બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.3

વિપ્રતિષેધશ્ચાસ્મિઞ્છાસ્ત્રે બહુવિધ ઉપલભ્યતે ગુણગુણિત્વકલ્પનાદિલક્ષણઃ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યશક્તિબલવીર્યતેજાંસિ ગુણાઃ, આત્માન એવૈતે ભગવન્તો વાસુદેવા ઇત્યાદિદર્શનાત્ ।
વેદવિપ્રતિષેધશ્ચ ભવતિ ।
ચતુર્ષુ વેદેષુ પરં શ્રેયો ઽલબ્ધ્વા શાણ્ડિલ્ય ઇદં શાસ્ત્રમધિગતવાનિત્યાદિવેદનિન્દાદર્શનાત્ ।
તસ્માદસંગતૈષા કલ્પનેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 45 ॥
ઇતિ શ્રીગોવિન્દભગવત્પૂજ્યપાદશિષ્યશ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પૂજ્યપાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥ 2 ॥
ઇતિ દ્વિતીયાધ્યાયસ્ય સાંખ્યાદિમતાનાં દુષ્ટત્વપ્રદર્શનં નામ દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
દ્વિતીયાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
અત્ર પાદે પઞ્ચમહાભૂતજીવાદિશ્રુતીનાં વિરોધપરિહારઃ 1
વિયદધિકરણમ્ । સૂ. 1-7
ન વિયદશ્રુતેઃ

વેદાન્તેષુ તત્ર તત્ર ભિન્નપ્રસ્થાના ઉત્પત્તિશ્રુતય ઉપલભ્યન્તે ।
કેચિદાકાશસ્યોત્પત્તિમામનન્તિ, કેચિન્ન ।
તથા કેચિદ્વાયોરુત્પત્તિમામનન્તિ, કેચિન્ન ।
એવં જીવસ્ય પ્રાણાનાં ચ ।
એવમેવ ક્રમાદિદ્વારકો ઽપિ વિપ્રતિષેધઃ શ્રુત્યન્તરેષૂપલક્ષ્યતે ।
વિપ્રતિષેધાચ્ચ પરપક્ષાણામનપેક્ષિતત્વં સ્થાપિતં તદ્વત્સ્વપક્ષસ્યાપિ વિપ્રતિષેધાદેવાનપેક્ષિતત્વમાશઙ્ક્યેતેત્યતઃ સર્વવેદાન્તગતસૃષ્ટિશ્રુત્યર્થનિર્મલત્વાય પરઃ પપ્રઞ્ચ આરભ્યતે ।
તદર્થનિર્મલત્વે ચ ફલં યથોક્તાશઙ્કાનિવૃત્તિરેવ ।
તત્ર પ્રથમં તાવદાકાશમાશ્રિત્ય ચિન્ત્યતે કિમસ્યાકાશસ્યોત્પત્તિરસ્ત્યુત નાસ્તીતિ ।
તત્ર તાવત્પ્રતિપદ્યતે- ઽન વિયદશ્રુતેઃઽ ઇતિ ।
ન ખલ્વાકાશમુત્પદ્યતે ।
કસ્માત્ ।
અશ્રુતેઃ ।
નહ્યસ્યોત્પત્તિપ્રકરણે શ્રવણમસ્તિ ।
છાન્દોગ્યે હિ ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇતિ સચ્છબ્દવાચ્યં બ્રહ્મ પ્રકૃત્ય ઽતદૈક્ષતઽ, ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇતિ ચ પઞ્ચાનાં મહાભૂતાનાં મધ્યમં તેજ આદિઙ્કૃત્વા ત્રયાણાં તેજોબન્નાનામુત્પત્તિઃ શ્રાવ્યતે ।
શ્રુતિશ્ચ નઃ પ્રમાણમતીન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનોત્પત્તૌ ।
નચાત્ર શ્રુતિરસ્ત્યાકાશસ્યોત્પત્તિપ્રતિપાદિની ।
તસ્માન્નાસ્ત્યાકાશસ્યોત્પત્તિરિતિ ॥ 1 ॥
અસ્તિ તુ

તુશબ્દઃ પક્ષાન્તરપરિગ્રહે ।
મા નામાકાશસ્ય છાન્દોગ્યે ભૂદુત્પત્તિઃ, શ્રુત્યન્તરે ત્વસ્તિ ।
તૈત્તિરીયકા હિ સમામનન્તિ- ઽસત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મઽ ઇતિ પ્રકૃત્ય ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
તતશ્ચ શ્રુત્યોર્વિપ્રતિષેધઃ ક્વચિત્તેજઃપ્રમુખા સૃષ્ટિઃ ક્વચિદાકાશપ્રમુખેતિ ।
નન્વેકવાક્યતાનયોઃ શ્રુત્યોર્યુક્તા ।
સત્યમ્ ।
સા યુક્તા નતુ સાવગન્તું શક્યતે ।
કુતઃ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇતિ સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટવ્યદ્વયેન સંબન્ધાનુપપત્તેઃ, ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ, ઽતદાકાશમસૃજતઽ ઇતિ ।
નનુ સકૃચ્છ્રુતસ્યાપિ કર્તુઃ કર્તવ્યદ્વયેન સંબન્ધો દૃશ્યતે,યથા સૂપં પક્ત્વૌદનં પચતીતિ, એવં તદાકાશં સૃષ્ટ્વા તત્તેજો ઽસૃજતીતિ યોજયિષ્યામિ ।
નૈવં યુજ્યતે ।
પ્રથમજત્વં હિ છાન્દોગ્યે તેજસો ઽવગમ્યતે તૈત્તિરીયકે ચાકાશસ્ય ।
નચોભયોઃ પ્રથમજત્વં સંભવતિ ।
એતેનેતરશ્રુત્યક્ષરવિરોધો ઽપિ વ્યાખ્યાતઃ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યત્રાપિ તસ્માદાકાશઃ સંભૂતસ્તસ્માત્તેજઃ સંભૂતમિતિ સકૃચ્છ્રુતસ્યાપાદાનસ્ય સંભવનસ્ય ચ વિયત્તેજોભ્યાં યુગપત્સંબન્ધાનુપપત્તેઃ ।
ઽવાયોરગ્નિઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ચ પૃથગામ્નાનાત્ ॥ 2 ॥
અસ્મિન્વિપ્રતિષેધે કશ્ચિદાહ-
ગૌણ્યસંભવાત્

નાસ્તિ વિયત ઉત્પત્તિરશ્રુતેરેવ ।
યા ત્વિતરા વિયદુત્પત્તિવાદિની શ્રુતિરુદાહૃતા સા ગૌણી ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્ ।
અસંભવાત્ ।
નહ્યાકાશસ્યોત્પત્તિઃ સંભાવયિતું શક્યા શ્રીમત્કણભુગભિપ્રાયાનુસારિષુ જીવત્સુ ।
તે હિ કારણસામાગ્ર્યસંભવાદકાશસ્યોત્પત્તિં વારયન્તિ ।
સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તકારણેભ્યો હિ કિલ સર્વમુત્પદ્યમાનં સમુત્પદ્યતે ।
દ્રવ્યસ્ય ચૈકજાતીયકમનેકં ચ દ્રવ્યં સમવાયિકારણં ભવતિ ।
નચાકાશસ્યૈકજાતીયકમનેકં ચ દ્રવ્યમારમ્ભકમસ્તિ, યસ્મિન્સમવાયિકારણે સત્યસમવાયિકારણે ચ તત્સંયોગ આકાશ ઉત્પદ્યેત ।
તદભાવાત્તુ તદનુગ્રહપ્રવૃત્તં નિમિત્તકારણં દૂરાપેતમેવાકાશસ્ય ભવતિ ।
ઉત્પત્તિમતાં ચ તેજઃપ્રભૃતીનાં પૂર્વોત્તરકાયોર્વિશેષઃ સંભાવ્યતે પ્રાગુત્પત્તેઃ પ્રકાશાદિકાર્યં ન બભૂવ પશ્ચાચ્ચ ભવતીતિ ।
આકાશસ્ય પુનર્ન પૂર્વોત્તરકાલયોર્વિશેષઃ સંભાવયિતું શક્યતે ।
કિં હિ પ્રાગુત્પત્તેરનવકાશમસુષિરમચ્છિદ્રં બભૂવેતિ શક્યતે ઽધ્યવસાતુમ્ ।
પૃથિવ્યાદિવૈધર્મ્યાચ્ચ વિભુત્વાદિલક્ષણાદાકાશસ્યાજત્વસિદ્ધિઃ ।
તસ્માદ્યથા લોક આકાશં કુર્વાકાશો જાત ઇત્યેવઞ્જાતીયકો ગૌણઃ પ્રયોગો ભવતિ, યથાચ ઘટાકાશઃ કરકાકાશો ગૃહાકાશ ઇત્યેકસ્યાપ્યાકાશસ્યૈવઞ્જાતીયકો ભેદવ્યપદેશો ગૌણો ભવતિ, વેદે ઽપિ ઽઆરણ્યાનાકાશેષ્વાલભેરન્ઽ ઇતિ, એવમુત્પત્તિશ્રુતિરપિ ગૌણી દ્રષ્ટવ્યા ॥ 3 ॥
શબ્દાચ્ચ

શબ્દઃ ખલ્વાકાશસ્યાજત્વં ખ્યાપયતિ ।
યત આહ- ઽવાયુશ્ચાન્તરિક્ષં ચૈતદમૃતમ્ઽ (બૃ. 2.3.3) ઇતિ ।
નહ્યમૃતસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યતે ।
આકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃ ઇતિ ચાકાશેન બ્રહ્મ સર્વગતત્વનિત્યત્વાભ્યાં ધર્માભ્યામુપમિમાન આકાશસ્યાપિ તૌ ધર્મૌ સૂચયતિ ।
નચ તાદૃશસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યતે ।
ઽસ યથાનન્તો ઽયમાકાશ એવમનન્ત આત્મા વેદિતવ્યઃઽ ઇતિ ચોદાહરણમ્ ।
ઽઆકાશશરીરં બ્રહ્મઽ (તૈ. 1.6.2), ઽઆકાશ આત્માઽ (તૈ. 1.7.1) ઇતિ ચ ।
નહ્યાકાશસ્યોત્પત્તિમત્ત્વે બ્રહ્મણસ્તેન વિશેષેણ સંભવતિ નીલેનેવોત્પલસ્ય ।
તસ્માન્નિત્યમેવાકાશેન સાધારણં બ્રહ્મેતિ ગમ્યતે ॥ 4 ॥
સ્યાચ્ ચૈકસ્ય બ્રહ્મશબ્દવત્

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્ ।
સ્યાદેતત્ ।
કથં પુનરેકસ્ય સંભૂતશબ્દસ્ય ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ.
2.1) ઇત્યસ્મિન્નધિકારે પરેષુ તેજઃપ્રભૃતિષ્વનુવર્તમાનસ્ય મુખ્યત્વં સંભવત્યાકાશે ચ ગૌણત્વમિતિ ।
અત ઉત્તરમુચ્યતે- સ્યાચ્ચૈકસ્યાપિ સંભૂતશબ્દસ્ય વિષયવિશેષવશાદ્ગૌણો મુખ્યસ્ય પ્રયોગો બ્રહ્મશબ્દવત્ ।
યથૈકસ્યાપિ બ્રહ્મશબ્દસ્ય ઽતપસા બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસસ્વ, તપો બ્રહ્મઽ (તૈ. 3.2) ઇત્યસ્મિન્નધિકારે ઽન્નાદિષુ ગૌણઃ પ્રયોગ આનન્દે ચ મુખ્યઃ ।
યથા ચ તપસિ બ્રહ્મવિજ્ઞાનસાધને બ્રહ્મશબ્દો ભક્ત્યા પ્રયુજ્યતે ઽઞ્જસા તુ વિજ્ઞેયે બ્રહ્મણિ તદ્વત્ ।
કથં પુનરનુત્પત્તૌ નભસઃ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1) ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા સમર્થ્યતે ।
નનુ નભસા દ્વિતીયેન સદ્વિતીયં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ ।
કથં ચ બ્રહ્મણિ વિદિતે સર્વં વિદિતં સ્યાદિતિ ।
તદુચ્યતે- એકમેવેતિ તાવત્સ્વકાર્યાપેક્ષયોપપદ્યતે ।
યથા લોકે કશ્ચિત્કુમ્ભકારકુલે પૂર્વેદ્યુર્મૃદ્દણ્ડચક્રાદીનિ ચોપલભ્યાપરેદ્યુશ્ચ નાનાવિધાન્યમત્રાણિ પ્રસારિતાન્યુપલભ્ય બ્રૂયાન્મૃદેવૈકાકિની પૂર્વેદ્યુરાસીદિતિ સ ચ તયાવધારણયા મૃત્કાર્યજાતમેવ પૂર્વેદ્યુર્નાસીદિત્યભિપ્રેયાન્ન દણ્ડચક્રાદિ, તદ્વદદ્વિતીયશ્રુતિરધિષ્ઠાત્રાન્તરં વારયતિ ।
યથા મૃદો ઽમત્રપ્રકૃતેઃ કુમ્ભકારો ઽધિષ્ઠાતા દૃશ્યતે નૈવં બ્રહ્મણો જગત્પ્રકૃતેરન્યો ઽધિકૃતાસ્તીતિ ।
નચ નભસાપિ દ્વિતીયેન સદ્વિતીયં બ્રહ્મ પ્રસજ્યતે ।
લક્ષણાન્યત્વનિમિત્તં હિ નાનાત્વમ્ ।
નચ પ્રાગુત્પત્તેર્બ્રહ્મનભસોર્લક્ષણાન્યત્વમસ્તિ ક્ષીરોદકયોરિવ સંસૃષ્ટ્યોર્વ્યાપિત્વામૂર્તત્વદિધર્મસામાન્યાત્ ।
સર્ગકાલે તુ બ્રહ્મ જગદુત્પાદયિતું યતતે સ્તિમિતમિતરવત્તિષ્ટતિ ।
તેનાન્યત્વમવસીયતે ।
તથાચ ઽઆકાશશરીરં બ્રહ્મઽ (તૈ. 1.6.2) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યો ઽપિ બ્રહ્માકાશયોરભેદોપચારસિદ્ધિઃ ।
અત એવ ચ બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનસિદ્ધિઃ ।
અપિચ સર્વં કાર્યમુત્પદ્યમાનમાકાશેનાવ્યતિરિક્તદેશકાલમેવોત્પદ્યતે, બ્રહ્મણા ચાવ્યતિરિક્તદેશકાલમેવાકાશં ભવતીતિ, અતો બ્રહ્મણા તત્કાર્યેણ ચ વિજ્ઞાતેન સહવિજ્ઞાતમેવાકાશં ભવતિ ।
યથા ક્ષીરપૂર્ણે ઘટે કતિચિદબ્બિન્દવઃ પ્રક્ષિપ્તાઃ સન્તઃ ક્ષીરગ્રહણેનૈવ ગૃહીતા ભવન્તિ, નહિ ક્ષીરપ્રહણાદબ્બિન્દવુગ્રહણં પરિશિષ્યતે, એવં બ્રહ્મણા તત્કાર્યૈશ્ચાવ્યતિરિક્તદેશકાલત્વાદ્ગૃહીતમેવ બ્રહ્મગ્રહણેન નભો ભવતિ ।
તસ્માદ્ભાક્તં નભસઃ સંભવશ્રવણમિતિ ॥ 5 ॥
fન્: અભેદોપચારો ભક્તિઃ ।
કુલં ગૃહમ્ ।
અમત્રાણિ ઘટાદીનિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ -
પ્રતિજ્ઞાહાનિર્ અવ્યતિરેકાચ્ છબ્દેભ્યઃ

ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમ્ઽ (છા. 6.1.1) ઇતિ, ઽઆત્મનિ ખલ્વરે દૃષ્ટે શ્રુતે મતે વિજ્ઞાત ઇદં સર્વં વિદિતમ્ઽ (બૃ. 4.5.6) ઇતિ, ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુણ્ડ. 1.1.3) ઇતિ, ઽન કાચન મદ્ધહિર્ધા વિદ્યાસ્તિઽ ઇતિ ચૈવંરૂપા પ્રતિવેદાન્તં પ્રતિજ્ઞા વિજ્ઞાયતે ।
તસ્યાઃ પ્રતિજ્ઞાયા એવમહાનિરનુપરોધઃ સ્યાત્, યદ્યવ્યતિરેકઃ કૃત્સ્નસ્ય વસ્તુજાતસ્ય વિજ્ઞેયાદ્બ્રહ્મણઃ સ્યાત્ ।
વ્યતિરેકે હિ સત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વં વિજ્ઞાયત ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા હ્રીયેત ।
સ ચાવ્યતિરેક એવમુપપદ્યતે યદિ કૃત્સ્નં વસ્તુજાતમેકસ્માદ્બ્રહ્મણ ઉત્પદ્યેત ।
શબ્દેભ્યશ્ચ પ્રકૃતિવિકારાવ્યતિરેકન્યાયેનૈવ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધિરવગમ્યતે ।
તથાહિ- ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય મૃદાદિદૃષ્ટાન્તૈઃ કાર્યકારણાભેદપ્રતિપાદનપરૈઃ પ્રતિજ્ઞૈષા સમર્થ્યતે ।
તત્સાધનાયૈવ ચોત્તરે શબ્દાઃ ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ (છા. 6.2.1), ઽતદૈક્ષતઽ, ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ (છા. 6.2.3) ઇત્યેવં કાર્યજાતં બ્રહ્મણઃ પ્રદર્શ્યાવ્યતિરેકં પ્રદર્શયન્તિ- ઽઐતદાત્મ્યમિદં સર્વમ્ઽ (છા. 6.8.7)
ઇત્યારભ્યાપ્રપાઠકપરિસમાપ્તેઃ ।
તદ્યદ્યાકાશં ન બ્રહ્મકાર્યં સ્યાન્ન બ્રહ્મણિ વિજ્ઞાત આકાશં વિજ્ઞાયેત, તતશ્ચ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ સ્યાત્ ।
નચ પ્રતિજ્ઞાહાન્યા વેદસ્યાપ્રામાણ્યં યુક્તં કર્તુમ્ ।
તથાહિ- પ્રતિવેદાન્તં તે તે શબ્દાસ્તેન તેન દૃષ્ટાન્તેન તામેવ પ્રતિજ્ઞાં ખ્યપયન્તિ ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃ. 2.4.6),ઽ બ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇત્યેવમાદયઃ ।
તસ્માજ્જ્વલનાદિવદેવ ગગનમપ્યુત્પદ્યતે ।
યદુક્તમશ્રુતેર્ન વિયદુત્પદ્યત ઇતિ, તદયુક્તં, વિયદુત્પત્તિવિષયશ્રુત્યન્તરસ્ય દર્શિતત્વાત્ ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
સત્યં દર્શિતમ્ ।
વિરુદ્ધં તુ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇત્યનેન શ્રુત્યન્તરેણ ।
ન ।
એકવાક્યત્વાત્સર્વશ્રુતીનામ્ ।
ભવત્યેકવાક્યત્વમવિરુદ્ધાનામ્ ।
ઇહ તુ વિરોધ ઉક્તઃ, સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટવ્યદ્વયસંબન્ધાસંભવાદ્દ્વયોશ્ચ પ્રથમજત્વાસંભવાદ્વિકલ્પાસંભવાચ્ચેતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
તેજઃસર્ગસ્ય તૈત્તિરીયકે તૃતીયત્વશ્રવણાત્ ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ ।
આકાશાદ્વાયુઃ ।
વાયોરગ્નિઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
અશક્યા હીયં શ્રુતિરન્યથા પરિણેતુમ્ ।
શક્યા તુ પરિણેતું છાન્દોગ્યશ્રુતિસ્તદાકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇતિ ।
નહીયં શ્રુતિસ્તેજોજનિપ્રધાના સતી શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધામાકાશસ્યોત્પત્તિં વારયિતું શક્નોતિ ।
એકસ્ય વાક્યસ્ય વ્યાપારદ્વયાસંભવાત્ ।
સ્રષ્ટ્વા ત્વેકો ઽપિ ક્રમેણાનેકં સ્રષ્ટવ્યં સૃજેત્ ।
ઇત્યેકવાક્યત્વકલ્પનાયાં સંભવત્યાં ન વિરુદ્ધાર્થત્વેન શ્રુતિર્હાતવ્યા ।
નચાસ્માભિઃ સકૃચ્છ્રુતસ્ય સ્રષ્ટુઃ સ્રષ્ટવ્યદ્વયસંબન્ધો ઽભિપ્રેયતે શ્રુત્યન્તરવશેન સ્રષ્ટવ્યાન્તરોપસંગ્રહાત્ ।
યથાચ ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાન્ઽ (છા. 3.14.1) ઇત્યત્ર સાક્ષાદેવ સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મજત્વં શ્રૂયમાણં ન પ્રદેશાન્તરવિહિતં તેજઃપ્રમુખમુત્પત્તિક્રમં વારયતિ, એવં તેજસો ઽપિ બ્રહ્મજત્વં શ્રૂયમાણં ન શ્રુત્યન્તરવિહિતં નભઃપ્રમુખમુત્પત્તિક્રમં વારયિતુમર્હતિ ।
નનુ શમવિધાનાર્થમેતદ્વાક્યમ્, ઽતજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ, નૈતત્સૃષ્ટિવાક્યં, તસ્માદેતન્ન પ્રદેશાન્તરસિદ્ધં ક્રમમુપરોદ્ધુમર્હતીતિ ।
ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇત્યેતત્સૃષ્ટિવાક્યમ્ ।
તસ્માદત્ર યથાશ્રુતિ ક્રમો ગ્રહીતવ્ય ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહિ તેજઃપ્રાથમ્યાનુરોધેન શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધો વિયત્પદાર્થઃ પરિત્યક્તવ્યો ભવતિ, પદાર્થધર્મત્વાત્ક્રમસ્ય ।
અપિચ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇતિ નાત્ર ક્રમસ્ય વાચકઃ કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ ।
અર્થાત્તુ ક્રમો ઽવગમ્યતે ।
સ ચ ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇત્યનેન શ્રુત્યન્તરપ્રસિદ્ધેન ક્રમેણ નિવાર્યતે ।
વિકલ્પસમુચ્ચયૌ તુ વિયત્તેજસોઃ પ્રથમજત્વવિષયાવસંભવાનભ્યુપગમાભ્યાં નિવારિતૌ ।
તસ્માન્નાસ્તિ શ્રુત્યોર્વિપ્રતિષેધઃ ।
અપિચ છાન્દોગ્યે ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ ઇત્યેતાં પ્રતિજ્ઞાં વાક્યોપક્રમે શ્રુતાં સમર્થયિતુમસમામ્નાતમપિ વિયદુત્પત્તાવુપસંખ્યાતવ્યં, કિમઙ્ગ પુનસ્તૈત્તિરીયકે સમામ્નાતં નભો ન સંગૃહ્યતે ।
યચ્ચોક્તમાકાશસ્ય સર્વેણાનન્યદેશકાલત્વાદ્બ્રહ્મણા તત્કાર્યૈશ્ચ સહ વિદિતમેવ તદ્ભવત્યતો ન પ્રતિજ્ઞા હીયતે, નચ ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇતિ શ્રુતિકોપો ભવતિ, ક્ષીરોદકવદ્બ્રહ્મનભસોરવ્યતિરેકોપપત્તેરિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
ન ક્ષીરોદકન્યાયેનેદમેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનં નેતવ્યમ્ ।
મૃદાદિદૃષ્ટાન્તપ્રણયનાદ્ધિ પ્રકૃતિવિકારન્યાયેનૈવેદં સર્વવિજ્ઞાનં નેતવ્યમિતિ ગમ્યતે ।
ક્ષીરોદકન્યાયેન ચ સર્વવિજ્ઞાનં કલ્પ્યમાનં ન સમ્યગ્વિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
નહિ ક્ષીરજ્ઞાનગૃહીતસ્યોદકસ્ય સમ્યગ્વિજ્ઞાનગૃહીતમસ્તિ ।
નચ વેદસ્ય પુરુષાણામિવ માયાલીકવઞ્ચનાદિભિરર્થાવધારણમુપપદ્યતે ।
સાવધારણા ચેયમ્ ।
ઽએકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ક્ષીરોદકન્યાયેન નીયમાના પીડ્યેત ।
નચ સ્વકાર્યાપેક્ષયેદં વસ્ત્વેકદેશવિષયં સર્વવિજ્ઞાનમેકમેવાદ્વિતીયતાવધારણં ચેતિ ન્યાય્યં, મૃદાદિષ્વપિ હિ તત્સંભવાન્ન તદપૂર્વવદુપન્યસિતવ્યં ભવતિ ઽશ્વેતકેતો યન્નુ સોમ્યેદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધો ઽસ્યુત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો ઽયેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવતિઽ (છા. 6.1.1) ઇત્યાદિના ।
તસ્માદશેષવસ્તુવિષયમેવેદં સર્વવિજ્ઞાનં સર્વસ્ય બ્રહ્મકાર્યતાપેક્ષયોપન્યસ્યત ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥ 6 ॥
યત્પુનરેતદુક્તમસંભવાદ્ ગૌણી ગનસ્યોત્પત્તિશ્રુતિરિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ -
યાવદ્વિકારં તુ વિભાગો લોકવત્

