બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.3

આમનન્તિ ચૈનં પરમેશ્વરમસ્મિન્મૂર્ધચુબુકાન્તરાલે જાબાલાઃ- ઽય એષો ઽન્તો ઽવ્યક્ત આત્મા સો ઽવિમુક્તે પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
સો ઽવિમુક્તઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
વરણાયાં નાસ્યાં ચ મધ્યે પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ।
કા વૈ વરણા કા ચ નાસીતિઽ ।
તત્ર ચેમામેવ નાસિકાં વરણા નાસીતિ નિરુચ્ય યા સર્વાણીન્દ્રિયકૃતાનિ પાપાનિ વારયતીતિ સા વરણા, સર્વાણીન્દ્રિયકૃતાનિ પાપાનિ નાશયતીતિ સા નાસીતિ ।
પુનરામનન્તિ- ઽક તમચ્ચાસ્ય સ્થાનં ભવતીતિ ।
ભ્રુવોર્ધારણસ્ય ચ યઃ સંધિઃ સ એષ દ્યુલોકસ્ય પરસ્ય ચ સંધિર્ભવતીતિઽ (જાબા. 1) ।
તસ્માદુપપન્ના પરમેશ્વરે પ્રાદેશમાત્રશ્રુતિઃ ।
અભિવિમાનશ્રુતિઃ પ્રત્યગાત્મત્વાભિપ્રાયા ।
પ્રત્યગાત્મતયા સર્વૈઃ પ્રાણિભિરભિવિમીયત ઇત્યભિમાનઃ ।
અભિગતો વાયં પ્રત્યગાત્મત્વાદ્વિમાનશ્ચ માનવિયોગાદિત્યભિવિમાનઃ ।
અભિવિમિમીયતે વા સર્વે જગત્કારણત્વાદિત્યભિવિમાનઃ ।
તસ્માત્પરમેશ્વરો વૈશ્વાનર ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥ 32 ॥
ઇતિ શ્રીમચ્છઙ્કરભગવત્પાદકૃતૌ શારીરકમીમાંસાભાષ્યે પ્રથમાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥ 2 ॥
fન્: અવિમુક્તે અવિદ્યોપાધિકલ્પિતાવચ્છેદે જીવાત્મિ ભેદકલ્પનયા પ્રતિષ્ઠિત ઉપાસ્યઃ ।
વરણા ભ્રૂઃ ।
વિમીયતે જ્ઞાયતે ।
અભિવિમીમીતે નિર્મિમીતે ।
____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________
પ્રથમાધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
[અત્રાસ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગાનાં પ્રાયો જ્ઞેયબ્રહ્મવિષયાણાં વિચારઃ ।
એવં પાદત્રયેણાપિ વાક્યવિચારઃ]
1 દ્યુભ્વાદ્યધિકરણમ્ । સૂ. 1-7
દ્યુભ્વાદ્યાયતનં સ્વશબ્દાત્

ઇદં શ્રૂયતે- ઽયસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતં મનઃ સહ પ્રાણૈશ્ચ સર્વૈઃ ।
તમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુચ્યથામૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ (મુણ્ડ. 2.2.5) ઇતિ ।
અત્ર યદેતદ્દ્યુપ્રભૃતીનામોતત્વવચનાદાયતનં કિઞ્ચિદવગમ્યતે, તત્કિં પરં બ્રહ્મ સ્યાદાહોસ્વિદર્થાન્તરમિતિ સંદિહ્યતે ।
તત્રાર્થાન્તરં કિમપ્યાયતનં સ્યાદિતિ પ્રાપ્તમ્ ।
કસ્માત્, ઽઅમૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ ઇતિ શ્રવણાત્ ।
પારવાન્હિ લોકે સેતુઃ પ્રખ્યાતઃ ।
નચ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પારવત્ત્વં શક્યમભ્યુપગન્તું, ઽઅનન્તમપારમ્ઽ (બૃહ. 2.4.12) ઇતિ શ્રવણાત્ ।
અર્થાન્તરે ચાયતને પરિગૃહ્યમાણે સ્મૃતિપ્રસિદ્ધં પ્રધાનં પરિગ્રહીતવ્યં, તસ્ય કારણત્વાદાયતનત્વોપપત્તેઃ ।
શ્રુતિપ્રસિદ્ધો વા વાયુઃ સ્યાત્, ઽવાયુર્વૈ ગૌતમ તત્સૂત્રં વાયુના વૈ ગૌતમ સૂત્રેણાયં ચ લોકઃ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સંદૃબ્ધાનિ ભવન્તિઽ (બૃહ. 3.7.2) ઇતિ વાયોરપિ વિધારણત્વશ્રવણાત્ ।
શારીરો વા સ્યાત્ ।
તસ્યાપિ ભોક્તૃત્વાદ્ભોગ્યં પ્રપઞ્ચં પ્રત્યાયતનત્વોપપત્તેરિત્યેવં પ્રાપ્ત ઇદમાહ- દ્યુભ્વાદ્યાયતનમિતિ ।
દ્યૌશ્ચ ભૂશ્ચ દ્યુભુવૌ દ્યુભુવાવાદી યસ્ય તદિદં દ્યુભ્વાદિ ।
યદેતદસ્મિન્વાક્યે દ્યૌઃ પૃથિવ્યન્તરિક્ષં મનઃ પ્રાણા ઇત્યેવમસ્માકં જગદોતત્વેન નિર્દિષ્ટં તસ્યાયતનં પરં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
સ્વશબ્દાત્, આત્મશબ્દાદિત્યર્થઃ ।
આત્મશબ્દો હીહ ભવતિ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ ।
આત્મશબ્દશ્ચ પરમાત્મપરિગ્રહે સમ્યગવકલ્પતે નાર્થાન્તરપરિગ્રહે ।
ક્વચિચ્ચ સ્વશબ્દેનૈવ બ્રહ્મણ આયતનત્વં શ્રૂયતે-ઽ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃઽ (છા. 6.8.4) ઇતિ ।
સ્વશબ્દેનૈવ ચેહ પુરસ્તાદુપરિષ્ટાચ્ચ બ્રહ્મ સંકીર્ત્યતે- ઽપુરુષ એવેદં વિશ્વં કર્મ તપો બ્રહ્મ પરામૃતમ્ઽ ઇતિ ।
ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાદ્બ્રહ્મ પશ્ચાદ્બ્રહ્મ દક્ષિણશ્ચોત્તરેણઽ (મુણ્ડ. 2.2.11) ઇતિ ચ ।
તત્ર ત્વાયતનાયતનયદ્ભાવશ્રવણાત્ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ ચ સામાનાધિકરણ્યાત્ ।
યથાનેકાત્મકો વૃક્ષઃ શાખા સ્કન્ધો મૂલં ચેત્યેવં નાનારસો વિચિત્ર આત્મેત્યાશઙ્કા સંભવતિ, તાં નિવર્તયિતું સાવધારણમાહ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ન કાર્યપ્રપઞ્ચવિશિષ્ટો વિચિત્ર આત્મા વિજ્ઞેયઃ ।
કિન્તર્હ્યવિદ્યાકૃતં કાર્યપ્રપઞ્ચં વિદ્યયા પ્રવિલાપયન્તસ્તમેવૈકમાયતનભૂતમાત્માનં જાનથૈકરસમિતિ ।
યથા યસ્માન્નાસ્તે દેવદત્તસ્તદાનયેત્યુક્ત આસનમેવાનયતિ ન દેવદત્તમ્ ।
તદ્વદાયતનભૂતસ્યૈવૈકરસસ્યાત્મનો વિજ્ઞેયત્વમુપદિશ્યતે ।
વિકારાનૃતાભિસંધસ્ય ચાપવાદઃ શ્રૂયતે- ઽમૃત્યોઃ સ મૃત્યુમાપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિઽ (કા. 2.4.11) ઇતિ ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ તુ સામાનાધિકરણ્યં પ્રપઞ્ચપ્રવિલાપનાર્થં નાનેકરસતાપ્રતિપાદનાર્થમ્ ।
ઽસ યથા સૈન્ધવઘનો ઽનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નો રસઘન એવૈવં વા અરે ઽયમાત્માનન્તરો ઽબાહ્યઃ કૃત્સ્નઃ પ્રજ્ઞાનઘન એવઽ (બૃહ. 4.5.13) ઇત્યેકરસતાશ્રવણાત્ ।
તસ્માદ્દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરં બ્રહ્મ ।
યત્તૂક્તં, સેતુશ્રુતેઃ સેતોશ્ચ પારવત્ત્વોપપત્તેર્બ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરેણ દ્યુભ્વાદ્યાયતનેન ભવિતવ્યમિતિ ।
અત્રોચ્યતે- વિધારણત્વમાત્રમત્ર સેતુશ્રુત્યા વિવક્ષ્યતે ન પારવત્ત્વાદિ ।
નહિ મૃદ્દારુમયો લોકે સેતુર્દૃષ્ટ ઇત્યત્રાપિ મૃદ્દારુમય એવસેતુરભ્યુપગમ્યતે ।
સેતુશબ્દાર્થો ઽપિ વિધારણત્વમાત્રમેવ ન પારવત્ત્વાદિ ષિઞો બન્ધનકર્મણઃ સેતુશબ્દવ્યુત્પત્તેઃ ।
અપર આહ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ યદેતત્સંકીર્તિતમાત્મજ્ઞાનં, યચ્ચૈતત્ ઽઅન્યા વાચો વિમુઞ્ચથઽ ઇતિ વાગ્વિમોચનં, તદત્રામૃતત્વસાધનત્વાત્, ઽઅમૃતસ્યૈષ સેતુઃઽ ઇતિ સેતુશ્રુત્યા સંકીર્ત્યતે ન તુ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
તત્ર યદુક્તં સેતુશ્રુતેર્બ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરેણ દ્યુભ્વાદ્યાયતનેન ભાવ્યમિત્યેતદયુક્તમ્ ॥ 1 ॥
fન્: અમૃતસ્યેતિ શ્રવણાત્ સેતુરિતિ શ્રવણાદિતિ યોજના ।
સેતુરિતિ શ્રવણાદિતિ વ્યાચષ્ઠે- પારવાન્હીતિ ।
સંદૃબ્ધનિ સંગ્રથિતાનિ ।
સામાનાધિકરણ્યાત્ વિચિત્ર આત્મેતિ સંબન્ધઃ ।
વિકારે ઽનૃતે કલ્પિતે અભિસંધો ઽભિમાનો યસ્ય ।
સિનોતિ બધ્નાતીતિ સેતુઃ ।
પદાર્થૈકદેશો વિધારણમિત્યર્થઃ ।
મુક્તોપસૃપ્યવ્યપદેશાચ્ ચ

ઇતશ્ચ પરમેવ બ્રહ્મ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
યસ્માન્મુક્તોપસૃપ્યતાસ્ય વ્યપદિશ્યમાના દૃશ્યતે ।
મુક્તૈરુપસૃપ્યમ્ મુક્તોપસૃપ્યમ્ ।
દેહાદિષ્વનાત્મસ્વહમસ્મીત્યાત્મબુદ્ધિરવિદ્યા, તતસ્તત્પૂજનાદૌ રાગસ્તત્પરિભવાદૌ દ્વેષસ્તદુચ્છેદદર્શનાદ્ભયં મોહશ્ચેત્યેવમયમનન્તભેદો ઽનર્થવ્રાતઃ સંતતઃ સર્વેષાં નઃ પ્રત્યક્ષઃ ।
તદ્વિપર્યયેણાવિદ્યારાગદ્વેષાદિદોષમુક્તૈરુપસૃપ્યં ગમ્યમેતદિતિ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પ્રકૃત્ય વ્યપદેશો ભવતિ ।
કથમ્, ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશ્છિદ્યન્તે સર્વસંશયાઃ ।
ક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ઇત્યુક્ત્વા બ્રવીતિ- ઽતથા વિદ્વાન્નામરૂપાદ્વિમુક્તઃ પરાત્પરં પુરુષમુપૈતિ દિવ્યમ્ઽ (મુણ્ડ. 3.2.7) ઇતિ ।
બ્રહ્મણશ્ચ મુક્તોપસૃપ્યત્વં પ્રસિદ્ધં શાસ્ત્રે- ઽયદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્યત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતેઽ (બૃહ. 4.4.7) ઇત્યેવમાદૌ ।
પ્રધાનાદીનાં તુ ન ક્વચિન્મુક્તોપસૃપ્યમસ્તિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અપિચ ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમન્યા વાચો વિમુઞ્ચથામૃતસ્યૈવ સેતુઃઽ ઇતિ વાગ્વિમોકપૂર્વકં વિજ્ઞેયત્વમિહ દ્યુભ્વાદ્યાયતનસ્યોચ્યતે ।
તચ્ચ શ્રુત્યન્તરે બ્રહ્મણો દૃષ્ટમ્- ઽતમેવ ધીરો વિજ્ઞાય પ્રજ્ઞાં કુર્વતિ બ્રાહ્મણઃ ।
નાનુધ્યાયાદ્વહૂઞ્શબ્દાન્વાચો વિગ્લાપનં હિ તત્ઽ (બૃહ. 4.4.21) ઇતિ ।
તસ્માદપિ દ્યુભ્વાદ્યાયતનં પરં બ્રહ્મ ॥ 2 ॥
fન્: પ્રજ્ઞા વાક્યાર્થધીઃ ।
બ્રાહ્મણપદમનુક્તદ્વિજોપલક્ષણમ્ ।
નાનુમાનમ્ અતચ્છબ્દાત્

