનિર્દેશસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
નનુ નૈવં સતિ સપ્તમીનિર્દેશો દૃશ્યતે - ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
તત્રાપિ સપ્તમ્યર્થસ્ય ગમ્યમાનત્વાત્ ।
વાક્યશેષો હિ તત્રાયતનૈષી જીવઃ સદુપસર્પતીત્યાહ - ઽઅન્યત્રાયતનમલબ્ધ્વા પ્રાણમેવોપશ્રયતેઽ (છા. 6.8.2) ઇતિ પ્રાણશબ્દેન તત્ર પ્રકૃતસ્ય સત ઉપાદનાત્ ।
આયતનં ચ સપ્તમ્યર્થઃ ।
સપ્તમીનિર્દેશો ઽપિ તત્ર વાક્યશેષે દૃશ્યતે - ઽસતિ સંપદ્ય ન વિદુઃ સતિ સંપદ્યામહેઽ (છા. 6.9.2) ઇતિ ।
સર્વત્ર ચ વિશેષવિજ્ઞાનોપરમલક્ષણં સુષુપ્તં ન વિશિષ્યતે ।
તસ્માદેકાર્તત્વાન્નાડ્યાદીનાં વિકલ્પેન કદાચિત્કિઞ્ચિત્સ્થાનં સ્વાપાયોપસર્પતીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે પ્રતિપાદ્યતે - તદભાવો નાડીષ્વાત્નિ ચેતિ ।
તદભાવ ઇતિ તસ્ય પ્રકૃતસ્ય સ્વપ્નદર્શનસ્યાભાવઃ સુષુપ્તમિત્યર્થઃ ।
નાડીષ્વાત્મનિ ચેતિ સમુચ્ચયેનૈતાનિ નાડ્યાદીનિ સ્વાપાયોપૈતિ ન વિકલ્પેનેત્યર્થઃ ।
કુતઃ - તચ્છ્રુતેઃ ।
તથાહિ - સર્વેષામેવ નાડ્યાદીનાં તત્ર તત્ર સુષુપ્તિસ્થાનત્વં શ્રૂયતે તચ્ચ મસુચ્ચયે સંગૃહીતં ભવતિ ।
વિકલ્પે હ્યેષાં પક્ષે બાધઃ સ્યાત્ ।
નન્વેકાર્થત્વાદ્વિકલ્પો નાડ્યાદીનાં વ્રીહિયવાદિવત્યુક્તમ્ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહ્યેકવિભક્તિનિર્દેશમાત્રેણૈકાર્થત્વં વિકલ્પશ્ચાપતતિ ।
નાનાર્થત્વસમુચ્ચયયોરપ્યેકવિભક્તિનિર્દેશદર્શનાપ્રાસાદે શેતે પર્યઙ્ કે શેત ઇત્યેવમાદિષુ ।
તથેહાપિ નાડીષુ પુરીતતિ બ્રહ્મણિ ચ સ્વપિતીત્યેતદુપપદ્યતે સમુચ્ચયઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽતાસુ તદા ભવતિ યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિઽ (કૌષી. 4.19) ઇતિ સમુચ્ચયં નાડીનાં પ્રાણસ્ય ચ સુષુપ્તૌ શ્રાવયત્યેકવાક્યોપાદાનાત્ ।
પ્રાણસ્ય ચ બ્રહ્મત્વં સમધિગતમ્ - ઽપ્રાણસ્તથાનુગમાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.28) ઇત્યત્ર ।
યત્રાપિ નિરપેક્ષા ઇવ નાડીઃ સુપ્તિસ્થાનત્વેન શ્રાવયતિ - ઽઆસુ તદા નાડીષુ સૃપ્તો ભવતિઽ (છા. 8.6.3) ઇતિ ।
તત્રાપિ પ્રદેશાન્તરપ્રસિદ્ધસ્ય બ્રહ્મણો ઽપ્રતિષેધાન્નાડીદ્વારેણૈવ બ્રહ્મણ્યેવાવતિષ્ઠત ઇતિ પ્રતીયતે ।
નચૈવમપિ નાડીષુ સપ્તમી વિરુધ્યતે ।
નાડીદ્વારાપિ બ્રહ્મોપસર્પન્સૃપ્ત એવ નાડીષુ ભવતિ ।
યો હિ ગઙ્ગયા સાગરં ગચ્છતિ ગત એવ સ ગઙ્ગાયાં ભવતિ ।
અપિચાત્ર રશ્મીનાડીદ્વારાત્મકસ્ય બ્રહ્મલોકમાર્ગસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્નાડીસ્તુત્યર્થં સૃપ્તિસંકીર્તનમ્ ।
ઽનાડીષુ સૃપ્તો ભવતિઽ (છા. 8.6.3) ઇત્યુક્ત્વા ઽતં ન કશ્ચન પાપ્મા સ્પૃશતિઽ (છા. 8.6.3) ઇતિ બ્રુવન્નાડીઃ પ્રશંસતિ ।
બ્રવીતિ ચ પાપ્મસ્પર્શાભાવે હેતુમ્ - તેજસા નાડીગતેન પિત્તાખ્યેનાભિવ્યાપ્તકરણો ન બાહ્યાન્વિષયાનીક્ષત ઇત્યર્થઃ ।
અથવા તેજસેતિ બ્રહ્મણ એવાયં નિર્દેશઃ ।
શ્રુત્યન્તરે -ઽ બ્રહ્મૈવ તેજ એવઽ (બૃ. 4.4.7) ઇતિ તેજઃ શબ્દસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રત્યુક્તત્વાત્ ।
બ્રહ્મણા હિ તદા સંપન્નો ભવતિ નાડીદ્વારેણાતસ્તં ન કશ્ચન પાપ્માન સ્પૃશતીત્યર્થઃ ।
બ્રહ્મસમપત્તિશ્ચ પાપ્મસ્પર્શાભાવે હેતુઃ સમધિગતઃ - ઽસર્વે પાપ્માનો ઽત નિવર્તન્તે ઽપહતપાપ્મા હ્યેષ બ્રહ્મલોકઃઽ (છા.
8.4.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
એવઞ્ચ સતિ પ્રદેશાન્તરપ્રસિદ્ધેન બ્રહ્મણા સુષુપ્તિસ્થાનેનાનુગતો નાડીનાં સમુચ્ચયઃ સમધિગતો ભવતિ ।
તથા પુરીતતો ઽપિ બ્રહ્મપ્રક્રિયાયાં સંકીર્તનાત્તદનુગુણમેવ સુપ્તિસ્થાનત્વં વિજ્ઞાયતે - ઽય એષો ઽન્તર્હૃદય આકાશસ્તસ્મિઞ્છેતેઽ (બૃ. 2.1.17) ઇતિ હૃદયાકાશે સુપ્તિસ્થાને પ્રકૃત ઇદમુચ્યતે ઽપુરીતતિ શેતેઽ (બૃ. 2.1.19) ઇતિ ।
પુરીતદિતિ હૃદયપરિવેષ્ટનમુચ્યતે ।
તદન્તર્વર્તિન્યાપિ હૃદયાકાશે શયાનઃ શક્યતે પુરીતતિ શેત ઇતિ વક્તુમ્ ।
પ્રાકારપરિક્ષિપ્તે ઽપિ પુરે વર્તમાનઃ પ્રાકારે વર્તત ઇત્યુચ્યતે ।
હૃદયાકાશસ્ય ચ બ્રહ્મત્વં સમધિગતમ્ - ઽદહર ઉત્તરેભ્યઃઽ (બ્ર.સૂ. 1.3.14) ઇત્યત્ર ।
તથા નાડીપુરીતત્સમુચ્ચયો ઽપિ - ઽતાભિઃ પ્રત્યવસૃત્ય પુરીતતિ શેતેઽ (બૃ. 2.1.19) ઇત્યેકવાક્યોપાદાનાદવગમ્યતે ।
સત્પ્રાજ્ઞયોશ્ચ પ્રસિદ્ધમેવ બ્રહ્મત્વમ્ ।
એવમેતાસુ શ્રુતિષુ ત્રીણ્યેવ સુષુપ્તિસ્થાનાનિ સંકીર્તિતાનિ નાડ્યઃ પુરીતદ્બ્રહ્મ ચેતિ ।
તત્રાપિ દ્વારમાત્રં નાડ્યઃ પુરીતચ્ચ, બ્રહ્મૈવ ત્વેકં સુષુપ્તિ સ્થાનમ્ ।
અપિચ નાડ્યઃ પુરીતદ્વા જીવસ્યોપાધ્યાધાર એવ ભવતિ તત્રાસ્ય કરણાનિ વર્તન્ત ઇતિ ।
નહ્યુપાધિસંબન્ધમન્તરેણ સ્વત એવ જીવસ્યાધારઃ કશ્ચિત્સંભવતિ, બ્રહ્માવ્યતિરેકેણ સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠિતત્વાત્ ।
બ્રહ્માધારત્વમપ્યસ્ય સુષુપ્તે નૈવાધારાધેયભેદાભિપ્રાયેણોચ્યતે કથં તર્હિ તાદાત્મ્યાભિપ્રાયેણ ।
યત આહ - ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ ।
સ્વશબ્દેનાત્માભિલપ્યતે, સ્વરૂપમાપન્નઃ સુપ્તો ભવતીત્યર્થઃ ।
અપિચ ન કદાચિજ્જીવસ્ય બ્રહ્મણા સંપત્તિર્નાસ્તિ સ્વરૂપસ્યાનપાયિત્વાત્ ।
સ્વપ્નજાગરિતયોસ્તૂપાધિસંપર્કવશાત્પરરૂપાપત્તિમિવાપેક્ષ્ય તદુપશમાત્સુષુપ્તેઃ સ્વરૂપાપત્તિર્વક્ષ્યતે ।
અતશ્ચ સુપ્તાવસ્થાયાં કદાચિત્સતાં સંપદ્યતે કદાચિન્ન સંપદ્યત ઇત્યયુક્તમ્ ।
અપિચ સ્થાનવિકલ્પાભ્યુપગમે ઽપિ વિશેષવિજ્ઞાનોપલક્ષણં તાવત્સુષુપ્તં ન ક્વચિદ્વિશિષ્યતે ।
તત્ર સતિ સંપન્નસ્તાવત્તદેકત્વાન્ન વિજાનતીતિ યુક્તમ્ ।
ઽત્તકેન કં વિજાનીયાત્ ।
ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નાડીષુ પુરતીતિ ચ શયાનસ્ય ન કિઞ્ચિદવિજ્ઞાને કારણં શક્યં વિજ્ઞાતું, ભેદવિષયત્વાત્ ઽયત્ર વા અન્યદિવ સ્યાત્તત્રાન્યો ઽન્યત્પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.3.31) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
નનુ ભેદવિષયસ્યાપ્યતિદૂરાદિકારણમવિજ્ઞાને સ્યાત્ ।
બાઢમ્ ।
એવં સ્યાદ્યદિ જીવઃ સ્વતઃપરિચ્છિન્નો ઽભ્યુપગમ્યતે, યથા વિષ્ણુમિત્રઃ પ્રવાસી સ્વગૃહં ન પશ્યતિ ।
નતુ જીવસ્યોપાધિવ્યતિરેકેણ પરિચ્છેદો વિદ્યતે ।

ઉપાધિગતમેવાતિદૂરાદિકારણમવિજ્ઞાન ઇતિ યદ્યુચ્યેત તથાપ્યુપાધેરુપશાન્તત્વાત્સત્યેવ સંપન્નો ન વિજાનતીતિ યુક્તમ્ ।
નચ વયમિહ તુલ્યવન્નાડ્યાદિસમુચ્ચયં પ્રતિપાદયામઃ ।
નહિ નાડ્યઃ સુપ્તિસ્થાનં પુરીતદ્વેત્યનેન વિજ્ઞાનેન કિઞ્ચિત્પ્રયોજનમસ્તિ ।
નહ્યેતદ્વિજ્ઞાનપ્રતિબદ્ધં કિઞ્ચિત્ફલં શ્રૂયતે ।
નાપ્યેતદ્વિજ્ઞાનં ફલવતઃ કસ્યચિદઙ્ગમુપદિશ્યતે ।
બ્રહ્મ ત્વનપાયિ સુપ્તિસ્થાનમિત્યેતત્પ્રતિપાદયામઃ ।
તેન તુ વિજ્ઞાનેન પ્રયોજનમસ્તિ જીવસ્ય બ્રહ્માત્મત્વાવધારણં સ્વપ્નજાગરિતવ્યવહારવિમુક્તત્વાવધારણં ચ ।
તસ્માદાત્મૈવ સુપ્તિસ્થાનમ્ ।
અતઃ પ્રબોધો ઽસ્માત્

યસ્માચ્ચાત્મૈવ સુપ્તિસ્થાનમત એવ ચ કારણાન્નિત્યવદેવાસ્માદાત્મનઃ પ્રબોધઃ સ્વાપાધિકારે શિષ્યતે - ઽકુત એતદાગાત્ઽ (બૃ. 2.1.16) ઇત્યસ્ય પ્રશ્નસ્ય પ્રતિવચનાવસરે ઽયથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચારન્ત્યેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃઽ (બૃ. 2.1.20) ઇત્યાદિના ।
ઽસત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહેઽ (છા. 6.10.2) ઇતિ ચ ।
વિકલ્પ્યમાનેષુ તુ સુષુપ્તિસ્થાનેષુ કદાચિન્નાડીભ્યઃ પ્રતિબુધ્યતે કદાચિત્પુરીતતઃ કદાચિદાત્મન ઇત્યશાસિષ્યત્ ।
તસ્માદપ્યાત્મૈવ સુપ્તિસ્થાનમિતિ ॥ 8 ॥
3 કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધ્યધિકરણમ્ । સૂ. 9
સ એવ તુ કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ

તસ્યાઃ પુનઃ સત્સંપત્તેઃ પ્રતિબુધ્યમાનઃ કિં ય એવ સતસંપન્નઃ સ એવ પ્રતિબુધ્યત ઉત સ વાન્યો વેતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદનિયમ ઇતિ ।
કુતઃ - યદા હિ જલરાશૌ કશ્ચિજ્જલબિન્દુઃ પ્રક્ષિપ્યતે જલરાશિરેવ સ તદા ભવતિ પુનરુદ્ધરણે ચ સ એવ જલબિન્દુર્ભવતીતિ દુઃસંપાદમ્ ।
તદ્વત્સુપ્તઃ પરેણૈકત્માપન્નઃ સંપ્રસીદતતીતિ ન સ એવ પુનરુત્થાતુમર્હતિ ।
તસ્માત્સ એવેશ્વરો વાન્યો વા જીવઃ પ્રતિબુધ્યત ઇત્યેવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ - સ એવ તુ જીવઃ લુપ્તઃ સ્વાસ્થ્યં ગતઃ પુનરુત્તિષ્ઠતિ નાન્યઃ ।
કસ્માત્ ।
કર્માનુસ્મૃતિશબ્દવિધિભ્યઃ ।
વિભજ્ય હેતું દર્શયિષ્યામિ ।
કર્મશેષાનુષ્ઠાનદર્શનાત્તાવત્સ એવોત્થાતુમર્હતિ નાન્યઃ ।
તથાહિ - પૂર્વેદ્યુરનુષ્ઠિતસ્ય કર્મણો ઽપરેદ્યુઃ શેષમનુતિષ્ઠન્દૃશ્યતે ।
નચાન્યેન સામિકૃતસ્ય કર્મણો ઽન્યઃ શેષક્રિયાયાં પ્રવરિતિતુમર્હતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદેક એવ પૂર્વેદ્યુરપરેદ્યુશ્ચૈકસ્ય કર્મણઃ કર્તેતિ ગમ્યતે ।
ઇતશ્ચ સ એવોત્તિષ્ઠતિ યત્કારણમતીતે ઽહન્યહમદો ઽદ્રાક્ષમિતિ પૂર્વાનુભૂતસ્ય પશ્ચાત્સ્મરણમન્યસ્યોત્થાને નોપપદ્યતે ।
નહ્યન્યદૃષ્ટમન્યો ઽનુસ્મર્તુમર્હતિ ।
સો ઽહમસ્મીતિ ચાત્માનુસ્મરણમાત્માન્તરોત્થાને નાવકલ્પતે ।
શબ્દેભ્યશ્ચ તસ્યૈવોત્થાનમવગમ્યતે ।
તથાહિ - ઽપુનઃ પ્રતિન્યાયં પ્રતિયોન્યાદ્રવતિ બુદ્ધાન્તાયૈવઽ (બૃ. 4.3.16) ઽસર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્તિઽ (છા. 8.3.2) ઽત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિઽ
(છા. 6.9.3) ઇત્યેવમાદયઃ શબ્દાઃ સ્વાપપ્રબોધાધિકારે પઠિતા નાત્માન્તરોત્થાને સામઞ્જસ્યમીયુઃ ।
કર્મવિદ્યાવિધિભ્યશ્ચૈવમેવાવગમ્યતે ।
અન્યથા હિ કર્મવિદ્યાવિધયો ઽનર્થકાઃ સ્યુઃ ।
અન્યોત્થાનપક્ષે હિ સુપ્તમાત્રો મુચ્યત ઇત્યાપદ્યેત ।
એવં ચેત્સ્યાદ્વદ કિં કાલાન્તરફલેન કર્મણા વિદ્યયા વા કૃતં સ્યાત્ ।
અપિચાન્યોત્થાનપક્ષે યદિ તાવચ્છરીરાન્તરે વ્યવહરણમાણો જીવ ઉત્તિષ્ઠેત્તત્રત્યવ્યવહારલોપપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
અથ તત્ર સુપ્ત ઉત્તિષ્ઠેત્કલ્પનાનર્થક્યં સ્યાત્ ।
યોહિ યસ્મિઞ્શરીરે સુપ્તઃ સ તસ્મિન્નોતિષ્ઠત્યન્યસ્મિઞ્શરીરે સુપ્તો ઽન્યસ્મિન્નુત્તિષ્ઠતીતિ કો ઽસ્યાં કલ્પનાયાં લાભઃ સ્યાત્ ।
અથ મુક્ત ઉત્તિષ્ઠેદન્તવાન્મોક્ષ આપદ્યેત ।
નિવૃત્તાવિદ્યસ્ય ચ પુનરુત્થાનમુપપન્નમ્ ।
એતેનેશ્વરસ્યોત્થાનં પ્રત્યુક્તમ્ ।
નિત્યનિવૃત્તાવિદ્યત્વાત્ ।
અકૃતાભ્યાગમકૃતવિપ્રણાશૌ ચ દુર્નિવારવન્યોત્થાનપક્ષે સ્યાતામ્ ।
તસ્માત્સ એવોત્તિષ્ઠતિ નાન્ય ઇતિ ।
યત્પુનરુક્તં યથા જલરાશૌ પ્રક્ષિપ્તો જલબિન્દુર્નોદ્ધર્તું શક્યત એવં સતિ સંપન્નો જીવો નોત્પત્પતિતુમર્હતીતિ, તત્પરિહ્રિયતે ।
યુક્તં તત્ર વિવેકકારણાભાવાજ્જલબિન્દોરનુદ્ધરણમ્ ।
ઇહ તુ વિદ્યતે વિવેકકારણં કર્મ ચાવિદ્યા ચેતિ વૈષમ્યમ્ ।
દૃશ્યતે ચ દુર્વિવેચયોરપ્યસ્મજ્જાતીયૈઃ ક્ષીરોદકયોઃ સંસૃષ્ટયોર્હંસેન વિવેચનમ્ ।
અપિચ ન જીવો નામ કશ્ચિત્પરસ્માદન્યો વિદ્યતે યો જલબિન્દુરિવ જલરાશેઃ સતો વિવિચ્યેત ।
સદેવ તૂપાધિસંપર્કાજ્જીવ ઇત્યસકૃત્પ્રપઞ્ચિતમ્ ।
એવં સતિ યાવદેકોપાધિગતા બન્ધાનુવૃત્તિસ્તાવદેકજીવવ્યવહારઃ ।
ઉપાધ્યન્તરગતાયાં તુ બન્ધાનુવૃત્તૌ જીવાન્ચતરવ્યવહારઃ ।
સ એવાયમુપાધિઃ સ્વાપપ્રબોધયોર્બીજાઙ્ કુરન્યાયેનેત્યતઃ સ એવ જીવઃ પ્રતિબુધ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ॥ 9 ॥
4 મુગ્ધેર્ઽધસંપત્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 10
મુગ્ધેર્ઽધસંપત્તિઃ પરિશેષાત્

અસ્તિ મુગ્ધો નામ યં મૂર્છિત ઇતિ લૌકિકાઃ કથયન્તિ ।
સતુ કિમવસ્થ ઇતિ પરીક્ષાયામુચ્યતે ।
તિસ્રસ્તાવદવસ્થાઃ શરીરસ્થસ્ય જીવસ્ય પ્રસિદ્ધા જાગરિતં સ્વપ્નઃ સુષુપ્તિરિતિ ।
ચતુર્થી શરીરાદપસૃપ્તિઃ ।
નતુ પઞ્ચમીકાચિદવસ્થા જીવસ્ય શ્રુતૌ સ્મૃતૌ વા પ્રસિદ્ધાસ્તિ ।
તસ્માચ્ચતસૃણામેવાવસ્થાનામન્યતમાવસ્થા મૂર્છેત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- ન તાવન્મુગ્ધો જાગરિતાવસ્થો ભવિતુમર્હતિ ।
નહ્યયમિન્દ્રિયૈર્વિષયાનીક્ષતે ।
સ્યાદેતત્ ।
ઇષુકારન્યાયેન મુગ્ધો ભવિષ્યતિ ।
યથેષુકારો જાગ્રદપીષ્વાસક્તમનસ્તયા નાન્યાન્વિષયાનીક્ષત એવં મુગ્ધો મુસલસંપાતાદિજનિતદુઃખાનુભવવ્યગ્રમનસ્તયા જાગ્રદપિ નાન્યાન્વિષયાનીક્ષત ઇતિ ।
ન ।
અચેતયમાનત્વાત્ ।
ઇષુકારો હિ વ્યાપૃતમના બ્રવીતીષુમેવાહમેતાવન્તં કાલમુપલભમાનો ઽભૂવમિતિ ।
મુગ્ધસ્તુ લબ્ધસંજ્ઞો બ્રવીત્યન્ધે તમસ્યહમેતાવન્તં કાલં પ્રક્ષિપ્તો ઽભૂવં ન કિઞ્ચિન્મયા ચેતિતમિતિ ।
જાગ્રતશ્ચૈકવિષયવિષક્તચેતસો ઽપિ દેહો વિધ્રિયતે ।
મુગ્ધસ્ય તુ દેહો ધરણ્યાં પતતિ ।
તસ્માન્ન જાગર્તિ નાપિ સ્વપ્નાન્પશ્યતિ નિઃસંજ્ઞકત્વાત્ ।
નાપિ મૃતઃ પ્રાણોષ્મણોર્ભાવાત્ ।
મુગ્ધે હિ જન્તૌ મૃતો ઽયં સ્યાન્ન વા મૃત ઇતિ સંશયાના ઊષ્માસ્તિ નાસ્તીતિ હૃદયદેશમાલભન્તે નિશ્ચયાર્થં પ્રાણો ઽસ્તિ નાસ્તીતિ ચ નાસિકાદેશમ્ ।
યદિ પ્રાણોષ્મણોરસ્તિત્વં નાવગચ્છન્તિ તતો મૃતો ઽયમિત્યધ્યવસાય દહનાયારણ્યં નયન્તિ ।
અથ તુ પ્રાણમૂષ્માણં વા પ્રતિપદ્યન્તે તતો નાયં મૃત ઇત્યધ્યવસાય સંજ્ઞાલાભાય ભિષજ્યન્તિ ।
પુનરુત્થાનાચ્ચ ન દિષ્ટં ગતઃ ।
નહિ યમરાષ્ટ્રાત્પ્રત્યાગચ્છતિ ।
અસ્તુ તર્હિ સુષુપ્તો નિઃસંજ્ઞત્વાદમૃતત્વાચ્ચ ।
ન ।
વૈલક્ષણ્યાત્ ।
મુગ્ધઃ કદાચિચ્ચિરમપિ નોચ્છ્વસિતિ સવેપથુરસ્ય દેહો ભવતિ ભયાનકં ચ વદનં વિસ્ફારિતે નેત્રે ।
સુષુપ્તસ્તુ પ્રસન્નવદનસ્તુલ્યકાલં પુનઃ પુનરુચ્છ્વસિતિ નિમીલિતે અસ્ય નેત્રે ભવતઃ ।
નચાસ્ય દેહો વેપતે ।
પાણિપેષણમાત્રેણ ચ સુષુપ્તમુત્થાપયન્તિ નતુ મુગ્ધં મુદ્ગરઘાતેનાપિ ।
નિમિત્તભેદશ્ચ ભવતિ મોહસ્વાપયોઃ ।
મુસલસંપાતાદિનિમિત્તત્વાન્મોહસ્ય, શ્રમાદિનિમિત્તત્વાચ્ચ સ્વાપસ્ય ।
નચ લોકે ઽસ્તિ પ્રસિદ્ધિર્મુગ્ધઃ સુપ્ત ઇતિ ।
પરિશેષાદર્ધસંપત્તિર્મુગ્ધતેત્યવગચ્છામઃ ।
નીઃસંજ્ઞત્વાત્સંપન્ન ઇતરસ્માદ્વૈલક્ષણ્યાદસંપન્ન ઇતિ ।
કથં પુનરર્ધસંપત્તિર્મુગ્ધતેતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
યાવતા સુપ્તં પ્રતિ તાવદુક્તં શ્રુત્યા - ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ ઽઅત્ર સ્તેનો ઽસ્તેનો ભવતિઽ (બૃ. 4.3.22) ઽનૈતં સેતુમહોરાત્રે તરતો ન જરા ન મૃત્યુર્ન શોકો ન સુકૃતં ન દૃષ્કૃતમ્ઽ (છા. 8.4.1) ઇત્યાદિ ।
જીવે હિ સુકૃતદુષ્કૃતયોઃ પ્રાપ્તિઃ સુખિત્વદુઃખિત્વપ્રત્યયોત્પાદનેન ભવતિ ।
નચ સુખિત્વપ્રત્યયો દુઃખિત્વપ્રત્યયો વા સુષુપ્તે વિદ્યતે, મુગ્ધે ઽપિ તૌ પ્રત્યયૌ નૈવ વિદ્યેતે ।
તસ્માદુપાધ્યુપશમાત્સુષુપ્તવન્મુગ્ધે ઽપિ કત્સ્નસંપત્તિરેવ ભવિતુમર્હતિ નાર્ધસંપત્તિરિતિ ।
અત્રોચ્યતે - ન બ્રૂમો મુગ્ધેર્ઽધસંપત્તિર્જીવસ્ય બ્રહ્મણા ભવતીતિ ।
કિં તર્હ્યર્ધેન સુષુપ્તપક્ષસ્ય ભવતિ મુગ્ધત્વમર્ધેનાવસ્થાન્તરપક્ષસ્યેતિ બ્રૂમઃ ।
દર્શિતે ચ મોહસ્ય સ્વાપેન સામ્યવૈષમ્યે ।
દ્વારં ચૈતન્મરણસ્ય ।
યદાસ્ય સાવશેષં કર્મ ભવતિ તદા વાઙ્મનસે પ્રત્યાગચ્છતઃ ।
યદા તુ નિરવશેષં કર્મ ભવતિ તદા પ્રાણોષ્માણાવપગચ્છતઃ ।
તસ્માદર્ધસંપત્તિં બ્રહ્મવિદ ઇચ્છન્તિ ।
યત્તૂક્તં ન પઞ્ચમી કાચિદવસ્થા પ્રસિદ્ધાસ્તીતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
કદાચિત્કીયમવસ્થેતિ ન પ્રસિદ્ધા સ્યાત્ ।
પ્રસિદ્ધા ચૈષા લોકાયુર્વેદયોઃ ।
અર્ધસંપત્ત્યભ્યુપગમાચ્ચ ન પઞ્ચમી ગણ્યત ઇત્યનવદ્યમ્ ॥ 10 ॥
5 ઉભયલિઙ્ગાધિકરણમ્ । સૂ. 11-21
ન સ્થાનતો ઽપિ પરસ્યોભયલિઙ્ગં સર્વત્ર હિ