તુશબ્દો ઽસંભવાશઙ્કાવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
ન ખલ્વાકાશોત્પત્તાવસંભવાશઙ્કા કર્તવ્યા ।
યતો યાવત્કિઞ્ચિદ્વિકારજાતં દૃશ્યતે ઘટઘટિકોદઞ્ચનાદિ વા કટકકેયૂરકુણ્ડલાદિ વા સૂચીનારાચનિસ્ત્રિંશાદિ વા તાવાનેવ વિભાગો લોકે લક્ષ્યતે ।
નત્વવિકૃતં કિઞ્ચિત્કુતશ્ચિદ્વિભક્તમુપલભ્યતે ।
વિભાગશ્ચાકાશસ્ય પૃથિવ્યાદિભ્યો ઽવગમ્યતે ।
તસ્માત્સો ઽપિ વિકારો ભવિતુમર્હતિ ।
એતેન દિક્કાલમનઃપરમાણ્વાદીનાં કાર્યત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
નન્વાત્માપ્યાકાશાદિભ્યો વિભક્ત ઇતિ તસ્યાપિ કાર્યત્વં ઘટાદિવત્પ્રાપ્નોતિ ।
ન ।
ઽઆત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદિ હ્યાત્માપિ વિકારઃ સ્યાત્તસ્માત્પરમન્યન્ન શ્રુતમિત્યાકાશાદિ સર્વં કાર્યં નિરાત્મકમાત્મનઃ કાર્યત્વે સ્યાત્ ।
તથાચ શૂન્યવાદઃ પ્રસજ્યેત ।
આત્મત્વાચ્ચાત્મનો નિરાકરણશઙ્કાનુપપત્તિઃ ।
નહ્યાત્માગન્તુકઃ કસ્યચિત્, સ્વયંસિદ્ધત્વાત્ ।
નહ્યાત્માત્મનઃ પ્રમાણમપેક્ષ્ય સિધ્યતિ ।
તસ્ય હિ પ્રત્યક્ષાદીનિ પ્રમાણાન્યપ્રસિદ્ધપ્રમેયસિદ્ધય ઉપાદીયન્તે ।
નહ્યાકાશાદયઃ પદાર્ધાઃ પ્રમાણનિરપેક્ષાઃ સ્વયંસિદ્ધાઃ કેનચિદભ્યુપગમ્યન્તે ।
આત્મા તુ પ્રમાણાદિવ્યવહારાશ્રયત્વાત્પ્રાગેવ પ્રમાણાદિવ્યવહારાત્સિધ્યતિ ।
નચેદ્દૃશસ્ય નિરાકરણં સંભવતિ ।
આગન્તુકં હિ વસ્તુ નિરાક્રિયતે ન સ્વરૂપમ્ ।
ય એવ હિ નિરાકર્તા તદેવ તસ્ય સ્વરૂપમ્ ।
નહ્યગ્નેરૌષ્ણ્યમગ્નિના નિરાક્રિયતે ।
તથાહમેવેદાનીં જાનામિ વર્તમાનં વસ્ત્વહમેવાતીતમતીતતરં ચાજ્ઞાસિષમહમેવાનાગતમનાગતતરં ચ જ્ઞાસ્યામીત્યતીતાનાગતવર્તમાનભાવેનાન્યથાભવત્યપિ જ્ઞાતવ્યે ન જ્ઞાતુરન્યથાભાવો ઽસતિ, સર્વદા વર્તમાનસ્વભાવત્વાત્ ।
તથા ભસ્મીભવત્યપિ દેહે ચાત્મન ઉચ્છેદો વર્તમાનસ્વભાવાદન્યથાસ્વભાવત્વં વા ન સંભાવયિતું શક્યમ્ ।
એવમપ્રત્યાખ્યેયસ્વભાવત્વાદેવાકાર્યત્વમાત્મનઃ કાર્યત્વં ચાકાશસ્ય ।
યત્તૂક્તં સમાનજાતીયમનેકં કારણદ્રવ્યં વ્યોમ્નો નાસ્તીતિ, તત્પ્રત્યુચ્યતે- ન તાવત્સમાનજાતીયમેવારભતે ન ભિન્નજાતીયમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
નહિ તન્તૂનાં તત્સંયોગાનાં ચ સમાનજાતીયત્વમસ્તિ, દ્રવ્યગુણત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નચ નિમિત્તકારણાનામપિ તુરીવેમાદીનાં સમાનજાતીયત્વનિયમો ઽસ્તિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સમવાયિકારણવિષય એવ સમાનજાતીયત્વાભ્યુપગમો ન કારણાન્તરવિષય ઇતિ ।
તદપ્યનૈકાન્તિકમ્ ।
સૂત્રગોબાલૈર્હ્યનેકજાતીયૈરેકા રજ્જુઃ સૃજ્યમાના દૃશ્યતે ।
તથા સૂત્રૈરૂર્ણાદિભિશ્ચ વિચિત્રાન્કમ્બલાન્વિતન્વતે ।
સત્ત્વદ્રવ્યત્વાદ્યપેક્ષયા વા સમાનજાતીયત્વે કલ્પ્યમાને નિયમાનર્થક્યં, સર્વસ્ય સર્વેણ સમાનજાતીયકત્વાત્ ।
નાપ્યનેકમેવારભતે નૈકમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
અણુમનસોરાદ્યકર્મારમ્ભાભ્યુપગમાત્ ।
એકૈકો હિ પરમાણિર્મનશ્ચાયં કર્મારભતે ન દ્રવ્યાન્તરૈઃ સંહત્યેત્યભ્યુપગમ્યતે ।
દ્રવ્યારમ્ભ એવાનેકારમ્ભકત્વનિયમ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પરિણામાભ્યુપગમાત્ ।
ભવેદેષ નિયમો યદિ સંયોગસચિવં દ્રવ્યં દ્રવ્યાન્તરસ્યારમ્ભકમભ્યુપગમ્યેત ।
તદેવ તુ દ્રવ્યં વિશેષવદવસ્થાન્તરમાપદ્યમાનં કાર્યં નામાભ્યુપગમ્યતે ।
તચ્ચ ક્વચિદનેકં પરિણમતે મૃદ્બીજાદ્યઙ્ કુરાદિભાવેન ।
ક્વચિદેકં પરિણમતે ક્ષીરાદિ દધ્યાદિભાવેન ।
નેશ્વરશાસનમસ્ત્યનેકમેવ કારણં કાર્યં જનયતીતિ ।
અતઃ શ્રુતિપ્રામાણ્યાદેકસ્માદ્બ્રહ્મણ આકાશાદિમહાભૂતોત્પત્તિક્રમેણ જગજ્જાતમિતિ નિશ્ચીયતે ।
તથાચોક્તમ્- ઽઉપસંહારદર્શનાન્નેતિ ચેન્ન ક્ષીરવદ્ધિઽ (બ્ર. સૂ. 2.1.14) ઇતિ ।
યચ્ચોક્તમાકાશસ્યોત્પત્તૌ ન પૂર્વોત્તરકાલયોર્વિશેષઃ સંભાવયિતું શક્યત ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
યેનૈવ હિ વિશેષેણ પૃથિવ્યાદિભ્યો વ્યતિરિચ્યમાનં નભઃ સ્વરૂપવદિદાનીમધ્યવસીયતે સ એવ વિશેષઃ પ્રાગુત્પત્તેર્નાસીદિતિ ગમ્યતે ।
યથા ચ બ્રહ્મ ન સ્થૂલાદિભિઃ પૃથિવ્યાદિસ્વભાવૈઃ સ્વભાવવત્, ઽઅસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ, એવમાકાશસ્વભાવેનાપિ ન સ્વભાવવદનાકાશમિતિ શ્રુતેરવગમ્યતે ।
તસ્માત્પ્રાગુત્પત્તેરનાકાશમિતિ સ્થિતમ્ ।
યદપ્યુક્તં પૃથિવ્યાદિવૈધર્મ્યાદાકાશસ્યાજત્વમિતિ ।
તદપ્યસત્ ।
શ્રુતિવિરોધે સત્યુત્પત્ત્યસંભવાનુમાનસ્યાભાસત્વોપપત્તેઃ ।
ઉત્પત્ત્યનુમાનસ્ય ચ દર્શિતત્વાત્ ।
અનિત્યમાકાશમનિત્યગુણાશ્રયત્વાદ્ઘટાદિવદિત્યાદિપ્રયોગસંભવાચ્ચ ।
આત્મન્યનૈકાન્તિકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યૌપનિષદં પ્રત્યનિત્યગુણાશ્રયત્વાસિદ્ધેઃ ।
વિભુત્વાદીનાં ચાકાશસ્યોત્પત્તિવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધત્વાત્ ।
યચ્ચોક્તમેતચ્છબ્દાચ્ચેતિ, તત્રામૃતત્વશ્રુતિસ્તાવદ્વિયત્યમૃતા દિવૌકસ ઇતિવદ્દ્રષ્ટવ્યા ।
ઉત્પત્તિપ્રલયયોરુપપાદિતત્વાત્ ।
ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઇત્યપિ પ્રસિદ્ધમહત્ત્વેનાકાશેનોપમાનં ક્રિયતે નિરતિશયમહત્ત્વાય નાકાશસમત્વાય ।
યથેષુરિવ સવિતા ધાવતીતિ ક્ષિપ્રગતિત્વાયોચ્યતે નેષુતુલ્યગતિત્વાય તદ્વત્ ।
એતેનાનન્તત્વોપમાનશ્રુતિર્વ્યાખ્યાતા ।
ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽ ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ બ્રહ્મણ આકાશસ્યોનપરિમાણત્વસિદ્ધિઃ ।
ઽન તસ્ય પ્રતિમાસ્તિઽ (શ્વે. 4.19)
ઇતિ ચ બ્રહ્મણો ઽનુપમાનત્વં દર્શયતિ ।
ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4.2) ઇતિ ચ બ્રહ્મણો ઽન્યેષામાકાશાદીનામાર્તત્વં દર્શયતિ ।
તપસિ બ્રહ્મશબ્દવદાકાશસ્ય જન્મશ્રુતેર્ગૌણત્વમિત્યેતદાકાશસંભવશ્રુત્યનુમાનાભ્યાં પરિહૃતમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મકાર્યં વિયદિતિ સિદ્ધમ્ ॥ 7 ॥
fન્: દ્રવ્યાન્તરૈઃ સમવાયિભિઃ ।
શબ્દાશ્રયત્વં વિશેષઃ ।
2 માતરિશ્વાધિકણમ્ । સૂ. 8
એતેન માતરિશ્વા વ્યાખ્યાતઃ

અતિદેશો ઽયમ્ ।
એતેન વિયદ્વ્યાખ્યાનેન માતરિશ્વાપિ વિયદાશ્રયો વાયુર્વ્યાખ્યાતઃ ।
તત્રાપ્યેતે યથાયોગં પક્ષા રચયિતવ્યાઃ ।
ન વાયુરુત્પદ્યતે છાન્દોગાનામુત્પત્તિપ્રકરણે ઽનામ્નાનાદિત્યેકઃ પક્ષઃ ।
અસ્તિ તુ તૈત્તિરીયાણામુત્પત્તિપ્રકરણ આમ્નાનમ્ ઽઆકાશાદ્વાયુઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ પક્ષાન્તરમ્ ।
તતશ્ચ શ્રુત્યોર્વિપ્રતિષેધે સતિ ગૌણી વાયોરુત્પત્તિશ્રુતિસંભવાદિત્યપરો ઽભિપ્રાયઃ ।
અસંભવશ્ચ ઽસૈષાનસ્તમિતા દેવતા યદ્વાયુઃઽ (બૃ. 1.5.22) ઇત્યસ્તમયપ્રતિષેધાત્, અમૃતત્વાદિશ્રવણાચ્ચ ।
પ્રતિજ્ઞાનુપરોધાદ્યાવદ્વિકારં ચ વિભાગાભ્યુપગમાદુત્પદ્યતે વાયુરિતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
અસ્તમયપ્રતિષેધો ઽપરવિદ્યાવિષય આપેક્ષિકઃ ।
અગ્ન્યાદીનામિવ વાયોરસ્તમયાભાવાત્ ॥
કૃતપ્રતિવિધાનં ચામૃતત્વાદિશ્રવણમ્ ।
નનુ વાયોરાકાશસ્ય ચ તુલ્યયોરુત્પત્તિપ્રકરણે શ્રવણાશ્રવણયોરેકમેવાધિકરણમુભયવિષયમસ્તુ કિમતિદેશેનાસતિ વિશેષ ઇતિ ।
ઉચ્યતે- સત્યમેવમેતત્ ।
તથાપિ મન્દધિયાં શબ્દમાત્રકૃતાશઙ્કાનિવૃત્ત્યર્થો ઽયમતિદેશઃ ક્રિયતે ।
સંવર્ગવિદ્યાદિષુ હ્યુપાસ્યતયા વાયોર્મહાભાગત્વશ્રવણાત્, અસ્તમયપ્રતિષેધાદિભ્યશ્ચ ભવતિ નિત્યત્વાશઙ્કા કસ્યચિદિતિ ॥ 8 ॥
3 અસંભવાધિકરણમ્ । સૂ. 9
અસંભવસ્ તુ સતો ઽનુપપત્તેઃ

વિયત્પવનયોરસંભાવ્યમાનજન્મનોરપ્યુત્પત્તિમુપશ્રુત્ય બ્રહ્મણો ઽપિ ભવેત્કુતશ્ચિદુત્પત્તિરિતિ સ્યાત્કસ્યચિન્મતિઃ ।
તથા વિકારેભ્ય એવાકાશાદિભ્ય ઉત્તરેષાં વિકારાણામુત્પત્તિમુપશ્રુત્યાકાશસ્યાપિ વિકારાદેવ બ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરિતિ કશ્ચિન્મન્યેત ।
તામાશઙ્કામપનેતુમિદં સૂત્રમ્- ઽઅસંભવસ્તુઽ ઇતિ ।
ન ખલુ બ્રહ્મણઃ સદાત્મકસ્ય કુતશ્ચિદન્યતઃ સંભવ ઉત્પત્તિરાશઙ્કિતવ્યા ।
કસ્માત્ ।
અનુપપત્તેઃ ।
સન્માત્રં હિ બ્રહ્મ ।
ન તસ્ય સન્માત્રાદેવોત્પત્તિઃ સંભવતિ, અસત્યતિશયે પ્રકૃતિવિકારભાવાનુપપત્તેઃ ।
નાપિ સદ્વિશેષાદ્દૃષ્ટવિપર્યયાત્ ।
સામાન્યાદ્ધિ વિશેષા ઉત્પદ્યમાના દૃશ્યન્તે મૃદાદેર્ઘટાદયો નતુ વિશેષેભ્યઃ સામાન્યમ્ ।
નાપ્યસતો નિરાત્મકત્વાત્ ।
ઽકથમસતઃ સજ્જાયેતઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ ચાક્ષેપશ્રવણાત્ ।
ઽસ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃઽ (શ્વે. 6.9) ઇતિ ચ બ્રહ્મણો જનયિતારં વારયતિ ।
વિવત્વપવનયોઃ પુનરુત્પત્તિઃ પ્રદર્શિતા નતુ બ્રહ્મણઃ સાસ્તીતિ વૈષમ્યમ્ ।
નચ વિકારેભ્યો વિકારાન્તરોત્પત્તિદર્શનાદ્બ્રહ્મણો ઽપિ વિકારત્વં ભવિતુમર્હતીતિ મૂલપ્રકૃત્યનભ્યુપગમે ઽનવસ્તાપ્રસઙ્ગાત્ ।
યા મૂલપ્રકૃતિરભ્યુપગમ્યતે તદેવ ચ નો બ્રહ્મેત્યવિરોધઃ ॥ 9 ॥
4 તેજો ઽધિકરણમ્ । સૂ. 10
તેજો ઽતસ્ તથા હ્ય્ આહ