યથા બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદકઃ વૈશેષિકો હેતુરુક્તો નૈવમર્થાન્તરસ્ય વૈશેષિકો હેતુઃ પ્રતિપાદકો ઽસ્તીત્યાહ ।
નાનુમાનિકં સાંખ્યસ્મૃતિપરિકલ્પિતં પ્રધાનમિહ દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેન પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
કસ્માત્, અતચ્છબ્દાત્ ।
તસ્યાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રતિપાદકઃ શબ્દસ્તચ્છબ્દઃ, ન તચ્છબ્દો ઽતચ્છબ્દઃ ।
ન હ્યત્રાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રતિપાદકઃ કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ, યેનાચેતનં પ્રધાનં કારણત્વેનાયતનત્વેન વાવગમ્યેત ।
તદ્વિપરીતસ્ય ચેતનસ્ય પ્રતિપાદકશબ્દો ઽત્રાસ્તિ- ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ (મુણ્ડ.1.1.9) ઇત્યાદિઃ ।
અત એવ ન વાયુરપીહ દ્યુભ્વાદ્યાતનત્વેનાશ્રીયતે ॥ 3 ॥
પ્રાણભૃચ્ ચ

યદ્યપિ પ્રાણભૃતો વિજ્ઞાનાત્મન આત્મત્વં ચેતનત્વં ચ સંભવતિ તથાપ્યુપાધિપરિચ્છિન્નજ્ઞાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદ્યસંભવે સત્યસ્માદેવાતચ્છબ્દાત્પ્રાણભૃદપિ ન દ્યુભ્વાદ્યાયતનાશ્રયિતવ્યઃ ।
નચોપાધિપરિચ્છિન્નસ્યાવિભોઃ પ્રાણભૃતો દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વમપિ સમ્યક્સંભવતિ ।
પૃથગ્યોગકરણમુત્તરાર્થમ્ ॥ 4 ॥
કુતશ્ચ ન પ્રાણભૃદ્દ્યભ્વાદ્યાયતનત્વેનાશ્રિતવ્યઃ-
ભેદવ્યપદેશાત્

ભેદવ્યપદેશશ્ચેહ ભવતિ- ઽતમેવૈકં જાનથ આત્માનમ્ઽ ઇતિ જ્ઞેયજ્ઞાતૃભાવેન ।
તત્ર પ્રાણભૃત્તાવન્મુમુક્ષુત્વાજ્ જ્ઞાતા, પરિશેષાદાત્મશબ્દવાચ્યં બ્રહ્મ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમિતિ ગમ્યતે, ન પ્રાણભૃત્ ॥ 5 ॥
કુતશ્ચ ન પ્રાણભૃદ્દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેનાશ્રયિતવ્યઃ-
પ્રકરણાત્

પ્રકરણં ચેદં પરમાત્મનઃ ।
ઽકસ્મિન્નુ ભગવો વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં ભવતિઽ (મુ. 1.1.3) ઇત્યેકવિજ્ઞાનેન સર્વવિજ્ઞાનાપેક્ષણાત્ ।
પરમાત્મનિ હિ સર્વાત્મકે વિજ્ઞાતે સર્વમિદં વિજ્ઞાતં સ્યાન્ન કેવલે પ્રાણભૃતિ ॥ 6 ॥
કુતશ્ચ ન પ્રાણભૃડ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેનાશ્રયિતવ્યઃ-
સ્થિત્યદનાભ્યાં ચ

દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ચ પ્રકૃત્ય ઽદ્વા સુપ્રણા સયુજા સખાયાઽ (મુ. 3.1.1) ઇત્યત્ર સ્થિત્યદને નિર્દિશ્યેતે ।
ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્તિઽ ઇતિકર્મફલાશનં, ઽઅનશ્નન્નન્યો ઽભિચાકશીતિઽ ઇત્યૌદાસીન્યેનાવસ્થાનં ચ ।
તાભ્યાં ચ સ્થિત્યદનાભ્યામીશ્વરક્ષેત્રજ્ઞૌ તત્ર ગૃહ્યેતે ।
યદિ ચેશ્વરો દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વેન વિવક્ષિતસ્તતસ્તસ્ય પ્રકૃતસ્યેશ્વરસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞાત્પૃથગ્વચનમવકલ્પતે ।
અન્યથા હ્યપ્રકૃતવચનમાકસ્મિકમસંબદ્ધં સ્યાત્ ।
નનુ તવાપિ ક્ષેત્રજ્ઞસ્યેશ્વરાત્પૃથગ્વચનમાકસ્મિકમેવ પ્રસજ્યેત ।
ન ।
તસ્યાવિવક્ષિતત્વાત્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞૌ હિ કર્તૃત્વેન ભોક્તૃત્વેન ચ પ્રતિશરીરં બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિસંબદ્ધો લોકત એવ પ્રસિજદ્ધો નાસૌ શ્રુત્યા તાત્પર્યેણ વિવક્ષ્યતે ।
ઈશ્વરસ્તુ લોકતો ઽપ્રસિદ્ધત્વાચ્છ્રુત્યા તાત્પર્યેણ વિવક્ષ્યત ઇતિ ન તસ્યાકસ્મિકં વચનં યુક્તમ્ ।
ઽગુહાં પ્રવિષ્ટાવાત્માનૌ હિઽ ઇત્યત્રાપ્યેતદ્દર્શિતં ઽદ્વા સુપર્ણાઽ ઇત્યસ્યામૃચીશ્વરક્ષેત્રજ્ઞાવુચ્યેતે ઇતિ ।
યદાપિ પૈઙ્ગ્યુપનિષત્કૃતેન વ્યાખ્યાનેનાસ્યામૃચિ સત્ત્વક્ષેત્રજ્ઞાવુચ્યેતે તદાપિ ન વિરોધઃ કશ્ચિત્ ।
કથમ્ ।
પ્રાણભૃદ્ધીહ ઘટાદિચ્છિદ્રવત્સત્ત્વાદ્યુપાધ્યભિમાનિત્વેન પ્રતિશરીરં ગૃહ્યમાણો દ્યુભ્વાદ્યાયતનં ન ભવતીતિ નિષિધ્યતે ।
યસ્તુ સર્વશરીરેષૂપાધિભિર્વિનોપલક્ષ્યતે ન ભવતીતિ નિષિધ્યતે ।
યસ્તુ સર્વશરીરેષૂપાધિભિર્વિનોપલક્ષ્યતે પરમાત્મૈવ સ ભવતિ ।
યથા ઘટાદિચ્છિદ્રાણિ ઘટાદિભિરુપાધિભિર્વિનોપલક્ષ્યમાણાનિ મહાકાશ એવ ભવન્તિ, તદ્વત્પ્રાણભૃતઃ પરસ્માદન્યત્વાનુપપત્તેઃ પ્રતિષેધો નોપપદ્યતે ।
તસ્માત્સત્ત્વાદ્યુપાધ્યભિમાનિન એવ દ્યુભ્વાદ્યાયતનત્વપ્રતિષેધઃ ।
તસ્માત્પરમેવ બ્રહ્મ દ્યુભ્વાદ્યાયતનમ્ ।
તદેતત્ ઽઅદૃશ્યત્વાદિગુણકો ધર્મોક્તેઃઽ ઇત્યનેનૈવ સિદ્ધમ્ ।
તસ્યૈવ હિ ભૂતયોનિવાક્યસ્ય મધ્ય ઇદં પઠિતમ્ ઽયસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમ્ઽ ઇતિ ।
પ્રપઞ્ચાર્થં તુ પુનરુપન્યસ્તમ્ ॥ 7 ॥
2 ભૂમાધિકરણમ્ । સૂ. 8-9
ભૂમા સંપ્રસાદાદ્ અધ્યુપદેશાત્