યેન બ્રહ્મણા સુષુપ્ત્યાદિષુ જીવ ઉપાધ્યુપશમાત્સંપદ્યતે તસ્યેદાનીં સ્વરૂપં શ્રુતિવશેન નિર્ધાર્યતે ।
સન્ત્યુભયલિઙ્ગાઃ શ્રુતયો બ્રહ્મવિષયાઃ ઽસર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યેલમાદાયાઃ સવિશેષલિઙ્ગાઃ ।
ઽઅસ્થૂલમનણ્વર્હ્રસ્વમદીર્ધમ્ઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યેવમાદ્યાશ્ચ નિર્વિશેષલિઙ્ગાઃ ।
કિમાસુ શ્રુતિષૂભયલિઙ્ગં બ્રહ્મપ્રતિપત્તવ્યમુતાન્યતરલિઙ્ગમ્ ।
યદાપ્યન્યતરલિઙ્ગં તદાપિ કિં સવિશેષમુત નિર્વિશેષમિતિ મીમાંસ્યતે ।
તત્રોભયલિઙ્ગશ્રુત્યનુગ્રહાદુભયલિઙ્ગમેવ બ્રહ્મેત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન તાવત્સ્વત એવ પરસ્ય બ્રહ્મણ ઉભયલિઙ્ગત્વમુપપદ્યતે ।
નહ્યેકં વસ્તુ સ્વત એવ રૂપાદિવિશેષોપેતં તદ્વિપરીતં ચેત્યાધારયિતું શક્યં વિરોધાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ સ્થાનતઃ પૃથિવ્યાદ્યુપાધિયોગાદિતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
નહ્યુપાધિયોગાદપ્યન્યાદૃશસ્ય વસ્તુનો ઽન્યાદૃશઃ સ્વભાવઃ સંભવતિ ।
નહિ સ્વચ્છઃ સન્સ્ફટિકો ઽલક્તકાદ્યુપાધિયોગાદસ્વચ્છો ભવતિ ભ્રમમાત્રત્વાદસ્વચ્છતાભિનિવેશસ્ય ।
ઉપાધીનાં ચાવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતત્વાત્ ।
અતશ્ચાન્યતરલિઙ્ગપરિગ્રહે ઽપિ સમસ્તવિશેષરહિતં નિર્વિકલ્પમેવ બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યં ન તદ્વિપરીતમ્ ।
સર્વત્ર હિ બ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરેષુ વાક્યેષુ ઽઅશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયમ્ઽ (ક. 3.15 ।
મુક્તિકો. 2.72) ઇત્યેવમાદિષ્વપાસ્તસમસ્તવિશેષમેવ બ્રહ્મોપદિશ્યતે ॥ 11 ॥
fન્: સ્થાનં ઉપાધિસ્તદ્યોગાત્ ।
ન ભેદાદ્ ઇતિ ચેન્ ન પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્

અથાપિ સ્યાદ્યદુક્તં નિર્વિકલ્પમેકલિઙ્ગમેવ બ્રહ્મ નાસ્ય સ્વતઃ સ્થાનતો વોભયલિઙ્ગત્વમસ્તીતિ ।
તન્નોપપદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
ભેદાત્ ।
ભિન્ના હિ પ્રતિવિદ્યં બ્રહ્મણ આકારા ઉપદિશ્યન્તે ।
ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ ષોડશકલં બ્રહ્મ વામનીત્વાદિલક્ષણં બ્રહ્મ ત્રૈલોક્યશરીરવૈશ્વાનરશબ્દોદિતં બ્રહ્મેત્યેવઞ્જાતીયકાઃ ।
તસ્માત્સવિશેષત્વમપિ બ્રહ્મણો ઽભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
નનૂક્તં નોભયલિઙ્ગત્વં બ્રહ્મણઃ સંભવતીતિ ।
અયમપ્યવિરોધઃ ।
ઉપાધિકૃતત્વાદાકારભેદસ્ય ।
અન્યથા હિ નિર્વિષયમેવ ભેદશાસ્ત્રં પ્રસજ્યેતેતિ ચેત્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
કસ્માત્ ।
પ્રત્યેકમતદ્વચનાત્ ।
પ્રત્યુપાધિભેદં હ્યભેદમેવ બ્રહ્મણઃ શ્રાવયતિ શાસ્ત્રમ્ - ઽયશ્ચાયમસ્યાં પૃથિવ્યાં તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો યશ્ચાયમધ્યાત્મં શારીરસ્તેજોમયો ઽમૃતમયઃ પુરુષો ઽયમેવ સ યો ઽયમાત્માઽ (બૃ. 2.5.1) ઇત્યાદિ ।
અતશ્ચ ન ભિન્નાકારયોગો બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રીય ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્ ।
ભેદસ્યોપાસનાર્થત્વાદભેદે તાત્પર્યાત્ ।
અપિ ચૈવમ્ એકે

અપિચૈવં ભેદદર્સનનિન્દાપૂર્વકમભેદદર્શનમેવૈકે શાખિનઃ સમામનન્તિ - ઽમનસૈવેદમાપ્તવ્યં નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુપમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (ક. 4.11) ઇતિ ।
તથાન્યેપિ ઽભોક્તા ભોગ્યં પ્રેરિતારં ચ મત્વા સર્વં ત્રિવિધં બ્રહ્મ મે તત્ઽ (શ્વે. 1.12) ઇતિ સમસ્તસ્ય ભોગ્યભોક્તૃનિયન્તૃલક્ષણસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય બ્રહ્મૈકસ્વભાવતામધીયતે ॥ 13 ॥
કથં પુનરાકારવદુપદેશિનીષ્વનાકારોપદેશિનીષુ ચ બ્રહ્મવિષયાસુ શ્રુતિષુ સતીષ્વનાકારમેવ બ્રહ્માવધાર્યતે ન પુનર્વિપરીતમ્તિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ -
અરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્

રૂપાદ્યાકારરહિતમેવ બ્રહ્માવધારયિતવ્યં ન રૂપાદિમત્ ।
કસ્માત્ ।
તત્પ્રધાનત્વાત્ ।
ઽઽઅસ્થૂલમનણ્વર્હ્રસ્વમદીર્ધમ્ઽ (બૃ. 3.8.8) ઽઅશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયમ્ઽ (કઠ. 3.15 ।
મુક્તિ. 2.72) ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 8.14.1) ઽદિવ્યો હ્યમૂર્તઃ પુરુષઃ સબાહ્યાભ્યન્તરો હ્યજઃઽઽ (મુણ્ડ. 2.1.2), ઽતદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબ્રહ્મમયમાત્મા બ્રહગ્મ સર્વાનભૂઃઽ (બૃ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદીનિ વાક્યાનિ નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્માત્મતત્ત્વપ્રધાનાનિ નર્થાન્તરપ્રધાનાનીત્યેતત્પ્રતિષ્ઠાપિતં ઽતત્તુ સમન્વયાત્ઽ (બ્ર.સૂ. 1.1.4) ઇત્યત્ર ।
તસ્માદેવઞ્જાતીયકેષુ વાક્યેષુ યથાશ્રુતં નિરાકારમેવ બ્રહ્માવધારયિતવ્યમ્ ।
ઇતરાણિ ત્વાકારપવદ્બ્રહ્મવિષયાણિ વાક્યાનિ ન તત્પ્રધાનાનિ ।
ઉપાસનાવિધિપ્રધાનાનિ હિ તાનિ તેષ્વસતિ વિરોધે યથાશ્રુતમાશ્રયિતવ્યમ્ ।
સતિ તુ વિરોધે તત્પ્રધાનાન્યતત્પ્રધાનેભ્યો બલીયાંસિ ભવન્તીતિ ।
એષ વિનિગમનાયાં હેતુઃ ।
યેનોભયીષ્વપિ શ્રુતિષુ સતીષ્વનાકારમેવ બ્રહ્માવધાર્યતે ન પુનર્વિપરીતમિતિ ॥ 14 ॥
કા તર્હ્યાકારવદ્વિષયાણાં શ્રુતીનાં ગતિરિત્યત આહ -
પ્રકાશવચ્ચાવૈયર્થ્યાત્

યથા પ્રકાશઃ સૌરશ્ચાન્દ્રમસો વા વિયદ્વ્યાપ્યાવતિષ્ઠમાનો ઽઙ્ગુલ્યાદ્યુપાધિસંબન્ધાત્તેષ્વૃજુવક્રાદિભાવં પ્રતિપદ્યમાનેષુ તદ્ભાવમિવ પ્રતિપદ્યતે ।
એવં બ્રહ્માપિ પૃથિવ્યાદ્યુપાધિસંબન્ધાત્તદાકારતામિવ પ્રતિપદ્યતે તદાલમ્બનો બ્રહ્મણ આકારવિશેષોપદેશ ઉપાસનાર્થો ન વિરુધ્યતે ।
એવમવૈયર્થ્યમાકારવદ્બ્રહ્મવિષયાણામપિ વાક્યાનાં ભવિષ્યતિ ।
નહિ વેદવાક્યાનાં કસ્યચિદર્થવત્ત્વં કસ્યચિદનર્થવત્ત્વમિતિ યુક્તં પ્રતિપત્તું પ્રમાણત્વાવિશેષાત્ ।
નન્વેવમપિ યત્પુરસ્તાત્પ્રતિજ્ઞાતં નોપાધિયોગાદપ્યુભયલિઙ્ગત્વં બ્રહ્મણો ઽસ્તીતિ તદ્વિરુધ્યતે ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
ઉપાધિનિમિત્તસ્ય વસ્તુધર્મત્વાનુપપચત્તેઃ ।
ઉપાધીનાં ચાવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતત્વાત્ ।
સત્યામેવ ચ નૈસર્ગિક્યામવિદ્યાયાં લોકવેદવ્યવહારાવતાર ઇતિ તત્ર તત્રાવોચામ ॥ 15 ॥
આહ ચ તન્માત્રમ્

આહ ચ શ્રુતિશ્ચૈતન્યમાત્રં વિલક્ષણરૂપાન્તરરહિતં નિર્વિશેષં બ્રહ્મ - ઽસ યથા સૈન્ધવઘનો ઽન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘન એવૈવં વા અરે ઽયમાત્માનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃ. 4.5.13) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ - નાસ્યાત્મનો ઽન્તર્બહિર્વા ચૈતન્યાદન્યદ્રૂપમસ્તિ લવણરસ એવ નિરન્તરો ભવતિ ન રસાન્તરં તથૈવેતિ ॥ 16 ॥
fન્: સૈન્ધવઘનો લોહપિણ્ડઃ ।
દર્શયતિ ચાથો અપિ સ્મર્યતે