છાન્દોગ્યે સન્મૂલત્વં તેજસઃ શ્રાવિતં, તૈત્તિરીયકે તુ વાયુમૂલત્વં, તત્ર તેજોયોનિં પ્રતિ શ્રુતિવિપ્રતિપત્તૌ સત્યાં પ્રાપ્તં તાવદ્બ્રહ્મયોનિકં તેજ ઇતિ ।
કુતઃ ।
ઽસદેવઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇત્યુપદેશાત્ ।
સર્વવિજ્ઞાનપ્રતિજ્ઞાયાશ્ચ બ્રહ્મપ્રભવત્વે સર્વસ્ય સંભવાત્ ।
ઽતજ્જલાન્ઽ (છા. 8.7.1) ઇતિ ચાવિશેષશ્રુતેઃ ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.3) ઇતિ ચોપક્રમ્ય શ્રુત્યન્તરે સર્વસ્યાવિશેષેણ બ્રહ્મજત્વોપદેશાત્ ।
તૈત્તિરીયકે ચ ઽસ તપસ્તપ્ત્વા ।
ઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચઽ (તૈ. 3.6.1) ઇત્યવિશેષશ્રવણાત્ ।
તસ્માત્ ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇતિ ક્રમોપદેશો દ્રષ્ટવ્યો વાયોરનન્તરમગ્નિઃ સંભૂત ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- તેજો ઽતો માતરિશ્વનો જાયત ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
તથાહ્યાહ- ઽવાયોરગ્નિઃઽ ઇતિ ।
અવ્યવહિતે હિ તેજસો બ્રહ્મજત્વે સત્યસતિ વાયુજત્વે વાયોરગ્નિરિતીયં શ્રુતિઃ કદર્થિતા સ્યાત્ ।
નનુ ક્રમાર્થૈષા ભવિષ્યતીત્યુક્તમ્ ।
નેતિ બ્રૂમઃ - ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1.1) ઇતિ પુરસ્તાત્સંભવત્યપાદાનસ્યાત્મનઃ પઞ્ચમીનિર્દેશાત્સ, તસ્યૈવ ચ સંભવતેરિહાધિકારાત્, પરસ્તાદપિ ચ તદધિકારે ઽપૃથિવ્યા ઓષધયઃઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યપાદાનપઞ્ચમીદર્શનાદ્વાયોરગ્નિરિત્યપાદાનપઞ્ચમ્યેવૈષેતિ ગમ્યતે ।
અપિચ વાયોરૂર્ધ્વમગ્નિઃ સંભૂત ઇતિ કલ્પ્ય ઉપપદાર્થયોગઃ કૢપ્તસ્તુ કારકાર્થયોગો વાયોરગ્નિ સંભૂત ઇતિ ।
તસ્માદેષા શ્રુતિર્વાયુયોનિત્વં તેજસો ઽવગમયતિ ।
નન્વિતરાપિ શ્રુતિર્બ્રહ્મયોનિત્વં તેજસો ઽવગમયતિ ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઇતિ ।
ન ।
તસ્યાઃ પારમ્પર્યજત્વે ઽપ્યવિરોદાત્ ।
યદાપિ હ્યાકાશં વાયું ચ સૃષ્ટ્વા વાયુભાવાપન્નં બ્રહ્મ તેજો ઽસૃજતેતિ કલ્પ્યતે, તદાપિ બ્રહ્મજત્વં તેજસો ન વિરુધ્યતે ।
યથા તસ્યાઃ શ્રુતં તસ્યા દધિ તસ્યા આમિક્ષેત્યાદિ ।
દર્શયતિ ચ બ્રહ્મણો વિકારાત્મનાવસ્તાનં ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ (તૈ. 2.7.1) ઇતિ ।
તથાચેશ્વરસ્મરણં ભવતિ- ઽબુદ્દિર્જ્ઞાનમસંમોહઃઽ (ભ.ગી. 10.4) ઇત્યાદ્યનુક્રમ્ય ઽભવતિ ભાવા ભૂતાનાં મત્ત એવ પૃથગ્વિધાઃઽ (ભ.ગી. 10.5) ઇતિ ।
યદ્યપિ બુદ્ધ્યાદયઃ સ્વકારણેભ્યઃ પ્રત્યક્ષં ભવન્તો દૃશ્યન્તે તથાપિ સર્વસ્ય ભાવજાતસ્ય સાક્ષાત્પ્રણાડ્યા વેશ્વરવંશ્યત્વાત્ ।
એતેનાક્રમવત્સૃષ્ટિવાદિન્યઃ શ્રુતયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
તાસાં સર્વથોપપત્તેઃ ।
ક્રમવત્સૃષ્ટિવાદિનીનાં ત્વન્યથાનુપપત્તેઃ ।
પ્રતિજ્ઞાપિ સદ્વંશ્યત્વમાત્રમપેક્ષતે નાવ્યવહિતજન્યત્વમિત્યવિરોધઃ ॥ 10 ॥
fન્: કદર્થિતા પીડિતા બાધિતેતિ યાવત્ ।
તદધિકારે સંભૂત્યધિકારે ।
તસ્યા ધેનોઃ શ્રુતં તપ્તં ક્ષીરં સાક્ષાત્કાર્યં, દધ્યાદિકં તુ પારમ્પર્યજમિત્યર્થઃ ।
દધિસંસૃષ્ટં કઠિનક્ષીરમામિક્ષા ।
પ્રણાડ્યા પરમ્પરયા ।
5 અબધિકરણમ્ । સૂ. 11
આપઃ

ઽઅતસ્તથાહ્યાહઽ ઇત્યનુવર્તતે ।
આપો ઽતસ્તેજસો જાયન્તે ।
કસ્માત્ ।
તથાહ્યાહ- ઽતદપો ઽસૃજતઽ ઇતિ ઽઅગ્નેરાપઃઽ ઇતિ ચ વચને નાસ્તિ સંશયઃ ।
તેજસસ્તુ સૃષ્ટિં વ્યાખ્યાય પૃથિવ્યા વ્યાખ્યાસ્યન્નપો ઽન્તરિયામિત્યાપ ઇતિ સૂત્રયાંબભૂવ ॥ 11 ॥
6 પૃથિવ્યધિકારાધિકરણમ્ । સૂ. 12
પૃથિવ્ય્ અધિકારરૂપશબ્દાન્તરેભ્યઃ

ઽતા આપ ઐક્ષન્ત બહ્વયઃ સ્યામ પ્રજાયેમહીતિ તા અન્નમસૃજન્તઽ (છા. 6.2.4) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ - કિમનેનાન્નશબ્દેન વ્રીહિયવાદ્યભ્યવહાર્યૈ ચૌદનાદ્યુચ્યતે કિં વા પૃથિવીતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદ્વ્રીહિયવાદ્યોદનાદિ વા પરિગ્રહીતવ્યમિતિ ।
તત્ર હ્યન્નશબ્દઃ પ્રસિદ્ધો લોકે વાક્યશેષો ઽપ્યેતમર્થમુપોદ્વલયતિ ।
ઽતસ્માદ્યત્ર ક્વચ વર્ષતિ તદેવ ભૂયિષ્ટમન્નં ભવતીતિઽ ।
વ્રીહિયવાદ્યેવ હિ સતિ વર્ષણે બહુ ભવતિ ન પૃથિવીતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ પૃથિવ્યેવેયમન્નશબ્દેનાદ્ભ્યો જાયમાના વિવક્ષ્યત ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
અધિકારાદ્રૂપાચ્છબ્દાન્તરાચ્ચ ।
અધિકારસ્તાવત્- ઽતત્તેજો ઽસૃજતઽ ઽતદપો ઽસૃજતઽ ઇતિ મહાભૂતવિષયો વર્તતે ।
તત્ર ક્રમપ્રાપ્તાં પૃથિવીં મહાભૂતં વિલઙ્ઘ્ય નાકસ્માદ્વ્રીહ્યાદિપરિગ્રહો ન્યાય્યઃ ।
તથા રૂપમપિ વાક્યશેષે પૃથિવ્યનુગુણં દૃશ્યતે ઽયત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યઽ ઇતિ ।
નહ્યોદનાદેરભ્યવહાર્યસ્ય કૃષ્ણત્વનિયમો ઽસ્તિ ।
નાપિ વ્રીહ્યાદીનામ્ ।
નનુ પૃથિવ્યા અપિ નૈવ કૃષ્ણત્વનિયમો ઽસ્તિ પયઃપાણ્ડુરસ્યાઙ્ગારરોહિતસ્ય ચ ક્ષેત્રસ્ય દર્શનાત્ ।
નાયં દોષઃ ।
બાહુલ્યાપેક્ષત્વાત્ ।
ભૂયિષ્ઠં હિ પૃથિવ્યાઃ કૃષ્ણં રૂપં ન તથા શ્વેતરોહિતે ।
પૌરાણિકા અપિ પૃથિવીચ્છાયાં શર્વરીમુપદિશન્તિ ।
સા ચ કૃષ્ણાભાસેત્યતઃ કૃષ્ણં રૂપં પૃથિવ્યા ઇતિ શ્લિષ્યતે ।
શ્રુત્યન્તરમપિ સમાનાધિકારમદ્ભ્યઃ પૃથિવીતિ ભવતિ ।
ઽતદ્યદપાં શર આસીત્તત્સમહન્યત સા પૃથિવ્યભવત્ઽ (બૃ. 1.2.2) ઇતિ ચ ।
પૃથિવ્યાસ્તુ વ્રીહ્યાદેરુત્પત્તિં દર્શયતિ- ઽપૃથિવ્યા ઓષધય ઓષધીભ્યો ઽન્નમ્ઽ ઇતિ ચ ।
એવમધિકારાદિષુ પૃથિવ્યાઃ પ્રતિપાદકેષુ સત્સુ કુતો વ્રીહ્યાદિપ્રતિપત્તિઃ ।
પ્રસિદ્ધિરપ્યધિકારાદિભિરેવ બાધ્યતે ।
વાક્યશેષો ઽપિ પાર્થિવત્વાદન્નાદ્યસ્ય તદ્દ્વારેણ પૃથિવ્યા એવાદ્ભ્યઃ પ્રભવત્વં સૂચયતીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માત્પૃથિવીયમન્નશબ્દેતિ ॥ 12 ॥
fન્: તત્તત્ર સૃષ્ટિકાલે યદપાં શરઃમણ્ડવદ્ઘનીભાવ આસીત્સ એવ સમહન્યત કઠિનઃ સંઘાતો ઽભૂત્ ।
7 તદભિધ્યાનાધિકરણમ્ । સૂ. 13
તદભિધ્યાનાદ્ એવ તુ તલ્લિઙ્ગાત્ સઃ

કિમિમાનિ વિયદાદીનિ ભૂતાનિ સ્વયમેવ સ્વવિકારાન્સૃજન્ત્યાહોસ્વત્પરમેશ્વર એવ તેન તેનાત્મનાવતિષ્ઠમાનો ઽભિધ્યાયંસ્તં તં વિકારં સૃજતીતિ સંદેહે સતિ પ્રાપ્તં તાવત્સ્વયમેવ સૃજન્તીતિ ।
કુતઃ ।
ઽઆકાશાદ્વાયુર્વાયોરગ્નિઃઽ ઇત્યાદિસ્વાતન્ત્ર્યશ્રવણાત્ ।
નન્વચેતનાનાં સ્વતન્ત્રાણાં પ્રવૃત્તિઃ પ્રતિષિદ્ધા ।
નૈષ દોષઃ ।
ઽતત્તેજ ઐક્ષત તા આપ ઐક્ષન્તઽ (છા. 6.2.4) ઇતિ ચ ભૂતાનામપિ ચેતનત્વશ્રવણાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- સ એવ પરમેશ્વરસ્તેન તેનાત્મનાવતિષ્ઠમાનો ઽભિધ્યાયંસ્તં તં વિકારં સૃજતીતિ ।
કુતઃ ।
તલ્લિઙ્ગાત્ ।
તથાહિ શાસ્ત્રમ્- ઽયઃ પૃથિવ્યાં તિષ્ઠન્ પૃથિવ્યા અન્તરો યં પૃથિવી ન વેદ યસ્ય પૃથિવી શરીરં યઃ પૃથિવીમન્તરો યમયતિઽ (બૃ. 3.7.3) ઇત્યેવઞ્જાતીયકં સાધ્યક્ષાણમેવ ભૂતાનાં પ્રવૃત્તિં દર્શયતિ ।
તથા સો ઽકામયત બહુ સ્યાં પ્રજાયેય ઇતિ પ્રસ્તુત્ય ઽસચ્ચ ત્યચ્ચાભવત્ ।
તદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ (તૈ. 2.6.1) ઇતિ ચ તસ્યૈવ ચ સર્વાત્મભાવં દર્શયતિ ।
યત્ત્વીક્ષણશ્રવણમપ્તેજસોસ્તત્પરમેશ્વરાવેશવશાદેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇતીક્ષિત્રન્તરપ્રતિષેધાત્, પ્રકૃતત્વાચ્ચ સત ઈક્ષિતુઃ ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયઽ ઇત્યત્ર ॥ 13 ॥
fન્: પરમેશ્વરસ્યાન્તર્યામિભાવેનાવેશઃ સંબન્ધસ્તદ્વશાદ્ભૂતેષ્વીક્ષણં શ્રવણં નૈતાવતા તેષાં ચેતનત્વં સ્વાતન્ત્ર્યં વેત્યર્થઃ ।
8 વિપર્યયાધિકરણમ્ । સૂ. 14
વિપર્યયેણ તુ ક્રમો ઽત ઉપપદ્યતે ચ

ભૂતાનામુત્પત્તિક્રમશ્ચિન્તિતઃ ।
અથેદાનીમપ્યયક્રમશ્ચિન્ત્યતે ।
કિમનિયતેન ક્રમેણાપ્યય ઉત્પત્તિક્રમેણાથવા તદ્વિપરીતેનેતિ ।
ત્રયો ઽપિ ચોત્પત્તિસ્થિતિપ્રલયા ભૂતાનાં બ્રહ્માયત્તાઃ શ્રૂયન્તે- ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
યેન જાતાનિ જીવન્તિ યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિઽ (તૈ. 3.1.1) ઇતિ ।
તત્રાનિયમો ઽવિશેષાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
અથવોત્પત્તેઃ ક્રમસ્ય શ્રુતત્વાપ્રલયસ્યાપિ ક્રમાકાઙ્ક્ષિણઃ સ એવ ક્રમઃ સ્યાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તં તતો બ્રૂમઃ વિપર્યયેણ તુ પ્રલયક્રમો ઽત ઉત્પત્તિક્રમાદ્ભવિતુમર્હતિ ।
તથાહિ લોકે દૃશ્યતે યેન ક્રમેણ સોપાનમારૂઢસ્તતો વિપરીતેન ક્રમેણાવરોહતીતિ ।
અપિચ દૃશ્યતે મૃદો જાતં ઘટશરાવાદ્યપ્યયકાલે મૃદ્ભાવમપ્યેત્યદ્ભ્યશ્ચ જાતં હિમકરકાદ્યબ્ભાવમપ્યેતીતિ ।
અતશ્ચોપપદ્યત એતત્ ।
યદ્પૃથિવ્યદ્ભ્યો જાતા સતી સ્થિતિકાલવ્યતિક્રાન્તાવપો ઽપીયાદાપશ્ચ તેજસો જાતાઃ સત્યસ્તેજો ઽપીયુઃ ।
એવં ક્રમેણ સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મતરં ચાનન્તરમનન્તરં કારણમપીત્ય સર્વં કાર્યજાતં પરમકારણં પરમસૂક્ષ્મં ચ બ્રહ્માપ્યેતીતિ વેદિતવ્યમ્ ।
નહિ સ્વકારણવ્યતિક્રમેણ કારણકારણે કાર્યાપ્યયો ન્યાય્યઃ ।
સ્મૃતાવપ્યુત્પત્તિક્રમવિપર્યયેણૈવાપ્યયક્રમસ્તત્ર તત્ર દર્શિતઃ - ઽજગત્પ્રતિષ્ઠા દેવર્ષે પૃથિવ્યપ્સુ પ્રલીયતે ।
જ્યોતિષ્યાપઃ પ્રલીયન્તે જ્યોતિર્વાયૌ પ્રલીયતેઽ ઇત્યેવમાદૌ ।
ઉત્પત્તિક્રમસ્તૂત્પત્તાવેવ શ્રુતત્વાન્નાપ્યયે ભવિતુમર્હતિ ।
નચાસાવયોગ્યત્વાદપ્યયેનાકાઙ્ક્ષ્યતે ।
નહિ કાર્યે ધ્રિયમાણે કારણસ્યાપ્યયો યુક્તઃ કારણાપ્યયે કાર્યસ્યાવસ્થાનાનુપપત્તેઃ ।
કાર્યાપ્યયે તુ કારણસ્યાવસ્થાનં યુક્તં મૃદાદિષ્વેવં દૃષ્ટત્વાત્ ॥ 14 ॥
fન્: ક્રમેણ પરમ્પરયા ।
9 અન્તરાવિજ્ઞાનાધિકરણમ્ । સૂ. 15
અન્તરા વિજ્ઞાનમનસી ક્રમેણ તલ્લિઙ્ગાદ્ ઇતિ ચેન્ નાવિશેષાત્

ભૂતાનામુત્પત્તિપ્રલયાવનુલોમપ્રતિલોમક્રમાભ્યાં ભવત ઇત્યુક્તમ્ ।
આત્માદિરુત્પત્તિઃ પ્રલયશ્ચાત્માન્ત ઇત્યપ્યુક્તમ્ ।
સેન્દ્રિયસ્ય તુ મનસો બુદ્ધેશ્ચ સદ્ભાવઃ પ્રસિદ્ધઃ શ્રુતિસ્મૃત્યોઃ ।
ઽબુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમેવ ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ હયાનાહુઃઽ (કઠ. 3.3) ઇત્યાદિલિઙ્ગેભ્યઃ ।
તયોરપિ કસ્મિશ્ચિદન્તરાલે ક્રમેણોત્પત્તિપ્રલયાવુપસંગ્રાહ્યૌ, સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મજત્વાભ્યુપગમાત્ ।
અપિચાથર્વણ ઉત્પત્તિપ્રકરણે ભૂતાનામાત્મનશ્ચાન્તરાલે કરણાન્યનુક્રમ્યન્તે ।
ઽએતસ્માજ્જાયતે પ્રાણો મનઃ સર્વેન્દ્રિયાણિ ચ ।
ખં વાયુર્જ્યોતિરાપઃ પૃથિવી વિશ્વસ્ય ધારિણીઽ (મુણડ. 2.1.3) ઇતિ ।
તસ્માત્પૂર્વોક્તોત્પત્તિપ્રલયક્રમભઙ્ગપ્રસઙ્ગો ભૂતાનામિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિશેષાત્ ।
યદિ તાવદ્ભૌતિકાનિ કરણાનિ તતો ભૂતોત્પત્તિપ્રલયાભ્યામેવૈષામુત્પત્તિપ્રલયૌ ભવત ઇતિ નૈતયોઃ ક્રમાન્તરં મૃગ્યમ્ ।
ભવતિ ચ ભૌતિકત્વે લિઙ્ગં કરણાનામ્ ।
ઽઅન્નમયં હિ સોમ્ય મન ઓષધયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાક્ઽ (છા. 6.5.4) ઇત્યેવજાતીયકમ્ ।
વ્યપદેશો ઽપિ ક્વચિદ્ભૂતાનાં કરણાનાં ચ બ્રાહ્મણપરિવ્રાજકન્યાયેન નેતવ્યઃ ।
અથ ત્વભૌતિકાનિ કરણાનિ તથાપિ ભૂતોત્પત્તિક્રમો ન કરણૈર્વિશેષ્યતે પ્રથમં કરણાન્યુત્પદ્યન્તે ચરમં ભૂતાનિ પ્રથમં વા ભૂતાન્યુત્પદ્યન્તે ચરમં વા કરણાનીતિ ।
આથર્વણે તુ સમામ્નાયક્રમમાત્રં કરણાનાં ભૂતાનાં ચ ।
ન તત્રોત્પત્તિક્રમ ઉચ્યતે ।
તથાન્યત્રાપિ પૃથગેવ ભૂતક્રમાત્કરણક્રમ આમ્નાયતે- ઽપ્રજાપતિર્વા ઇદમગ્ર આસીત્સ આત્માનમૈક્ષત સ મનો ઽસૃજત તન્મન એવાસીત્તદાત્માનમૈક્ષત તદ્વાચમસૃજતઽ ઇત્યાદિના ।
તસ્માન્નાસ્તિ ભૂતોત્પત્તિક્રમસ્ય ભઙ્ગઃ ॥ 15 ॥
fન્: અન્યપરાઃ શબ્દા લિઙ્ગાનીત્યુચ્યન્તે ।
ઇદં સ્થૂલમુત્પત્તેઃ પ્રાક્ પ્રજાપતિઃ સૂત્રાત્મા આસીત્ ।
10 ચરાચરવ્યપાશ્રયાધિકરણમ્ । સૂ. 16
ચરાચરવ્યપાશ્રયસ્ તુ સ્યાત્ તદ્વ્યપદેશો ભાક્તસ્ તદ્ભાવભાવિત્વાત્