ઇદં સમામનન્તિ- ઽભૂમા ત્વેવ વિદિજ્ઞાસિતવ્ય ઇતિ ભૂમાનં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ।
યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાથ યત્રાન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પમ્ઽ (છા. 7.23,24) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ ।
ભૂમેતિ તાવદ્બહુત્વમભિધીયતે, ઽબહોર્લોપો ભૂ ચ બહોઃઽ (પા. 6.4.158) ઇતિ ભૂમશબ્દસ્ય ભાવપ્રત્યયાન્તતાસ્મારણાત્ ।
કિમાત્મકં પુનસ્તદ્બહુત્વમિતિ વિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં ઽપ્રાણો વા આશાભૂયાન્ઽ (છા. 7.15.1) ઇતિ સંનિધાનાત્પ્રાણો ભૂમેતિ પ્રતિભાતિ ।
તથા ઽશ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ તં મા ભગવાઞ્શોકસ્ય પારં તારયતુઽ (છાં. 7.1.3) ઇતિ પ્રકરણોત્થાનાત્પરમાત્મા ભૂમેત્યપિ પ્રતિભાતિ ।
તત્ર કસ્યોપાદનં ન્યાય્યં કસ્ય વા હાનમિતિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રાણો ભૂમેતિ ।
કસ્માત્ ।
ભૂયઃ પ્રશ્નપ્રતિવચનપરંપરાદર્શનાત્ ।
યથા હિ ઽઅસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂયઃઽ ઇતિ, ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ ઇતિ ।
તથા ઽઅસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂયઃઽ ઇતિ, મનો વાવ વાચો ભૂયઃઽ ઇતિ ચ નામાદિભ્યો હ્યા પ્રાણાદ્ભૂયઃપ્રશ્નપ્રતિવચનપ્રવાહઃ પ્રવૃત્તઃ ।
નૈવં પ્રાણાત્પરં ભૂયઃપ્રશ્નપ્રતિવચનં દૃશ્યતે ઽસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂય ઇત્યાદો વાવ પ્રાણાદ્ભૂય ઇતિ ।
પ્રાણમેવ તુ નામાદિભ્ય આશાન્તેભ્યો ભૂયાસં ઽપ્રાણો વા આશાયા ભૂયાન્ઽ ઇત્યાદિના સપ્રપઞ્ચમુક્ત્વા પ્રાણદર્શિનશ્ચાતિવાદિત્વમ્- ઽઅતિવાદ્યસીત્યતિવાદ્યસ્મીતિ બ્રૂયાન્નાપહ્નુવીતઽ ઇત્યભ્યનુજ્ઞાય ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ પ્રાણવ્રતમતિવાદિત્વમનુકૃષ્યાપરિત્યજ્યૈવ પ્રાણં સત્યાદિપરમ્પરયા ભૂમાનમવતારયન્પ્રાણમેવ ભૂમાનં મન્યન્ત ઇતિ ગમ્યતે ।
કથં પુનઃ પ્રાણે ભૂમનિ વ્યાખ્યાયમાને ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ ઇત્યેતદ્ભૂમ્નો લક્ષણપરં વચનં વ્યાખ્યાયેતેતિ ।
ઉચ્યતે- સુષુપ્ત્યવસ્થાયાં પ્રાણગ્રસ્તેષુ કરણેષુ દર્શનાદિવ્યવહારનિવૃત્તિદર્શનાત્સંભવતિ પ્રાણસ્યાપિ ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિઽ ઇત્યેતલ્લક્ષણમ્ ।
તથાચ શ્રુતિઃ ઽન શૃણોતિ ન પશ્યતિઽ ઇત્યાદિના સર્વકરણવ્યાપારપ્રત્યસ્તમયરૂપાં સુષુપ્ત્યવસ્થામુક્ત્વા ઽપ્રાણાગ્નય એવૈતસ્મિન્પુરે જાગ્રતિઽ (પ્ર. 4.2.3) ઇતિ તસ્યામેવાવસ્થાયાં પઞ્ચવૃત્તેઃ પ્રાણસ્ય જાગરણં બ્રુવતી પ્રાણપ્રધાનાં સુષુપ્ત્યવસ્થાં દર્શયતિ ।
યચ્ચૈતદ્ભૂમ્નઃ સુખત્વં શ્રુતમ્- ઽયો વૈ ભૂમા તત્સુખમ્ઽ (છા. 7.23) ઇતિ, તદપ્યવિરુદ્ધમ્ ।
ઽઅત્રૈષ દેવઃ સ્વપ્નાન્ન પશ્યત્યથ યદેતસ્મિઞ્શરીરે સુખં ભવતિઽ (પ્ર. 4.6) ઇતિ સુષુપ્ત્યવસ્થાયામેવ સુખશ્રવણાત્ ।
યચ્ચ ઽયો વૈ ભૂમા તદમૃતમ્ઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ તદપિ પ્રાણસ્યાવિરુદ્ધં, ઽપ્રાણો વા અમૃતમ્ઽ (કૌ. 3.2) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
કથં પુનઃ પ્રાણં ભૂમાનં મન્યમાનસ્ય તરતિ શોકમાત્મવિત્ ઇત્યાત્મવિવિદિષયા પ્રકરણસ્યોત્થાનમુપપદ્યતે ।
પ્રાણ એવેહાત્મા વિવક્ષિત ઇતિ બ્રૂમઃ ।
તથાહિ-ઽ પ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતા પ્રાણો ભ્રાતા પ્રાણઃ સ્વસા પ્રાણ આચાર્યઃ પ્રાણો બ્રાહ્મણઃઽ (છા. 7.15.1) ઇતિ પ્રાણમેવ સર્વાત્માનં કરોતિ ।
ઽયથા વા અરા નાભૌ સમર્પિતા એવમસ્મિન્પ્રાણે સર્વં સમર્પિતમ્ઽ ઇતિ ચ સર્વાત્મત્વારનાભિનિદર્શનાભ્યાં ચ સંભવતિ વૈપુલ્યાત્મિકા ભૂમરૂપતા પ્રાણસ્ય ।
તસ્માત્પ્રાણો ભૂમેત્યેવં પ્રાપ્તમ્ ।
તત ઇદમુચ્યતે- પરમાત્મૈવેહ ભૂમા ભવિતુમર્હતિ ન પ્રાણઃ ।
કસ્માત્ ।
સંપ્રસાદાદધ્યુપદેશાત્ ।
સંપ્રસાદ ઇતિ સુષુપ્તં સ્થાનમુચ્યતે, સમ્યક્પ્રસીદત્યસ્મિન્નિતિ નિર્વચનાત્ ।
બૃહદારણ્યકે ચ સ્વપ્નજાગરિતસ્થાનાભ્યાં સહ પાઠાત્ તસ્યાં ચ સંપ્રસાદાવસ્થાયાં પ્રાણો જાગર્તીતિ પ્રાણો ઽત્ર સંપ્રસાદો ઽભિપ્રેયતે ।
પ્રાણાદૂર્ધ્વં ભૂમ્ન ઉપદિશ્યમાનત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રાણ એવ ચેદ્ભૂમાસ્યાત્સ એવ તસ્માદૂર્ધ્વમુપદિશ્યેતેત્યશ્લિષ્ટમેવૈતત્સ્યાત્ ।
નહિ નામૈવ નામ્નો ભૂય ઇતિ નામ્ન ઊર્ધ્વમુપદિષ્ટમ્ ।
કિં તર્હિ નામ્નો ઽન્યદર્થાન્તરમુપદિષ્ટં વાગાખ્યમ્- ઽવાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસીઽ ઇતિ ।
તથા વાગાદિભ્યો ઽપ્યા પ્રાણાદર્થાન્તરમેવ તત્ર તત્રોર્ધ્વમુપદિષ્ટમ્ ।
તદ્વત્પ્રાણાદૂર્ધ્વમુપદિશ્યમાનો ભૂમા પ્રાણાદર્થાન્તરભૂતો ભવિતુમર્હતિ ।
નન્વિહ નાસ્તિ પ્રશ્નો ઽસ્તિ ભગવઃ પ્રાણાદ્ભૂય ઇતિ, નાપિ પ્રતિવચનમસ્તિ પ્રાણાદ્વાવ ભૂયો ઽસ્તીતિ, કથં પ્રાણાદધિ ભૂમોપદિશ્યતે ।
પ્રાણવિષયમેવ ચાતિવાદિત્વામુત્તરત્રાનુકૃષ્યમાણં પશ્યામઃ- ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ ।
તસ્માન્નાસ્તિ પ્રાદધ્યુપદેશ ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ન તાવત્પ્રાણવિષયસ્યૈવાતિવાદિત્વસ્યૈતદનુકર્ષણમિતિ શક્યં વક્તું, વિશેષવાદાત્ ઽયઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ ।
નનુ વિશેષવાદો ઽપ્યયં પ્રાણવિષય એવ ભવિષ્યતિ ।
કથમ્ ।
યથૈષો ઽગ્નિહોત્રી યઃ સત્યં વદતીત્યુક્તે ન સત્યવદનેનાગ્નિહોત્રિત્વં, કેન તર્હિ, અગ્નિહોત્રેણૈવ ।
સત્યવદનં ત્વગ્નિહોત્રિણો વિશેષ ઉચ્યતે ।
તથા ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇત્યુક્તે ન સત્યવદનેનાતિવાદિત્વમ્, કેન તર્હિ, પ્રકૃતેન પ્રાણવિજ્ઞાનેનૈવ ।
સત્યવદનં તુ પ્રાણવિદો વિશેષો વિવક્ષ્યત ઇતિ ।
નેતિ બ્રૂમઃ ।
શ્રુત્યર્થપરિત્યાગપ્રસઙ્ગાત્ ।
શ્રુત્યા હ્યત્ર સત્યવદનેનાતિવાદિત્વં પ્રતીયતે- ઽયઃસત્યેનાતિવદતિ સો ઽતિવદતિઽ ઇતિ ।
નાત્ર પ્રાણવિજ્ઞાનસ્ય સંકીર્તનમસ્તિ ।
પ્રકરણાત્તુ પ્રાણવિજ્ઞાનં સંબધ્યેત ।
તત્ર પ્રકરણાનુરોધેન શ્રુતિઃ પરિત્યક્તા સ્યાત્ ।
પ્રકૃતવ્યાવૃત્ત્યર્થશ્ચ તુશબ્દો ન સંગચ્છતે ઽએષ તુ વા અતિવદતિઽ ઇતિ ।
ઽસત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ (છા. 7.16) ઇતિ ચ પ્રયત્નાન્તરકરણમર્થાન્તરવિવક્ષાં સૂચયતિ ।
તસ્માદ્યથૈકવેદપ્રશંસાયાં પ્રકૃતાયામેષ તુ મહાબ્રાહ્મણો યશ્ચતુરો વેદાનધીત ઇત્યેકવેદેભ્યોર્ઽથાન્તરભૂતશ્ચતુર્વેદઃ પ્રશસ્યતે તાદૃગેતદ્દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
નચ પ્રશ્નપ્રતિવચનરૂપયૈવાર્થાન્તરવિવક્ષયા ભવિતવ્યમિતિ નિયમો ઽસ્તિ ।
પ્રકૃતસંબન્ધાસંભવકારિતત્વાદર્થાન્તરવિવક્ષાયાઃ ।
તત્ર પ્રાણાન્તમનુશાસનં શ્રુત્વા તૂષ્ણીભૂતં નારદં સ્વયમેવ સનત્કુમારો વ્યુત્પાદયતિ ।
યત્પ્રાણવિજ્ઞાનેન વિકારાનૃતવિષયેણાતિવાદિત્વમનતિવાદિત્વમેવ તત્ ઽએષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિઽ ઇતિ ।
તત્ર સત્યમિતિ પરં બ્રહ્મોચ્યતે, પરમાર્થરૂપત્વાત્ ।
ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તથા વ્યુત્પાદિતાય નારદાય ઽસો ઽહં ભગવઃ સત્યેનાતિવદાનિઽ ઇત્યેવં પ્રવૃત્તાય વિજ્ઞાનાદિસાધનપરમ્પરયા ભૂમાનમુપદિશતિ ।
તત્ર યત્પ્રાણાદધિ સત્યં વક્તવ્યં પ્રતિજ્ઞાતં તદેવેહ ભૂમેત્યુચ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
તસ્માદસ્તિ પ્રાણાદધિ ભૂમ્ન ઉપદેશ ઇત્યતઃ પ્રાણાદન્યઃ પરમાત્મા ભૂમા ભવિતુમર્હતિ ।
એવઞ્ચેહાત્મવિવિદિષયા પ્રકરણસ્યોત્થાનમુપપન્નં ભવિષ્યતિ ।
પ્રાણ એવેહાત્મા વિવક્ષિત ઇત્યેતદપિ નોપપદ્યતે ।
નહિ પ્રાણસ્ય મુખ્યયા વૃત્ત્યાત્મત્વમસ્તિ ।
નચાન્યત્ર પરમાત્મજ્ઞાનાચ્છોકવિનિવૃત્તિરસ્તિ, ઽનાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વે. 6.15) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।

ઽતં મા ભગવાઞ્શોકસ્ય પારં તારયતુઽ (છા. 7.1.3) ઇતિ ચોપક્રમ્યોપસંહરતિ- ઽતસ્મૈ મૃદિતકષાયાય તમસઃ પારં દર્શયતિ ભગવાન્સનત્કુમારઃઽ (છા. 7.26.2) ઇતિ ।
તમ ઇતિ શોકાદિકારણમવિદ્યોચ્યતે ।
પ્રાણાન્તે ચાનુશાસને ન પ્રાણસ્યાન્યાયત્તતોચ્યેત ।
ઽઆત્મતઃ પ્રાણઃઽ (છા. 7.26.2) ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
પ્રકરણાન્તે પરમાત્મવિવક્ષા ભવિષ્યતિ, ઽભૂમા તુ પ્રાણ એવેતિ ચેત્ઽ ન ।
ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિઽ (છા. 7.24.1) ઇત્યાદિના ભૂમ્ન એવા પ્રકરણસમાપ્તેરનુકર્ષણાત્ ।
વૈપુલ્યાત્મિકા ચ ભૂમરૂપતા સર્વકારણત્વાત્પરમાત્મનઃ સુતરામુપપદ્યતે ॥ 8॥
fન્: વ્યવહારાતિતં પૂર્ણં વસ્તુ ભૂમા ।
ભગવદ્દૃશેભ્યો યુષ્મત્સદૃશેભ્યઃ ।
દેવઃ બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિકો જીવઃ ।
પ્રકરણાત્તુ સંબધ્યેત અતિવાદિત્વે હેતુત્વેનેતિ શેષઃ ।
પ્રયત્નાન્તરં વિચારઃ ।
વિજ્ઞાનમત્ર નિદિધ્યાસનાદિ ।
ધર્મોપપત્તેશ્ ચ

અપિચ યે ભૂમ્નિ શ્રૂયન્તે ધર્માસ્તે પરમાત્મન્યુપપદ્યન્તે ।
ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વજાનાતિ સ ભૂમાઽ ઇતિ દર્શનાદિવ્યવહારાભાવં ભૂમાન્યવગમયતિ ।
પરમાત્મનિ ચાયં દર્શનાદિવ્યવહારાભાવો ઽવગતઃ ।
ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃ. 4.5.15) ઇત્યાદિશ્રુત્યન્તરાત્ ।
યો ઽપ્યસૌ સુષુપ્તાવસ્થાયાં દર્શનાદિવ્યવહારાભાવ ઉક્તઃ સો ઽપ્યાત્મન એવાસઙ્ગત્વવિવક્ષયોક્તો ન પ્રાણસ્વભાવવિવક્ષયા, પરમાત્મપ્રકરણાત્ ।
યદપિ તસ્યામવસ્થાયાં સુખમુક્તં, તદપ્યાત્મન એવ સુખરૂપત્વવિવક્ષયોક્તમ્ ।
યત આહ- ઽએષો ઽસ્ય પરમ આનન્દ એતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિઽ (બૃ. 4.3.32) ઇતિ ।
ઇહાપિ ઽયો વૈ ભૂમા તત્સુખં નાલ્પે સુખમસ્તિ ભૂમૈવ સુખમ્ઽ ઇતિ સામયસુખનિરાકરણેન બ્રહ્મૈવ સુખં ભૂમાનં દર્શયતિ ।
ઽયો વૈ ભૂમા તદમૃતમ્ઽ ઇત્યમૃતત્વમપીહ શ્રૂયમાણં પરમકારણં ગમયતિ ।
વિકારાણામૃતત્વસ્યાપેક્ષિકત્વાત્, ઽઅતો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4.2) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તથાચ સત્યત્વં સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠિતત્વં સર્વગતત્વં સર્વાત્ત્મત્વમિતિ ચૈતે ધર્માઃ શ્રૂયમાણાઃ પરમાત્મન્યેવોપપદ્યન્તે નાન્યત્ર ।
તસ્માદ્ભૂમેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 9 ॥
fન્: ઉક્તો ન શૃણોતીત્યાદિના ।
આમયેન દુઃખેન સહિતં સામયમ્ ।
આર્તે નશ્વરમ્ ।
3 અક્ષરાધિકરણમ્ । સૂ. 10-12
અક્ષરમ્ અમ્બરાન્તધૃતેઃ

ઽકસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચેતિ ।
સ હોવાચૈતદ્વૈ તદક્ષરં ગાર્ગિ બ્રાહ્મણા અભિવદન્ત્યસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.7,8)ઇત્યાદિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશયઃ- કિમક્ષરશબ્દેન વર્ણ ઉચ્યતે કિંવા પરમેશ્વર ઇતિ ।
તત્રાક્ષરસમામ્નાય ઇત્યાદાવક્ષરશબ્દસ્ય વર્ણે પ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રસિદ્ધ્યતિક્રમસ્ય ચાયુક્તત્વાત્ ઽઓઙ્કાર એવેદં સર્વમ્ઽ (છા. 2.23.3) ઇત્યાદૌ ચ શ્રુત્યન્તરે વર્ણસ્યાપ્યુપાસ્યત્વેન સર્વાત્મકત્વાવધારણાત્, વર્ણ એવાક્ષરશબ્દ ઇતિ, એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- પર એવાત્માક્ષરશબ્દવાચ્યઃ ।
કસ્માત્ ।
અમ્બરાન્તધૃતેઃ- પૃથિવ્યાદેરાકાશાન્તસ્ય વિકારજાતસ્ય ધારણાત્ ।
તત્ર હિ પૃથિવ્યાદેઃ સમસ્તવિકારજાતસ્ય કાલત્રયવિભક્તસ્ય ઽઆકાશ એવ તદોતં ચ પ્રોતં ચઽ ઇત્યાકાશે પ્રતિષ્ઠિતત્વમુક્ત્વા ઽકસ્મિન્નુ ખલ્વાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽ ઇત્યનેન પ્રશ્નેનેદમક્ષરમવતારિતમ્ ।
તથાચોપસંહૃતમ્- ઽએતસ્મિન્નુ ખલ્વક્ષરે ગાર્ગ્યાકાશ ઓતશ્ચ પ્રોતશ્ચઽ ઇતિ ।
નચેયમમ્બરાન્તધૃતિર્બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સંભવતિ ।
યદપિ ઽઓઙ્કાર એવેદં સર્વમ્ઽ ઇતિ તદપિ બ્રહ્મપ્રતિપત્તિસાધનત્વાત્સ્તુત્યર્થં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
તસ્માન્ન ક્ષરત્યશ્નુતે ચેતિ નિત્યત્વાવ્યાપિતત્વાભ્યામક્ષરં પરમેવ બ્રહ્મ ॥ 10 ॥
ઽસ્યાદેતત્ કાર્યસ્ય ચેત્કારણાધીનત્વમમ્બરાન્તધૃતિરભ્યુપગમ્યતે, પ્રધાનકારણવાદિનો ઽપીયમુપપદ્યતે ।
કથમમ્બરાન્તધૃતેર્બ્રહ્મત્વપ્રતિપત્તિઃઽ ।
અત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: ઽરૂઢિર્યોગમપહરતિઽ ઇતિ ન્યાયેનાહ- પ્રસિદ્ધીતિ ।
સા ચ પ્રશાસનાત્

સા ચામ્બરાન્તધૃતિઃ પરમેશ્વરસ્યૈવ કર્મ ।
કસ્માત્ ।
પ્રશાસનાત્ ।
પ્રશાસનં હીહ શ્રૂયતે- ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃઽ (બૃ. 3.8.9) ઇત્યાદિ ।
પ્રશાસનં ચ પારમેશ્વરં કર્મ ।
નાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય પ્રશાસનં ભવતિ ।
ન હ્યચેતનાનાં ઘટાદિકારણાનાં મૃદાદીનાં ઘટાદિવિષયં પ્રશાસનમસ્તિ ॥ 11 ॥
અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ

અન્યભાવવ્યાવૃત્તેશ્ચ કારણાદ્બ્રહ્મૈવાક્ષરશબ્દવાચ્યમ્ ।
તસ્યૈવામ્બરાન્તધૃતિઃ કર્મ નાન્યસ્ય કસ્ય ચિત્ ।
કિમિદમન્યભાવવ્યાવૃત્તેરિતિ ।
અન્યસ્ય ભાવો ઽન્યભાવસ્યસ્માદ્વ્યાવૃત્તિરન્યભાવવ્યાવૃત્તિરિતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યદન્યદ્બ્રહ્મણો ઽક્ષરશબ્દવાચ્યમિહાશઙ્ક્યતે તદ્ભાવાદિદમમ્બરાન્તવિધારણમક્ષરં વ્યાવર્તયતિ શ્રુતિઃ- ઽતદ્વા એતદક્ષરં ગાર્ગ્યદૃષ્ટં દષ્ટ્રશ્રુતં શ્રોત્રમતં મન્ત્રવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતૃઽ (બૃ. 3.8.11) ઇતિ ।
તત્રાદૃષ્ટત્વાદિવ્યપદેશઃ પ્રધાનસ્યાપિ સંભવતિ ।
દ્રષ્ટૃત્વાદિવ્યપદેશસ્તુ ન સંભવત્યચેનત્વાત્ ।
તથા ઽનાન્યદતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટૃ નાન્યદતોસ્તિ શ્રોતૃ નાન્યદતો ઽસ્તિ મન્તૃ નાન્યદતો ઽસ્તિ વિજ્ઞાતૃઽ ઇત્યાત્મભેદપ્રતિષેધાત્ ન શારીરસ્યાપ્યુપાધિમતો ઽક્ષરશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।
ઽઅચક્ષુષ્કમશ્રોત્રમવાગમનઃઽ (બૃ. 3.8.8) ઇતિ ચોપાધિમત્તાપ્રતિષેધાત્ ।
નહિ નિરુપાધિકઃ શારીરો નામ ભવતિ ।
તસ્માત્પરમેવ બ્રહ્માક્ષરમિતિ નિશ્ચયઃ ॥ 12 ॥
4 ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાધિકરણમ્ । સૂ. 13
ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્ સઃ

ઽએતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારસ્તસ્માદ્વિદ્વાનેતેનૈવાયતનેનૈકતરમન્વેતિ ઇતિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽયઃ પુનરેતં ત્રિમાત્રેણોમિથ્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમભિધ્યાયીતઽ (પ્ર. 5.2,5) ઇતિ ।
કિમસ્મિન્વાક્યે પરં બ્રહ્માભિધ્યાતવ્યમુદિશ્યત આહોસ્વિદપરમિતિ ।
એતેનૈવાયતનેન પરમપરં ચૈકતરમન્વેતીતિ પ્રકૃતત્વાત્સંશયઃ ।
તત્રાપરમિદં બ્રહ્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
કસ્માત્ ।
ઽસ તેજસિ સૂર્યે સંપન્નઃઽઽ ઽસ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽ ઇતિ ચ તદ્વિદો દેશપરિચ્છિન્નસ્ય ફલસ્યોચ્યમાનત્વાત્ ।
નહિ પરબ્રહ્મવિદ્દેશપરિચ્છિન્નં ફલમશ્નુવીતેતિ યુક્તમ્, સર્વગતત્વાત્પરસ્ય બ્રહ્મણઃ ।
નન્વાપરબ્રહ્મપરિગ્રહે પરં પુરુષમિતિ વિશેષણં નોપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પિણ્ડાપેક્ષયા પ્રાણસ્ય પરત્વોપપત્તેઃ ।
ઇત્યેવં પ્રાપ્તે ઽભિધીયતે- પરમેવ બ્રહ્મેહાભિધ્યાતવ્યમુપદિશ્યતે ।
કસ્માત્ ।
ઈક્ષતિકર્મવ્યપદેશાત્ ।
ઈક્ષતિર્દર્શનમ્ ।
દર્શનવ્યાપ્યમીક્ષતિકર્મા ।
ઈક્ષતિકર્મત્વેનાસ્યાભિધ્યાતવ્યસ્ય પુરુષસ્ય વાક્યશેષે વ્યપદેશો ભવતિ- ઽસ એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરં પુરિશયં પુરષમીક્ષતેઽ ઇતિ ।
તત્રાભિધ્યાયતેરતથાભૂતમપિ વસ્તુ કર્મ ભવતિ ।
મનોરથકલ્પિતસ્યાપ્યભિધ્યાયતિકર્મત્વાત્ ।
ઈક્ષતેસ્તુ તથાભૂતમેવ વસ્તુ લોકે કર્મ દૃષ્ટમિત્યતઃ પરમાત્મૈવાયં સમ્યગ્દર્શનવિષયભૂત ઈક્ષતિકર્મત્વેન વ્યદિષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે ।
સ એવ ચેહ પરપુરુષશબ્દાભ્યામભિધ્યાતવ્યઃ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
નન્વભિધ્યાને પરઃ પુરુષ ઉક્તઃ, ઈક્ષણે તુ પરાત્પરઃ, કથમિતર ઇતરત્ર પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- પરપુરુષશબ્દૌ તાવદુભયત્ર સાધારણૌ ।
નચાત્ર જીવનઘનશબ્દેન પ્રકૃતો ઽભિધ્યાતવ્યઃ પરઃ પુરુષઃ પરામૃશ્યતે, યેન તસ્માત્પરાત્પરો ઽયમીક્ષિતવ્યઃ પુરુષો ઽન્યઃ સ્યાત્ ।
કસ્તર્હિ જીવઘન ઇતિ ।
ઉચ્યતે- ઘનો મૂર્તિઃ ।
જીવલક્ષણો ઘનો જીવઘનઃ ।
સૈન્ધવખિલ્યવદ્યઃ પરમાત્મનો જીવરૂપઃ ખિલ્યભાવ ઉપાધિકૃતઃ પરશ્ચ વિષયેન્દ્રિયેભ્યઃ સો ઽત્ર જીવઘન ઇતિ ।
અપર આહ- ઽસ સામભિરુન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ઽ ઇત્યતીતાનન્તરવાક્યનિર્દિષ્ટો યો બ્રહ્મલોકઃ પરશ્ચ લોકાન્તરેભ્યઃ સો ઽત્રજીવઘન ઇત્યુચ્યતે ।
જીવાનાં હિ સર્વેષાં કરણપરિવૃતાનાં સર્વકરણાત્મનિ હિરણ્યગર્ભે બ્રહ્મલોકનિવાસિનિ સંઘાતોપપત્તેર્ભવતિ બ્રહ્મલોકો જીવઘનઃ ।
તસ્માત્પરો યઃ પરમાત્મેક્ષણકર્મભૂતઃ સ એવાભિધ્યાને ઽપિ કર્મભૂત ઇતિ ગમ્યતે ।
પરં પુરુષમિતિ ચ વિશેષણં પરમાત્મપરિગ્રહ એવાવકલ્પતે ।
પરો હિ પુરુષઃ પરમાત્મૈવ ભવતિ યસ્માત્પરં કિઞ્ચિદન્યન્નાસ્તિ, ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃઽ ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
ઽપરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કારઃઽ ઇતિ ચ વિભજ્યાનન્તરમોઙ્કારેણ પરં પુરુષમભિધ્યાતવ્યં બ્રુવન્પરમેવ બ્રહ્મપરં પુરુષં ગમયતિ ।
ઽયથા પાદોદરસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યત એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુચ્યતેઽ ઇતિ પાપ્મવિનિર્મોકફલવચનં પરમાત્માનમિહાભિધ્યાતવ્યં સૂચયતિ ।
અથ યદુક્તં પરમાત્માભિધ્યાયિનો ન દેશપરિચ્છિન્નફલં યુજ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- ત્રિમાત્રેણોઙ્કારેણાલમ્બનેન પરમાત્માનમભિધ્યાયતઃ ફલં બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિઃ ક્રમેણ ચ સમ્યગ્દર્શનોત્પત્તિરિતિ ક્રમમુક્ત્યભિપ્રાયમેતદ્ભવિષ્યતીત્યદોષઃ ॥ 13 ॥
fન્: પરં નિર્વિશેષમ્, અપરં કાર્યં, આયતનેન પ્રાપ્તિસાધનેન, અન્વેતિ પ્રાપ્નોતિ ।
અપરં બ્રહ્મ હિરણ્યગર્ભઃ ।
પિણ્ડઃ સ્થૂલો વિરાટ્ તદપેક્ષયા સૂત્રસ્ય પરત્વમ્તિ સમાધ્યર્થઃ ।
વ્યાપ્યં વિષયઃ ।
સૈન્ધવાખિલ્યો લવણપિણ્ડઃ, ખિલ્યભાવો ઽલ્પત્વમ્ ।
પાદોદરઃ સર્પઃ ।
5 દહરાધિકરણમ્ । સૂ. 14-21
દહર ઉત્તરેભ્યઃ

ઽઅથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશસ્તસ્મિન્યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યં તદ્ભાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ।
(છા. 8.1.1) ઇત્યાદિવાક્યં સમામ્નાયતે ।
તત્ર યો ઽયં દહરે હૃદયપુણ્રીકે દહર આકાશઃ શ્રુતઃ સ કિં ભૂતાકાશો ઽથવા વિજ્ઞાનાત્માઽથવા પરમાત્મેતિ સંશય્યતે ।
કુતઃ સંશયઃ ।
આકાશબ્રહ્મપુરશબ્દાભ્યામ્ ।
આકાશશબ્દો હ્યયં ભૂતાકાશે પરસ્મિંશ્ચ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
તત્ર કિં ભૂતાકાશ એવ દહરઃ સ્યાત્કિંવા પર ઇતિ સંશયઃ ।
તથા બ્રહ્મપુરમિતિ કિં જીવો ઽત્ર બ્રહ્મનામા તસ્યેદં પુરં શરીરં બ્રહ્મપુરમથવા પરસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પુરં બ્રહ્મપુરમિતિ ।
તત્ર જીવસ્ય પરસ્ય વાન્યતરસ્ય પુરસ્વામિનો દહરાકાશત્વે સંશયઃ ।
તત્રાકાશશબ્દસ્ય ભૂતાકાશે રૂઢત્વાદ્ભૂતાકાશ એવ દહરશબ્દ ઇતિ પ્રાપ્તમ્ ।
તસ્ય ચ દહરાયતનાપેક્ષયા દહરત્વમ્ ।
ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હદય આકાશઃઽ ઇતિ ચ બાહ્યાયન્તરભાવકૃતભેદસ્યોપમાનોપમેયભાવઃ દ્યાવાપૃથિવ્યાદિ ચ તસ્મિન્નન્તઃ સમાહિતં, અવકાશાત્મનાકાશસ્યૈકત્વાત્ ।
અથવા જીવો દહર ઇતિ પ્રાપ્તમ્, બ્રહ્મપુરશબ્દાત્ ।
જીવસ્ય હીદં પુરં સચ્છરીરં બ્રહ્મપુરમિત્યુચ્યતે ।
તસ્ય સ્વકર્મણોપાર્જિતત્વાત્ ।
ભક્ત્યા ચ તસ્ય બ્રહ્મશબ્દવાચ્યત્વમ્ ।
નહિ પરસ્ય બ્રહ્મણઃ શરીરેણ સ્વસ્વામિભાવઃ સંબન્ધો ઽસ્તિ ।
તત્ર પુરસ્વામિનઃ પુરૈકદેશે ઽવસ્થાનં દૃષ્ટં યથા રાજ્ઞઃ ।
મનૌપાધિકશ્ચ જીવઃ, મનશ્ચ પ્રાયેણ હૃદયે પ્રતિષ્ઠિતમિત્યતો જીવસ્યૈવેદં હૃદયે ઽન્તરવસ્થાનં સ્યાત્ ।
દહરત્વમપિ તસ્યૈવ આરાગ્રોપમિતત્વાદવકલ્પતે ।
આકાશોપમિતત્વાદિ ચ બ્રહ્માભેદવિવક્ષયા ભવિષ્યતિ ।
નચાત્ર દહરસ્યાકાશસ્યાન્વેષ્યત્વં વિજિજ્ઞાસિતવ્યત્વં ચ શ્રૂયતે ।
ઽતસ્મિન્યદન્તઃઽ ઇતિ પરવિશેષણત્વેનોપાદાનાદિતિ ।
અત ઉત્તરં બ્રૂમઃ- પરમેશ્વર એવાત્ર દહરાકાશો ભવિતુમર્હતિ ન ભૂતાકાશો જીવો વા ।
કસ્માત્ ।
ઉત્તરેભ્યો વાક્યશેષગતેભ્યો હેતુભ્યઃ ।
તથાહિ- અન્વેષ્ટવ્યતયા વિહિતસ્ય દહરસ્યાકાશસ્ય ઽતં ચેદ્બ્રૂયુઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽકિં તદત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યં યદ્ભાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇત્યેવમાક્ષેપપૂર્વકં પ્રતિસમાધાનવચનં ભવતિ ।
ઽસ બ્રૂયાદ્યવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશ ઉભે અસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતેઽ (છા. 8.1.3) ઇત્યાદિ ।
તત્ર પુણ્ડરીકદહરત્વેન પ્રાપ્તદહરત્વસ્યાકાશસ્ય પ્રસિદ્ધાકાશૌપમ્યેન દહરત્વં નિવર્તયન્ભૂતાકાશત્વં દહરસ્યાકાશસ્ય નિવર્તયતીતિ ગમ્યતે ।
યદ્યપ્યાકાશશબ્દો ભૂતાકાશે રૂઢસ્તથાપિ તેનૈવ તસ્યોપમા નોપપદ્યત ઇતિ ભૂતાકાશશઙ્કા નિવર્તિતા ભવતિ ।
નન્વેકસ્યાપ્યાકાશસ્ય બાહ્યાભ્યન્તરત્વકલ્પિતેન ભેદેનોપમાનોપમેયભાવઃ સંભવતીત્યુક્તમ્ ।
નૈવં સંભવતિ ।
અગતિકા હીયં ગતિઃ, યત્કાલ્પનિકભેદાશ્રયણમ્ ।
અપિચ કલ્પયિત્વાપિ ભેદમુપમાનોપમેયભાવં વર્ણયતઃ પરિચ્છિન્નત્વાદભ્યન્તરાકાશસ્ય ન બાહ્યાકાશપરિમાણત્વમુપપદ્યેત ।
નનુ પરમેશ્વરસ્યાપિ ઽજ્યાયાનાકાશાત્ઽ (શત. બ્રા. 10.6.6.2) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાન્નૈવાકાશપરિમાણત્વમુપપદ્યતે ।
નૈષ દોષઃ ।
પુણ્ડરીકવેષ્ટનપ્રાપ્તદહરત્વનિવૃત્તિપરત્વાદ્વાક્યસ્ય ન તાવત્ત્વપ્રતિપાદનપરત્વમ્ ।
ઉભયપ્રતિપાદને હિ વાક્યં ભિદ્યેત ।
નચ કલ્પિતભેદે પિણ્ડરીકવેષ્ટિત આકાશૈકદેશે દ્યાવાપૃથિવ્યાદીનામન્તઃસમાધાનમુપપદ્યતે ।
ઽએષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વીશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃઽ ઇતિ ચાત્મત્વાપહતપાપ્મત્વાદયશ્ચ ગુણા ન ભૂતાકાશે સંભવન્તિ ।
યદ્યપ્યાત્મશબ્દો જીવે સંભવતિ તથાપીતરેભ્યઃ કારણેભ્યો જીવાશઙ્કાપિ નિવર્તિતા ભવતિ ।
નહ્યુપાધિપરિચ્છિન્નસ્યારાગ્રોપમિતસ્ય જીવસ્ય પુણ્ડરીકવેષ્ઠનકૃતં દહરત્વં શક્યં નિવર્તયિતુમ્ ।
બ્રહ્માભેદવિવક્ષયા જીવસ્ય સર્વગતત્વાદિ વિવક્ષ્યેતેતિ ચેત્ ।
યદાત્મતયા જીવસ્ય સર્વગતત્વાદિ વિવક્ષ્યેત તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ સાક્ષાત્સર્વગતત્વાદિવિવક્ષ્યતામિતિ યુક્તમ્ ।
યદપ્યુક્તં બ્રહ્મપુરમિતિ જીવેન પરસ્યોપલક્ષિતત્વાદ્રાજ્ઞ ઇવ જીવસ્યૈવેદં પુરસ્વામિનઃ પુરૈકદેશવર્તિત્વમસ્ત્વિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ- પરસ્યૈવેદં બ્રહ્મણઃ પુરં સચ્છરીરં બ્રહ્મપુરમિત્યુચ્યતે, બ્રહ્મશબ્દસ્ય તસ્મિન્મુખ્યત્વાત્ ।
તસ્યાપ્યસ્તિ પુરેણાનેન સંબન્ધઃ, ઉપલબ્ધ્યધિષ્ઠાનત્વાત્ ।
ઽસ એતસ્માજ્જીવઘનાત્પરાત્પરં પુરિશયં પુરુષમીક્ષતેઽ (પ્રં 5.5) ઽસ વા અયં પુરુષઃ સર્વાસુ પૂર્ષુ પુરિશયઃઽ (બૃ. 2.5.18) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અથવા જીવપુર એવાસ્મિન્બ્રહ્મ સંનિહિતમુપલક્ષ્યતે ।
યથા શાલગ્રામે વિષ્ણઃ સંનિહિત ઇતિ તદ્વત્ ।
ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ (છા. 8.1.6) ઇતિ ચ કર્મણામન્તવત્ફલમુક્ત્વા ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્સ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિઽ ઇતિ પ્રકૃતદહરાકાશવિજ્ઞાનસ્યાનન્તફલત્વં વદન્પરમાત્મત્વમસ્ય સૂચયતિ ।
યદપ્યેતદુક્તં, ન દહરસ્યાકાશસ્યાન્વેષ્ટવ્યત્વં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચ શ્રુતં, પરવિશેષણત્વેનોપાદાનાદિતિ અત્ર બ્રૂમઃ- યદ્યાકાશો નાન્વેષ્ટવ્યત્વેનોક્તઃ સ્યાત્ ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હદય આકાશઃઽ ઇત્યાદ્યાકાશસ્વરૂપપ્રદર્શનં નોપયુજ્યતે ।
નન્વેતદપ્યન્તર્વર્તિવસ્તુસદ્ભાવપ્રદર્શનાયૈવ પ્રદર્શ્યતે ।
ઽતં ચેદ્બ્રૂયુર્યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃ કિં તદત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યં યદ્ભાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ઽ ઇત્યાક્ષિપ્ય પરિહારાવસર આકાશૌપમ્યોપક્રમેણ દ્યાવાપૃથિવ્યાદીનામન્તઃસમાહિતત્વદર્શનાત્ ।
નૈતદેવમ્ ।
એવં હિ સતિ યદન્તઃસમાહિતં દ્યાવાપૃથિવ્યાદિ તદન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચોક્ત સ્યાત્ ।
તત્ર વાક્યશેષો નોપપદ્યેત ।
ઽઅસ્મિન્કામાઃ સમાહિતાઃઽ ઽએષ આત્માપહતપાપ્માઽ ઇતિ હિ પ્રકૃતં દ્યાવાપૃથિવ્યાદિસમાધાનાધારમાકાશમાકૃષ્ય ઽઅથ ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાન્ઽ ઇતિ સમુચ્ચયાર્થેન ચશબ્દેનાત્માનં કામાધારાશ્રિતાંશ્ચ કામાન્વિજ્ઞેયાન્વાક્યશેષો દર્શયતિ ।
તસ્માદ્વાક્યોપક્રમે ઽપિ દહર એવાકાશો હૃદયપુણ્ડરીકાધિષ્ઠાનઃ સહાન્તઃસ્થૈઃ સમાહિતૈઃ પૃથિવ્યાદિભિઃ સત્યૈશ્ચ કામૈર્વિજ્ઞેય ઉક્ત ઇતિ ગમ્યતે ।
સ ચોક્તેભ્યો હેતુભ્યઃ પરમેશ્વર ઇતિ ॥ 14 ॥
fન્: બ્રહ્મપુરં શરીરં, દહરં સૂક્ષ્મં, પુણ્ડરીકં તદાકારત્વાત્પ્રકૃતં હૃદયમેવ ।
તત્ર પરસ્ય સંનિધેર્વેશ્મશબ્દઃ ।
ભક્ત્યા ચૈતન્યગુણયોગેન ।
વિગતા જિઘત્સા જગ્ધુમિચ્છા યસ્ય ।
બભુક્ષાશૂન્ય ઇત્યર્થઃ ।
દહરત્વં અલ્પત્વમ્ ।
આદિપદં સર્વાધારત્વાદિસંગ્રહાર્થમ્ ।
પૂર્ષુ શરીરેષુ, પુરિ હૃદયે વા શેતે ઇતિ પુરુષઃ ।
અનુવિદ્ય ધ્યાયેનાનુભૂય ।
સમાહિતાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
ગતિશબ્દાભ્યાં તથા હિ દૃષ્ટં લિઙ્ગં ચ

દહરઃ પરમેશ્વર ઉત્તરેભ્યો હેતુભ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
ત એવોત્તરે હેતવ ઇદાનીં પ્રપઞ્ચ્યન્તે ।
ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ દહરઃ, યસ્માદ્દહરવાક્યશેષે પરમેશ્વરસ્યૈવ પ્રતિપાદકૌ ગતિશબ્દૌ ભવતઃ- ઽઇમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્તિઽ (છા. 8.3.2) ઇતિ ।
તત્ર પ્રકૃતં દહરં બ્રહ્મલોકશબ્દેનાભિધાય તદ્વિષયા ગતિઃ પ્રજાશબ્દવાચ્યાનાં જીવાનામભિધીયમાના દહરસ્ય બ્રહ્મતાં ગમયતિ ।
તથા હ્યહરહર્જીવાનાં સુષુપ્તવસ્થાયાં બ્રહ્મવિષયં ગમનં દૃષ્ટં શ્રુત્યન્તરે- ઽસતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિઽ (છા. 6.8.1) ઇત્યેવમાદૌ ।
લોકે ઽપિ કિલ ગાઢં સુષુપ્તમાચક્ષતે બ્રહ્મીભૂતો બ્રહ્મતાં ગત ઇતિ ।
તથા બ્રહ્મલોકશબ્દો ઽપિ પ્રકૃતે દહરે પ્રયુજ્યમાનો જીવભૂતાકાશશઙ્કાં નિવર્તયન્બ્રહ્મતામસ્ય ગમયતિ ।
નનુ કમલાસનલોકમપિ બ્રહ્મલોકશબ્દો ગમયેત્ ।
ગમયેદ્યદિ બ્રહ્મણો લોક ઇતિ ષષ્ઠીસમાસવૃત્ત્યા વ્યુત્પાદ્યેત ।
સામાનાધિકરણવૃત્ત્યા તુ વ્યુત્પાદ્યમાનો બ્રહ્મૈવ લોકો બ્રહ્મલોક ઇતિ પરમેવ બ્રહ્મ ગમયિષ્યતિ ।
એતદેવ ચાહરર્બ્રહ્મલોકગમનં દૃષ્ટં બ્રહ્મશબ્દસ્ય સામાનાધિકરણ્યવૃત્તિપરિગ્રહે લિઙ્ગમ્ ।
નહ્યહરહરિમાઃ પ્રજાઃ કાર્યબ્રહ્મલોકં સત્યલોકાખ્યં ગચ્છન્તીતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ ॥ 15 ॥
ધૃતેશ્ ચ મહિમ્નો ઽસ્યાસ્મિન્ન્ ઉપલબ્ધેઃ