દર્શયતિ ચ શ્રુતિઃ પરરૂપપ્રતિષેધેનૈવ બ્રહ્મ નિર્વિશેષત્વાત્- ઽઅથાત આદેશો નેતિ નેતિઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ, ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિ (કે. 1.3) ઽયતો વાચો નિવર્તન્તે અપ્રાપ્ય મનસા સહઽ (તૈ. 2.4.1) ઇત્યેવમાદ્યા ।
બાષ્કલિના ચ બાધ્વઃપૃષ્ટઃ સન્નવચનેનૈવ બ્રહ્મ પ્રોવાચેતિ શ્રૂયતે - ઽસ હોવાચાધીહિ ભો ઇતિ સ તૂષ્ણીં બભૂવ તં હ દ્વિતીયે વા તૃતીયે વા વચન ઉવાચ બ્રૂમઃ ખલુ ત્વં તુ ન વિજાનાસિ ।
ઉપશાન્તો ઽયમાત્માઽ ઇતિ ।
તથા સ્મૃતિષ્વપિ પરપ્રતિષેધેનૈવોપદિશ્યતે - ઽજ્ઞેયં યત્તત્પ્રવક્ષ્યામિ યજ્જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ।
અનાદિમત્પરં બ્રહ્મ ન સત્તન્નાસદુચ્યતેઽ (13.12) ઇત્યેવમાદ્યાસુ ।
તથા વિશ્વરૂપધરો નારાયણો નારદમુવાચેતિ સ્મર્યતે - ઽમાયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યન્માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તં નૈવં માં જ્ઞાતુમર્હસિઽ ઇતિ ।
fન્: અધિ અન્યત્ ।
ઉપશાન્તો નિરસ્તદ્વૈતઃ ।
અત એવ ચોપમા સૂર્યકાદિવત્

યત એવ ચાયમાત્મા ચૈતન્યરૂપો નિર્વિશેષો વાઙ્મનસાતીતઃ પરપ્રતિષેધોપદેશ્યો ઽત એવ ચાસ્યોપાધિનિમિત્તપારમાર્થિકીં વિશેષવત્તાભિપ્રેત્ય જલસૂર્યકાદિવદિત્યુપમોપાદીયતે મોક્ષશાસ્ત્રેષુ - ઽયથા હ્યજં જ્યોતિરાત્મા વિવસ્વાનપો ભિન્ના બહુધૈકો ઽનુગચ્છન્ ।
ઉપાધિના ક્રિયતે ભેદરૂપો દેવઃ ક્ષેત્રેષ્વેવમજોયમાત્માઽ ઇતિ ।
ઽએક એવ હિ ભૂતાત્મા ભૂતે ભૂતે વ્યવસ્થિતઃ ।
એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્ઽ (બ્ર.બિં 12) ઇત્યેવમાદિષુ ॥ 18 ॥
અત્ર પ્રત્યવસ્થીયતે -
અમ્બુવદગ્રહણાત્ તુ ન તથાત્વમ્

ન જલસૂર્યકાદિતુલ્યત્વમિહોપપદ્યતે તદ્વદગ્રહણાત્ ।
સૂર્યાદિભ્યો હિ મૂર્તેભ્યઃ પૃથગ્ભૂતં વિપ્રકૃષ્ટદેશં મૂર્તં ગૃહ્યતે તત્ર યુક્તઃ સૂર્યાદિપ્રતિબિમ્બોદયઃ ।
નત્વાત્મા મૂર્તો નચાસ્માત્પૃથગ્ભૂતા વિપ્રકૃષ્ટદેશાશ્ચોપાધયઃ સર્વગતત્વાત્સર્વાનન્યત્વાચ્ચ ।
તસ્માદયુક્તો ઽયં દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ॥ 19 ॥
અત્ર પ્રતિવિધીયતે -
વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમન્તર્ભાવાદુભયસામઞ્જસ્યાદેવમ્

યુક્ત એવ ત્વયં દૃષ્ટાન્તો વિવક્ષિતાંશસંભવાત્ ।
નહિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકયોઃ ક્વચિત્કઞ્ચિદ્વિવક્ષિતાંશં મુકત્ત્વા સર્વસારૂપ્યં કેનચિદ્દર્શયિતું શક્યતે ।
સર્વસારૂપ્યે હિ દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકભાવોચ્છેદ એવ સ્યાત્ ।
નચેદં સ્વમનીષયા જલસૂર્યકાજદિદૃષ્ટાન્તપ્રણયનમ્ ।
શાસ્ત્રપ્રણીતસ્ય ત્વસ્ય પ્રયોજનમાત્રમુપન્યસ્યતે ।
કિં પુનરત્ર વિવક્ષિતં સારૂપ્યમિતિ ।
તદુચ્યતે - વૃદ્ધિહ્રાસભાક્ત્વમિતિ ।
જલગતં હિ સૂર્યપ્રતિબિમ્બં જલવૃદ્ધૌ વર્ધતે જલહ્રાસે હ્રસતિ જલચલને ચલતિ જલભેદે ભિદ્યત ઇત્યેવં જલધર્માનુયાયિ ભવતિ નતુ પરમાર્થતઃ સૂર્યસ્ય તથાત્વમસ્તિ ।
એવં પરમાર્થતો ઽવિકૃતમેકરૂપમપિ સદ્બ્રહ્મ દેહાદ્યુપાધ્યન્તર્ભાવાદ્ભજત ઇવોપાદિધર્માન્વૃદ્ધિર્હ્રાસાદીન્ ।
એવમુભયોર્દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકયોઃ સામઞ્જસ્યાદવિરોધઃ ॥ 20 ॥
દર્શનાચ્ ચ

દર્શયતિ ચ શ્રુતિઃ પરસ્યૈવ બ્રહ્મણો દેહાદિષૂપાધિષ્વન્તરનુપ્રવેશમ્ - ઽપુરુશ્ચક્રે દ્વિપદઃ પુરુશ્ચક્રે ચતુશ્પદઃ ।
પુરઃ સ પક્ષી ભૂત્વા પુરઃ પુરુષ આવિશત્ઽ (બૃ. 2.5.18) ઇતિ ।
ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્યઽ (છા. 6.3.2) ઇતિ ચ ।
તસ્માદ્યુક્તમેતત્ - ઽઅત એવ ચૈપમા સૂર્યકાદિવત્ઽ (બ્ર.સૂ. 3.2.18) ઇતિ ।
તસ્માન્નિર્વિકલ્પકૈકલિઙ્ગમેવ બ્રહ્મ નોભયલિઙ્ગં વિપરીતલિઙ્ગં ચેતિ સિદ્ધમ્ ।
અત્ર કેચિદ્દ્વે અધિકરણે કલ્પયન્તિ ।
પ્રથમં તાવત્- કિં પ્રત્યસ્તમિતાશેષપ્રપઞ્ચમેકાકારં બ્રહ્મોત પ્રપઞ્ચવદનેકાકારોપેતમિતિ ।
દ્વિતીયં તુ - સ્થિતે પ્રત્યસ્તમિતપ્રપઞ્ચત્વે કિં સલ્લક્ષણં બ્રહ્મોત બોધલક્ષણમુતોભયલક્ષણમિતિ ।
અત્ર વયં વદામઃ - સર્વથાપ્યાનર્થક્યમધિકરણાન્તરારમ્ભસ્યેતિ ।
યદિ તાવદનેકલિઙ્ગત્વં પરસ્યબ્રહ્મણો નિરાકર્તવ્યમિત્યયં પ્રયાસસ્તત્પૂર્વેણૈવ ન સ્થાનતો ઽપિ ઇત્યનેનાધિકરણેન નિરાકર્તવ્યમિત્યયમુત્તરમધિકરણં પ્રકાશવચ્ચ એતદ્વ્યર્થમેવ ભવેત્ ।
નચ સલ્લક્ષણમેવ ભ્મ ન બોધલક્ષણમિતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
વિજ્ઞાનઘન એવેત્યાદિશ્રુતિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
કથં વા નિરસ્તચૈતન્યં બ્રહ્મ ચેતનસ્ય જીવસ્યાત્મત્વેનોપદિશ્યેત ।
નાપિ બોધલક્ષણમેવ બ્રહ્મ ન સલ્લક્ષણમિતિ શક્યં વક્તુમ્ અસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઃ (ફ. 6.13)
ઇત્યાદિશ્રુતિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ।
કથં વા નિરસ્તસત્તાકો બોધો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
નાપ્યુભયલક્ષણમેવ બ્રહ્મેતિ શક્યં વક્તુમ્ ।
પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધપ્રસઙ્ગાત્ ।
સત્તાવ્યાવૃત્તેન ચ બોધેન બોધવ્યાવૃત્તયા ચ સત્તયોપેતં બ્રહ્મ પ્રતિજાનાનસ્ય તદેવ પૂર્વાધિકરણપ્રતિષિદ્ધં સપ્રપઞ્ચત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રસજ્યેત ।
શ્રુતત્વાદદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
એકસ્યાનેકસ્વભાવત્વાનુપપત્તેઃ ।
અથ સત્તૈવ બોધો બોધ એવ ચ સત્તા નાનયોઃ પરસ્પરવ્યાવૃત્તિરસ્તીતિ યદ્યુચ્યેત તથાપિ કિં સલ્લક્ષણં બ્રહ્મોત બોધલક્ષણમુતોભયલક્ષણમિત્યેવં વિકલ્પો નિરાલમ્બન એવ સ્યાત્ ।
સૂત્રાણિ ત્વેકાધિકરણત્વેનૈવાસ્માભિર્નીતાનિ ।
અપિચ બ્રહ્મવિષયાસુ શ્રુતિષ્વાકારવદનાકારપ્રતિપાદનેન વિપ્રતિપન્નસ્વાનાકારે બ્રહ્મણિ પરિગૃહીતે ઽવશ્યં વક્તવ્યેતરાસાં શ્રુતીનાં ગતિઃ ।
તાદર્થ્યેન પ્રકાશવચ્ચેત્યાદીનિ સૂત્રાણ્યર્થવત્તરાણિ સંપદ્યન્તે ।
યદ્યપ્યાહુરાકારવાદિન્યો ઽપિ શ્રુતયઃ પ્રપઞ્ચપ્રવિલયમુખેનાનાકારપ્રતિપત્ત્યર્થા એવ ન પૃથગર્થા ઇતિ તદપિ ન સમીચીનમિવ લક્ષ્યતે ।
કથમ્ ।
યે હિ પરવિદ્યાધિકારે કેચિત્પ્રપઞ્ચા ઉચ્યન્તે યથા - ઽયુક્તા હ્યસ્ય હરયઃ શતા દેશેત્યય વૈ હરયો ઽયં વૈ સહસ્રાણિ બહૂનિ ચાનન્તાનિ ચઽ (બૃ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદયસ્તે ભવન્તિ પ્રવિલયાર્થાઃ ઽતદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ઽ (બૃ. 2.5.19) ઇત્યુપસંહારાત્ ।
યે પુનરુપાસનાધિકારે પ્રપઞ્ચા ઉચ્યન્તે યથા ઽમનોમયઃ પ્રાણસીરો ભારૂપઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યેવમાદયો ન તેષાં પ્રવિલયાર્થત્વં ન્યાય્યમ્ ।
ઽસ ક્રતું કુર્વીતઽ (છા. 3.14.1) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેન પ્રકૃતેનૈવોપાસનવિધિના તેષાં સંબન્ધાત્ ।
શ્રુત્યા ચૈવઞ્જાતીયકાનાં ગુણાનામુપાસનાર્થત્વે ઽવકલ્પ્યમાને ન લક્ષણયા પ્રવિલયાર્તત્વમવકલ્પતે ।
સર્વેષાં ચ સાધારણે પ્રવિલયાર્થત્વે સતિ ઽઅરૂપવદેવ હિ તત્પ્રધાનત્વાત્ઽ (બ્ર. સૂ. 3.2.14) ઇતિ વિનિગમનકારણવચનમનવકાશં સ્યાત્ ।
ફલમપ્યેષાં યથોપદેશં ક્વચિદ્દુરિતક્ષયઃ ક્વચિદૈશ્વર્યપ્રાપ્તિઃ ક્વચિત્ક્રમમુક્તિરિત્યવગમ્યત એવેત્યતઃ પાર્થગર્ત્યમેવોપાસનાવાક્યાનાં બ્રહ્મવાક્યાનાં ચ ન્યાય્યં નૈકવાક્યત્વમ્ ।
કથં ચૈષામેકવાક્યતોત્પ્રેક્ષ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
એકનિયોગપ્રતીતેઃ પ્રયાજદર્શપૂર્ણમાસવાક્યવદિતિ ચેત્ ।
ન ।
બ્રહ્મવાક્યેષુ નિયોગાભાવાત્ ।
વસ્તુમાત્રપર્યવસાયીનિ હિ બ્રકહ્મવાક્યાનિ ન નિયોગોપદેશીનીત્યેતદ્વિસ્તરે પ્રતિષ્ઠાપિતં ઽતત્તુ સમન્વયાત્ (બ્ર. સૂ. 1.1.4) ઇત્યત્ર ।
કિંવિષયશ્ચાત્ર નિયોગો ઽભિપ્રેયત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
પુરુષો હિ નિયુજ્યમાનઃ કુર્વિતિ સ્વવ્યાપારે કસ્મિંશ્ચિન્નિયુજ્યતે ।
નનુ દ્વૈતપ્રપઞ્ચવિલયો ન યોગવિષયો ભવિષ્યતિ ।
અપ્રવિલાપિતે હિ દ્વૈતપ્રપઞ્ચે બ્રહ્મતત્ત્વાવબોધો ન ભવત્યતો બ્રહ્મતત્ત્વાવબોધપ્રત્યનીકભૂતો દ્વૈતપ્રપઞ્ચઃ પ્રવિલાપ્યઃ ।
યથા સ્વર્ગામસ્ય યાગો ઽનુષ્ઠાતવ્ય ઉપદિશ્યત એવમપવર્ગકામસ્ય પ્રપઞ્ચપ્રવિલયઃ ।
યથાચ તમસિ વ્યવસ્થિતં ઘટાદિતત્ત્વમવબુભુત્સમાનેન તત્પ્રત્યનીકભૂતં તમઃ પ્રવિલાપ્યત એવં બ્રહ્મતત્તવમવબુભુત્સમાનેન તત્પ્રત્યનીકભૂતઃ પ્રપઞ્ચઃ પ્રવિલાપયિતવ્યઃ ।
બ્રહ્મસ્વભાવો હિ પ્રપઞ્ચો ન પ્રપઞ્ચસ્વભાવં બ્રહ્મ, તેન નામરૂપપ્રપઞ્ચપ્રવિલાપનેન બ્રહ્મતત્ત્વાવબોધો ભવતીતિ ।
અત્ર વયં પૃચ્છામઃ - કો ઽયં પ્રપઞ્ચપ્રવિલયો નામ ।
કિમગ્નિપ્રતાપસંપર્કાદ્ઘૃતકાઠિન્યપ્રવિલય ઇવ પ્પપઞ્ચપ્રવિલયઃ કર્તવ્ય આહોસ્વિદેકસ્મિંશ્ચન્દ્રે તિમિરકૃતાનેકચન્દ્રપ્રપઞ્ચવદવિદ્યાકૃતો બ્રહ્મણિ નામરૂપપ્રપઞ્ચો વિદ્યયા પ્રવિલાપિતવ્ય ઇતિ ।
તત્ર તાવદ્વિદ્યામનો ઽયં પ્રપઞ્ચો દેહાદિલક્ષણ આધ્યત્મિકો બાહ્યશ્ચ પૃથિવ્યાદિલક્ષણઃ પ્રવિલાપયિતવ્ય ઇત્યુચ્યેત સ પુરુષમાત્રેણાશક્યઃ પ્રવિલાપયિતુમિતિ તત્પ્રવિલયોપદેશો ઽશક્યવિષય એવ સ્યાત્ ।
એકેન ચાદિમુક્તેન પૃથિવ્યાદિપ્રવિલયઃ કૃત ઇતીદાનીં પૃથિવ્યાદિશૂન્યં જગદભવિષ્યત્ ।
અથાવિદ્યાધ્યસ્તો બ્રહ્મણ્યેકસ્મિન્નયં પ્રપઞ્ચો વિદ્યયા પ્રવિલાપ્યત ઇતિ બ્રૂયાત્ ।
તતો બ્રહ્મૈવાવિદ્યાધ્યસ્તપ્રપઞ્ચપ્રત્યાખ્યાનેનાવેદયિતવ્યમ્ એકમેવાદ્વિતીયં બ્રહ્મ, તત્સત્યં સ આત્મા તત્વમસિ (છા. 6.8.7) ઇતિ તસ્મિન્નાવેદિતે વિદ્યા સ્વયમેવોત્પદ્યતે તયા ચાવિદ્યા બાધ્યતે.
તતશ્ચાવિદ્યધ્યસ્તઃ સકલો ઽયં નામરૂપપ્રપઞ્ચઃ સ્વપ્નપ્રપઞ્ચવત્પ્રવિલીયતે ।
અનાવેદિતે તુ બ્રહ્મણિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનં કુરુ પ્રપઞ્ચપ્રવિલયં ચેતિ શતકૃત્વો ઽપ્યુક્તે, ન બ્રહ્મવિજ્ઞાનં પ્રપઞ્પપ્રવિલયો વા જાયતે ।
નન્વાવેદિતે બ્રહ્મણિ તદ્વિજ્ઞાનવિષયઃ પ્રપઞ્ચવિલયવિષયો વા નિયોગઃ સ્યાત્ ।
ન ।
નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્માત્મત્વાવેદનેનૈવોભયસિદ્ધેઃ ।
રજ્જુસ્વરૂપપ્રકાશનેનૈવ હિ તત્સ્વરૂપવિજ્ઞાનમવિદ્યાધ્યસ્તસર્પાદિપ્રપઞ્ચપ્રવિલયશ્ચ ભવતિ ।
નચ કૃતમેવ પુનઃ ક્રિયતે ।
નિયોજ્યોઞપિ ચ પ્રપઞ્ચાવસ્થાયાં યો ઽવગમ્યતે જીવો નામ સ પ્રપઞ્ચસ્યૈવ વા સ્યાદ્બ્રહ્મપક્ષસ્યૈવ વા ।
પ્રથમે વિકલ્પે નિષ્પ્રપઞ્ચબ્રહ્મતત્ત્વપ્રતિપાદનેન પૃથિવ્યાદિવજ્જીવસ્યાપિ પ્રવિલાપિતત્વાત્કસ્ય પ્રપઞ્ચવિલયે નિયોગ ઉચ્યેત કસ્ય વા નિયોગનિષ્ઠતયા મોક્ષો ઽવાપ્તવ્ય ઉચ્યેત ।
દ્વિતીયે ઽપિ બ્રહ્મૈવાનિયોજ્યસ્વભાવં જીવસ્ય સ્વરૂપં જીવત્વં ત્વવિદ્યાકૃતમેવેતિ પ્રતિપાદિતે બ્રહ્મણિ નિયોજ્યાભાવાન્નિયોગાભાવ એવ ।
દ્રષ્ટવ્યાદિશબ્દા અપિ પરવિદ્યાધિકારપઠિતાસ્તત્ત્વાભિમુખીકરણપ્રધાના ન તત્વાવબોધવિધિપ્રધાના ભવન્તિ ।
લોકે ઽપીદં પશ્યેદમાકાર્ણયેતિ ચૈવઞ્જાતીયકેષુ નિર્દેશેષુ પ્રણિધાનમાત્રં કુર્વિત્યુચ્યતે ન સાક્ષાજ્જ્ઞાનમેવ કુર્વિતિ ।