સ્તો જીવસ્યાપ્યુત્પત્તિપ્રલયૌ, જાતો દેવદત્તો મૃતો દેવદત્ત ઇત્યેવજાતીયકાલ્લૌકિકવ્યપદેશાત્ જાતકર્માદિસંસ્કારવિધાનાચ્ચેતિ સ્યાત્કસ્યચ્દ્ભ્રાન્તિસ્તામપનુદામઃ ।
ન જીવસ્યોત્પત્તિપ્રલયૌ સ્તઃ, શાસ્ત્રફલસંબન્ધોપપત્તેઃ ।
શરીરાનુવિનાશિનિ હિ જીવે શરીરાન્તકગતેષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થૌ વિધિપ્રતિષેધાવનર્તકૌ સ્યાતામ્ ।
શ્રૂયતે ચ- ઽજીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયતેઽ (છા. 6.11.3) ઇતિ ।
નનુ લૌકિકો જન્મમરણવ્યપદેશો જીવસ્ય દર્શિતઃ ।
સત્યં દર્શિતઃ ।
ભાક્તસ્ત્વેષ જીવસ્ય જન્મમરણવ્યપદેશઃ ।
કિમાશ્રયઃ પુનરયં મુખ્યો યદપેક્ષયા ભાક્ત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ચરાચરવ્યપાશ્રયઃ ।
સ્થાવરજઙ્ગમશરીરવિષયૌ જન્મમરણશબ્દૌ ।
સ્થાવરજઙ્ગમાનિ હિ ભૂતાનિ જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચાતસ્તદ્વિષયૌ જન્મમરણશબ્દૌ મુખ્યૌ સન્તૌ તત્સ્થે જીવાત્મન્યુપચર્યતે, તદ્ભાવભાવિત્વાત્ ।
શરીરપ્રાદુર્ભાવતિરોભાવયોર્હિ સતોર્જન્મમરણશબ્દૌ ભવતો નાસતોઃ ।
નહિ શરીરસંબન્ધાદન્યત્ર જીવો જાતો મૃતો વા કેનચિલ્લક્ષ્યતે ।
ઽસ વા અયં પુરુષો જાયમાનઃ શરીરમભિસંપદ્યમાનઃ સ ઉત્ક્રામન્ મ્રિયમાણઃ (બૃ. 4.3.8) ઇતિ ચ શરીરસંયોગવિયોગનિમિત્તાવેવ જન્મમરણશબ્દૌ દર્શયતિ ।
જાતકર્માદિવિધાનમપિ દેહપ્રાદુર્ભાવાપેક્ષમેવ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અભાવાજ્જીવપ્રાદુર્ભાવસ્ય ।
જીવસ્ય પરસ્માદાત્મન ઉત્પત્તિર્વિયદાદીનામિવાસ્તિ નાસ્તિ વેત્યેતદુત્તરેણ સૂત્રેણ વક્ષ્યતિ ।
દેહાશ્રયૌ તાવજ્જીવસ્ય સ્થૂલાવુત્પત્તિપ્રલયૌ ન સ્ત ઇત્યેતદનેન સૂત્રેણાવોચત્ ॥ 16 ॥
fન્: જીવાપેતં જીવેન ત્યક્તમિદં શરીરમ્ ।
11 આત્માધિરણમ્ । સૂ. 17
નાત્મા શ્રુતેર્ નિત્યત્વાચ્ ચ તાભ્યઃ

અસ્ત્યાત્મા જીવાખ્યઃ શરીરેન્દ્રિયપઞ્જરાધ્યક્ષઃ કર્મફલસંબન્ધી ।
સ કિં વ્યોમાદિવદુત્પદ્યતે બ્રહ્મણ આહોસ્વિદ્બ્રહ્મવદેવ નોત્પદ્યત ઇતિ શ્રુતિવિપ્રતિપત્તેર્વિશયઃ ।
કાસુચિચ્છ્રુતિષ્વગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગાદિનિદર્શનૈર્જીવાત્મનઃ પરસ્માદ્બ્રહ્મણ ઉત્પત્તિરામ્નાયતે, કાસુચિત્ત્વવિકૃતસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણઃ કાર્યપ્રવેશેન જીવભાવો વિજ્ઞાયતે નચોત્પત્તિરામ્નાયત ઇતિ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદુત્પદ્યતે જીવ ઇતિ ।
કુતઃ ।
પ્રતિજ્ઞાનુપરોધાદેવ ।
એકસ્મિન્વિદિતે સર્વમિદં વિદિતમ્ ઇતીયં પ્રતિજ્ઞા સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય બ્રહ્મપ્રભવત્વે સતિ નોપરુધ્યેત ।
તત્ત્વાન્તરત્વે તુ જીવસ્ય પ્રતિજ્ઞેયમુપરુધ્યેત ।
નચાવિકૃતઃ પરમાત્મૈવ જીવ ઇતિ શક્યતે વિજ્ઞાતું, લક્ષણભેદાત્ ।
અપહૃતપાપ્મત્વાદિધર્મકો હિ પરમાત્મા, તદ્વિપરીતો હિ જીવઃ ।
વિભાગાચ્ચાસ્ય વિકારત્વસિદ્ધિઃ ।
યાવાન્હ્યાકાશાદિઃ પ્રવિભક્તઃ સ સર્વો વિકારસ્તસ્ય ચાકાશાદેરુત્પત્તિઃ સમધિગતા ।
જીવાત્માપિ પુણ્યાપુણ્યકર્મા સુખદુઃખયુક્પ્રતિશરીરં પ્રવિભક્ત ઇતિ તસ્યાપિ પ્રપઞ્ચોત્પત્ત્યવસર ઉત્પત્તિર્ભવિતુમર્હતિ ।
અપિચ ઽયથાગ્નેઃ ક્ષુદ્રા વિસ્ફુલિઙ્ગા વ્યુચ્ચારન્ત્યેવમેવાસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણાઃઽ (બૃ. 2.1.20) ઇતિ પ્રાણાદેર્ભોગ્યજાતસ્ય સૃષ્ટિં શિષ્ટ્વા ઽસર્વ એવ આત્મનો વ્યુચ્ચરન્તિઽ ઇતિ ભોક્તૃણીમાત્મનાં પૃથક્સૃષ્ટિં શાસ્તિ ।
ઽયથા સુદીપ્તાત્પાવકાદ્વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ સહસ્રશઃ પ્રભવન્તે સરૂપાઃ ।
તથાક્ષરાદ્વિવિધાઃ સોમ્ય ભાવાઃ પ્રજાયન્તે તત્ર ચૈવાપિયન્તિઽ (મુણ્ડ. 2.1.1) ઇતિ ચ જીવાત્મનામુત્પત્તિપ્રલયાવુચ્યેતે ।
સરૂપવચનાત્,
જીવાત્માનો હિ પરમાત્મના સરૂપા ભવન્તિ ચૈતન્યયોગાત્ ।
નચ ક્વચિદશ્રવણમન્યત્ર શ્રુતં વારયિતુમર્હતિ ।
શ્રુત્યન્તરગતસ્યાપ્યવિરુદ્ધસ્યાધિકસ્યાર્થસ્ય સર્વત્રોપસંહર્તવ્યત્વાત્ ।
પ્રવેશશ્રુતિરપ્યેવં સતિ વિકારભાવાપત્ત્યૈવ વ્યાખ્યાતવ્યા, ઽતદાત્માનં સ્વયમકુરુતઽ ઇત્યાદિવત્ ।
તસ્માદુત્પદ્યતે જીવ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નાત્મા જીવ ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
અશ્રુતેઃ ।
નહ્યસ્યોત્પત્તિપ્રકરણે શ્રવણમસ્તિ ભૂયઃસુ પ્રદેશેષુ ।
નનુ ક્વચિદશ્રવણમન્યત્ર શ્રુતં ન વારયિતીત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ ।
ઉત્પત્તિરેવ ત્વસ્ય ન સંભવતીતિ વદામઃ ।
કસ્માત્ ।
નિત્યત્વાચ્ચ તાભ્યઃ ।
ચશબ્દાદજત્વાદિભ્યશ્ચ ।
નિત્યત્વં હ્યસ્ય શ્રુતિભ્યો ઽવગમ્યતે તથાજત્વમવિકારિત્વમવિકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણો જીવાત્મનાવસ્થાનં બ્રહ્માત્મના ચેતિ ।
નચૈવંરૂપસ્યોત્પત્તિરુપપદ્યતે ।
તાઃ કાઃ શ્રુતયઃ ।
ઽન જીવો મ્રિયતેઽ (છા. 6.11.3), ઽસ વા એષ મહાનજ આત્માજરો ઽમરો ઽમૃતો ઽભયો બ્રહ્મઽ (બૃ. 4.4.22), ઽન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિત્ઽ (કઠં 2.18), ઽઅજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણઃઽ (કઠ. 2.18). ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તૈ. 2.6.1), ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2), ઽસ એષ ઇહ પ્રવિષ્ટ આ નખાગ્રેભ્યઃઽ (બૃ. 1.4.7), ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.19), ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃઽ (બૃ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદ્યા નિત્યત્વવાદિન્યઃ સત્યો જીવસ્યોત્પત્તિં પ્રતિબધ્નન્તિ ।
નનુ પ્રવિભક્તત્વાદ્વિકારો વિકારત્વાચ્ચોત્પદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાસ્ય પ્રવિભાગઃ સ્વતો ઽસ્તિ ।
ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (શ્વે. 6.11) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
બુદ્ધ્યાદ્યપાધિનિમિત્તં ત્વસ્ય પ્રવિભાગપ્રતિભાનમાકાશસ્યેવ ઘટાદિસંબન્ધનિમિત્તમ્ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽસ વા અયમાત્મા બ્રહ્મ વિજ્ઞાનમયો મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમયઃઽ (બૃ. 4.4.5) ઇત્યેવમાદિ બ્રહ્મણ એવાવિકૃતસ્ય સતો ઽપ્યેકસ્યાનેકબુદ્ધ્યાદિમયત્વં દર્શયતિ ।
તન્મયત્વં ચાસ્ય વિવિક્તસ્વરૂપાનભિવ્યક્ત્યા તદુપરક્તસ્વરૂપત્વં સ્ત્રીમયો જાલ્મ ઇત્યાદિવદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
યદપિ ક્વચિદસ્યોત્પત્તિપ્રલયશ્રવણં તદપ્યત એવોપાધિસંબન્ધાન્નેતવ્યમ્ ।
ઉપાધ્યુત્પત્ત્યાસ્યોત્પત્તિસ્તત્પ્રલયેન ચ પ્રલય ઇતિ ।
તથાચ દર્શયતિ- ઽપ્રજ્ઞાનઘન એવૈતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સમુત્થાય તાન્યેવાનુ વિનશ્યતિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ (બૃ. 4.5.13) ઇતિ ।
તથોપાધિપ્રલય એવાયં નાત્મવિલય ઇત્યેતદપ્યત્રૈવ ઽમા ભગવાન્મોહાન્તમાપીપદન્ન વા અહમિમં વિજાનામિ ન પ્રેત્ય સંજ્ઞાસ્તિઽ ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકં પ્રતિપાદયતિ- ઽન વા અરે ઽહં મોહં બ્રવીમ્યવિનાશી વા અરે ઽયમાત્માનુચ્છિત્તિધર્મા માત્રાસંસર્ગસ્ત્વસ્ય ભવતિઽ (બૃ. 4.5.14) ઇતિ ।
પ્રતિજ્ઞાનુપરોધો ઽપ્યવિકૃતસ્યૈવ બ્રહ્મણો જીવભાવાભ્યુપગમાત્ ।
લક્ષણભેદો ઽપ્યનયોરુપાધિનિમિત્ત એવ ।
ઽઅત ઊર્ધ્વં વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહિઽ (બૃ. 4.3.15) ઇતિ ચ પ્રકૃતસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનઃ સર્વસંસારધર્મપ્રત્યાખ્યાનેન પરમાત્મભાવપ્રતિપાદનાત્ ।
તસ્માનૈવાત્મોત્પદ્યતે પ્રવિલીયતે ચેતિ ॥ 17 ॥
fન્: ઉપરોધો બાધઃ ।
સરૂપશબ્દો જીવવાચીતિ શેષઃ ।
જાલ્મઃ કામજડઃ ।
સ યથા સ્ત્રીપરતન્ત્રઃ સ્ત્રીમયો વ્પદિશ્યતે ।
એતેભ્યો દેહાત્મના પરિણતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સામ્યેનોત્થાય જનિત્વા તાન્યેવ લીયમાનાન્યનુ પશ્ચાદ્વિનશ્યતિ ।
મોહં મોહકરં વાક્યમ્ ।
12 જ્ઞાધિકરણમ્ । સૂ. 18
જ્ઞો ઽત એવ

સ કિં કણભુજાનામિવાગન્તુકચૈતન્યઃ સ્વતો ઽચેતન આહોસ્વિત્સાંખ્યાનામિવ નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપ એવેતિ વાદિવિપ્રતિપત્તેઃ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
આગન્તુકમાત્મનશ્ચૈતન્યમાત્મમનઃસંયોગજમગ્નિઘટસંયોગજરોહ્ ઇતાદિગુણવદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
નિત્યચૈતન્યત્વે હિ સુપ્તમૂર્ચ્છિતગ્રહાવિષ્ટાનામપિ ચાતન્યં સ્યાત્ ।
તે પૃષ્ટાઃ સન્તો ન કિઞ્ચિદ્વયમચેતયામહીતિ જલ્પન્તિ સ્વસ્થાશ્ચ ચેતયમાના દૃશ્યન્તે ।
અતઃ કાદાચિત્કચૈતન્યત્વાદાગન્તુકચૈતન્ય આત્મેતિ ।
એવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- જ્ઞો નિત્યચૈતન્યો ઽયમાત્માત એવ, યસ્માદેવ નોત્પદ્યતે પરમેવ બ્રહ્માવિકૃતમુપાધિસંપર્કાજ્જીવભાવેનાવતિષ્ઠતે ।
પરસ્ય હિ બ્રહ્મણશ્ચૈતન્યસ્વરૂપત્વમામ્નાતમ્- ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.9.28), ઽસત્યં જ્ઞાનમન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1), ઽઅનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃ. 4.5.13), ઇત્યાદિષુ શ્રુતિષુ ।
તદેવ ચેત્પરં બ્રહ્મ જીવસ્તસ્માજ્જીવસ્યાપિ નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપત્વમગ્ન્યૌષ્ણ્યપ્રકાશવદિતિ ગમ્યતે ।
વિજ્ઞાનમયપ્રક્રિયાયાં ચ શ્રુતયો ભવન્તિ- અસુપ્તઃ ઽસુપ્તાનભિચાકશીતિઽ (બૃ. 4.3.11) ઽઅત્રાયં પુરુષઃ સ્વયઞ્જ્યોતિર્ભવતિઽ (બૃ. 4.3.9) ઇતિ, ઽનહિ વિજ્ઞાતુર્નિર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલાપો વિદ્યતેઽ (બૃ. 4.3.30) ઇત્યેવંરૂપાઃ ।
ઽઅથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્માઽ (છા. 8.12.4) ઇતિ ચ સર્વૈઃ કરણદ્વારૈરિદં વેદેદં વેદેતિ વિજ્ઞાનેનાનુસંધાનાત્તદ્રૂપત્વસિદ્ધિઃ ।
નિત્યસ્વરૂપચૈતન્યત્વે ઘ્રાણાદ્યાનર્થક્યમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ગન્ધાદિવિષયવિશેષપરિચ્છેદાર્થત્વાત્ ।
તથાહિ દર્શયતિ- ઽગન્ધાય ઘ્રાણમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
યત્તુ સુપ્તાદયો ન ચેતયન્ત ઇતિ તસ્ય શ્રુત્યૈવ પરિહારો ઽભિહિતઃ ।
સુષુપ્તં પ્રકૃત્ય ઽયદ્વૈ તન્ન પશ્યતિ પશ્યન્વૈ તન્ન પશ્યતિ- નહિ દ્રષ્ટુર્દ્દષ્ટેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાન્ન તુ તદ્દ્વિતીયમસ્તિ તતો ઽન્યદ્વિભક્તં યત્પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.3.23) ઇત્યાદિના ।
એતદુક્તં ભવતિ- વિષયાભાવાદિયમચેતયમાનતા ન ચૈતન્યાભાવાદિતિ ।
યથા વિયદાશ્રયસ્ય પ્રકાશસ્ય પ્રકાશ્યભાવાદનભિવ્યક્તિર્ન સ્વરૂપાભાવાત્તદ્વત્ ।
વૈશેષિકાદિતર્કશ્ચ શ્રુતિવિરોધ આભાસીભવતિ ।
તસ્માન્નિત્યચૈતન્યસ્વરૂપ એવાત્મેતિ નિશ્ચિનુમઃ ॥ 18 ॥
fન્: સ્વયમસુપ્તો ભાસમાન એવાત્મા સુપ્તાન્વાગાદીનુપરવ્યાપારાનભિચાકશીતિ અભિપશ્યતિ ।
પરિચ્છેદો વૃત્તિઃ ।
ગન્ધાય તદ્ગોચરાન્તઃકરણવૃત્તયે ।
13 ઉત્ક્રાન્તિગત્યધિકરણમ્ । સૂ. 19-32
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનામ્

ઇદાનીં તુ કિંપરિમાણો જીવ ઇતિ ચિન્ત્યતે ।
કિમણુપરિમાણ ઉત મધ્યમપરિમાણ આહોસ્વિન્મહાપરિમાણ ઇતિ ।
નનુ ચ નાત્મોત્પદ્યતે નિત્યચૈતન્યશ્યાયમિત્યુક્તમ્ ।
અતશ્ચ પર એવાત્મા જીવ ઇત્યાપતતિ ।
પરસ્યા ચાત્મનો ઽનન્તરત્વમામ્નાતં, તત્ર કુતો જીવસ્ય પરિમાણચિન્તાવતાર ઇતિ ।
ઉચ્યતે- સત્યમેતત્ ।
ઉત્ક્રાન્તિગત્યાહગતિશ્રવણાનિ તુ જીવસ્ય પરિચ્છેદં પ્રાપયન્તિ ।
સ્વશબ્દેન ચાસ્ય ક્વચિદણુપરિમાણત્વમામ્નાયતે ।
તસ્ય સર્વસ્યાનાકુલત્વોપપાદાનાયાયમારમ્ભઃ ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવદુત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનાં શ્રવણાત્પરિચ્છિન્નો ઽણુપરિમાણો જીવ ઇતિ ।
ઉત્ક્રાન્તિસ્તાવત્- ઽસ યદાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સહૈવૈતૈઃ સર્વૈરુત્ક્રામતિઽ (કૌષીત. 3.3) ઇતિ ।
ગતિરપિ ઽયે વૈ કે ચાસ્માલ્લોકાત્પ્રયન્તિ ચન્દ્રમસમેવ તે સર્વે ગચ્છન્તિઽ (કૌષીત. 1.2) ઇતિ ।
આગતિરપિ ઽતસ્માલ્લોકાત્પુનરૈત્યસ્મૈ લોકાય કર્મણેઽ (બૃ. 4.4.6) ઇતિ ।
આસામુત્ક્રાન્તિગત્યાગતીનાં શ્રવણાત્પરિચ્છિન્નસ્તાવજ્જીવ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ ।
નહિ વિભોશ્ચલનમવકલ્પત ઇતિ ।
સતિ ચ પરિચ્છેદે શરીરપરિમાણત્વસ્યાર્હતપરીક્ષાયાં નિરસ્તત્વાદણુરાત્મેતિ ગમ્યતે ॥ 19 ॥
સ્વાત્મના ચોત્તરયોઃ

ઉત્ક્રાન્તિઃ કદાચિદચલતો ઽપિ ગ્રામસ્વામ્યનિવૃત્તિવદ્દેહસ્વામ્યનિવૃત્ત્યા કર્મક્ષયેણાવકલ્પેત ।
ઉત્તરે તુ ગત્યાગતી નાચલતઃ સંભવતઃ ।
સ્વાત્મના હિ તયોઃ સંબન્ધો ભવતિ, ગમેઃ કર્તૃસ્થક્રિયાત્વાત્ ।
અમધ્યમપરિમાણસ્ય ચ ગત્યાગતી અણુત્વ એવ સંભવતઃ ।
સત્યોશ્ચ ગત્યાગત્યોરુત્ક્રાન્તિરપ્યપસૃપ્તિરેવ દેહાદિતિ પ્રતીયતે ।
નહ્યનપસૃત્ય દેહાદ્ગત્યાગતી સ્યાતામ્ ।
દેહપ્રદેશાનાં ચોત્ક્રાન્તાવપાદાનત્વવચનાત્ ।
ઽચક્ષુષો વા મૂર્ધ્નો વાન્યેભ્યો વા શરીરદેશેભ્યઃઽ (બૃ. 4.4.2) ઇતિ ।
ઽસ એતાસ્તેજોમાત્રાઃ સમભ્યાદદાનો હૃદયમેવાન્વવક્રામતિઽ (બૃ. 4.4.1), ઽશુક્રમાદાય પુનરૈતિ સ્થાનમ્ઽ (બૃ. 4.3.11) ઇતિ ચોત્તરે ઽપિ શરીરે શરીરસ્ય ગત્યાગતી ભવતઃ ।
તસ્માદપ્યસ્યાણુત્વસિદ્ધિઃ ॥ 20 ॥
fન્: અપાદાનત્વમવધિત્વમ્ ।
નાણુરતચ્છ્રુતેર્ ઇતિ ચેન્ નેતરાધિકારાત્

અથાપિ સ્યાન્નાણુરયમાત્મા ।
કસ્માત્ ।
અતચ્છ્રુતેઃ ।
અણુત્વવિપરીતપરિમાણશ્રવણાદિત્યર્થઃ ।
ઽસ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ (બૃ. 4.4.12), ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ, ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1.1) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા હિ શ્રુતિરાત્મનો ઽણુત્વે વિપ્રતિષિધ્યેતેતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
કસ્માત્ ।
ઇતરાધિકારાત્ ।
પરસ્ય હ્યાત્મનઃ પ્રક્રિયાયામેષા પરિમાણાન્તરશ્રુતિઃ ।
પરસ્યૈવાત્મનઃ પ્રાધાન્યેન વેદાન્તેષુ વેદિતવ્યત્વેન પ્રકૃતત્વાત્ ।
વિરજઃ પર આકાશાદિત્યેવંવિધાચ્ચ પરસ્યૈવાત્મનસ્તત્ર તત્ર વિશેષાધિકારાત્ ।
નનુ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ શારીર એવ મહત્ત્વસંબન્ધિત્વેન પ્રતિનિર્દિશ્યતે ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા ત્વેષ નિર્દેશો વામદેવવદ્દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તસ્માત્પ્રાજ્ઞવિષયત્વાત્પરિમાણાન્તરશ્રવણસ્ય ચ જીવસ્યાણુત્વં વિરુધ્યતે ॥ 21 ॥
fન્: ઇતરાધિકારાત્ બ્રહ્મપ્રકરણાત્ ।
સ્વશબ્દોન્માનાભ્યાં ચ