ધૃતેશ્ચ હેતોઃ પરમેશ્વર એવાયં દહરઃ ।
કથમ્ ।
ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇતિ હિ પ્રકૃત્યાકાશૌપમ્યપૂર્વકં તસ્મિન્સર્વસમાધાનમુક્ત્વા તાં સ્મિન્નેવ ચાત્મશબ્દં પ્રયુજ્યાપહતપાપ્મત્વાદિગુણયોગં ચોપદુશ્ય તમેવાનતિવૃત્તપ્રકરણં નિર્દિશતિ- ઽઅથ ય આત્મા સ સેતુર્વિધૃતિરેષલોકાનામસંભેદાયઽ (છા. 8.4.1) ઇતિ ।
તત્ર વિધૃતિરિત્યાત્મશબ્દસામાનાધિકરણ્યાદ્વિધારયિતોચ્યતે, ક્તિચઃ કર્તરિ સ્મરણાત્ ।
યથોદકસંતાનસ્ય વિધારયિતા લોકે સેતુઃ ક્ષેત્રસંપદામસંભેદાય, એવમયમાત્માત્મૈષામધ્યાત્માદિભેદભિન્નાનાં લોકાનાં વર્ણાશ્રમાદીનાં ચ વિધારિતા સેતુરસંભેદાયાસંકરાયેતિ ।
એવમિહ પ્રકૃતે દહરે વિધારણલક્ષણં મહિમાનં દર્શયતિ ।
અયં ચ મહિમા પરમેશ્વર એવ શ્રુત્યન્તરાદુપલભ્યતે ઽએતસ્ય વા અક્ષરસ્ય પ્રશાસને ગાર્ગિ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ વિધૃતૌ તિષ્ઠતઃઽ ઇત્યાદેઃ ।
તથાન્યત્રાપિ નિશ્ચિતે પરમેશ્વરવાક્યે શ્રૂયતે- ઽએષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધારણ એષાં લોકાનામસંભેદાયઽ ઇતિ ।
એવં ધૃતેશ્ચ હેતોઃ પરમેશ્વર એવાયં દહરઃ ॥ 16 ॥
fન્: સેતુરસંકરહેતુઃ ।
પ્રસિદ્ધેશ્ ચ

ઇતશ્ચ પરમેશ્વર એવ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇત્યુચ્યતે ।
યત્કારણમાકાશશબ્દઃ પરમેશ્વરે પ્રસિદ્ધઃ ।
ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ (છા. 8.1.4), ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ (છા. 1.9.1) ઇત્યાદિપ્રયોગદર્શનાત્ ।
જીવે તુ ન ક્વચિદાકાશશબ્દઃ પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
ભૂતાકાશસ્તુ સત્યામપ્યાકાશશબ્દપ્રસિદ્ધાવુપમાનોપમેયભાવાદ્યસંભવાન્ન ગ્રહીતવ્ય ઇત્યુક્તમ્ ॥ 17 ॥
fન્: આ સમાન્તાત્કાશતે દીપ્યત ઇત્યાકાશઃ સ્વયઞ્જ્યોતિરીશ્વરઃ ।
ઇતરપરામર્શાત્ સ ઇતિ ચેન્ નાસંભવાત્

યદિ વાક્યશેષબલેન દહર ઇતિ પરમેશ્વરઃ પરિગૃહ્યેતાસ્તીતરસ્યાપિ જીવસ્ય વાક્યશેષે પરામર્શઃ - ઽઅથ ય એષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરૂપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચઽ (છા. 8.3.4) ઇતિ ।
અત્ર હિ સંપ્રસાદશબ્દઃ શ્રુત્યન્તરે સુષુપ્તાવસ્થાયાં દૃષ્ટત્વાત્તદવસ્થાવન્તં જીવં શક્નોત્યુપસ્થાપયિતું નાર્થાન્તરમ્ ।
તથા શરીરવ્યપાશ્રયસ્યેવ જીવસ્ય શરીરાત્સમુત્થાનં સંભવતિ ।
યથાકાશવ્યપાશ્રયાણાં વાય્વાદીનામાકાશાત્સમુત્થાનં તદ્વત્ ।
યથા ચાદૃષ્ટો ઽપિ લોકે પરમેશ્વરવિષય આકાશશબ્દઃ પરમેશ્વરધર્મસમભિવ્યાહારાત્ ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ ઇત્યેવમાદૌ પરમેશ્વરવિષયો ઽભ્યુપગત એવં જીવવિષયો ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
તસ્માદિતરપરામર્શાત્ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઽ ઇત્યત્ર સ એવ જીવ ઉચ્યતે ઇતિ ચેત્ ।
નૈતદેવં સ્યાત્ ।
કસ્માત્. અસંભવાત્ ।
નહિ જીવો બુદ્ધ્યાદ્યુપાધિપરિચ્છેદાભિમાની સન્નાકાશેનોપમીયેત ।
નચોપાધિધર્માનભિમન્યમાનસ્યાપહતપાપ્મત્વાદયો ધર્માઃ સંભવન્તિ ।
પ્રપઞ્ચિતં ચૈતત્પ્રથમસૂત્રે ।
અતિરેકાશઙ્કાપરિહારાયાત્ર તુ પુનરુપન્યસ્તમ્ ।
પઠિષ્યતિ ચોપરિષ્ટાત્ ઽઅન્યાર્થશ્ચ પરામર્શઃઽ (બ્ર. 1.3.20) ઇતિ ॥ 18 ॥
fન્: સમ્યક્પ્રસીદત્યસ્મિઞ્જીવો વિષયેન્દ્રિયસંયોગજનિતં કાલુષ્યં જહાતીતિ સુષુપ્તિઃ સંપ્રસાદો જીવસ્યાવસ્થાભેદઃ ।
ઽસંપ્રસાદે રત્વા ચરિત્વાઽ ઇતિ બૃહદારણ્યકસ્થં શ્રુત્યન્તરમ્ ।
ઉપાધિધર્માઃ પાપ્માદયઃ ।
ઉત્તરાચ્ ચેદ્ આવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્ તુ

ઇતરપરામર્શાદ્યા જીવાશઙ્કા જાતા સાસંભવાન્નિરાકૃતા ।
અથેદાનીં મૃતસ્યેવામૃતસેકાત્પુનઃ સમુત્થાનં જીવાશઙ્કાયાઃ ક્રિયતે ઉત્તરસ્માત્પ્રજાપત્યાદ્વાક્યાત્ ।
તત્રહિ ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ ઇત્યપહતપાપ્મત્વાદિગુણકમાત્માનમન્વેષ્ટવ્યં વિજિજ્ઞાસિતવ્યં ચ પ્રતિજ્ઞાય ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્માઽ
(છા. 8.7.4) ઇતિ બ્રુવન્નક્ષિસ્થં દ્રષ્ટારં જીવમાત્માનં નિર્દિશતિ ।
ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ (છા. 8.9.3) ઇતિ ચ તમેવ પુનઃ પુનઃ પરામૃશ્ય ઽય એષ સ્વપ્ને મહીયમાનશ્ચરત્યેષ આત્માઽ (છા. 8.10.1) ઇતિ ઽતદ્યત્રૈતત્સુપ્તઃ સમસ્તઃ સંપ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યેષ આત્માઽ ઇતિ ચ જીવમેવાવસ્થાન્તરગતં વ્યાચષ્ટે ।
તસ્યૈવ ચાપહતપાપ્મત્વાદિ દર્શયતિ- ઽએતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મઽ ઇતિ ।
નાહં ખલ્વયમેવં સંપ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિઽ (છા. 8.11.1,2) ઇતિ ચ સુષુપ્તાવસ્થાયાં દોષમુપલભ્ય ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ નો એવાન્યત્રૈતસ્માત્ ઇતિ ચોપક્રમ્ય શરીરસંબન્ધનિન્દાપૂર્વકં ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ ઇતિ જીવમેવ શરીરાત્સમુત્થિતમુત્તમપુરુષં દર્શયતિ ।
તસ્માદસ્તિ સંભવો જીવે પારમેશ્વરાણાં ધર્માણામ્ ।
અતઃ ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇતિ જીવ એવોક્ત ઇતિ ચેત્કશ્ચિદ્બ્રૂયાત્, તં પ્રતિ બ્રૂયાત્- ઽઆવિર્ભૂતસ્વરૂપસ્તુઽ ઇતિ ।
તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
નોત્તરસ્માદપિ વાક્યાદિહ જીવસ્યાશઙ્કા સંભવતીત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ ।
યતસ્તત્રાપ્યાવિર્ભૂતસ્વરૂપો જીવો વિવક્ષ્યતે ।
આવિર્ભૂતં સ્વરૂપમસ્યેત્યાવિર્ભૂતસ્વરૂપઃ ।
ભૂતપૂર્વગત્યા જીવવચનમ્ ।
એતદુક્તં ભવતિ- ઽય એષો ઽક્ષિણિ ઇત્યક્ષિલક્ષિતં દ્રષ્ટારં નિર્દિશ્યોદશરાવબ્રાહ્મણેનૈનં શરીરાત્મતાયા વ્યુત્થાપ્ય ઽએતં ત્વેવ તેઽ ઇતિ પુનઃપુનસ્તમેવ વ્યાખ્યાયેયત્વેનાકૃષ્ય સ્વપ્નસુષુપ્તોપન્યાસક્રમેણ ઽપરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ ઇતિ યદસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપં પરં બ્રહ્મ તદ્રૂપતયૈનં જીવં વ્યાચષ્ટે ન જૈવેન રૂપેણ ।
યત્પરં જ્યોતિરૂપસંપત્તવ્યં શ્રુતં તત્પરં બ્રહ્મ ।
તચ્ચાપહતપાપ્મત્વાદિધર્મકં, તદેવ ચ જીવસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપં ઽતત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિશાસ્ત્રેભ્યઃ, નેતરદુપાધિકલ્પિતમ્ ।
યાવદેવ હિ સ્થાણાવિવ પુરુષબુદ્ધિં દ્વૈતલક્ષણામવિદ્યાં નિવર્તયન્કૂટસ્થનિત્યદૃક્સ્વરૂપમાત્માનમહં બ્રહ્માસ્મીતિ ન પ્રતિપદ્યતે તાવજ્જીવસ્ય જીવત્વમ્ ।
યદા તુ દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતાદ્વ્યુત્થાપ્ય શ્રુત્યા પ્રતિબોધ્યતે, નાસિ ત્વં દેહેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિસંઘાતઃ, નાસિ સંસારી, કિં તર્હિ તદ્યત્સત્યં સ આત્મા ચૈતન્યમાત્રસ્વરૂપસ્તત્ત્વમસીતિ, તદા કૂચસ્થનિત્યદૃક્સ્વરૂપમાત્માનં પ્રતિબુદધ્યાસ્માચ્છરીરાદ્યભિમાનાત્સમુત્તિષ્ઠન્સ એવ કૂટસ્થનિત્યદૃક્સ્વરૂપ આત્મા ભવતિ ।
ઽસ યો હ વૈ તત્પરમં બ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.1) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તદેવ ચાસ્ય પારમાર્થિકં સ્વરૂપં યેન શરીરાત્સમુત્થાય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
કથં પુનઃ સ્વં ચ રૂપં સ્વેનૈવ નિષ્પદ્યત ઇતિ સંભવતિ કૂટસ્થનિત્યસ્ય સુવર્ણાદીનાં તુ દ્રવ્યાન્તરસંપર્કાદભિભૂતસ્વરૂપાણામનભિવ્યક્તાસાધારણવિશેષાણાં ક્ષારપ્રક્ષેપાદિભિઃ શોધ્યમાનાનાં સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
તથા નક્ષત્રાદીનામહન્યભિભૂતપ્રકાશાનામભિભાવકવિયોગે રાત્રૌ સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ સ્યાત્ ।
નતુ તથાત્મચૈતન્યજ્યોતિષો નિત્યસ્ય કેનચિદભિભવઃ સંભવત્યસંસર્ગિત્વાદ્વ્યોમ્ન ઇવ, દૃષ્ટવિરોધાચ્ચ ।
દૃષ્ટિશ્રુતિમતિવિજ્ઞાતયો હિ જીવસ્ય સ્વરૂપમ્ ।
તચ્ચ શરીરાદસમુત્થિતસ્યાપિ જીવસ્ય સદા નિષ્પન્નમેવ દૃશ્યતે ।
સર્વો હિ જીવઃ પશ્યન્શૃણ્વન્મન્વાનો વિજાનન્વ્યવહરત્યન્યથા વ્યવહારાનુપપત્તેઃ ।
તચ્ચેચ્છરીરાત્સમુત્થિતસ્ય નિષ્પદ્યેત પ્રાક્સમુત્થાનાદ્દૃષ્ટો વ્યવહારો વિરુધ્યેત ।
અતઃ કિમાત્મકમિદં શરીરાત્સમુત્થાનં, કિમાત્મિકા વા સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિરિતિ ।
અત્રોચ્યતે- પ્રાગ્વિવેકવિજ્ઞાનોત્પત્તેઃ શરીરેન્દ્રિયમનોબુદ્ધિવિષયવેદનોપાધિભિરવિવિક્તમિવ જીવસ્ય દૃષ્ટ્યાદિજ્યોતિઃસ્વરૂપં ભવતિ ।
યથા શુદ્ધસ્ય સ્ફટિકસ્ય સ્વાચ્છ્યં શૌક્લ્યં ચ સ્વરૂપં પ્રાગ્વિવેકગ્રહણાદ્રક્તનીલાદ્યુપાધિભિરવિવિક્તમિવ ભવતિ ।
પ્રમાણજનિતવિવેકગ્રહણાત્તુ પરાચીનઃ સ્ફટિકઃ સ્વાચ્છ્યેન શૌક્લ્યેન ચ સ્વેનરૂપેણાભિનિષ્પદ્યત ઇત્યુચ્યતે પ્રાગપિ તથૈવ સન્ ।
તથા દેહાદ્યુપાધ્યવિવિક્તસ્યૈવ સતો જીવસ્ય શ્રુતિકૃતં વિવેકવિજ્ઞાનં શરીરાત્સમુત્થાનં વિવેકવિજ્ઞાનફલં સ્વરૂપેણાભિનિષ્પત્તિઃ કેવલાત્મસ્વરૂપાવગતિઃ ।
તથા વિવેકાવિવેકમાત્રેણૈવાત્મનો ઽશરીરત્વં સશરીરત્વં ચ, મન્ત્રવર્ણાત્ ઽઅશરીરં શરીરેષુઽ (કા. 1.2.22) ઇતિ, ઽશરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તેય ન કરોતિ ન લિપ્યતેઽ (ગી.13.31) ઇતિ ચ સશરીરત્વાશરીરત્વવિશેષાભાવસ્મરણાત્ ।
તસ્માદ્વિવેકવિજ્ઞાનાભાવાદનાવિર્ભૂતસ્વરૂપઃ સન્વિવેકવિજ્ઞાનાદાવિર્ભૂતસ્વરૂપ ઇત્યુચ્યતે ।
નત્વાન્યાદૃશાવાવિર્ભાવાનાવિર્ભાવૌ સ્વરૂપસ્ય સંભવતઃ સ્વરૂપત્વાદેવ ।
એવં મિથ્યાજ્ઞાનકૃત એવ જીવપરમેશ્વરયોર્ભેદો ન વસ્તુકૃતઃ, વ્યોમવદસઙ્ગત્વાવિશેષાત્ ।
કુતશ્ચિદેવં પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યતો ઽય એષો ઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ ઇત્યુપદિશ્ય ઽએતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મઽ ઇત્યુપદિશતિ ।
યો ઽક્ષિણિ પ્રસિદ્ધો દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૃત્વેન વિભાવ્યતે સો ઽમૃતાભયલક્ષણાદ્બ્રહ્મણો ઽન્યશ્ચેત્સ્યાત્તતો ઽમૃતાભયબ્રહ્મસામાનાધ્ ઇકરણ્યં ન સ્યાત્ ।
નાપિ પ્રતિચ્છાયાત્માયમક્ષિલક્ષિતો નિર્દિશ્યતે, પ્રજાપતેર્મૃષાવાદિત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તથા દ્વિતીયે ઽપિ પર્યાયે ઽય એષઃ સ્વપ્ને મહીયમાનશ્ચરતિઽ ઇતિ ન પ્રથમપર્યાયનિર્દિષ્ટાદક્ષિપુરુષાદ્દ્રષ્ટુરન્યો નિર્દિષ્ટઃ, ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ ઇત્યુપક્રમાત્ ।
કિઞ્ચાહમદ્ય સ્વપ્ને હસ્તિનમદ્રાક્ષં નેદાનીં તં પશ્યામીતિ દૃષ્ટમેવ પ્રતિબુદ્ધઃ પ્રત્યાચષ્ટે ।
દ્રષ્ટારં તુ તમેવ પ્રત્યભિજાનાતિ ય એવાહં સ્વપ્નમદ્રાક્ષં સ એવાહં જાગરિતં પશ્યમીતિ ।
તથા તૃતીયે ઽપિ પર્યાયે ઽનહિ ખલ્વયમેવં સંપ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ ઇતિ સુષુપ્તાવસ્થાયાં વિશેષવિજ્ઞાનાભાવમેવ દર્શયતિ ન વિજ્ઞાતારં પ્રતિષેધતિ ।
યત્તુ તત્ર ઽવિનાશમેવાપીતો ભવતિઽ ઇતિ તદપિ વિશેષવિજ્ઞાનવિનાશાભિપ્રાયમેવ ન વિજ્ઞાતૃવિનાશાભિપ્રાયમ્ ।
ઽનહિ વિજ્ઞાતુર્વિજ્ઞાતેર્વિપરિલોપો વિદ્યતે ઽવિનાશિત્વાત્ઽ (બૃ. 4.3.30) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
તથા ચતુર્થે ઽપિ પર્યાયે ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ નો એવાન્યત્રૈતસ્માત્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽમઘવન્મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમ્ઽ ઇત્યાદિના પ્રપઞ્ચેન શરીરાદુપાધિસંબન્ધપ્રત્યાખ્યાનેન સંપ્રસાદશબ્દોદિતં જીવં ઽસ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ ઇતિ બ્રહ્મસ્વરૂપાપન્નં દર્શયન્ન પરસ્માદ્બ્રહ્મણો ઽમૃતાભયસ્વરૂપાદન્યં જીવં દર્શયતિ ।