જ્ઞેયાભિમુખસ્યાપિ જ્ઞાનં કદાચિજ્જાયતે કદાચિન્ન જાયતે તસ્માત્તં પ્રતિ જ્ઞાનવિષય એવ દર્શયિતવ્યો જ્ઞાપયિતુકામેન ।
તસ્મિન્દર્શિતે સ્વયમેવ યથાવિષયં યથાપ્રમાણં ચ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે ।
નચ પ્રમાણાન્તરેણાન્યથાપ્રસિદ્ધેર્ઽથે ઽન્યથાજ્ઞાનં નિયુક્તસ્યાપ્યુપપદ્યતે ।
યદિ પુનર્નિયુક્તો ઽહમિત્યન્યથા જ્ઞાનં કુર્યાન્ન તુ તજ્જ્ઞાનં કિં તર્હિ માનસી સા ક્રિયા ।
સ્વયમેવ ચેદન્યથોત્પદ્યેત ભ્રાન્તિરેવ સ્યાત્ ।
જ્ઞાનં તુ પ્રમાણજન્યં યથાભૂતવિષયં ચ ન તન્નિયોગશતેનાપિ કારયિતું શક્યતે ।
નચ પ્રતિષેધેનાપિ વારયિતું શક્યતે ।
નહિ તત્પુરુશતન્ત્રં, વસ્તુતન્ત્રમેવ હિ તત્ ।
અતો ઽપિ નિયોગાભાવઃ ।
કિઞ્ચાન્યન્નિયોગનિષ્ઠતયૈવ પર્યવસ્યામ્નાયે યદભ્યુપગતમનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વં જીવસ્ય તદપ્રમાણકમેવ સ્યાત્ ।
અથ શાસ્ત્રમેવાનિયોજ્યબ્રહ્માત્મત્વમપ્યાચક્ષીત તદવબોધે ચ પુરુષં નિયુઞ્જીત તતો બ્રહ્મશાસ્ત્રસ્યૈકસ્ય દ્વ્યર્થપરતા વિરુદ્ધાર્થપરતા ચ પ્રસજ્યેતામ્ ।
નિયોગપરતાયાં ચ શ્રુતહાનિરશ્રુતકલ્પના કર્મફલવન્મોક્ષસ્યાદૃષ્ટફલત્વમનિત્યત્વં ચેત્યેવમાદયો દોષા ન કેનચિત્પરિહર્તું શક્યાઃ ।
તસ્માદવગતનિષ્ઠાન્યેવ બ્રહ્મવાક્યાનિ ન નિયોગનિષ્ઠાનિ ।
અતશ્ચૈકનિયોગપ્રતીતેરેકવાક્યતેત્યયુક્તમ્ ।
અભ્યુપગમ્યમાને ઽપિ ચ બ્રહ્મવાક્યેછુ નિયોગસદ્ભાવે તદેકત્વં નિષ્પ્રપઞ્ચોપદેશેષુ સપ્રપઞ્ચોપજદેશેષુ ચાસિદ્ધમ્ ।
નહિ શબ્દાન્તરાદિભિઃ પ્રમાણૈર્નિયોગભેદે ઽવગમ્યમાને સર્વત્રૈકા નિયોગ ઇતિ શક્યમાશ્રયિતુમ્ ।
પ્રયાજદર્શપૂર્ણમાસવાક્યેછુ ત્વધિકારાંશેનાભેદાદ્યુક્તમેકત્વમ્ ।
નત્વિહ સગુણનિર્ગુણચોદનાસુ કશ્ચિદેકત્વાધિકીરાંસો ઽસ્તિ ।
નહિ ભારૂપતાવાદયો ગુણાઃ પ્રપઞ્ચપ્રવિલયોપકારિણઃ ।
નાપિ પ્રપઞ્ચપ્રવિલયો ભારૂપત્વાદિગુણોપકારી, પરસ્પરવિરોધિત્વાત્ ।
નહિ કૃત્સ્નપ્રપઞ્ચપ્રવિલાપનં પ્રપઞ્ચૈકદેશાપેક્ષણં ચૈકસ્મિન્ધર્મિણિ યુક્તં સમાવેશયિતુમ્ ।
તસ્માદસ્માદુક્ત એવ વિભાગ આકારવદનાકારોપદેશાનાં યુક્તતર ઇતિ ॥ 21 ॥
fન્: અસ્ય જીવભાવં પ્રાપ્તસ્યેશ્વરસ્ય દશ હરયો વિષયા ઇન્દ્રિયાણિ વા ।
તં જ્ઞાનાર્થિનમ્ ।
ભિન્નવાક્યાર્થવિષયઃ શબ્દઃ શબ્દાન્તરમ્ ।
6 પ્રકૃતૈતાવત્ત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 22-30
પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતિ તતો બ્રવીતિ ચ ભૂયઃ