ઇતશ્ચાણુરાત્મા યતઃ સાક્ષાદેવાસ્યાણુત્વવાચી શબ્દઃ શ્રૂયતે- ઽએષો ઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યો યસ્મિન્પ્રાણઃ પઞ્ચધા સંવિવેશઽ (મુણ્ડ. 3.1.9) ઇતિ ।
પ્રાણસંબન્ધાચ્ચ જીવ એવાયમણુરભિહિત ઇતિ ગમ્યતે ।
તથોન્માનમપિ જીવસ્યાણિમાનં ગમયતિ- ઽબાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃઽ (શ્વે. 5.8) ઇતિ ।
ઽઆરાગ્રમાત્રો હ્યવરોષપિ દૃષ્ટઃઽ (શ્વે. 5.8) ઇતિ ચોન્માનાન્તરમ્ ॥ 22 ॥
નન્વણુત્વે સત્યેકદેશસ્થસ્ય સકલદેહગતોપલબ્ધિર્વિરુધ્યતે ।
દૃશ્યતે ચ જાહ્નવીહ્રદનિમગ્નાનાં સર્વાઙ્ગશૈત્યોપલબ્ધિર્નિદાઘસમયે ચ સકલશરીરપરિતાપોપલબ્ધિરિતિ ।
fન્: ઉદ્ધૃત્યમાનમુન્માનમ્ ।
બાલઃ કેશઃ ।
તોત્રપ્રોતાયઃશલાકાગ્રમરાગ્રં તસ્માદુદ્ધૃતા માત્રા માનં યસ્ય સ જીવસ્તથા ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
અવિરોધશ્ ચન્દનવત્

યથા હિ હરિચન્દનબિન્દુઃ શરીરૈકદેશસંબદ્ધો ઽપિ સન્સકલદેહવ્યપિનમાહ્લાદં કરોત્યેવમાત્માપિ દેહૈકદેશેભ્યઃ સકલદેહવ્યાપિનીમુપલબ્ધિં કરિષ્યતિ ।
ત્વક્સંબન્ધનાચ્ચાસ્ય સકલશરીરગતા વેદના ન વિરુધ્યતે ।
ત્વગાત્મનોર્હિ સંબન્ધઃ કૃત્સ્નાયાં ત્વચિ વર્તતે ત્વક્ચ કૃત્સ્નશરીરવ્યાપિનીતિ ॥ 23 ॥
અવસ્થિતિવૈશેષ્યાદ્ ઇતિ ચેન્ નાભ્યુપગમાદ્ ધૃદિ હિ

અત્રાહ યદુક્તમવિરોધશ્ચન્દનવદિતિ, તદયુક્તં દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકયોરતુલ્યત્વાત્ ।
સિદ્ધે હ્યાત્મનો દેહૈકદેશસ્થત્વે ચન્દનદૃષ્ટાન્તો ભવતિ ।
પ્રત્યક્ષં તુ ચન્દનસ્યાવસ્થિતિવૈશેષ્યમેકદેશસ્થત્વં સકલદેહાહ્લાદનં ચ ।
આત્મનઃ પુનઃ સકલદેહોપલબ્ધિમાત્રં પ્રત્યક્ષં નૈકદેશવર્તિત્વમ્ ।
અનુમેયં તુ તદિતિ યદપ્યુચ્યેત ।
નચાત્રાનુમાનં સંભવતિ ।
કિમાત્મનઃ સકલશરીરગતા વેદના ત્વગિન્દ્રિયસ્યેવ સકલદેહવ્યાપિનઃ સતઃ કિંવા વિભોર્નભસ ઇવાહોસ્વિચ્ચન્દનબિન્દોરિવાણોરેકદેશસ્થસ્યેતિ સંશયાનતિવૃત્તેરિતિ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ ।
કસ્માત્ ।
અભ્યુપગમાત્ ।
અભ્યુપગમ્યતે હ્યાત્મનો ઽપિ ચન્દનસ્યેવ દેહૈકદેશવૃત્તિત્વમવસ્થિતિવૈશેષ્યમ્ ।
કથમિત્યુચ્યતે ।
હૃદિ હ્યેષ આત્મા પઠ્યતે વેદાન્તષુ ।
ઽહૃદિ હ્યેષ આત્માઽ
(પ્રશ્ન. 3.6), ઽસ વા એષ આત્મા હૃદિઽ (છા. 8.3.3), ઽકતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યાદ્યુપદેશેભ્યઃ ।
તસ્માદ્દૃષ્ટાન્તદાર્ષ્ટ્રાન્તિકયોરવૈષમ્યાદ્યુક્તમેવૈતદવિરોધશ્ચન્દનવદિતિ ॥ 24 ॥
ગુણાદ્વા લોકવત્

ચૈતન્યગુણવ્યાપ્તેર્વાણોરપિ સતો જીવસ્ય સકલદેહવ્યાપિ કાર્યં ન વિરુધ્યતે ।
યથા લોકે મણિપ્રદીપપ્રભૃતીનામપવરકૈકદેશવર્તિનામપિ પ્રભાપવરકવ્યાપિની સતી કૃત્સ્ને ઽપવરકે કાર્યં કરોતિ તદ્વત્ ।
સ્યાત્કદાચિચ્ચન્દનસ્ય સાવયવત્વાત્સૂક્ષ્માવયવવિસર્પણેનાપિ સકલદેહ આહ્લાદયિતૃત્વં વ ત્વણોર્જીવસ્યાવયવાઃ સન્તિ યૈરયં સકલદેહં વિપ્રસર્પેદિત્યાશઙ્ક્ય ગુણાદ્વા લોકવદિત્યુક્તમ્ ॥ 25 ॥
કથં પુનર્ગુણો ગુણિવ્યતિરેકેણાન્યત્ર વર્તેત ।
નહિ પટસ્ય શુક્લો ગુણઃ પટવ્યતિરેકેણાન્યત્ર વર્તમાનો દૃશ્યતે ।
પ્રદીપભાવદ્ભવેદિતિ ચેત્ ।
ન ।
તસ્યા અપિ દ્રવ્યત્વાભ્યુપગમાત્ ।
નિબિડાવયવં હિ તેજોદ્રવ્યં પ્રદીપઃ ।
પ્રવિરલાવયવં તુ તેજોદ્રવ્યમેવ પ્રભેતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
વ્યતિરેકો ગન્ધવત્

યથા ગુણસ્યાપિ સતો ગન્ધસ્ય ગન્ધવદ્દ્રવ્યવ્યતિરેકેણ વૃત્તિર્ભવતિ ।
અપ્રાપ્તેષ્વપિ કુસુમાદિષુ ગન્ધવત્સુ કુસુમગન્ધોપલબ્ધેઃ ।
એવમણોરપિ સતો જીવસ્ય ચૈતન્યગુણવ્યતિરેકો ભવિષ્યતિ ।
અતશ્ચાનૈકાન્તિકમેતદ્ગુણત્વાદ્રૂપાદિવદાશ્રયવિશ્લેષાનુપપત્તિરિતિ ।
ગુણસ્યૈવ સતો ગન્ધસ્યાશ્રયવિશ્લેષદર્શનાત્ ।
ગન્ધસ્યાપિ સહૈવાશ્રયેણ વિશ્લેષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
યસ્માન્મૂલદ્રવ્યાદ્વિશ્લેષિતસ્ય ક્ષયપ્રસઙ્ગાત્ ।
અક્ષીયમાણમપિ તત્પૂર્વાવસ્થાતો ગમ્યતે ।
અન્યથા તત્પૂર્વાવસ્થૈર્ગુરુત્વાદિભિર્હીયેત ।
સ્યાદેતત્ ।
ગન્ધાશ્રયાણાં વિશ્લિષ્ટાનામવયવાનામલ્પત્વાત્સન્નપિ વિશેષો નોપલક્ષ્યતે ।
સૂક્ષ્મા હિ ગન્ધપરમાણવઃ સર્વતો વિપ્રસૃપ્તા ગન્ધબુદ્ધિમુત્પાદયન્તિ નાસિકાપુટમનુપ્રવિશન્ત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અતીન્દ્રિયત્વાત્પરમાણૂનાં સ્ફુટગન્ધોપલબ્ધેશ્ચ નાગકેસરાદિષુ ।
નચ લોકે પ્રતીતિર્ગન્ધવદ્દ્રવ્યમાઘ્રાતમિતિ ।
ગન્ધ એવાઘ્રાત ઇતિ તુ લૌકિકાઃ પ્રતીયન્તિ ।
રૂપાદિષ્વાશ્રયવ્યતિરેકાનુપલબ્ધેર્ગન્ધસ્યાપ્યયુક્ત આશ્રયવ્યતિરેક ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રત્યક્ષત્વાદનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ ।
તસ્માદ્યદ્યથા લોકે દૃષ્ટં તત્તથૈવાનુમન્તવ્યં નિરૂપકૈર્નાન્યથા ।
નહિ રસો ગુણો જિહ્વયોપલભ્યત ઇત્યતો રૂપાદયો ઽપિ ગુણા જિહ્વાયૈવોપલભ્યેરગ્નિરિતિ નિયન્તું શક્યતે ॥ 26 ॥
fન્: ગુણસ્ય દ્રવ્યવ્યતિરેક આશ્રયવિશ્લેષઃ ।
તથા ચ દર્શયતિ

હૃદયાયતનત્વમણુપરિમાણત્વં ચાત્મનો ઽભિધાય તસ્યૈવ ઽઆ લોમસ્ય આ નખાગ્રેભ્યઃઽ (છા. 8.8.1) ઇતિ ચૈતન્યેન ગુણેન સમસ્તશરીરવ્યાપિત્વં દર્શયતિ ॥ 27 ॥
પૃથગુપદેશાત્

ઽપ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્યઽ (કૌષી. 3.6) ઇતિ ચાત્મપ્રજ્ઞયોઃ કર્તૃકરણભાવેન પૃથગુપદેશાચ્ચૈતન્યગુણેનૈવાસ્ય શરીરવ્યાપિતા ગમ્યતે ।
ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ (બૃ. 2.1.17) ઇતિ ચ કર્તુઃ શારીરત્પૃથગ્વિજ્ઞાનસ્યોપદેશ એતમેવાભિપ્રાયમુપોદ્બલયતિ ।
તસ્માદણુરાત્મેતિ ॥ 28 ॥
fન્: વિજ્ઞાનમિન્દ્રિયાણાં જ્ઞાનશક્તિં વિજ્ઞાનેન ચૈતન્યગુણેનાદાય શેત ઇત્યર્થઃ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ -
તદ્ગુણસારત્વાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
નૈતદસ્ત્યણુરાત્મેતિ ।
ઉત્પત્ત્યશ્રવણાદ્ધિ પરસ્યૈવ તુ બ્રહ્મણઃ પ્રવેશશ્રવણાત્તાદાત્મ્યોપદેશાચ્ચ પરમેવ બ્રહ્મ જીવ ઇત્યુક્તમ્ ।
પરમેવ ચેદ્બ્રહ્મ જીવસ્તસ્માદ્યાવત્પરં બ્રહ્મ તાવાનેવ જીવો ભવિતુમર્હતિ ।
પરસ્ય ચ બ્રહ્મણો વિભુત્વમામ્નાતમ્ ।
તસ્માદ્વિભુર્જીવઃ ।
તથાચ ઽસ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યેવઞ્જાતીયકા જીવવિષયા વિભુત્વવાદાઃ શ્રૌતાઃ સ્માર્તાશ્ચ સમર્થિતા ભવન્તિ ।
નચાણોર્જીવસ્ય સકલશરીરગતા વેદનોપપદ્યતે ।
ત્વક્સંબન્ધાત્સ્યાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
કણ્ટકતોદને ઽપિ સકલશરીરગતૈવ વેદના પ્રસજ્યેત ।
ત્વક્કણ્ટકયોર્હિ સંયોગઃ કૃત્સ્નાયાં ત્વચિ વર્તતે ત્વક્ચ કૃત્સ્નશરીરવ્યાપિનીતિ ।
પાદતલ એવ તુ કણ્ટકનુન્નો વેદનાં પ્રતિ લભતે ।
નચાણોર્ગુણવ્યાપ્તિરુપપદ્યતે, ગુણસ્ય ગુણિદેશત્વાત્ ।
ગુણત્વમેવ હિ ગુણિનમનાશ્રિત્ય ગુણસ્ય હીયેત ।
પ્રદીપપ્રભાયાશ્ચ દ્રવ્યાન્તરત્વં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ગન્ધો ઽપિ ગુણત્વાભ્યુપગમાત્સાશ્રય એવ સંચરિતુમર્હતિ ।
અન્યથા ગુણત્વહાનિપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથાચોક્તં દ્વૈપાયનેન- ઽઉપલભ્યાપ્સુ ચેદ્ગન્દં કેચિદ્બ્રૂયુરનૈપુણાઃ ।
પૃથિવ્યામેવ તં વિદ્યાદપો વાયું ચ સંશ્રિતમ્ઽ ઇતિ ।
યદિ ચ ચૈતન્યં જીવસ્ય સમસ્તં શરીરં વ્યાપ્નુયાન્નાણુર્જીવઃ સ્યાત્ ।
ચૈતન્યમેવ હ્યસ્ય સ્વરૂપમગ્નેરિવૌષ્ણ્યપ્રકાશૌ ।
નાત્ર ગુણગુણિવિભાગો વિદ્યત ઇતિ શરીરપરિમાણત્વં ચ પ્રત્યાખ્યાતમ્ ।
પરિશેષાદ્વિભુર્જીવઃ ।
કથં તર્હ્યણુત્વાદિવ્યપદેશ ઇત્યત આહ- તદ્ ગુણસારત્વાત્તુ તદ્વ્યપદેશઃ ઇતિ ।
તસ્યા બુદ્ધેર્ગુણાસ્તદ્ગુણા ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખમિત્યેવમાદયસ્તદ્ગુણાઃ સારઃ પ્રધાનં યસ્યાત્મનઃ સંસારિત્વે સંભવતિ સ તદ્ગુણસારસ્તસ્ય ભાવસ્તદ્ગુણસારત્વમ્ ।
નહિ બુદ્ધેર્ગુણૈર્વિના કેવલસ્યાત્મનઃ સંસારિત્વમસ્તિ ।
બુદ્ધ્યુપાધિર્ધર્માધ્યાસનિમિત્તં હિ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વાદિલક્ષણં સંસારિત્વમકર્તૃરભોક્તુશ્ચાસંસારિણો નિત્યમુક્તસ્ય સત આત્મનઃ ।
તસ્માત્તદ્ગુણસારત્વાદ્બુદ્ધિપરિમાણેનાસ્ય પરિમાણવ્યપદેશઃ ।
તદુત્ક્રાન્ત્યાદિભિશ્ચાસ્યોત્ક્રાન્ત્યદિવ્યપદેશો ન સ્વતઃ ।
તથાચ- ઽબાલાગ્રશતભાગસ્ય શતધા કલ્પિતસ્ય ચ ।
ભાગો જીવઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતેઽ (શ્વે. 5.9) ઇત્યણુત્વં જીવસ્યોક્ત્વા તસ્યૈવ પુનરાનન્ત્યમાહ ।
તચ્ચૈવમેવ સમઞ્જસં સ્યાદ્યદ્યૌપચારિકમણુત્વં જીવસ્ય ભવેત્પારમાર્થિકં ચાનન્ત્યમ્ ।
નહ્યુભયં મુખ્યમવકલ્પેત ।
નચાનન્ત્યમૌપચારિકમિતિ શક્યં વિજ્ઞાતું, સર્વોપનિષત્સુ બ્રહ્માત્મભાવસ્ય પ્રતિપાદયિષિતત્વાત્ ।
તથેતરસ્મિન્નપ્યુન્માને ઽબુદ્ધેર્ગુણેનાત્મગુણેન ચૈવ આરાગ્રમાત્રો હ્યવરો ઽપિ દૃષ્ટઃઽ (શ્વે. 6.8) ઇતિ ચ બુદ્ધિગુણસંબન્ધેનૈવારાગ્રમાત્રતાં શાસ્તિ ન સ્વેનૈવાત્મના ।
ઽએષો ઽણુરાત્મા ચેતસા વેદિતવ્યઃઽ (મુણ્ડ. 3.1.9) ઇત્યત્રાપિ ન જીવસ્યાણુપરિમાણત્વં શિષ્યતે, પરસ્યૈવાત્મનશ્ચક્ષુરાદ્યનવગ્રાહ્યત્વેન જ્ઞાનપ્રસાદગમ્યત્વેન ચ પ્રકૃતત્વાત્ ।
જીવસ્યાપિ ચ મુખ્યાણુપરિમાણત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માદ્દુર્જ્ઞાનત્વાભિપ્રાયમિદમણુત્વવચનમુપાધ્યભિપ્રાયં વા દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તથા ઽપ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્યઽ (કૌષી. 3.6) ઇત્યેવઞ્જાતીયકેષ્વપિ ભેદોપદેશેષુ બુદ્ધ્યૌવોપાધિભૂતયા જીવઃ શરીરં સમારુહ્યેત્યેવં યોજયિતવ્યમ્ ।
વ્યપદેશમાત્રં વા, શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિત્યવદત્ ।
નહ્યત્ર ગુણગુણિવિભાગો ઽપિ વિદ્યત ઇત્યુક્તમ્ ।
હૃદયાયતનત્વવચનમપિ બુદ્ધેરેવ તદાયતનત્વાત્ ।
તથોત્ક્રાન્ત્યાદીનામપ્યુપાધ્યાયત્તતાં દર્શયતિ- ઽકસ્મિન્ન્વહમુત્ક્રાન્ત ઉત્ક્રાન્તો ભવિષ્યામિ કસ્મિન્વા પ્રતિષ્ઠિતે પ્રતિષ્ઠાસ્યામીતિઽ (પ્રશ્ન. 6.3) ઽસ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્ર. 6.4) ઇતિ ।
ઉત્ક્રાન્ત્યભાવે હિ ગત્યાગત્યોરપ્યભાવો વિજ્ઞાયતે ।
નહ્યનપસૃપસ્ય દેહાદ્ગત્યાગતી સ્યાતામ્ ।
એવમુપાધિગુણસારત્વાજ્જીવસ્યાણુત્વાદિવ્યપદેશઃ પ્રાજ્ઞવત્ ।
યથા પ્રાજ્ઞસ્ય પરમાત્મનઃ સગુણેષૂપાસનેષૂપાધિગુણસારત્વાદણીયસ્ત્વાદિવ્યપદેશઃ- ઽઅણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વાઽ (છા. 3.1.14.2) ઽમનોમયઃ પ્રાણશરીરઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા. 3.14.2) ઇત્યેવંપ્રકારસ્તદ્વત્ ।
સ્યાદેતદ્યદિ બુદ્ધિગુણસારત્વાદાત્મનઃ સંસારિત્વં કલ્પ્યેત, તતો બુદ્ધ્યાત્મનોર્ભિન્નયોઃ સંયોગાવસાનમવશ્યંભાવીત્યતો બુદ્ધિવિયોગે સત્યાત્મનો વિભક્તસ્યાનાલક્ષ્યત્વાદસત્ત્વમસંસારિત્વં વા પ્રસજ્યેતેતિ ॥ 29 ॥
અત ઉત્તરં પઠતિ-
યાવદાત્મભાવિત્વાચ્ ચ ન દોષસ્ તદ્દર્શનાત્