કેચિત્તુ પરમાત્મવિવક્ષાયાં ઽએતં ત્વેવ તેઽ ઇતિ જીવાકર્ષણમન્યાય્યં મન્યમાના એતમેવ વાક્યોપક્રમસૂચિતમપહતપાપ્મત્વાદિગુણકમાત્માનં તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામીતિ કલ્પયન્તિ ।
તેષામેતમિતિ સંનિહિતાવલમ્બિની સર્વનામશ્રુતિર્વિપ્રકૃષ્યેત ।
ભૂયઃશ્રુતિશ્ચોપરુધ્યેત, પર્યાયાન્તરાભિહિતસ્ય પર્યાયાન્તરે ઽનભિધીયમાનત્વાત્ ।
ઽએતં ત્વેવ તેઽ ઇતિ ચ પ્રતિજ્ઞાય પ્રાક્ચતુર્થાત્પર્યાયાદન્યમન્યં વ્યાચક્ષાણસ્ય પ્રજાપતેઃ પ્રતારકત્વં પ્રસજ્યેત ।
તસ્માદ્યદવિદ્યાપ્રત્યુપસ્થાપિતપારમાર્થિકં જૈવં રૂપં કર્તૃભોક્તૃરાગદ્વેષાદિદોષકલુષિતમનેકાનર્થયોગિ તદ્વિલયનેન તદ્વિપરીતમપહતપાપ્મત્વાદિગુણકં પારમેશ્વરં સ્વરૂપં વિદ્યયા પ્રતિપાદ્યતે, સર્પાદિવિલયનેનેવ રજ્જ્વાદીન્ ।
અપરે તુ વાદિનઃ પારમાર્થિકમેવ જૈવં રૂપમિતિ મન્યન્તે ઽસ્મદીયાશ્ચ કેચિત્ ।
તેષાં સર્વેષામાત્મૈકત્વસમ્યગ્દર્શનપ્રતિપક્ષભૂતાનાં પ્રતિબોધાયેદં શારીરકમારબ્ધમ્ ।
એક એવ પરમેશ્વરઃ કૂટસ્થનિત્યો વિજ્ઞાનધાતુરવિદ્યયા માયયા માયાવિવદનેકધા વિભાવ્યતે નાન્યો વિજ્ઞાનધાતુરસ્તીતિ ।
યત્ત્વિદં પરમેશ્વરવાક્યે જીવમાશઙ્ખ્ય પ્રતિષેધતિ સૂત્રકારઃ - ઽનાસંભવાત્ઽ (બ્ર.1.3.18) ઇત્યાદિના ।
તત્રાયમભિપ્રાયઃ - નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવે કૂટસ્થનિત્યે એકસ્મિન્નસઙ્ગે પરમાત્મનિ તદ્વિપરીતં જૈવં રૂપં વ્યોમ્નીવ તલમલાદિપરિકલ્પિતમ્ ।
તદાત્મૈકત્વપ્રતિપાદનપરૈર્વાક્યૈર્ન્યાયોપેતૈર્દ્વૈતવાદપ્રતિષેધૈશ્ચાપનેષ્યામીતિ પરમાત્મનો જીવાદન્યત્વં દ્રઢયતિ ।
જીવસ્ય તુ ન પરસ્માદન્યત્વં પ્રતિપિપાદયિષતિ કિં ત્વનુવદત્યેવાવિદ્યાકલ્પિતં લોકપ્રસિદ્ધં જીવભેદમ્ ।
એવં હિ સ્વાભાવિકકર્તૃત્વભોક્તૃત્વાનુવાદેન પ્રવૃત્તાઃ કર્મવિધયો ન વિરુધ્યન્ત ઇતિ મન્યતે ।
પ્રતિપાદ્યં તુ શાસ્ત્રાર્થમાત્મૈકત્વમેવ દર્શયતિ- ઽશાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્ઽ (બ્ર. 1.1.30) ઇત્યાદિનાવર્ણિશ્ચાસ્માભિર્વિદ્વદ્ભેદેન કર્મવિધિવિરોધપરિહારઃ ॥ 19 ॥
મહીયમાનો વાસનામયૈર્વિષયૈઃ પૂજ્યમાન ઇતિ સ્વપ્નપર્યાયે, તદ્યત્રેતિ સુષુપ્તિપર્યાયે ચ જીવમેવ પ્રજાપતિર્વ્યાચષ્ટ ઇત્યન્વયઃ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદે ।
એતસ્માત્પ્રકૃતાદાત્મનો ઽન્યત્ર અન્યમ્ ।
ઉદશરાવેતિ ઉદકપૂર્ણે શરાવે પ્રતિબિમ્બાત્માનં દેહં સ્વસ્યાજ્ઞાતં યત્તન્મહ્યં વાચ્યમિત્યુક્તઃ શ્રુત્યર્થઃ ।
વ્યુત્થાપ્ય વિચાર્ય ।
અભિનિષ્પદ્યત ઇત્યત્ર એતદુક્તં ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
અભિભાવકઃ સૌરાલોકાસ્તદ્વિયોગે ।
વેદના હર્ષશોકાદયઃ ।
વિવેકવિજ્ઞાનં ત્વંપદાર્થશોધનમ્ ।
અન્યાદૃશૌ સત્યૌ ।
અંશાદિશૂન્યત્વમસઙ્ગત્વમ્ ।
અયં સુષુપ્તઃ, સંપ્રતિ સુષુપ્તૌ, અહં આત્માનં અહઙ્કારાસ્પદમાત્માનં ન જાનાતિ ।
નહીતિ આત્માનઃ સ્વભાવભૂતવિજ્ઞાપ્તેર્નાન્યથાભાવો યોગ્યત્વાદિત્યર્થઃ ।
વિલયનેન શોધનેન ।
વિદ્યયા મહાવાક્યેન ।
વાક્યાનિ તત્ત્વમસ્યાદીનિ જીવબ્રહ્મણોશ્ચૈતન્યાવિશેષાત્તદાકારેણાકારાન્તરેણ વા ભેદાયોગો ન્યાયઃ ।
નેહનાનેનેત્યાદયો દ્વૈતવાદનિષેધાઃ ।
અન્યાર્થશ્ ચ પરામર્શઃ

અથ યો દહરવાક્યશેષે જીવપરામર્શો દર્શિતઃ - ઽઅથ ય એષ સંપ્રસાદઃઽ (છા. 8.3.4) ઇત્યાદિ, સ દહરે પરમેશ્વરે વ્યાખ્યાયમાને ન જીવોપાસનોપદેશો ન પ્રકૃતવિશેષોપદેશ ઇત્યર્થકત્વં પ્રાપ્નોતીતિ ।
અત આહ- અન્યાર્થો ઽયં જીવપરામર્શૌ ન જીવસ્વરૂપપર્યવસાયી કિં તર્હિ પરમેશ્વરસ્વરૂપપર્યવસાયી ।
કથમ્ ।
સંપ્રસાદશબ્દોદિતો જીવો જાગરિતવ્યવહારે દેહેન્દ્રિયપઞ્જરાધ્યક્ષો ભૂત્વા તદ્વાસનાનિર્મિતાંશ્ચ સ્વપ્નાન્નાડીચરો ઽનુભૂય શ્રાન્તઃ શરણં પ્રેપ્સુરુભયરૂપાદપિ શરીરાભિમાનાત્સમુત્થાય સુષુપ્તાવસ્થાયાં પરં જ્યોતિરાકાશશબ્દિતં પરં બ્રહ્મોપસંપદ્ય વિશેષવિજ્ઞાનવત્ત્વં ચ પરિત્યજ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે ।
યદસ્યોપસંપત્તવ્યં પરં જ્યોતિર્યેન સ્વેન રૂપેણાયમભિનિષ્પદ્યતે સ એષ આત્માપહતપાપ્મત્વાદિગુણ ઉપાસ્ય ઇત્યેવમર્થો ઽયં જીવપરામર્શઃ પરમેશ્વરવાદિનો ઽપ્યુપપદ્યતે ॥ 20 ॥
અલ્પશ્રુતેર્ ઇતિ ચેત્ તદ્ ઉક્તમ્