ઽદ્વે વાવ બ્રહ્મણો રૂપે મૂર્તં ચૈવામૂર્તં ચઽ (બૃ. 2.3.1) ઇત્યુપક્રમ્ય પઞ્ચમહાભૂતાનિ દ્વૈરાશ્યેન પ્રવિભજ્યામબર્તરસસ્ય ચ પુરુષશબ્દોદિતસ્ય મહારજનાદીનિ રૂપાણિ દર્શયિત્વા પુનઃ પઠ્યતે - ઽઅથાત આદેશો નેતિ નેતિ નહ્યેતસ્માદિતિ નેત્યન્યત્પરમસ્તિઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ ।
તત્ર કો ઽસ્યપ્રતિષેધસ્ય વિષય ઇતિ જિજ્ઞાસામહે ।
નહ્યત્રેદં તદિતિ વિશેષિતં કિઞ્ચિત્પ્રતિષેધ્યમુપલભ્યતે ।
ઇતિશબ્દેન ત્વત્ર પ્રતિષેધ્યં કિમપિ સમર્થ્યતે નેતિ નેતીતિપરત્વાન્નઞ્પ્રયોગસ્ય ।
ઇતિશબ્દાશ્રયં સંનિહિતાલંબન એવંશબ્દસમાનવૃત્તિઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ઇતિ હ સ્મોપાધ્યાયઃ કથયતિ ઇત્યેવમાદિષુ ।
સંનિહિતં ચાત્ર પ્રકરણસામર્થ્યાદ્રૂપદ્વયં સપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મણસ્તચ્ચ બ્રહ્મયસ્યૈતે દ્વે રૂપે ।
તત્ર નઃ સંશય ઉપજાયતે - કિમયં પ્રતિષેધો રૂપે રૂપાવચ્ચોભયમપિ પ્રતિષેધત્યાહોસ્વિદેકતરમ્ ।
યદાપ્યેકતરં તદાપિ કિં બ્રહ્મ પ્રતિષેધતિ રૂપે પરિશિષ્ટ્યાહોસ્વિદ્રૂપે પ્રતિષેધતિ બ્રહ્મ પરિશિનષ્ટીતિ ।
તત્ર પ્રકૃતત્વાવિશેષાદુભયમપિ પ્રતિષેધતીત્યાશઙ્કામહે ।
દ્વૌ ચૈતૌ પ્રતિષેધૌ દ્વિર્નેતિશબ્દપ્રયોગાત્ ।
તયોરેકેન સપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મણો રૂપં પ્રતિષિધ્યતે ઽપરેણ રૂપવદ્બ્રહ્મેતિ ભવતિ મતિઃ ।
અથવા બ્રહ્મૈવ રૂપવત્પ્રતિષિધ્યતે તદ્ધિ વાઙ્મનસાતીતત્વાદસંભાવ્યમાનસદ્ભાવં પ્રતિષેધાર્હમ્ ।
નતુ રૂપપ્રપઞ્ચઃ પ્રત્યક્ષાદિગોચરત્વાત્પ્રતિષેધાર્હઃ ।
અભ્યાસસ્ત્વાદરાર્થ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
- ન તાવદુભયપ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે શૂન્યવાદપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચિદ્ધિ પરમાર્થમાલમ્બ્યાર્થઃ પ્રતિષિધ્યતે યથા રજ્જ્વાદિષુ સર્પાદયઃ ।
તચ્ચ પરિશિષ્યમાણે કસ્મિંશ્ચિદ્ભાવે ઽવકલ્પતે ।
ઉભયપ્રતિષેધે તુ કો ઽન્યો ભાવઃ પરિશેષ્યાત્ ।
અપરિશિષ્યમાણે ચાન્યસ્મિન્ય ઇતરઃ પ્રતિષેદ્ધુમારભ્યતે પ્રતિષેદ્ધુમશક્યત્વાત્તસ્યૈવ પરમાર્થત્વાપત્તેઃ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ ।
નાપિ બ્રહ્મપ્રતિષેધ ઉપપદ્યતે ઽઽબ્રહ્મ તે બ્રવાણિઽ (બૃ. 2.1.1) ઇત્યાદ્યુપક્રમવિરોધાત્ ।
ઽઅસન્નેવ સ ભવતિ ।
અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ઽ (તૈત્તિ. 2.6.1) ઇત્યાદિનિન્દાવિરોધાત્ ।
ઽઅસ્તીત્યેવોપલબ્ધવ્યઃઽ (કઠ. 6.13) ઇત્યવધારણવિરોધાત્ ।
સર્વવેદાન્તવ્યાકોપપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
વાઙ્મનસાતીતત્વમપિ બ્રહ્મણો નાભાવાભિપ્રાયેણાભિધીયતે ।
નહિ મહતા પરિકરબન્ધેન ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ (તૈ. 2.1.1), ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યેવમાદિના વેદાન્તેષુ બ્રહ્મપ્રતિપાદ્ય તસ્યૈવ પુનરભાવો ઽભિલપ્યેત ।
પ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્ કસ્ય દૂરાદસ્પર્શં વરમ્ ઇતિ હિ ન્યાયઃ ।
પ્રતિપાદનપ્રક્રિયા ત્વેષા ઽયતો વાચો નિવર્તન્તે ।
અપ્રાપ્ય મનસા સહઽ (તૈ. 2.4.1) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ - વાઙ્મનસાતીતમવિષયાન્તઃપાતિ પ્રત્યગાત્મભૂતં નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં બ્રહ્મેતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણો રૂપપ્રપઞ્ચં પ્રતિષેધતિ પરિશિનષ્ટિ બ્રહ્મેત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તદેતદુચ્યતે પ્રકૃતૈતાવત્ત્વં હિ પ્રતિષેધતીતિ ।
પ્રકૃતં યદેતાવદિયત્તાપરિચ્છિન્નં મૂર્તામૂર્તલક્ષણં બ્રહ્મણો રૂપં તદેષ શબ્દઃ પ્રતિષેધતિ ।
તદ્ધિ પ્રકૃતં પ્રપઞ્ચિતં ચ પૂર્વસ્મિનગ્રન્થે ઽધિદૈવતમધ્યાત્મં ચ તજ્જનિતમેવ ચ વાસનાલબ્ક્ષણમપરં રૂપમમૂર્તરસભૂતં પુરુષશબ્દોદિતં લિઙ્ગાત્મવ્યપાશ્રયં મહાજનાદ્યુપમાભિર્દર્શિતમ્ ।
અમૂર્તરસસ્ય પુરુષસ્ય ચક્ષુર્ગ્રાહ્યરૂપયોગિત્વાનુપપત્તેઃ ।
તદેતત્સપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મણો રૂપં સંનિહિતાલમ્બનેનેતિકરણેન પ્રતિષેધકં નઞં પ્રત્યુપનીયત ઇતિ ગમ્યતે ।
બ્રહ્મ તુ રૂપવિશેષણત્વેન ષષ્ઠ્યા નિર્દિષ્ટં પૂર્વસ્મિન્ગ્રન્થે ન સ્વપ્રધાનત્વેન ।
પ્રપઞ્ચિતે ચ તદીયે રૂપદ્વયે રૂપવતઃ સ્વરૂપજિજ્ઞાસાયામિદમુપક્રાન્તમ્ ઽઅથાત આદેશો નેતિ નેતિઽઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ ।
તત્ર કલ્પિતરૂપપ્રત્યાખ્યાનેન બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપાવેદનમિદમિતિ નિર્ણીયતે ।
તદાસ્પદં હીદં સમસ્તં કાર્યં નેતિ નેતીતિ પ્રતિષિદ્ધમ્ ।
યુક્તં ચ કાર્યસ્ય વાચારમ્ભણસબ્ધાદિભ્યો ઽસત્ત્વમિતિ નેતિ નેતીતિ પ્રતિષેધનં ન તુ બ્રહ્મણઃ ।
કર્વકલ્પનામૂલત્વાત્ ।
નચાત્રેયમાશઙ્કા કર્તવ્યા - કથં હિ શાસ્ત્રં સ્વયમેવ રૂપદ્વયં દર્શયિત્વા સ્વયમેવ પુનઃ પ્રતિષેધતિ - ઽપ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્ કસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરમ્ઽ ઇતિ ।
યતો નેદં શાસ્ત્રં પ્રતિપાદ્યત્વેન બ્રહ્મણો રૂપદ્વયં નિર્દિશતિ, લોકપ્રસિદ્ધં ત્વિદં રૂપદ્વયં બ્રહ્મણિ કલ્પિતં પરામૃશતિ પ્રતિષેધ્યત્વાય શુદ્ધબ્રહ્મસ્વરૂપપ્રતિપાદનાય ચેતિ નિરવદ્યમ્ ।
દ્વૌ ચૈતૌ પ્રતિષેધૌ યથાસંખ્યન્યાયેન દ્વે અપિ મૂર્તામૂર્તે પ્રતિષેધતઃ ।
યદ્વા પૂર્વઃ પ્રતિષેધો ભૂતરાશિં પ્રતિષેધત્યુત્તરો વાસનારાશિમ્ ।
અથવા ઽનેતિ નેતિઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ વીપ્સેયમિતીતિ યાવત્કિઞ્ચિદુત્પ્રેક્ષ્યતે તત્સર્વં ન ભવતીત્યર્થઃ ।
પરિગણિતપ્રતિષેધે હિ ક્રિયમાણે યદિ નૈતદ્બ્રહ્મ કિમન્યદ્બ્રહ્મ ભવેદિતિ જિજ્ઞાસા સ્યાત્ ।
વાપ્સાયાં તુ સત્યાં સમસ્તસ્ય વિષયજાતસ્ય પ્રતિષેધાદવિષયઃ પ્રત્યગાત્મા બ્રહ્મેતિ જિજ્ઞાસા નિવર્તતે ।
તસ્માત્પ્રપઞ્ચમેવ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં પ્રતિષેધતિ પરિશ્નષ્ટિ બ્રહ્મેતિ નિર્ણયઃ ।
ઇતશ્ચૈષ એવ નિર્ણયઃ ।
યતસ્તતઃ પ્રતિષેધાદ્ભૂયો બ્રવીતિ ઽઅન્યત્પરમસ્તિઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ ।
અભાવાવાસને હિ પ્રતિષેધે ક્રિયમાણે કિમન્યત્પરમસ્તીતિ બ્રૂયાત્ ।
તત્રૈષાક્ષરયોજના - નેતિ નેતીતિ બ્રહ્માદિશ્ય તમેવાદેશં પુનર્નિર્વક્તિ ।
નેતિ નેતીત્યસ્ય કોર્ઽથઃ ।
નહ્યેતસ્માદ્બ્રહ્મણો વ્યતિરિક્તમસ્તીત્યતો નેતિ નેતીત્યુચ્યતે ન પુનઃ સ્વયમેવ નાસ્તીત્યર્થઃ ।
તચ્ચ દર્શયત્યન્યત્પરમપ્રતિષિદ્ધં બ્રહ્માસ્તીતિ ।
યદા પુનરેવમક્ષરાણિ યોજ્યન્તે નહ્યેતસ્માદિતિ નેતિ નેતિ ।
નહિ પ્રપઞ્ચપ્રતિષેધરૂપાદાદેશનાદન્યત્પરાદેશનં બ્રહ્મણો ઽસ્તીતિ ।
તદા તતો બ્રવીતિ ચ ભૂય ઇત્યેતન્નામધેયવિષયં યોજયિતવ્યમ્ ।
અથ નામધેયમ્ - ઽસત્યસ્ય સત્યમિતિ પ્રાણ વૈ સત્યં તેષામેષ સત્યમ્ઽ (બૃ. 2.1.20) ઇતિ હિ બ્રવીતિતિ ।
તચ્ચ બ્રહ્માવસાને પ્રતિષેધે સમઞ્જસં ભવતિ ।
અભાવાવસાને તુ પ્રતિષેધે કિં સત્યસ્ય સત્યમિત્યુચ્યેત ।
તસ્માદ્બ્રહ્માવસાનો ઽયં પ્રતિષેધો નાભાવાવસાન ઇત્યધ્યવસ્યામઃ ॥ 22 ॥
fન્: પૃથિવ્યપ્તેજોરૂપં ભૂતત્રયં મૂર્તં, વાય્વાકાશરૂપં ચામૂર્તમિતિ દ્વિરાશિત્વેન ।
મહારાજનં હરિદ્રા ।
તદવ્યક્તમાહ હિ

યત્પ્રતિષિદ્ધાત્પ્રપઞ્ચજાતાદન્યત્પરં બ્રહ્મ તદસ્તિ ચેત્કસ્માન્ન ગૃહ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે - તદવ્યક્તમનિન્દ્રિયગ્રાહ્યં સર્વદૃશ્યસાક્ષિત્વાત્ ।
આહ હ્યેવં શ્રુતિઃ ઽન ચક્ષુષા ગૃહ્યતે નાપિ વાચા નાન્યૈર્દેવૈસ્તપસા કર્મણા વાઽ (મુણ્ડ. 3.1.8) ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માગૃહ્યો નહિ ગૃહ્યતેઽ (બૃ. 3.9.23) યત્તદદ્રેશ્યમગ્રાહ્યમ્ (મુણ્ડ. 1.1.6) ઽયદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે ઽનિરુક્તે ઽનિલયનેઽ (તૈ. 2.7.1) ઇત્યાદ્યા ।
સ્મૃતિરપિ - ઽઅવ્યક્તો ઽયમચિન્ત્યો ઽયમવિકાર્યો ઽયમુચ્યતેઽ (ભ. ગી. 2.25) ઇત્યાદ્યા ॥ 23 ॥
અપિ ચ સંરાધને પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્

અપિચૈનમાત્માનં નિરસ્તસમસ્તપ્રપઞ્ચમવ્યક્તં સંરાધનકાલે પશ્યન્તિ યોગિનઃ ।
સંરાધનં ચ ભક્તિધ્યાનપ્રણિધાનાદ્યનુષ્ઠાનમ્ ।
કથં પુનરવગમ્યતે સંરાધનકાલે પશ્યન્તીતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં શ્રુતિસ્મૃતિભ્યામિત્યર્થઃ ।
તથાહિ શ્રુતિઃ - ઽપરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્સ્વયં ભૂતસ્માત્પરાઙ્પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ધીરઃ પ્રત્યગાત્માનમૈક્ષદાવૃત્તચક્ષુરમૃતત્વમિચ્છન્ઽ (ક. 4.1) ઇતિ ।
ઽજ્ઞાનપ્રસાદેન વિશુદ્ધસત્ત્વસ્તતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃઽ (મુ. 3.1.8) ઇતિ ચૈવમાદ્યા ।
સ્મૃતિરપિ - ઽયં વિનિદ્રા જિતશ્વાસાઃ સંતુષ્ટાઃ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ યુઞ્જાનાસ્તસ્મૈ યોગાત્મને નમઃ ॥
યોગિનસ્તં પ્રપશ્યન્તિ ભગવન્તં સનાતનમ્ઽ ઇતિ ચૈવમાદ્યા ॥ 24 ॥
fન્: સ્વયંભૂરીશ્વરઃ ખાનીન્દ્રિયાણિ પરાઞ્ચિ અનાત્મગ્રાહકાણિ કૃત્વા વ્યતૃમત્ નાસિતવાન્ ।
આવૃત્તચક્ષુર્નિરુદ્ધેન્દ્રિયઃ ।
વિનિદ્રા વિતમસ્કાઃ ।
યુઞ્જાનઃ ધ્યાયિનઃ ।
યોગલભ્ય આત્માયોગાત્મા ।
નનુ સંરાધ્યસંરાધકભાવાભ્યુપગમાત્પરેતરાત્મનોરન્યત્વં સ્યાદિતિ ।
નેત્યુચ્યતે -
પ્રકાશાદિવચ્ચાવૈશેષ્યં પ્રકાશશ્ ચ કર્મણ્યભ્યાસાત્