નેયમનન્તરનિર્દિષ્ટદોષપ્રાપ્તિરાશઙ્કનીયા ।
કસ્માત્ ।
યાવદાત્મભાવિત્વાદ્બુદ્ધિસંયોગસ્ય ।
યાવદયમાત્મા સંસારી ભવતિ, યાવદસ્ય સમ્યગ્દર્શનેન સંસારિત્વં ન નિવર્તતે, તાવદસ્ય બુદ્ધ્યા સંયોગો ન શામ્યતિ ।
યાવદેવ ચાયં બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધસ્તાવજ્જીવસ્ય જીવત્વં સંસારિત્વં ચ ।
પરમાર્થતસ્તુ ન જીવો નામ બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધપરિકલ્પિતસ્વરૂપવ્યતિરેકેણાસ્તિ ।
નહિ નિત્યમુક્તસ્વરૂપાત્સર્વજ્ઞાદીશ્વરાદન્યશ્ચેતનો ધાતુર્દ્વિતીયો વેદાન્તાર્થનિરૂપણાયામુપલભ્યતે ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા વિજ્ઞાતાઽ (બૃ. 3.7.23), ઽનાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ શ્રોતૃ મન્તૃ વિજ્ઞાતૃઽ (છા. 6.8.7), ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.1.6), ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.7) ઇત્યાદિશ્રુતેભ્યઃ ।
કથં પુનરવગમ્યતે યાવદાત્મભાવી બુદ્ધિસંયોગ ઇતિ ।
તદ્દર્શનાદિત્યાહ ।
તથાહિ શાસ્ત્રં દર્શયતિ- ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃ સ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિ ધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ (બૃ. 4.3.4) ઇત્યાદિ ।
તત્ર વિજ્ઞાનમય ઇતિ બુદ્ધિમય ઇત્યેતદુક્તં ભવતિ ।
પ્રદેશાન્તરે ઽવિજ્ઞાનમયો મનોમયઃ પ્રાણમયશ્ચક્ષુર્મયઃ શ્રોત્રમયઃઽ ઇતિ વિજ્ઞાનમયસ્ય મનઆદિભિઃ સહ પાઠાત્ ।
બુદ્ધિમયત્વં ચ તદ્ગુણસારત્વમેવાભિપ્રેયતે ।
યથા લોકે સ્ત્રીમયો દેવદત્ત ઇતિ સ્ત્રીરાગાદિપ્રધાનો ઽભિધીયતે તદ્વત્ ।
ઽસ સમાનઃ સન્નુભૌ લોકાવનુસંચરતિઽ ઇતિ ચ લોકાન્તરગમને ઽપ્યવિયોગં બુદ્ધ્યા દર્શયતિ ।
કેન સમાનસ્તસ્યૈવબુદ્ધ્યેતિ ગમ્યતે સંનિધાનાત્ ।
તચ્ચ દર્શયતિ - ઽધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ (બૃ. 4.3.7) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- નાયં સ્વતો ધ્યાયતિ, નાપિ ચલતિ, ધ્યાયન્ત્યાં બુદ્ધૌ ધ્યાયતીવ ચલન્ત્યાં બુદ્ધૌ ચલતીવેતિ ।
અપિચ મિથ્યાજ્ઞાનપુરઃસરો ઽયમાત્મનો બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધઃ ।
નચ મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનાદન્યત્ર નિવૃત્તિરસ્તીત્યતો યાવદ્બ્રહ્માત્મતાનવબોધસ્યાવદયં બુદ્ધ્યુપાધિસંબન્ધો ન શામ્યતિ ।
દર્શયતિ ચ- ઽવેદાહમેતં પુરુષં મહાન્તમાદિત્યવર્ણં તમસઃ પુરસ્તાત્ ।
તમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વે. 3.8) ઇતિ ॥ 30 ॥
fન્: વિજ્ઞાનમયો બુદ્ધિપ્રચુરઃ ।
આદિત્યવર્ણં સ્વપ્રકાશમ્ ।
તમસઃ પરસ્તાદજ્ઞાનાસ્પૃષ્ટમ્ ।
સતા પરમાત્મના ।
નનુ સુષુપ્તપ્રલયયોર્ન શક્યતે બુદ્ધિસંબન્ધં આત્મનો ઽભ્યુપગન્તુમ્ ।
ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇતિ વચનાત્ ।
કૃત્સ્નવિકારપ્રલયાભ્યુપગમાચ્ચ ।
તત્કથં યાવદાત્મભાવિત્વં બુદ્ધિસંબન્ધસ્યેત્યત્રોચ્યતે-
પુંસ્ત્વાદિવત્ ત્વ્ અસ્ય સતો ઽભિવ્યક્તિયોગાત્

યથા લોકે પુંસ્ત્વાદીનિ બીજાત્મના વિદ્યમાનાન્યેવ બાલ્યાદિષ્વનુપલભ્યમાનાન્યવિદ્યમાનવદભિપ્રેયમાણાનિ યૌવનાદિષ્વાવિર્ભવન્તિ, નાવિદ્યમાનાન્યુત્પદ્યન્તે ષણ્ડાદીનામપિ તદુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્, એવમયમપિ બુદ્ધિસંબન્ધઃ શક્ત્યાત્મના વિદ્યમાન એવ સુષુપ્તપ્રલયયોઃ પુનઃ પ્રબોધપ્રસવયોરાવિર્ભવતિ ।
એવં હ્યેતદ્યુજ્યતે ।
નહ્યાકસ્મિકી કસ્યચિદુત્પત્તિઃ સંભવતિ ।
અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
દર્શયતિ ચ સુષુપ્તાદુત્થાનમવિદ્યાત્મકબીજસદ્ભાવકારિતમ્- ઽસતિ સંપદ્ય ન વિદુઃ સતિ સંપદ્યમાહઽ ઇતિ ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સંહો વાઽ (છા. 6.9.3) ઇત્યાદિના ।
તસ્માત્સિદ્ધમેતદ્યાવદાત્મભાવી બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિસંબન્ધ ઇતિ ॥ 31 ॥
નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગો ઽન્યતરનિયમો વાન્યથા

તચ્ચાત્મન ઉપાધિભૂતમન્તઃકરણં મનો બુદ્ધિર્વિજ્ઞાનં ચ્તિતમિતિ ચાનેકધા તત્ર તત્રાભિલપ્યતે ।
ક્વચિચ્ચ વૃત્તિવિભાગેન સંશયાદિવૃત્તિકં મન ઇત્યુચ્યતે, નિશ્ચયાદિવૃત્તિકં બુદ્ધિરિતિ ।
તચ્ચૈવંભૂતમન્તઃકરણમવશ્યમસ્તીત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા હ્યનભ્યુપગમ્યમાને તસ્મિન્નિત્યોપલબ્ધ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ સ્યાત્ ।
આત્મેન્દ્રિયવિષયાણામુપલબ્ધિસાધનાનાં સંનિધાને સતિ નિત્યમેવોપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત ।
અથ સત્યપિ હેતુસમવધાને ફલાભાવસ્તતો નિત્યમેવાનુપલબ્ધિઃ પ્રસજ્યેત ।
નચૈવં દૃશ્યતે ।
અથવાન્યતરસ્યાત્મન ઇન્દ્રિયસ્ય વા શક્તિપ્રતિબન્ધો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ ।
નચાત્મનઃ શક્તિપ્રતિબન્ધઃ સંભવતિ ।
અવિક્રિયત્વાત્ ।
નાપીન્દ્રિયસ્ય ।
નહિ તસ્ય પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોરપ્રતિબદ્ધશક્તિકસ્ય સતો ઽકસ્માચ્છક્તિઃ પ્રતિબધ્યેત ।
તસ્માદ્યસ્યાવધાનાનવધાનાભ્યામુપલબ્ધ્યનુપલબ્ધી ભવતસ્તન્મનઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽઅન્યત્રાત્મના અભૂવં નાદર્શમન્યત્રમના અભૂવં નાશ્રૌષમ્ઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ, ઽમનસા હ્યેવ પશ્યતિ મનસા શૃણોતિઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ ।
કામાદયશ્ચાસ્ય વૃત્તય ઇતિ દર્શયતિ ઽકામઃ સંકલ્પો વિચિકિત્સા શ્રદ્ધાશ્રદ્ધા ધૃતિરધૃતિર્હીર્ભીરિત્યેતત્સર્વં મન એવઽ (બૃ. 1.5.3) ઇતિ ।
તસ્માદ્યુક્તમેતત્ ।
ઽતદ્ગુણસારત્વાત્તદ્વ્યપદેશઃઽ ઇતિ ॥ 32 ॥
14 કર્ત્રાધિકરણમ્ । સૂ. 33-40
કર્તા શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાત્

તદ્ગુણસારત્વાધિકારેણૈવાપરો ઽપિ જીવધર્મઃ પ્રપઞ્ચ્યતે ।
કર્તા ચાયં જીવઃ સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
શાસ્ત્રાર્થત્વાત્ ।
એવઞ્ચ ઽયજેતઽ ઽજુહુયાત્ઽ ઽદદ્યાત્ઽ ઇત્યેવંવિધં વિદિશાસ્ત્રમર્થવદ્ભવતિ ।
અન્યથા તદનર્થકં સ્યાત્ ।
તદ્ધિ કર્તુઃ સતઃ કર્તવ્યવિશેષમુપદિશતિ ।
નચાસતિ કર્તૃત્વે તદુપપદ્યેત ।
તથેદમપિ શાસ્ત્રમર્થવદ્ભવતિ એષ હિ દ્રષ્ટા શ્રોતા મન્તા બોદ્ધા કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષઃ (પ્ર. 5.9) ઇતિ ॥ 33 ॥
વિહારોપદેશાત્

ઇતશ્ચ જીવસ્ય કર્તૃત્વં, યજ્જીવપ્રક્રિયાયાં સંધ્યે સ્થાને વિહારમુપદિશતિ- ઽસ ઈયતે ઽમૃતો યત્ર કામમ્ઽ (બૃ. 4.3.12) ઇતિ, ઽસ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તતેઽ (બૃ. 2.1.18) ઇતિ ચ ॥ 34 ॥
fન્: સંધ્યે સ્થાને સ્વપ્નાવસ્થાનમ્ ।
ઈયતે ગચ્છતિ ।
ઉપાદાનાત્

ઇતશ્ચાસ્ય કર્તૃત્વં, યજ્જીવપ્રક્રિયાયામેવ કરણાનામુપાદાનં સંકીર્તયતિ- ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ (બૃ. 21.1.17) ઇતિ, ઽપ્રાણાન્ગૃહીત્વાઽ (બૃ. 2.1.18) ઇતિ ચ ॥ 35 ॥
fન્: પ્રાણાનામિન્દ્ર્યાણાં વિજ્ઞાનેન બુદ્ધ્યા વિજ્ઞાનં ગ્રહણશક્તિમાદાય સ્વાપે જીવો હૃદયમેતીતિ યોજના ।
વ્યપદેશાચ્ ચ ક્રિયાયાં ન ચેન્ નિર્દેશવિપર્યયઃ

ઇતશ્ચ જીવસ્ય કર્તૃત્વં, યદસ્ય લૌકિકીષુ વૈદિકીષુ ચ ક્રિયાસુ કર્તૃત્વં વ્યપદિશતિ શાસ્ત્રમ્- ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતે કર્માણિ તનુતે ઽપિ ચઽ (તૈ. 2.5.1) ઇતિ ।
નનુ વિજ્ઞાનચ્છબ્દો બુદ્ધૌ સમધિગતઃ ।
કથમનેન જીવસ્ય કર્તૃત્વં સૂચ્યત ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
જીવસ્યૈવૈષ નિર્દેશો ન બુદ્ધેઃ ।
ન ચેજ્જીવસ્ય સ્યાન્નિર્દેશવિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
વિજ્ઞાનેનેત્યેવં નિરદેક્ષ્યાત્ ।
તથા હ્યન્યત્ર બુદ્ધિવિવક્ષાયાં વિજ્ઞાનશબ્દસ્ય કરણવિભક્તિનિર્દેશો દૃશ્યતે ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ (બૃ. 2.1.17) ઇતિ ।
ઇહ તુ ઽ વિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽ (તૈ. 2.5.1) ઇતિ કર્તૃસમાનાધિકરણનિર્દેશાદ્બુદ્ધિવ્યતિરિક્તસ્યૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વં સૂચ્યત ઇત્યદોષઃ ॥ 36 ॥
અત્રાહ- યદિ બુદ્ધિવ્યતિરિક્તો જીવઃ કર્તા સ્યાત્સ સ્વતન્ત્રઃ સન્પ્રિયં હિતં ચૈવાત્મનો નિયમેન સંપાદયેન્ન વિપરીતમ્ ।
વિપરીતમપિ તુ સંપાદયન્નુપલભ્યતે ।
નચ સ્વતન્ત્રસ્યાત્મન ઈદૃશી પ્રવૃત્તિરનિયમેનોપપદ્યત ઇતિ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
ઉપલબ્ધિવદનિયમઃ

યથાયમાત્મોપલબ્ધિં પ્રતિ સ્વતન્ત્રો ઽપ્યનિયમેનેષ્ટમનિષ્ટં ચોપલભત એવમનિયમેનૈવેષ્ટમનિષ્ટં ચ સંપાદયિષ્યતિ ।
ઉપલબ્ધાવપ્યસ્વાતન્ત્ર્યમુપલબ્ધિહેતૂપાદાનોપલમ્ભાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
વિષયપ્રકલ્પનામાત્રપ્રયોજનત્વાદુપલબ્ધિહેતૂનામ્ ।
ઉપલબ્ધૌ ત્વનન્યાપેક્ષત્વમાત્મનશ્ચૈતન્યયોગાત્ ।
અપિચાર્થક્રિયાયામપિ નાત્યન્તમાત્મનઃ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ દેશકાલનિમિત્તવિશેષાપેક્ષત્વાત્ ।
નચ સહાયાપેક્ષસ્ય કર્તુઃ કર્તૃત્વં નિવર્તતે ।
ભવતિ હ્યેધોદકાદ્યપેક્ષસ્યાપિ પક્તુઃ પક્તૃત્વમ્ ।
સહકારિવૈચિત્ર્યાચ્ચેષ્ટાનિષ્ટાર્થક્રિયાયામનિયમેન પ્રવૃત્તિરાત્મનો ન વિરુધ્યતે ॥ 37 ॥
શક્તિવિપર્યયાત્

ઇતશ્ચ વિજ્ઞાનવ્યતિરિક્તો જીવઃ કર્તા ભવિતુમર્હતિ ।
યદિ પુર્વિજ્ઞાનશબ્દવાચ્યા બુદ્ધિરેવ કર્ત્રી સ્યાત્તતઃ શક્તિવિપર્યયઃ સ્યાત્ ।
કરણશક્તિર્બુદ્ધેર્હીયેત કર્તૃશક્તિશ્ચાપદ્યેત ।
સત્યાં ચ બુદ્ધેઃ કર્તૃશક્તૌ તસ્યા એવાહંપ્રત્યયવિષયત્વમભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અહઙ્કારપૂર્વિકાયા એવ પ્રવૃત્તેઃ સર્વત્ર દર્શનાત્ ।
અહં ગચ્છામ્યહમાગચ્છામ્યહં ભુઞ્જો ઽહં પિબામીતિ ચ ।
તસ્યાશ્ચ કર્તૃશક્તિયુક્તાયાઃ સર્વાર્થકારી કરણમન્યત્કલ્પયિતવ્યમ્ ।
શક્તો ઽપિ હિ સન્કર્તા કરણમુપાદાય ક્રિયાસુ પ્રવર્તમાનો દૃશ્યત ઇતિ ।
તતશ્ચ સંજ્ઞામાત્રે વિવાદઃ સ્યાન્ન વસ્તુભેદઃ કશ્ચિત્ ।
કરણવ્યતિરિક્તસ્ય કર્તૃત્વાભ્યુપગમાત્ ॥ 38 ॥
સમાધ્યભાવાચ્ ચ

યો ઽપ્યયમૌપનિષદાત્મપ્રતિપત્તિપ્રયોજનઃ સમાધિરુપદિષ્ટો વેદાન્તેષુ- ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યસિતવ્ય સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (બૃ. 2.4.5), ઽઆત્મેત્યેવં ધ્યાયથ આત્માનમ્ઽ (મુણ્ડ. 2.2.6) ઇત્યેવંલક્ષણઃ, સો ઽપ્યસત્યાત્મનઃ કર્તૃત્વે નોપપદ્યેત ।
તસ્માદપ્યસ્ય કર્તૃત્વસિદ્ધિઃ ॥ 39 ॥
15 તક્ષાધિકરણમ્ ॥ સૂ. 40
યથા ચ તક્ષોભયથા