યથા પ્રકાશાકાશસવિતૃપ્રભૃતયો ઽઙ્ગુલિકરકોદકપ્રભૃતિષુ કર્મસૂપાધિભૂતેષુ સવિશેષા ઇવાવભાસન્તે, નચ સ્વાભાવિકીમવિશેષાત્મતાં જહતિ, એવમુપાધિનિમિત્ત એવાયમાત્મભેદઃ સ્વતત્વૈકાત્મ્યમેવ ।
તથાહિ - વેદાન્તેષ્વભ્યાસેનાસકૃજ્જીવપ્રાજ્ઞયોરભેદઃ પ્રતિપાદ્યતે ॥ 25 ॥
અતો ઽનન્તેન તથા હિ લિઙ્ગમ્

અતશ્ચ સ્વાભાવિકત્વાદભેદસ્યાવિદ્યાકૃતત્વાચ્ચ ભેદસ્ય વિદ્યયાવિદ્યાં વિધૂય જીવઃ પરેણાનન્તેન પ્રાજ્ઞેનાત્મનેકતાં ગચ્છતિ ।
તથાહિ લિઙ્ગમ્ - ઽસ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુ. 3.2.9) ઽબ્રહ્મૈવ સન્બ્રહ્માપ્યેતિઽ (બૃ. 4.4.6) ઇત્યાદિ ॥ 26 ॥
ઉભયવ્યપદેશાત્ત્વહિકુણ્ડલવત્

તસ્મિન્નેવ સંરાધ્યસંરાધકભાવે મતાન્તરમુપન્યસ્યતિ સ્વમતવિશુદ્ધયે ।
ક્વચિજ્જીવપ્રાજ્ઞયોર્ભેદો વ્યપદિશ્યતે ઽતતસ્તુ તં પશ્યતે નિષ્કલં ધ્યાયમાનઃઽ (મુણ્ડ. 3.1.8) ઇતિ ધ્યાતૃધ્યાતવ્યત્વેન દ્રષ્ટૃદ્રષ્ટવ્યત્વેન ચ ।
પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ (મુ. 3.2.8) ઇતિ ગન્તૃગન્તવ્યત્વેન ।
ક્વચિત્તુ તયોરેવાભેદો વ્યપદિશ્યતે ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.10) ઽએષ ત આત્મા સર્વાન્તરઃઽ (બૃ. 3.4.1) ઽએષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃ. 3.7.3) ઇતિ ।
તત્રૈવમુભયવ્યપદેશે સતિ યદ્યભેદ એવૈકાન્તતો ગૃહ્યતે ભેદવ્યપદેશો નિરાલમ્બન એવ સ્યાત્ ।
અત ઉભયવ્યપદેશદર્શનાદહિકુણ્ડલવદત્ર તત્ત્વં ભવિતુમર્હતિ ।
યથાહિરિત્યભેદઃ કુણ્ડલાભોગપ્રાંશુત્વાદીનીતિ તુ ભેદ એવમિહાપીતિ ॥ 27 ॥
પ્રકાશાશ્રયવદ્વા તેજસ્ત્વાત્

અથવા પ્રકાશાશ્રયવદેતત્પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યથા પ્રકાશઃ સવિત્રસ્તદાશ્રયશ્ચ સવિતા નાત્યન્તભિન્નાવુભયોરપિ તેજસ્ત્વાવિશેષાત્ ।
અથ ચ ભેદવ્યપદેશભાજૌ ભવત એવમિહાપીતિ ॥ 28 ॥
પૂર્વવદ્વા

યથા વા પૂર્વમુપન્યસ્તં પ્રકાશાદિવચ્ચાવૈશેષ્યમિતિ તથૈવૈતદ્ભવિતુમર્હતિ ।
તથાહ્યવિદ્યાકૃતત્વાદ્બન્ધસ્ય વિદ્યયા મોક્ષ ઉપપદ્યતે ।
યદિ પુનઃ પરમાર્થત એવ બદ્ધઃ કશ્ચિદાત્માહિકુણ્ડલન્યાયેન પરસ્યાત્મનઃ સંસ્થાનભૂતઃ પ્રકાશાશ્રયન્યાયેન ચૈકદેશભૂતો ઽભ્યુપગમ્યેત તતઃ પારમાર્થિકસ્ય બન્ધસ્ય તિરસ્કર્તુમશક્યત્વાન્મોક્ષશાસ્ત્રવોયર્થ્યં પ્રસજ્યેત, નચાત્રોભાવપિ ભેદાભેદૌ શ્રુતિસ્તુલ્યવદ્વ્યપદિશતિ ।
અભેદમેવ હિ પ્રતિપાદ્યત્વેન નિર્દિશતિ ભેદં તુ પૂર્વપ્રસિદ્ધમેવાનુવદત્યર્થાન્તરવિવક્ષયા ।
તસ્માત્પ્રકાશાદિવચ્ચાવૈશેષ્યમિત્યેષ એવ સિદ્ધાન્તઃ ॥ 29 ॥
પ્રતિષેધાચ્ ચ

અતશ્ચૈષ એવ સિદ્ધાન્તઃ ।
યત્કારણં પરસ્માદાત્મનો ઽન્યં ચેતનં પ્રતિષેધતિ શાસ્ત્રમ્ - ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇત્યેવમાદિ ।
અતાત આદેશો નેતિ નેતિ (બૃ. 2.3.6) તદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ (બૃ. 2.5.19) ઇતિ ચ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તપ્રપઞ્ચનિરાકરણાદ્બ્રહ્મમાત્રપરિશેષાચ્ચૈવ એવ સિદ્ધાન્ત ઇતિ ગમ્યતે ॥ 30 ॥
7 પરાધિકરણમ્ । સૂ. 31-37
પરમતઃ સેતૂન્માનસંબન્ધભેદવ્યપદેશેભ્યઃ

યદેતન્નિરસ્તસમસ્તપ્રપઞ્ચં બ્રહ્મ નિર્ધરિતમસ્માત્પરમન્યત્તત્ત્વમસ્તિ નાસ્તીતિ શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
કાનિચિદ્ધિ વાક્યાન્યાપાતેનૈવ પ્રતિભાસમાનાનિ બ્રહ્મણો ઽપિ પરમન્યત્તત્ત્વં પ્રતિપાદયન્તીવ ।
તેષાં હિ પરિહારમભિધાતુમયમુપક્રમઃ ક્રિયતે ।
પરમતો બ્રહ્મણો ઽન્યત્તત્ત્વં ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ - સેતુવ્યપદેશાદુન્માનવ્યપદેશાત્સંબન્ધવ્યપદેશાદ્ભેદવ્યપદેશાચ્ચેતિ ।
સેતુવ્યપદેશસ્તાવત્ - ઽઅથ ય આત્મા સ સેતુર્વિધૃતિઃઽ (છા. 8.4.1) ઇત્યાત્મશબ્દાભિહિતસ્ય બ્રહ્મણઃ સેતુત્તવં સંકીર્તયતિ ।
સેતુશબ્દશ્ચ હિ લોકે જલસંતાનવિચ્છેદકરે મૃદ્દાર્વાદિપ્રચયે પ્રસિદ્ધઃ ।
ઇહ તુ સેતુશબ્દ આત્મનિ પ્રયુક્ત ઇતિ લૌકિકસેતોરિવાત્મસેતોરન્યસ્ય વસ્તુનો ઽસ્તિત્વં ગમયતિ ।
ઽસેતું તીર્ત્વાઽ (છા. 8.4.2) ઇતિ ચ તરતિશબ્દપ્રયોગાત્ ।
યથા લૌકિકં સેતું તીર્ત્વા જાઙ્ગલમસેતું પ્રાપ્નોત્યેવમાત્માનં સેતું તીર્ત્વાનાત્માનમસેતું પ્રાપ્નોતીતિ ગમ્યતે ।
ઉન્માનવ્યપદેશશ્ચ ભવતિ ઽતદેતદ્બ્રહ્મ ચતુષ્પાદષ્ટાશફં ષોડશકલમિઽતિ ।
યચ્ચ લોકે ઉન્મિતમેતાવદિદમિતિ પરિચ્ચિન્નં કાર્ષાપણાદિ તતો ઽન્યદ્વસ્ત્વસ્તીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા બ્રહ્મણો ઽપ્યુન્માનાત્તતો ઽન્યેન વસ્તુના ભવિતવ્યમિતિ ગમ્યતે ।
તથા સંબન્ધવ્યપદેશો ઽપિ ભવતિ - ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ ઽશારીર આત્માઽ (તૈ. 2.3.1) ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તઃઽ (બૃ. 4.3.21) ઇતિ ચ ।
મિતાનાં ચ મિતેન સંન્ધો દૃષ્ટો યથા નરાણાં નગરેણ ।
જીવાનાં ચ બ્રહ્મણા સંબન્ધં વ્યપદિશતિ સુષુપ્તૌ ।
અતસ્તતઃ પરમન્યદમિતમસ્તીતિ ગમ્યતે ।
ભેદવ્યપદેશશ્ચૈતમેવાર્થં ગમયતિ ।
તથાહિ - ઽઅથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા.
1.6.6) ઇત્યાદિત્યાધારમીશ્વરં વ્યપદિશ્યતતો ભેદેનાક્ષ્યાધારમીશ્વરં વ્યપદિશતિ - ઽઅથ ય એષો ઽન્તિક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 1.7.5) ઇતિ ।
અતિદેશં ચાસ્યામુના રૂપાદિષુ કરોતિ - ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપં યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ યન્નામ તન્નામઽ (છા. 1.7.5)
ઇતિ ।
સાવધિકં ચેશ્વરત્વમુભયોર્વ્યપદિશતિ - ઽયે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચઽ (છા. 1.6.8) ઇત્યેકસ્ય ।
ઽયે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચઽ (છા. 1.7.6) ઇત્યેકસ્ય ।
યથેદં માગધસ્ય રાજ્યમિદં વૈદેહસ્યેતિ ॥ 31 ॥
fન્: વાતપ્રચુરો દેશો જાઙ્ગલઃ ।
એવમેતેભ્યઃ સેત્વાદિવ્યપદેશેભ્યો બ્રહ્મણઃ પરમસ્તીત્યેવં પ્રાપ્તે પ્રતિપાદ્યતે -
સામાન્યાત્ તુ

તુશબ્દેન પ્રદર્શિતાં પ્રાપ્તિં નિરુણદ્ધિ ।
ન બ્રહ્મણો ઽન્યત્કિઞ્ચિદ્ભવિતુમર્હતિ પ્રમાણાભાવાત્ ।
નહ્યન્યસ્યાસ્તિત્વે કિઞ્ચિત્પ્રમાણમુપલભામહે ।
સર્વસ્ય હિ જનિમતો વસ્તુજાતસ્ય જન્માદિ બ્રહ્મણો ભવતીતિ નિર્ધારિતમ્ ।
અનન્યત્વં ચ કારણાત્કાર્યસ્ય ।
ઽનચ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં કિઞ્ચિદજં સંભવતિ સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇત્યવધારણાત્ ।
એકવિજ્ઞાનેન ચ સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાનાન્ન બ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વસ્તિત્વમવકલ્પતે ।
નુ સેત્વાદિવ્યપદેશા બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં તત્ત્વં સૂચયન્તીત્યુક્તમ્ ।
નેત્યુચ્યતે ।
સેતુવ્યપદેશસ્તાવન્ન બ્રહ્મણો બાહ્યસ્ય સદ્ભાવં પ્રતિપાદયિતું ક્ષમતે ।
સેતુરાત્મેતિ હ્યાહ ન તતઃ પરમસ્તીતિ ।
તત્ર પરસ્મિન્નસતિ સેતુત્વં નાવકલ્પત ઇતિ પરં કિમપિ કલ્પ્યેત ।
નચૈતન્ન્યાય્યં ।
અજત્વાદિશ્રુતિવિરોધાત્ ।
સેતુસામાન્યાત્તુ સેતુશબ્દ આત્મનિ પ્રયુક્ત ઇતિ શ્ લિષ્યતે ।
જગતસ્તન્મર્યાદાનાં ચ વિધારકત્વં સેતુસામાન્યમાત્મનઃ ।
અતઃ સેતુરિવ સેતુરિતિ પ્રકૃત આત્મા સ્તૂયતે ।
સેતું તીર્ત્વેત્યપિ તરતેરતિક્રમાસંભવાત્પ્રાપ્નોત્યર્થ એવ વર્તતે ।
યથા વ્યાકરણં તીર્ણ ઇતિ પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે નાતિક્રાન્તસ્તદ્વત્ ॥ 32 ॥
બુદ્ધ્યર્થઃ પાદવત્

યદપ્યુક્તમુન્માનવ્યપદેશાદસ્તિ પરમિતિ, તત્રાભિધીયતે - ઉન્માનવ્યપદેશો ઽપિ ન બ્રહ્મવ્યતિરિક્તવસ્ત્વસ્તિત્વપ્રતિપત્ત્યર્થઃ ।
કિમર્થસ્તર્હિ બુદ્ધ્યર્થઃ, ઉપાસનાર્થ ઇતિ યાવત્ ।
ચતુષ્પાદષ્ટાશફં ષોડશકલમિત્યેવંરૂપા બુદ્ધિઃ કતં નુ નામ બ્રહ્મણિ સ્થિરા સ્યાદિતિ વિકારદ્વારેણ બ્રહ્મણ ઉન્માનકલ્પનૈવ ક્રિયતે ।
નહ્યવિકારે ઽનન્તે બ્રહ્મણિ સર્વૈઃ પુંભિઃ શક્યા બુજદ્ધિઃ સ્થાપયિતું મન્દમધ્યમોત્તમબુદ્ધિત્વાત્પુંસામિતિ ।
પાદવત્ ।
યથા મન આકાશયોરધ્યાત્મમધિદૈવતં ચ બ્રહ્મપ્રતીકયોરામ્નાતયોશ્ચત્વારો વાગાદયો મનઃસંબન્ધિનઃ પાદાઃ કલ્પ્યન્તે ચત્વારશ્ચાગ્ન્યાદય આકાશસંબન્ધિનઃ આધ્યાનાય તદ્વત્ ।
અથવા પાદવદિતિ યથા કાર્ષાપણે પાદવિભાગો વ્યવહારપ્રાચુર્યાય કલ્પ્યતે ।
નહિ સકલેનૈવ કાર્ષાપણેન સર્વદા સર્વે જના વ્યવહર્તુમીશતે ક્રયવિક્રયે પરિમાણાનિયમાત્તદ્વદિત્યર્થઃ ॥ 33 ॥
fન્: બ્રહ્મણ ઉન્માનકલ્પનં મન્દધિયાં ધ્યાનવ્યવહારાય કાર્ષાપમસ્ય પાદવ્યવહારાત્ ।
સ્થાનવિશેષાત્પ્રકાશાદિવત્

ઇહ સૂત્રે દ્વયોરપિ સંબન્ધભેદવ્યદેશયોઃ પરિહારો વિદીયતે ।
યદપ્યુક્તં સંબન્ધવ્યપદેશાદ્ભેદવ્યપદેશાચ્ચ પરમતઃ સ્યાદિતિ તદપ્યસત્ ।
યત એકસ્યાપિ સ્થાનવિશેષાપેક્ષયૈતૌ વ્યપદેશાવુપપદ્યતે ।
સંબન્ધવ્યપદેશે તાવદયમર્થઃ ।
બુદ્દ્યાદ્યુપાધિસ્થાનવિશેષયોગાદુદ્ભૂતસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનસ્યોપાદ્યુપશમે ય ઉપશમઃ સ પરમાત્મના સમબન્ધ ઇત્યુપાધ્યપેક્ષયૈવોપચર્યતે ન પરિમિતિત્વાપેક્ષયા ।
તથા ભેદવ્યપદેશો ઽપિ બ્રહ્મણ ઉપાધિભેદાપેક્ષયોપચર્યતે ન સ્વરૂપભેદાપેક્ષયા પ્રકાશાદિવદિત્યુપમોપાદાનાત્ ।
યથૈકસ્ય પ્રકાશસ્ય સૌર્યસ્ય ચાન્દ્રમસસ્ય વોપાધિયોગાદુપજાતવિશેષસ્યોપાધ્યુપશમાત્સંબન્ધવ્યપદેશો ભવત્યુપાધિભેદાચ્ચ ભેદવ્યપદેશઃ ।
યથાવા સૂચીપાશાકાશાદિષૂપાધ્યપેક્ષયૈવૈતૌ સંબન્ધભેદવ્યપદેશૌ ભવતસ્તદ્વત્ ॥ 34 ॥
ઉપપત્તેશ્ ચ

ઉપપદ્યતે ચાત્રેદૃશ એવ સંબન્ધો નાન્યાદૃશઃ ઽસ્વમપીતો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ હિ સ્વરૂપસંબન્ધમેનમામનન્તિ સ્વરૂપસ્ય ચાનપાયિત્વાત્ ।
ન નરનગરન્યાયેન સંબન્ધો ઘટતે ।
ઉપાધિકૃતસ્વરૂપતિરોભાવાત્તુ - ઽસ્વમપીતો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇત્યુપપદ્યતે ।
તથા ભેદો ઽપિ નાન્યાદૃશઃ સંભવતિ ।
બહુતરશ્રુતિપ્રસિદ્ધૈકેશ્વરત્વવિરોધાત્ ।
તથાચ શ્રુતિરેકસ્યાપ્યાકાશસ્ય સ્તાનકૃતં ભેદવ્યપદેશમુપપાદયતિ - ઽયો ઽયં બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃઽ (છા. 3.12.8), ઽયો ઽયમન્તર્હૃદય આકાશઃઽ (છા. 3.12.9) ઇતિ ॥ 35 ॥
તથાન્યપ્રતિષેધાત્

એવં સેત્વાદિવ્યપદેશાન્પરપક્ષહેતૂનુન્મથ્ય સંપ્રતિ સ્વપક્ષં હેત્વાન્તરેણોપસંહરતિ ।
તથાન્યપ્રતિષેધાપિ ન બ્રહ્મણઃ પરં વસ્ત્વન્તરમસ્તીતિ ગમ્યતે ।
તથાહિ - સ એવાધસ્તાત્ (છા. 7.25.1), અહમેવાધસ્તાત્ (છા. 7.25.1), આત્મૈવાધસ્તાત્ (છા. 7.25.2), સર્વં તં પરાદાદ્યો ઽન્યત્રાત્મનઃ સર્વં વેદ (બૃ. 2.4.6), બ્રહ્મૈવેદં સર્વમ્ આત્મૈવેદં સર્વમ્ (છા. 7.25.2), નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન (બૃ. 4.4.1), યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ (શ્વે. 3.9), તદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ (બૃ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદિવાક્યાનિ સ્વપ્રકરણસ્તાન્યન્યાર્થત્વેન પરિણેતુમશક્યાનિ બ્રહ્મવ્યતિરિક્તં વસ્ત્વન્તરં વારયન્તિ ।
સર્વાન્તરશ્રુતેશ્ચ ન પરમાત્મનો ઽન્યો ઽન્તરાત્માસ્તીત્યવધાર્યતે ॥ 36 ॥
અનેન સર્વગતત્વમાયામશબ્દાદિભ્યઃ

અનેન સેત્વાદિવ્યપદેશનિરાકરણેનાન્યપ્રતિષેધસમાશ્રયણેન ચ સર્વગતત્વમપ્યાત્મનઃ સિદ્ધં ભવતિ ।
અન્યથા હિ તન્ન સિદ્દ્યેત્ ।
સેત્વાદિવ્યપદેશેષુ હિ મુખ્યેષ્વઙ્ગીક્રિયમાણેષુ પરિચ્છેદ આત્મનઃ પ્રસજ્યેત સેત્વાદીનામેવાત્મકત્વાત્ ।
તથાન્યપ્રતિષેધે ઽપ્યસતિ વસ્તુ વસ્ત્વન્તરાદ્વ્યાવર્તત ઇતિ પરિચ્છેદ એવાત્મનઃ પ્રસજ્યેત ।
સર્વગતત્વં ચાસ્યાયામશબ્દાદિભ્યો વિજ્ઞાયતે ।
આયામશબ્દો વ્યાપ્તિવચનઃ શબ્દઃ ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃઽ (છા. 8.1.3) ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઽજ્યાયાન્દિવઃઽ (છા. 3.14.3) ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽ ઽનિત્યઃ સર્વગતઃ સ્થાણુરચલો ઽયં સનાતનઃઽ (ભ.ગી. 2.24)ઇત્યેવમાદયો હિ શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયાઃ સર્વગતત્વમાત્મનો ઽવબોધયન્તિ ॥ 37 ॥
7 ફલાધિકરણમ્ । સૂ. 38-41
ફલમત ઉપપત્તેઃ

તસ્યૈવ બ્રહ્મણો વ્યાવહારિક્યામીશિત્રીશિતવ્યવિભાગાવસ્થાયામયમન્યઃ સ્વભાવો વર્ણ્યતે ।
યદ્તદિષ્ટાનિષ્ટવ્યામિશ્રલક્ષણં કર્મફલં સંસારગોચરં ત્રિવિધં પ્રસિદ્ધં જન્તૂનાં કિમેતત્કર્મણો ભવત્યાહોસ્વિદીશ્વરાદિતિ ભવતિ વિચારણા ।
તત્ર તાવત્પ્રતિપાદ્યતે ફલમત ઈશ્વરાદ્બવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ - ઉપપત્તેઃ ।
સ હિ સર્વાધ્યક્ષઃ સૃષ્ટિસ્થિતિસંહારાન્વિચિત્રાન્વિદધદ્દેશકાલવિશેષાભિજ્ઞત્વાત્કર્મિણાં કર્માનુરૂપં ફલં સંપાદયતીત્યુપપદ્યતે ।
કર્મણાસ્ત્વનુક્ષણવિનાશિનઃ કાલાન્તરભાવિ ફલં ભવતીત્યનુપપન્નમ્ ।
અભાવાદ્ધાવાનુત્પત્તેઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
કર્મ વિનશ્યત્સ્વકાલમેવ સ્વાનુરૂપં ફલં જનયિત્વા વિનશ્યતિ તત્ફલં કાલાન્તરિતં કર્ત્રા ભોક્ષ્યત ઇતિ ।
તદપિ ન પરિશુધ્યતિ પ્રાગ્ભોક્તૃસંબન્ધાત્ફલત્વાનુપપત્તેઃ ।
યત્કાલં હિ યત્સુખં દુઃખં વાત્મના ભુજ્યતે તસ્યૈવ લોકે ફલત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
નહ્યસંબદ્ધસ્યાત્મના સુખસ્ય દુઃખસ્ય વા ફલત્વં પ્રતિયન્તિ લૌકિકાઃ ।
અથોચ્યતે મા ભૂત્કર્માનન્તરં ફલોત્પાદઃ ।
કર્મકાર્યાદપૂર્વાત્ફલમુત્પત્સ્યત ઇતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
અપૂર્વસ્યાચેતનસ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્ય ચેતનેનાપ્રર્તિતસ્ય પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ।
તદસ્તિત્વે ચ પ્રમાણાભાવાત્ ।
અર્થાપત્તિઃ પ્રમાણમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઈશ્વરસિદ્ધેરર્થાપત્તિક્ષયાત્ ॥ 38 ॥
fન્: ઇષ્ટં સ્વર્ગઃ, અનિષ્ટમવીચ્યાદિસ્થાનયોગ્યમ્ , વ્યામિશ્રં મનુષ્યભોગ્યમ્ ।
સંસારો જન્મમૃતિપ્રવાહો આશ્રયો યસ્ય ।
શ્રુતત્વાચ્ ચ

ન કેવલમુપપત્તેરેવેશ્વરં ફલહેતું કલ્પયામઃ કિં તર્હિ શ્રુતત્વાદપીશ્વરમેવ ફલહેતું મન્યામહે ।
તથાચ શ્રુતિર્ભવતિ - ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માન્નાદો વસુદાનઃઽ (બૃ. 4.4.24) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા ॥ 39 ॥
fન્: અન્નમાસમન્તાત્પ્રાણિભ્યો દદાતીત્યન્નાદઃ , વસુદાનો ધનદાતા ।
ધર્મં જૈમિનિરત એવ

જૈમિનિસ્ત્વાચાર્યો ધર્મં ફલસ્ય દાતારં મન્યતે ।
અત એવ હેતોઃ શ્રુતરુપપત્તેશ્ચ ।
શ્રૂયતે તાવદયમર્થઃ સ્વર્ગકામો યજેત ઇત્યેવમાદિષુ વાક્યેષુ ।
તત્ર ચ વિધિશ્રુતેર્વિષયભાવોપગમાદ્યાગઃ સ્વર્ગસ્યોત્પાદક ઇતિ ગમ્યતે ।
અન્યથા હ્યનનુષ્ઠાતૃકો યાગ આપદ્યેત તત્રાસ્યોપદેશવૈયર્થ્યં સ્યાત્ ।
નન્વનુક્ષણવિનાશિનઃ સર્મણઃ ફલં નોપપદ્યત ઇતિ પરિત્યક્તો ઽયં પક્ષઃ ।
નૈષ દોષઃ ।
શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
શ્રુતિશ્ચેત્પ્રમાણં યથાયં કર્મફલસમબન્ધઃ શ્રુત ઉપપદ્યતે તથા કલ્પયિતવ્યઃ ।
નચાનુત્પાદ્ય કિમપ્યપૂર્વં કર્મ વિનશ્યત્કાલાન્તરિતં ફલં દાતું શક્નોતિ ।
અતઃ કર્મણો વા સૂક્ષ્મા કાચિદુત્તરાવસ્થા ફલસ્ય વા પૂર્વાવસ્થાપૂર્વં નામાસ્તીતિ તર્ક્યતે ।
ઉપપદ્યતે ચાયમર્થં ઉક્તેન પ્રકારેણ ।
ઈશ્વરસ્તુ ફલં દદાતીત્યનુપપન્નમ્ ।
અવિચિત્રસ્ય કારણસ્ય વિચિત્રકાર્યાનુપપત્તેર્વૈષમ્યનૈર્ઘૃમ્યપ્રસઙ્ગાદનુષ્ઠાનવૈયર્ત્યાપત્તેશ્ચ ।
તસ્માદ્ધર્માદેવ ફલમિતિ ॥ 40 ॥
પૂર્વં તુ બાદરાયણો હેતુવ્યપદેશાત્