એવં તાવચ્છાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિભિર્હેતુભિઃ કર્તૃત્વં શારીરસ્ય પ્રદર્શિતં, તત્પુનઃ સ્વાભાવિકં વા સ્યાદુપાધિનિમિત્તં વેતિ ચિન્ત્યતે ।
તત્રૈતૈરેવ શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિભિર્હેતુભિઃ સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમપવાદહેત્વભાવાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ ।
ન સ્વાભાવિકં કર્તૃત્વમાત્મનઃ સંભવતિ, અનિર્મોક્ષપ્રસઙ્ગાત્ ।
કર્તૃત્વસ્વભાવે હ્યાત્મનો ન કર્તૃત્વાન્નિર્મોક્ષઃ સંભવતિ, અગ્નેરિવૌષ્ણ્યાત્ ।
નચ કર્તૃત્વાદનિર્મુક્તસ્યાસ્તિ પુરુષાર્થસિદ્ધિઃ, કર્તૃત્વસ્ય દુઃખરૂપત્વાત્ ।
નનુ સ્થિતાયામપિ કર્તૃત્વશક્તૌ કર્તૃત્વકાર્યપરિહારાત્પુરુષાર્થઃ સેત્સ્યતિ ।
તત્પરિહારશ્ચ નિમિત્તપરિહારાત્ ।
યથાગ્નેર્દહનશક્તિયુક્તસ્યાપિ કાષ્ઠવિયોગાદ્દહનકાર્યાભાવાત્ ।
ન ।
નિમિત્તાનામપિ શક્તિલક્ષણેન સંબન્ધેન સંબદ્ધાનામત્યન્તપરિહારાસંભવાત્ ।
નનુ મોક્ષસાધનવિધાનાન્મોક્ષઃ સેત્સ્યતિ ।
ન ।
સાધનાયત્તસ્યાનિત્યત્વાત્ ।
અપિચ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તાત્મપ્રતિપાદનાન્મોક્ષસિદ્ધિરભિમતા ।
તાદૃગાત્મપ્રતિપાદનં ચ ન સ્વાભાવિકે કર્તૃત્વે ઽવકલ્પેત ।
તસ્માદુપાધિધર્માધ્યાસેનૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વં ન સ્વાભાવિકમ્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ (બૃ. 4.3.7) ઇતિ ।
ઽઆત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃ(કણ્ઠ. 3.4) ઇતિ ચોપાધિસંપૃક્તસ્યૈવાત્મનો ભોક્તેત્યાદિવિશેષલાભં દર્શયતિ ।
નહિ વિવેકિનાં પરસ્માદન્યો જીવો નામ કર્તા ભોક્તા વા વિદ્યતે ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 4.3.23) ઇત્યાદિશ્રવણાત્ ।
પર એવ તર્હિ સંસારી કર્તા ભોક્તા ચ પ્રસજ્યેત, પરસ્માદન્યશ્ચેચ્ચિતિમાઞ્જીવઃ કર્તા બુદ્ધ્યાદિસંઘાતવ્યતિરિક્તો ન સ્યાત્ ।
ન ।
અવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતત્વાત્કર્તૃત્વભોક્તૃત્વયોઃ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિઽ (બૃ. 2.4.14) ઇત્યવિદ્યાવસ્થાયાં કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે દર્શયિત્વા વિદ્યાવસ્થાયાં તે એવ કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે નિવારયતિ- ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 2.4.14) ઇતિ ।
તથા સ્વપ્નજાગરિતયોરાત્મન ઉપાધિસંપર્કકૃતં શ્રમં શ્યેનસ્યેવાકાશે વિપરિપતતઃ શ્રાવયિત્વા તદભાવં સુષુપ્તૌ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તસ્ય શ્રાવયતિ- ઽતદ્વા અસ્યૈતદાપ્તકામમાત્મકામમકામં રૂપં શોકાન્તરમ્ (બૃ. 4.3.21) ઇત્યારભ્ય એષાસ્ય પરમા ગતિરેષાસ્ય પરમા સંપદેષો ઽસ્ય પરમો લોક એષો ઽસ્યપરમ આનન્દઃ (બૃ. 4.3.32) ઇત્યુપસંહારાત્ ।
તદેતદાહાચાર્યઃ - યથા ચ તક્ષોભયથા ઇતિ ।
ત્વર્થે ચાયં ચઃ પઠિતઃ ।
નૈવં મન્તવ્યં સ્વાભાવિકમેવાત્મનઃ કર્તૃત્વમગ્નેરિવૌષ્ણ્યમિતિ ।
યથા તુ તક્ષા લોકે વાસ્યાદિકરણહસ્તઃ કર્તા દુઃખી ભવતિ સ એવ સ્વગૃહં પ્રાપ્તો વિમુક્તવાસ્યાદિકરણઃ સ્વસ્થો નિવૃત્તો નિર્વ્યાપારઃ સુખી ભવત્યેવમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતદ્વૈતસંપૃક્ત આત્મા સ્વપ્નજાગરિતાવસ્થયોઃ કર્તા દુઃખી ભવતિ સ તચ્છ્રમાપનુત્તયે સ્વમાત્માનં પરં બ્રહ્મ પ્રવિશ્ય વિમુક્તકાર્યકરણસંઘાતો ઽકર્તા સુખી ભવતિ સંપ્રસાદાવસ્થાયામ્ ।
તથા મુક્ત્યવસ્થાયામપ્યવિદ્યાધ્વાન્તં વિદ્યાપ્રદીપેન વિધૂયાત્મૈવ કેવલો નિવૃત્તઃ સુખી ભવતિ ।
તક્ષદૃષ્ટાન્તશ્ચૈતાવતાંઽશેન દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તક્ષા હિ વિશિષ્ઠેષુ તક્ષણાદિવ્યાપારેષ્વપેક્ષ્યૈવ પ્રતિનિયતાનિ કરણાનિ વાસ્યાદીનિ કર્તા ભવતિ ।
સ્વશરીરેણ ત્વકર્તૈવ ।
એવમયમાત્મા સર્વવ્યાપારેષ્વપેક્ષ્યૈવ મનઆદીનિ કરણાનિ કર્તા ભવતિ, સ્વાત્મના ત્વકર્તૈવેતિ ।
નત્વાત્મનસ્થક્ષ્ણ ઇવાવયવાઃ સન્તિ યૈર્હસ્તાદિભિરિવ વાસ્યાદીનિ તક્ષા મનઆદીનિ કરણાન્યાત્મોપાદદીત ન્યસ્યેદ્વા ।
યત્તૂક્તં શાસ્ત્રાર્થવત્ત્વાદિભિર્હેતુભિઃ સ્વાભાવિકમાત્મનઃ કર્તૃત્વમિતિ ।
તન્ન ।
વિધિશાસ્ત્રં તાવદ્યથાપ્રાપ્તં કર્તૃત્વમુપાદાય કર્તવ્યવિશેષમુપદિશતિ ન કર્તૃત્વમાત્મનઃ પ્રતિપાદયતિ ।
નચ સ્વાભાવિકમસ્ય કર્તૃત્વમિતિ બ્રહ્માત્મત્વોપદેશાદિત્યવોચામ ।
તસ્માદવિદ્યાકૃતં કર્તૃત્વમુપાદાય વિધિશાસ્ત્રં પ્રવર્તિષ્યતે ।
કર્તા વિજ્ઞાનાત્મા પુરુષ ઇત્યેવઞ્જાતીયકમપિ શાસ્ત્રમનુવાદરૂપત્વાદ્યથાપ્રાપ્યમેવાવિદ્યાકૃતં કર્તૃત્વમનુવદિષ્યતિ ।
એતેન વિહારોપાદાને પરિહૃતે ।
તયોરપ્યનુવાદરૂપત્વાત્ ।
નનુ સંધ્યે સ્થાને પ્રસુપ્તેષુ કરણેષુ સ્વે શરીરે યથાકામં પરિવર્તત ઇતિ વિહાર ઉપદિશ્યમાનઃ કેવલસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વમાવહતિ ।
તથોપાદાને ઽપિ ઽતદેષાં પ્રાણાનાં વિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનમાદાયઽ ઇતિ કરણેષુ કર્મકરણવિભક્તી શ્રૂયમાણે કેવલસ્યાત્મનઃ કર્તૃત્વં ગમયત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન તાવત્સંધ્યે સ્થાને ઽત્યન્તમાત્મનઃ કરણવિરમણમસ્તિ । ઽસધીઃ સ્વપ્નો ભૂત્વેમં લોકમતિક્રામતિઽ (બૃ.4.3.7) ઇતિ તત્રાપિ ધીસંબન્ધશ્રવણાત્ । તથાચ સ્મરન્તિ- ઽઇન્દ્રિયાણામુપરમે મનો ઽનુપરતં યદિ । સેવતે વિષયાનેવ તદ્વિદ્યાત્સ્વપ્નદર્શનમ્ઽ ઇતિ । ઽકામાદયશ્ચ મનસો વૃત્તયઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ । તાશ્ચ સ્વપ્ને દૃશ્યન્તે । તસ્માત્સમના એવ સ્વપ્ને વિહરતિ । વિહારો ઽપિ ચ તત્રત્યો વાસનામય એવ નતુ પારમાર્થિકો ઽસ્તિ । તથાચ શ્રુતિરિવાકારાનુબદ્ધમેવ સ્વપ્નવ્યાપારં વર્ણયતિ- ઽઉતેવ સ્ત્રીભિઃ સહ મોદમાનો જક્ષદુતેવાપિ ભયાનિ પશ્યન્ઽ (બૃ. 4.3.13) ઇતિ । લૌકિકા અપિ તથૈવ સ્વપ્નં કથયન્તિ- આરુક્ષમિવ ગિરિશૃઙ્ગમદ્રાક્ષમિવ વનરાજિમિતિ ।
તથોપાદાને ઽપિ યદ્યપિ કરણેષુ કર્મકરણવિભક્તિનિર્દેશસ્તથાપિ તત્સંપૃક્તસ્યૈવાત્મનઃ કર્તૃત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
કેવલે કર્તૃત્વાસંભવસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
ભવતિ ચ લોકે ઽનેકપ્રકારા વિવક્ષા યોધા યુધ્યન્તે યોધૈ રાજા યુધ્યત ઇતિ ।
અપિચાસ્મિન્નુપાદાને કરણવ્યાપારોપરમમાત્રં વિવક્ષ્યતે ન સ્વાતન્ત્ર્યં કસ્યચિદબુદ્ધિપૂર્વકસ્યાપિ સ્વાપે કરણવ્યાપારોપરમસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
યસ્ત્વયં વ્યપદેશો દર્શિતઃ ઽવિજ્ઞાનં યજ્ઞં તનુતેઽ ઇતિ, સ બુદ્ધેરેવ કર્તૃત્વં પ્રાપયતિ ।
વિજ્ઞાનશબ્દસ્ય તત્ર પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
મનોનન્તરં પાઠાચ્ચ ।
ઽતસ્ય શ્રદ્ધૈવ શિરઃઽ (તૈ. 2.4) ઇતિ ચ વિજ્ઞાનમયસ્યાત્મનઃ શ્રદ્ધાદ્યવયવત્વસંકીર્તનાત્ ।
શ્રદ્ધાદીનાં ચ બુદ્ધિધર્મત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
ઽવિજ્ઞાનં દેવાઃ સર્વે બ્રહ્મ જ્યેષ્ઠમુપાસતેઽ (તૈ. 2.5.1) ઇતિ ચ વાક્યશેષાત્ ।
જ્યેષ્ઠત્વસ્ય ચ પ્રથમજત્વમસ્ય બુદ્ધૌ પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
ઽસ એષ વાચશ્ચિત્તસ્યોત્તરોત્તરક્રમો યદ્યજ્ઞઃઽ ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરે યજ્ઞસ્ય વાગ્બુદ્ધિસાધ્યત્વાવધારમાત્ ।
નચ બુદ્ધેઃ શક્તિવિપર્યયઃ કરણાનાં કર્તૃત્વાભ્યુપગમે ભવતિ ।
સર્વકારકાણામેવ સ્વસ્વવ્યાપારેષુ કર્તૃત્વસ્યાવશ્યંભાવિત્વાત્ ।
ઉપલબ્ધ્યપેક્ષં ત્વેષાં કરણાનાં કરણત્વં, સા ચાત્મનઃ ।
નચ તસ્યામપ્યસ્ય કર્તૃત્વમસ્તિ ।
નિત્યોલબ્ધિસ્વરૂપત્વાત્ ।
અહઙ્કારપૂર્વકમપિ કર્તૃત્વં નોપલબ્ધુર્ભવિતુમર્હતિ ।
અહઙ્કારસ્યાપ્યુપલભ્યમાનત્વાત્ ।
નચૈવં સતિ કરણાન્તરકલ્પનાપ્રસઙ્ગઃ ।
બુદ્ધેઃ કરણત્વાભ્યુપગમાત્ ।
સમાધ્યભાવસ્તુ શાસ્ત્રાર્થત્ત્વેનૈવ પરિહૃતઃ ।
યથાપ્રાપ્તમેવ કર્તૃત્વમુપાદાય સમાધિવિધાનાત્ ।
તસ્માત્કર્તૃત્વમપ્યાત્મન ઉપાધિનિમિત્તમેવેતિ સ્થિતમ્ ॥ 40 ॥

fન્: શોકાન્તરં દુઃખાસ્પૃષ્ટમ્ ।
ગતિઃ પ્રાપ્યં, લોકો ભોગ્યં સુખમ્ ।
અન્યૈરપ્રેર્યત્વં સ્વસ્થત્વમ્, માનસપ્રયત્નરાહિત્યં નિર્વૃતત્વમ્, કાયચેષ્ટાશૂન્યત્વં નિર્વ્યાપારત્વમ્ ।
સંપ્રસાદઃ સુષુપ્તિઃ ।
જક્ષત્ ભુઞ્જાનૈવ ।
16 પરાયત્તાધિકરણમ્ । સૂ. 41-42
પરાત્ તુ તચ્છ્રુતેઃ

યદિદમવિદ્યાવસ્થાયામુપાદિનિબન્ધનં કર્તૃત્વં જીવસ્યાભિહિતં, તત્કિમનપેક્ષ્યેશ્વરં ભવત્યાહોસ્વિદીશ્વરાપેક્ષમિતિ ભવતિ વિચારણા ।
તત્ર પ્રાપ્તં તાવન્નેશ્વરમપેક્ષતે જીવઃ કર્તૃત્વ ઇતિ ।
કસ્માત્ ।
અપેક્ષાપ્રયોજનાભાવાત્ ।
અયં હિ જીવઃ સ્વયમેવ રાગદ્વેષાદિદોષપ્રયુક્તઃ કારકાન્તરસામગ્રીસમપન્નઃ કર્તૃત્વમનુભવિતું શક્નોતિ ।
તસ્ય કિમીશ્વરઃ કરિષ્યતિ ।
નચ લોકે પ્રસિદ્ધિરસ્તિ કૃષ્યાદિકાસુ ક્રિયાસ્વનડુદાદિવદીશ્વરો ઽપરો ઽપેક્ષિતવ્ય ઇતિ ।
ક્લેષાત્મકેન ચ કર્તૃત્વેન જન્તૂન્સંસૃજત ઈશ્વરસ્ય નૈર્ઘૃણ્યં પ્રસજ્યેત, વિષમફલં ચૈષાં કર્તૃત્વં વિદધતો વૈષમ્યમ્ ।
નનુ ઽવૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યે ન સાપેક્ષત્વાત્ઽ (બ્ર. 1.4.17) ઇત્યુક્તમ્ ।
સત્યમુક્તમ્ સતિ ત્વીશ્વરસ્ય સાપેક્ષત્વસંભવે ।
સાપેક્ષત્વં ચેશ્વરસ્ય સંભવતિ સતોર્જન્તૂનાં ધર્માધર્મયોસ્તયોશ્ચ સદ્ભાવઃ સતિ જીવસ્ય કર્તૃત્વે ।
તદેવ ચેત્કર્તૃત્વમીશ્વરાપેક્ષં સ્યાત્કિંવિષયમીશ્વરસ્ય સાપેક્ષત્વમુચ્યેત ।
અકૃતાભ્યાગમશ્ચૈવં જીવસ્ય પ્રસજ્યેત ।
તસ્માત્સ્વત એવાસ્ય કર્તૃત્વમિતિ ।
એતાં પ્રાપ્તિં તુશબ્દેન વ્યાવર્ત્ય પ્રતિજાનીતે- ઽપરાત્ઽ ઇતિ ।
અવિદ્યાવસ્થાયાં કાર્યકરણસંઘાતાવિવેકદર્શિનો જીવસ્યાવિદ્યાતિમિરાન્ધસ્ય સતઃ પરસ્માદાત્મનઃ કર્માધ્યક્ષાત્સર્વભૂતાધિવાસાત્સાક્ષિણશ્ચેતયિતુરીશ્વરાત્તદનુજ્ઞયા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વલક્ષણસ્ય સંસારસ્ય સિદ્ધિઃ, તદનુગ્રહહેતુકેનૈવ ચ વિજ્ઞાનેન મોક્ષસિદ્ધિર્ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
તચ્છ્રુતેઃ ।
યદ્યપિ દોષપ્રયુક્તઃ સામગ્રીસંપન્નશ્ચ જીવઃ, યદ્યપિ ચ લોકે કૃષ્યાદિષુ કર્મસુ નેશ્વરકારણત્વં પ્રસિદ્ધં, તથાપિ સર્વાસ્વેવ પ્રવૃત્તિષ્વીશ્વરો હેતુકર્તેતિ શ્રુતેરવસીયતે ।
તથાહિ શ્રુતિર્ભવતિ- ઽએષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્ય ઉન્નિનીયતે ।
એષ હ્યેવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતેઽ (કૌષી. 3.8) ઇતિ ।
ઽય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્માનમન્તરો યમયતિઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકા ॥ 41 ॥
નન્વેવમીશ્વરસ્ય કારયિતૃત્વે સતિ વૈષમ્યનૈર્ઘણ્યે સ્યાતામકૃતાભ્યાગમશ્ચ જીવસ્યેતિ ।
નેત્યુચ્યતે-
કૃતપ્રયત્નાપેક્ષસ્ તુ વિહિતપ્રતિષિદ્ધાવૈયર્થ્યાદિભ્યઃ

તુશબ્દશ્ચોદિતદોષવ્યાવર્તનાર્થઃ ।
કૃતો યઃ પ્રયત્નો જીવસ્ય ધર્માધર્મલક્ષણસ્તદપેક્ષ એવૈનમીશ્વરઃ કારયતિ ।
તતશ્ચૈતે ચોદિતા દોષા ન પ્રસજ્યન્તે ।
જીવકૃતધર્માધર્મવૈષમ્યાપેક્ષ એવ તત્તત્ફલાનિ વિષમં વિભજેત્પર્જન્યવદીશ્વરો નિમિત્તત્વમાત્રેણ ।
યથા લોકે નાનાવિધાનાં ગુચ્છગુલ્માદીનાં વ્રીહિયવાદીનાં ચાસાધારણેભ્યઃ સ્વસ્વબીજેભ્યો જાયમાનાનાં સાધારણં નિમિત્તં ભવતિ પર્જન્યઃ ।
નહ્યસતિ પર્જન્યે રસપષ્પપલાશાદિવૈષમ્યં તેષાં જાયતે, નાપ્યસત્સુ સ્વસ્વબીજેષુ, એવં જીવકૃતપ્રયત્નાપેક્ષ ઈશ્વરસ્તેષાં શુભાશુભં વિદધ્યાદિતિ શ્લિષ્યતે ।
નનુ કૃતપ્રયત્નાપેક્ષત્વમેવ જીવસ્ય પરાયત્તે કર્તૃત્વે નોપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પરાયત્તે ઽપિ હિ કર્તૃત્વે કરોત્યેવ જીવઃ ।
કુર્વન્તં હિ તમીશ્વરઃ કારયતિ ।
અપિચ પૂર્વપ્રયત્નમપેક્ષ્યેદાનીં કારયતિ પૂર્વતરં ચ પ્રયત્નમપેક્ષ્ય પૂર્વમકારયદિત્યનાદિત્વાત્સંસારસ્યેત્યનવદ્યમ્ ।
કથં પુનરવગમ્યતે કૃતપ્રત્નાપેક્ષ ઈશ્વર ઇતિ ।
વિહિતપ્રતિષિદ્ધાવૈયર્થ્યાદિભ્ય ઇત્યાહ ।
એવં હિ ઽસ્વર્ગકામો યજેતઽ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ, ઇત્યેવઞ્જાતીયકસ્ય વિહિતસ્ય પ્રતિષિદ્ધસ્ય ચાવૈયર્થ્યં ભવતિ ।
અન્યથા તદનર્થકં સ્યાત્ ।
ઈશ્વર એવ વિધિપ્રતિષેધયોર્નિયુજ્યેત ।
અત્યન્તપરતન્ત્રત્વાજ્જીવસ્ય ।
તથા વિહિતકારિણમપ્યનર્થેન સંસૃજેત્પ્રતિષિદ્ધકારિણમપ્યર્થેન ।
તતશ્ચ પ્રામાણ્યં વેદસ્યાસ્તમિયાત્ ।
ઈશ્વરસ્ય ચાત્યન્તાનપેક્ષત્વે લૌકિકસ્યાપિ પુરુષકારસ્ય વૈયર્થ્યં તથા દેશકાલનિમિત્તાનાં પૂર્વોક્તદોષપ્રસઙ્ગશ્ચેત્યેવઞ્જાતીયકં દોષજાતમાદિગ્રહણેન દર્શયતિ ॥ 42 ॥
17 અંશાધિકરણમ્ । સૂ. 43-53
અંશો નાનાવ્યપદેશાદ્ અન્યથા ચાપિ દાશકિતવાદિત્વમ્ અધીયત એકે

જીવેશ્વરયોરુપકાર્યોપકારભાવ ઉક્તઃ ।
સ ચ સંબદ્ધયોરેવ લોકે દૃષ્ટો યથા સ્વામિભૃત્યયોર્યથા વાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગયોઃ ।
તતશ્ચ જીવેશ્વરયોરપ્યુપકાર્યોપકારકભાવાભ્યુપગમાત્કિં સ્વામિભૃત્યવત્સંબન્ધ આહોસ્વિદગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગવદિત્યસ્યાં વિચિકિત્સાયામનિયમો વા પ્રાપ્નોતિ ।
અથવા સ્વામિભૃત્યપ્રકારેષ્વેવેશિત્રીશિતવ્યભાવસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્તદ્વિધ એવ સંબન્ધ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અતો બ્રવીત્યંશ ઇતિ ।
જીવ ઈશ્વસ્યાંશો ભવિતુમર્હતિ, યથાગ્નેર્વિસ્ફુલિઙ્ગઃ ।
અંશ ઇવાંશો નહિ નિરવયવસ્ય મુખ્યોંઽશઃ સંભવતિ ।
કસ્માત્પુનર્નિરવયવત્વાત્સ એવ ન ભવતિ ।
નાનાવ્યપદેશાત્ ।
ઽસો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (છા. 8.7.1) ઽએતમેવ વિદિત્વા મુનિર્ભવતિઽ ઽ ય આત્મનિ તિષ્ઠન્નાત્માનમન્તરો યમયતિઽ ઇતિ ચૈવઞ્જાતીયકો ભેદનિર્દેશો નાસતિ ભેદે યુજ્યતે ।
નનુ ચાયં નાનાવ્યપદેશઃ સુતરાં સ્વામિભૃત્યસારૂપ્યે યુજ્યત ઇત્યત આહ- અન્યથા ચાપીતિ ।
નચ નાનાવ્યપદેશાદેવ કેવલાદંશત્વપ્રતિપ્તિઃ ।
કિં તર્હ્યન્યથા ચાપિ વ્યપદેશો ભવત્યનાનાત્વસ્ય પ્રતિપાદકઃ ।
તથાહિ- એકે શાખિનો દાશકિતવાદિભાવં બ્રહ્મણ આમનન્ત્યાથર્વણિકા બ્રહ્મસૂક્તે- ઽબ્રહ્મ દાશા બ્રહ્મ દાસા બ્રહ્મૈવેમે કિતવાઃઽ ઇત્યાદિના ।
દાશા ય એતે કૈવર્તાઃ પ્રસિદ્ધાઃ, યે ચામી દાસાઃ સ્વામિષ્વાત્માનમુપક્ષપયન્તિ, યે ચાન્યે કિતવા દ્યૂતકૃતસ્તે સર્વે બ્રહ્મૈવેતિ હીનજન્તૂદાહરણેન સર્વેષામેવ નામરૂપકૃતકાર્યકરણસંઘાતપ્રવિષ્ટાનાં જીવાનાં બ્રહ્મત્વમાહ ।
તથાન્યત્રાપિ બ્રહ્મપ્રક્રિયાયામેવાયમર્થઃ પ્રપઞ્ચ્યતે- ઽત્વં સ્ત્રી ત્વં પુમાનસિ ત્વં કુમાર ઉત વા કુમારી ।
ત્વં જીર્ણો દણ્ડેન વઞ્ચસિ ત્વં જાતો ભવસિ વિશ્વતોમુખઃઽ (શ્વે. 4.3) ઇતિ ।
ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તેઽ ઇતિ ચ ।
ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃચ 3.7.23) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચાસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધિઃ ।
ચૈતન્યં ચાવિશિષ્ટં જીવેશ્વરયોર્યથાગ્નિવિસ્ફુલિઙ્ગયોરૌષ્ણ્યમ્ ।
અતો ભેદાભેદાવગમાભ્યામંશત્વાવગમઃ ॥ 43 ॥
કુતશ્ચાંશત્વાવગમઃ -
મન્ત્રવર્ણાચ્ ચ

મન્ત્રવર્ણશ્ચૈતમર્થમવગમયતિ ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પુરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વાભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇતિ ।
અત્ર ભૂતશબ્દેન જીવપ્રધાનાનિ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ નિર્દિશતિ ।
ઽઅહિંસન્સર્વભૂતાન્યન્યત્ર તીર્થેભ્યઃઽ ઇતિ પ્રયોગાત્ ।
અંશઃ પાદો ભાગ ઇત્યનર્થાન્તરમ્ ।
તસ્માદપ્યંશત્વાવગમઃ ॥ 44 ॥
કુતશ્ચાંશત્વાવગમઃ -
અપિ ચ સ્મર્યતે

ઈશ્વરગીતાસ્વપિ ચેશ્વરંશત્વં જીવસ્ય સ્મર્યતે- ઽમમૈવાંશો જીવલોકે જીવભૂતઃ સનાતનઃઽ (15.7) ઇતિ ।
તસ્માદપ્યંશત્વાવગમઃ ।
યત્તૂક્તં સ્વામિભૃત્યાદિષ્વેવેશિત્રીશિતવ્યભાવો લોકે પ્રસિદ્ધ ઇતિ ।
યદ્યપ્યેષા લોકે પ્રસિદ્ધસ્તથાપિ શાસ્ત્રાત્ત્વત્રાંશાંશિત્વમીશિત્રીશિતવ્યભાવશ્ચ નિશ્ચીયતે ।
નિરતિશયોપાધિસંપન્નશ્ચેશ્વરો નિહીનોપાધિસંપન્નાઞ્જીવાન્પ્રશાસ્તીતિ ન કિઞ્ચિદ્વિપ્રતિષિધ્યતે ॥ 45 ॥
અત્રાહ- નનુ જીવસ્યેશ્વરાંશત્વાભ્યુપગમે તદીયેન સંસારદુઃખોપભોગેનાંશિન ઈશ્વરસ્યાપિ દુઃખિત્વં સ્યાત્ ।
યથા લોકે હસ્તપાદાદ્યન્યતમાઙ્ગગતેન દુઃખેનાઙ્ગિનો દેવદત્તસ્ય દુઃખિત્વં તદ્વત્ ।
તતશ્ચ તત્પ્રાપ્તાનાં મહત્તરં દુઃખં પ્રાપ્નુયાત્ ।
અતો વરં પૂર્વાવસ્થઃ સંસાર એવાસ્ત્વિતિ સમ્યગ્દર્શનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે-
પ્રકાશાદિવન્ નૈવં પરઃ

યથા જીવઃ સંસારદુઃખમનુભવતિ નૈવં પર ઈશ્વરો ઽનુભવતીતિ પ્રતિજાનીમહે ।
જીવો હ્યવિદ્યાવેશવશાદ્દેહાદ્યાત્મભાવમિવ ગત્વા તત્કૃતેન દુઃખેન દુઃખ્યહમિત્યવિદ્યયા કૃતં દુઃખોપભોગમભિમન્યતે ।
નૈવં પરમેશ્વરસ્ય દેહાદ્યાત્મભાવો દુઃખાભિમાનો વાસ્તિ ।
જીવસ્યાપ્યવિદ્યાકૃતનામરૂપનિર્વૃત્તદેહેન્દ્રિયાદ્યુપાધ્યવિવેકભ્રમનિમિત્ત એવ દુઃખાભિમાનો નતુ પારમાર્થિકો ઽસ્તિ ।
યથાચ સ્વદેહગતદાહચ્છેદાદિનિમિત્તં દુઃખં તદભિમાનભ્રાન્ત્યાનુભવતિ તથા પુત્રમિત્રાદિગોચરમપિ દુઃખં તદભિમાનભ્રાન્ત્યૈવાનુભવત્યહમેવ પુત્રો ઽહમેવ મિત્રમિત્યેવં સ્નેહવશેન પુત્રમિત્રાદિષ્વભિનિવિશમાનઃ ।
તતશ્ચ નિશ્ચિતમેતદવગમ્યતે- મિથ્યાભિમાનભ્રમનિમિત્ત એવ દુઃખાનુભવ ઇતિ ।
વ્યતિરેકદર્શનાચ્ચૈવમવગમ્યતે ।
તથાહિ- પુત્રમિત્રાદિમત્સુ બહુષૂપવિષ્ટેષુ તત્સંબન્ધાભિમાનિષ્વિતરેષુ ચ પુત્રો મૃતો મિત્રં મૃતમિત્યેવમાદ્યુદ્ઘોષિતે યેષામેવ પુત્રમિત્રાદિમત્ત્વાભિમાનસ્તેષામેવ તન્નિમિત્તં દુઃખમુત્પદ્યતે નાભિમાનહીનાનાં પરિવ્રાજકાદીનામ્ ।
અતશ્ચ લૌકિકસ્યાપિ પુંસઃ સમ્યગ્દર્શનાર્થવત્ત્વં દૃષ્ટં, કિમુત વિષયશૂન્યાદાત્મનો ઽન્યદ્વસ્ત્વન્તરમપશ્યતો નિત્યચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપસ્યેતિ ।
તસ્માન્નાસ્તિ સમ્યગ્દર્શનાનર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રકાશાદિવદિતિ નિદર્શનોપન્યાસઃ ।
યથા પ્રકાશઃ સૌરશ્ચાન્દ્રમસો વા વિયદ્વ્યાપ્યવતિષ્ઠમાનો ઽઙ્ગુલ્યાદ્યુપાધિસંબન્ધાત્તેષ્વૃજુવક્રાદિભાવં પ્રતિપદ્યમાનેષુ તત્તદ્ભાવમિવ પ્રતિપદ્યમાનો ઽપિ ન પરમાર્થતસ્તદ્ભાવં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા ચાકાશો ઘટાદિષુ ગચ્છત્સુ ગચ્છન્નિવ વિભાવ્યમાનો ઽપિ ન પરમાર્થતો ગચ્છતિ, યથા ચોદશરાવાદિકમ્પનાત્તદ્ગતે સૂર્યપ્રતિબિમ્બે કમ્પમાને ઽપિ ન તદ્વાન્સૂર્યઃ કમ્પતે, એવમવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતે બુદ્ધ્યાદ્યુપહિતે જીવાખ્યેંઽશે દુઃખાયમાને ઽપિ ન તદ્વાનીશ્વરો દુઃખાયતે ।
જીવસ્યાપિ તુ દુઃખપ્રાપ્તિરવિદ્યાનિમિત્તૈવેત્યુક્તમ્ ।
તથાચાવિદ્યાનિમિત્તજીવભાવવ્યુદાસેન બ્રહ્મભાવમેવ જીવસ્ય પ્રતિપાદયન્તિ વેદાન્તાઃ ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યેવમાદયઃ, તસ્માન્નાસ્તિ જૈવેન દુઃખેન પરમાત્મનો દુઃખિત્વપ્રસઙ્ગઃ ॥ 46 ॥
fન્: ઇતરેષ્વભિમાનશૂન્યેષુ ।
સ્મરન્તિ ચ

સ્મરન્તિ ચ વ્યાસાદયો યથા જૈવેન દુઃખેન ન પરમાત્મા દુઃખાયત ઇતિ ।
ઽતત્ર યઃ પરમાત્મા હિ સ નિત્યો નિર્ગુણઃ સ્મૃતઃ ।
ન લિપ્યતે ફલૈશ્ચાપિ પદ્મપત્રમિવામ્ભસા ।
કર્માત્મા ત્વપરો યો ઽસૌ મોક્ષબન્ધનૈઃ સ યુજ્યતે ।
સ સપ્તદશકેનાપિ રાશિના યુજ્યતે પુનઃઽ ઇતિ ।
ચશબ્દાત્સમામનન્તિ ચેતિ વાક્યશેષઃ ।
ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનશ્નન્નન્યો અભિચાકશીતિઽ (શ્વે. 4.6) ઇતિ ।
ઽએકસ્તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃઽ (કઠ. 5.11) ઇતિ ચ ॥ 47 ॥
અત્રાહ- યદિ તર્હ્યેક એવ સર્વેષાં ભૂતાનામન્તરાત્મા સ્યાત્કથમનુજ્ઞાપરિહારૌ સ્યાતાં લોકિકૌ વૈદિકૌ ચેતિ ।
નનુ ચાંશો જીવ ઈશ્વરસ્યેત્યુક્તમ્ ।
તદ્ભેદાચ્ચાનુજ્ઞાપરિહારૌ તદાશ્રયાવવ્યતિકીર્ણાવુપપદ્યેતે કિમત્ર ચોદ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- નૈતદેવમ્ ।
અનંશિત્વમપિ હિ જીવસ્યાભેદવાદિન્યઃ શ્રુતયઃ પ્રતિપાદયન્તિ- ઽતત્સૃષ્ટ્વા તદેવાનુપ્રાવિશત્ઽ (તે. 2.6.1), ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23), ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (બૃ. 4.4.19), ઽતત્ત્વમસિઽ (છા. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃ. 1.4.10) ઇત્યેવઞ્જાતીયકાઃ ।
નનુ ભેદાભેદાવગમાભ્યામંશત્વં સિદ્ધ્યતીત્યુક્તમ્ ।
સ્યાદેતદેવં યદ્યુભાવપિ ભેદાભેદૌ પ્રતિપિપાદયિષિતૌ સ્યાતામ્, અભેદ એવ ત્વત્ર પ્રતિપિપાદયિષિતો બ્રહ્માત્મત્વપ્રતિપત્તૌ પુરુષાર્થસિદ્ધેઃ ।
સ્વભાવપ્રાપ્તસ્તુ ભેદો ઽનૂદ્યતે ।
નચ નિરવયવસ્ય બ્રહ્મણો મુખ્યોંઽશો જીવઃ સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
તસ્માત્પરઃ એવૈકઃ સર્વેષાં ભૂતાનામન્તરાત્મા જીવભાવેનાવસ્થિત ઇત્યતો વક્તવ્યાનુજ્ઞાપરિહારોપપત્તિઃ ॥ 47 ॥
fન્: તત્ર જીવપરયોર્મધ્યે ।
કર્માત્મા કર્માશ્રયો જીવઃ ।
સપ્તદશકેન દશેન્દ્રયાણિ પઞ્ચ પ્રાણઃ મનો બુદ્દિશ્ચેતિ સપ્તદશસંખ્યાકો રાશિર્લિઙ્ગમ્ ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુ - ઇહ બ્રહ્મણિ યો નાનેવ કલ્પિતભેદશાલિ ચેતનાચેતનાત્મકં વિશ્વં પશ્યતિ સ મૃત્યોરનન્તરં મૃત્યું જન્મમરણાદિપરમ્પરારૂપં સંસારં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ ।
તાં બ્રૂમઃ -
અનુજ્ઞાપરિહારૌ દેહસમ્બન્ધાજ્ જ્યોતિરાદિવત્

ઽઋતૌ ભાર્યામુપેયાત્ઽ ઇત્યનુજ્ઞા ।
ઽઽગુર્વાઙ્ગનાં નોપગચ્છેત્ઽ ઇતિ પરિહારઃ ।
તથા ઽઅગ્નીષોમીયં પશું સંજ્ઞપયેત્ઽ ઇત્યનુજ્ઞા ।
ઽન હિંસ્યાત્સર્વાભૂતાનિઽ ઇતિ પરિહારઃ ।
એવં લોકે ઽપિ મિત્રમુપસેવિતવ્યમિત્યનુજ્ઞા ।
શત્રુઃ પરિહર્તવ્ય ઇતિ પરિહારઃ ।
એવંપ્રકારાવનુજ્ઞાપરિહારાવેકત્વે ઽપ્યાત્મનો દેહસંબન્ધાત્સ્યાતામ્ ।
દેહૈઃ સંબન્ધો દેહસંબન્ધઃ ।
કઃ પુનર્દેહસંબન્ધઃ ।
દેહાદિરયં સંઘાતો ઽહમેવેત્યાત્મનિ વિપરીતપ્રત્યયોત્પત્તિઃ ।
દૃષ્ટા ચ સા સર્વપ્રાણિનામહં ગચ્છામ્યહમાગચ્છામ્યહમન્ધો ઽહમનન્ધો ઽહં મૂઢો ઽહમમૂઢ ઇત્યેવમાત્મિકા ।
નહ્યસ્યાઃ સમ્યગ્દર્શનાદન્યન્નિવારકમસ્તિ ।
પ્રાક્તુ સમ્યગ્દર્શનાત્પ્રતતૈષા ભ્રાન્તિઃ સર્વજન્તુષુ ।
તદેવમવિદ્યાનિમિત્તદેહાદ્યુપાધિસંબન્ધકૃતાદ્વિશેષાદૈકાત્મ્યાભ્યુપગમે ઽપ્યનુજ્ઞાપરિહારાવવકલ્પ્યેતે ।
સમ્યગ્દર્શિનસ્તર્હ્યનુજ્ઞાપરિહારાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
ન ।
તસ્યકૃતાર્થત્વાન્નિયોજ્યત્વાનુપપત્તેઃ ।
હેયોપાદેયયોર્હિ નિયોજ્યો નિયોક્તવ્યઃ સ્યાત્ ।
આત્મનસ્ત્વતિરિક્તં હેયમુપાદેયં વા વસ્ત્વપશ્યન્કથં નિયુજ્યેત ।
નચાત્માત્મન્યેવ નિયોજ્યઃ સ્યાત્ ।
શરીરવ્યતિરેકદર્શિન એવ નિયોજ્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્સંહતત્વાભિમાનાત્ ।
સત્યં વ્યતિરેકદર્શિનો નિયોજ્યત્વં તથાપિ વ્યોમાદિવદ્દેહાદ્યસંહતત્વમપશ્યત એવાત્મનો નિયોજ્યત્વાભિમાનઃ ।
નહિ દેહાદ્યસંહતત્વદર્શિનઃ કસ્યચિદપિ નિયોગો દૃષ્ટઃ ।
કિમુતૈકાત્મ્યદર્શિનઃ ।
નચ નિયોગાભાવાત્સમ્યગ્દર્શિનો યથેષ્ટચેષ્ટાપ્રસઙ્ગઃ ।
સર્વત્રાભિમાનસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વાદિભિમાનાભાવાચ્ચ સમ્યગ્દર્શિનઃ ।
તસ્માદ્દેહસંબન્ધાદેવાનુજ્ઞાપરિહારૌ ।
જ્યોતિરાદિવત્ ।
યથા જ્યોતિષ એકત્વે ઽપ્યગ્નિઃ ક્રવ્યાત્પરિહ્રિયતે નેતરઃ ।
યથાચ પ્રકાશ એકસ્યાપિ સવિતુરમેધ્યદેશસંબદ્ધઃ પરિહ્રિયતે નેતરઃ શુચિભૂમિષ્ઠઃ ।
યથા ભૌમાઃ પ્રદેશા વજ્રવૈડૂર્યાદય ઉપાદીયન્તે ।
ભૌમા અપિ સન્તો નરકલેવરાદયઃ પરિહ્રિયન્તે ।
યથા મૂત્રપરીષં ગવાં પવિત્રતયા પરિગૃહ્યતે તદેવ જાત્યન્તરે પરિવર્જ્યતે તદ્વત્ ॥ 48 ॥
fન્: પ્રતતા સંતતા ।
વિશેષો ભેદઃ ।
ક્રવ્યં માંસમત્તીતિ ક્રવ્યાત્ સ્માશાનાગ્નિઃ ।
અસન્તતેશ્ ચાવ્યતિકરઃ

સ્યાતાં નામાનુજ્ઞાપરિહરાવેકસ્યાપ્યત્મનો દેહવિશેષયોગાત્ ।
યત્સ્વયં કર્મફલસંબન્ધઃ સ ચૈકાત્મ્યાભ્યુપગમે વ્યતિકીર્યેત સ્વામ્યેકત્વાદિતિ ચેત્ ।
નૈતદેવમ્ ।
અસંતતેઃ ।
નહિ કર્તૃભોક્તૃશ્ચાત્મનઃ સંતતઃ સર્વૈઃ શરીરૈઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
ઉપાધિતન્ત્રો હિ જીવ ઇત્યુક્તમ્ ।
ઉપાધ્યસંતાનાચ્ચ નાસ્તિ જીવસંતાનઃ ।
તતશ્ચ કર્મવ્યતિકરઃ ફલવ્યતિકરો વા ન ભવિષ્યતિ ॥ 49 ॥
આભાસ એવ ચ

આભાસ એવ ચૈષ જીવઃ પરસ્યાત્મનો જલસૂર્યકાદિવત્પ્રતિપત્તવ્યઃ ।
ન સ એવ સાક્ષાત્ ।
નાપિ વસ્ત્વન્તરમ્ ।
અતશ્ચ યથા નૈકસ્મિઞ્જલસૂર્યકે કમ્પમાને જલસૂર્યકાન્તરં કમ્પતે, એવં નૈકસ્મિઞ્જીવે કર્મફલસંબન્ધિનિ જીવાન્તરસ્ય તત્સંબન્ધઃ ।
એવમપ્યવ્યતિકર એવ કર્મફલયોઃ ।
આભાસસ્ય ચાવિદ્યાકૃતત્વાત્તદાશ્રયસ્ય સંસારસ્યાવિદ્યાકૃતત્વોપપત્તિરિતિ ।
તદ્વ્યુદાસેન ચ પારમાર્થિકસ્ય બ્રહ્માત્મભાવસ્યોપદેશોપપત્તિઃ ।
યેષાં તુ બહવ આત્માનસ્તે ચ સર્વે સર્વગતાસ્તેષામેવૈષ વ્યતિકરઃ પ્રાપ્નોતિ ।
કથમ્ ।
બહવો વિભવશ્ચાત્માનશ્ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપા નિર્ગુણા નિરતિશયાશ્ચ તદર્થં સાધારણં પ્રધાનં તન્નિમિત્તૈષાં ભોગાપવર્ગસિદ્ધિરિતિ સાંખ્યાઃ ।
સતિ બહુત્વે વિભુત્વે ચ ઘટકુડ્યાદિસમાના દ્રવ્યમાત્રસ્વરૂપાઃ સ્વતો ઽચેતના આત્મનસ્તદુપકરણાનિ ચાણૂનિ મનાંસ્યચેતનાનિ ।
તત્રાત્મદ્રવ્યાણાં મનોદ્રવ્યાણાં ચ સંયોગાન્નવેચ્છાદયો વૈશેષિકા આત્મગુણા ઉત્પદ્યન્તે ।
તે ચાવ્યતિરેકેણ પ્રત્યેકમાત્મસુ સમવયન્તિ સ સંસારઃ ।
તેષાં નવાનામાત્મગુણાનામત્યન્તાનુત્પાદો મોક્ષ ઇતિ કાણાદાઃ ।
તત્ર સાંખ્યાનાં તાવચ્ચૈતન્યસ્વરૂપત્વાત્સર્વાત્મનાં સંનિધાનાદ્યવિશેષાચ્ચૈકસ્ય સુખદુઃખસંબન્ધે સર્વેષાં સુખદુઃખસંબન્ધઃ પ્રાપ્નોતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
પ્રધાનપ્રવૃત્તેઃ પરુષકૈવલ્યાર્થત્વાદ્વ્યવસ્થા ભવિષ્યતિ ।
અન્યથા હિ સ્વવિભૂતિખ્યાપનાર્થા પ્રધાનપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
તથાચાનિર્મોક્ષઃ પ્રસજ્યેતેતિ ।
નૈતત્સારમ્ ।
નહ્યભિલષિતસિદ્ધિનિબન્ધના વ્યવસ્થા શક્યા વિજ્ઞાતુમ્ ।
ઉપપત્ત્યા તુ કયાચિદ્વ્યવસ્થોચ્યેત ।
અસત્યાં પુનરુપપત્તૌ કામં મા ભૂદભિલષિતં પુરુષકૈવલ્યં, પ્રાપ્નોતિ તુ વ્યવસ્થાહેત્વભાવાદ્વ્યતિકરઃ ।
કાણાદાનામપિ યદૈકેનાત્મના મનઃ સંયુજ્યતે તદાત્માન્તરૈરપિ નાન્તરીયકઃ સંયોગઃ સ્યાત્સંનિધાનાદ્યવિશેષાત્ ।
તતશ્ચ હેત્વવિશેષાત્ફલાવિશેષ ઇત્યેકસ્યાત્મનઃ સુખદુઃખયોગે સર્વાત્મનામપિ સમાનં સુખદુઃખિત્વં પ્રસજ્યેત ॥ 50 ॥
સ્યાદેતત્ ।
અદૃષ્ટનિમિત્તો નિયમો ભવિષ્યતીતિ ।
નેત્યાહ-
અદૃષ્ટાનિયમાત્

બહુષ્વાત્મસ્વાકાશવત્સર્વગતેષુ પ્રતિશરીરં બાહ્યાભ્યન્તરાવિશેષેણ સંનિહિતેષુ મનોવાક્કાયૈર્ધર્મલક્ષણમદૃષ્ટમુપર્જ્યતે ।
સાંખ્યાનાં તાવત્તદનાત્મસમવાયિ પ્રધાનવર્તિ પ્રધાનસાધારણ્યાન્ન પ્રત્યાત્મં સુખદુઃખોપભોગસ્ય નિયામકમુપપદ્યતે ।
કાણાદાનામપિ પૂર્વવત્સાધારણેનાત્મમનઃસંયોગેન નિર્વર્તિતસ્યાદૃષ્ટસ્યાપ્યસ્યૈવાત્મન ઇદમદૃષ્ટમિતિ નિયમે હેત્વભાવાદેષ એવ દોષઃ ॥ 51 ॥
સ્યાદેતત્ ।
અહમિદં ફલં પ્રાપ્નવાનીદં પરિહરાણીત્થં પ્રયતા ઇત્થં કરવાણીત્યેવંવિધા અભિસંધ્યાદયઃ પ્રત્યાત્મં પ્રવર્તમાના અદૃષ્ટસ્યાત્મનાં ચ સ્વસ્વામિભાવં નિયંસ્યન્તીતિ ।
નેત્યાહ-
અભિસન્ધ્યાદિષ્વ્ અપિ ચૈવમ્

અભિસંધ્યાદીનામપિ સાધારણેનૈવાત્મમનઃસંયોગેન સર્વાત્મસંનિધૌ ક્રિયમાણાનાં નિયમહેતુત્વાનુપપત્તેરુક્તદોષાનુષઙ્ગ એવ ॥ 52 ॥
પ્રદેશાદ્ ઇતિ ચેન્ નાન્તર્ભાવાત્