યદપ્યુક્તમ્, ઽદહરો ઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃઽ ઇત્યાકાશસ્યાલ્પત્વં શ્રૂયમાણં પરમેશ્વરે નોપપદ્યતે, જીવસ્ય ત્વારાગ્રોપનિમિતસ્યાલ્પત્વમવકલ્પત ઇતિ તસ્ય પરિહારો વક્તવ્યઃ ।
ઉક્તો હ્યસ્ય પરિહારઃ પરમેશ્વરસ્યાપેક્ષિકમલ્પત્વમવકલ્પત ઇતિ ઽઅર્ભકૌકસ્ત્વાત્તદ્વ્યપદેશાચ્ચ નેતિ ચેન્ન નિચાય્યત્વાદેવં વ્યોમવચ્ચઽ (બ્ર. 1.2.7) ઇત્યત્ર ।
સ એવેહ પરિહારો ઽનુસંધાતવ્ય ઇતિ સૂચયતિ ।
શ્રુત્યૈવ ચેદમલ્પત્વં પ્રત્યુક્તં પ્રસિદ્ધેનાકાશેનોપમિમાનયા ઽયાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષો ઽન્તર્હૃદય આકાશઃઽ ઇતિ ॥ 21 ॥
6 અનુકૃત્યધિકરણમ્. સૂ. 22-23
અનુકૃતેસ્ તસ્ય ચ

ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમાગ્નિઃ ।
તમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ (મુ. 2.210) ઇતિ સમામનન્તિ ।
યત્ર યં ભાન્તમનુભાતિ સર્વં યસ્ય ચ ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ સ કિં તેજોધાતુઃ કશ્ચિદુત પ્રાજ્ઞ આત્મેતિ વિચિકિત્સાયાં તેજોધાતુરિતિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
કુતઃ, તેજોધાતૂનામેવ સુર્યાદીનાં ભાનપ્રતિષેધાત્ ।
તેજઃસ્વભાવકં હિ ચન્દ્રતારકાદિ તેજઃસ્વભાવક એવ સુર્યો ભાસમાને ઽહનિ ન ભાસત ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
તથા સહ સૂર્યેણ સર્વમિદં ચન્દ્રતારકાદિ યસ્મિન્ન ભાસતે સો ઽપિ તેજઃસ્વભાવ એવ કશ્ચિદિત્યવગમ્યતે ।
અનુભાનમપિ તેજઃસ્વભાવક એવો ઽપપદ્યતે, સમાનસ્વભાવકેષ્વનુકારદર્શનાત્ ।
ગચ્છન્તમનુગચ્છતીતિવત્ ।
તસ્માત્તેજોધાતુઃ કશ્ચિદિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રાજ્ઞ એવાત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્ ।
અનુકૃતેઃ ।
અનુકરણમનુકૃતિઃ ।
યદેતત્ ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વમ્ઽ ઇત્યનુભાનં, તત્પ્રાજ્ઞપરિગ્રહે ઽવકલ્પતે ।
ઽભારૂપઃ સત્યસંકલ્પઃઽ (છા.
3.14.2) ઇતિ હિ પ્રાજ્ઞમાત્માનમામનન્તિ ।
ન તુ તેજોધાતું કઞ્ચિત્સૂર્યાદયો ઽનુભાન્તીતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
સમત્વાચ્ચ તેજોધાતૂનાં સૂર્યાદીનાં ન તેજોધાતુમન્યં પ્રત્યપેક્ષાસ્તિ યં ભાન્તમનુભાયુઃ ।
નહિ પ્રદીપઃ પ્રદીપાન્તરમનુભાતિ ।
યદપ્યુક્તં સમાનસ્વભાવકેષ્વનુકારો દૃશ્યત ઇતિ ।
નાયમેકાન્તો નિયમઃ ।
ભિન્નસ્વભાવકેષ્વપિ હ્યનુકારો દૃશ્યતે ।
યથા સુતપ્તો ઽયઃપિણ્ડો ઽગ્ન્યનુકૃતિરગ્નિં દહન્તમનુદહતિ, ભૌમં વા રજો વાયું વહન્તમનુવહન્તીતિ ।
અનુકૃતેરિત્યનુભાનમસૂસુચત્ ।
તસ્ય ચેતિ ચતુર્થં પાદમસ્ય શ્લોકસ્ય સૂચયતિ ।
ઽતસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ ઇતિ તધેતુકં ભાનં સૂર્યાદેરુચ્યમાનં પ્રાજ્ઞમાત્માનં ગમયતિ ।
ઽતદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હેપાસતે ઽમૃતમ્ઽ (બૃ. 4.4.16) ઇતિ હિ પ્રાજ્ઞમાત્માનમામનન્તિ ।
તેજોન્તરેણ સુર્યાદિતેજો વિભાતીત્યપ્રસિદ્ધં વિરુદ્ધં ચ, તેજોન્તરેણ તેજોન્તરસ્ય પ્રતિધાતાત્ ।
અથવા ન સૂર્યાદીનમેવ શ્લોકપરિપઠિતાનામિદં તદ્ધેતુકં વિભાનમુચ્યતે ।
કિં તર્હિ ઽસર્વમિદમ્ઽ ઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ સર્વસ્યૈવાસ્ય નામરૂપક્રિયાકારકફલજાતસ્ય યાભિવ્યક્તિઃ સા બ્રહ્મજ્યોતિઃસત્તાનિમિત્તા ।
યથા સૂર્યાદિજ્યોતિઃસત્તાનિમિત્તા સર્વસ્ય રૂપજાતસ્યાભિવ્યક્તિસ્તદ્વત્ ।
ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિઽ ઇતિ ચ તત્રશબ્દમાહરન્પ્રકૃતગ્રહણં દર્શયતિ ।
પ્રકૃતં ચ બ્રહ્મ ઽયસ્મિન્દ્યૌઃ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમોતમ્ઽ (મુ. 2.2.5) ઇત્યાદિના ।
અનન્તરં ચ ઽહિરણ્મયે પરે કોશે વિરજં બ્રહ્મ નિષ્ફલમ્ ।
તચ્છુભ્રં જ્યોતિષાં જ્યોતિસ્તદ્યદાત્મવિદો વિદુઃઽ ઇતિ ।
કથં તજ્જ્યોતિષાં જ્યોતિરિત્યત ઇદમુત્થિતમ્-ઽન તત્ર સૂર્યો ભાતિઽ ઇતિ ।
યદપ્યુક્તં સૂર્યાદીનાં તેજસાં ભાનપ્રતિષેધસ્તેજોધાતાવેવન્યસ્મિન્નવકલ્પતે સૂર્ય ઇવેતરેષામિતિ ।
તત્ર તુ સ એવ તેજોધાતુરન્યો ન સંભવતીત્યુપપાદિતમ્ ।
બ્રહ્મણ્યપિ ચૈષાં ભાનપ્રતિષેધો ઽવકલ્પતે ।
યતો યદુપલભન્તે તત્સર્વં બ્રહ્મણૈવ જ્યોતિષોપલભ્યતે, બ્રહ્મ તુ નાન્યેન જ્યોતિષોપલભ્યતે સ્વયં જ્યોતિઃસ્વરૂપત્વાત્, યેન સૂર્યાદયસ્તસ્મિન્ભાયુઃ ।
બ્રહ્મ હ્યાન્યદ્વ્યનક્તિ નતુ બ્રહ્માન્યેન વ્યજ્યતે ।
ઽઆત્મનૈવાયં જ્યોતિષાસ્તેઽ (બૃ. 4.3.6), ઽઆગૃહ્યો નહિ ગૃહ્યતેઽ (બૃ. 4.2.4) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ॥ 22 ॥
fન્: તત્ર તારકાન્તરાણિ ચન્દ્રાદિ ચ ન ભાતિ તં ન ભાસયતીતિ યાવત્ ।
પ્રાજ્ઞત્વં સ્વપ્રકાશકત્વં ભાસકત્વાર્થમુક્તમ્ ।
અનુકારઃ અનુભાનમ્ ।
વિરજં આગન્તુકમલશૂન્યમ્ ।
શુભ્રં નૈસર્ગિકમલશૂન્યમ્ ।
અપિ ચ સ્મર્યતે

અપિચેદૃગ્રૂપત્વં પ્રાજ્ઞસ્યૈવૈત્મનઃ સ્મર્યતે ભગવદ્ગીતાસુ- ઽન તદ્ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્ કો ન પાવકઃ ।
યદ્ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ધામ પરમં મમઽ (15.6) ઇતિ, ઽયદાદિત્યગતં તેજો જગદ્ભાસયતે ઽખિલમ્ ।
યચ્ચન્દ્રમસિ યચ્ચાગ્નૌ તત્તેજો વિદ્ધિ મામકમ્ઽ (15.12) ઇતિ ચ ॥ 23 ॥
7 પ્રમિતાધિકરણમ્ । સૂ. 24-25
શબ્દાદ્ એવ પ્રમિતઃ

ઽઅઙ્ગુષ્ટમાત્રઃ પુરુષઃ મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિઽ ઇતિ શ્રૂયતે ।
તથા અઙ્ગુષ્ટમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિરિવાધૂમકઃ ।
ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વ એતદ્વૈ તત્ઽ (કા. 2.4.13) ઇતિ ચ ।
તત્ર યો ઽયમઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષઃ શ્રૂયતે સ કિં વિજ્ઞાનાત્મા કિંવા પરમાત્મેતિ સંશયઃ ।
તત્ર પરિમાણોપદેશાત્તાવદ્વિજ્ઞાનાત્મેતિ પ્રાપ્તમ્ ।
નહ્યનન્તાયામવિસ્તારસ્ય પરમાત્મનો ઽઙ્ગુષ્ઠપરિમાણમુપપદ્યતે ।
વિજ્ઞાનાત્મનનસ્તૂપાધિમત્ત્વાત્સંભવતિ કયાચિત્કલ્પનયાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમ્ ।
સ્મૃતેશ્ચ- ઽઅથ સત્યવતઃ કાયાત્પાશબદ્ધં વશં ગતમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં નિશ્ચકર્ષં યમો બલાત્ઽ ॥
(મ.ભા. 3.297.17)
ઇતિ ।
નહિ પરમેશ્વરો બલાદ્યમેન નિષ્ક્રષ્ટું શક્યસ્તેન તત્ર સંસાર્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રો નિશ્ચિતઃ સ એવેહાપીત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમાત્મૈવાયમઙ્ગુષ્ઠમાત્રપરિમિતઃ પુરુષો ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્, શબ્દાત્, ઽઈશાનો ભૂતભવ્યસ્યઽ ઇતિ ।
નહ્યન્યઃ પરમેશ્વરાદ્ભૂતભવ્યસ્ય નિરઙ્ કુશમીશિતા ।
ઽએતદ્વૈ તત્ઽ ઇતિ ચ પ્રકૃતં પૃષ્ટમિહાનુસંદધાતિ ।
એતદ્વૈ તદ્યત્પૃષ્ટં બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
પૃષ્ટં ચેહ બ્રહ્મ ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદઽ (કા. 1.2.14) ઇતિ શબ્દાદેવેત્યભિધાનશ્રુતેરેવેશાન ઇતિ પરમેશ્વરો ઽયં ગમ્યત ઇત્યર્થઃ ॥ 24 ॥
કથં પુનઃ સર્વગતસ્ય પરમાત્મનઃ પરિમાણોપદેશ ઇત્યત્ર બ્રૂમઃ -
fન્: આત્મનિ દેહે મધ્યે હૃદયસપ્રનીત્યર્થઃ ।
ભૂતભવ્યગ્રહણં ભવતો ઽપિ પ્રદર્શનાર્થમ્ કાલત્રયનિયન્તેત્યર્થઃ ।
કયાચિદિતિ હૃદયકમલકોશસ્ય જીવોપલબ્ધિસ્થાનસ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રતયેત્યર્થઃ ।
હૃદ્યપેક્ષયા તુ મનુષ્યાધિકારત્વાત્

સર્વગતસ્યાપિ પરમાત્મનો હૃદયે ઽવસ્થાનમપેક્ષ્યાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમિદમુચ્યતે ।
આકાશસ્યેવ વંશપર્વાપેક્ષમરત્રિમાત્રત્વમ્ ।
નહ્યઞ્જસાતિમાત્રસ્ય પરમાત્મનો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમુપપદ્યતે ।
ન ચાન્યઃ પરમાત્મન ઇહ ગ્રહણમર્હતીશાનશબ્દાદિભ્ય ઇત્યુક્તમ્ ।
નનુ પ્રતિપ્રાણિભેદં હૃદયાનામનવસ્થિતત્વાદપેક્ષમપ્યઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં નોપપદ્યત ઇત્યત ઉત્તરમુચ્યતે- મનુષ્યાધિકારત્વાદિતિ ।
શાસ્ત્રં હ્યવિશેષપ્રવૃત્તમપિ મનુષ્યાનેવાધિકરોતિ,
શક્તત્વાદર્થિત્વાદપર્યુદસ્તત્વાદુપનયનાદિશાસ્ત્રાચ્ચેતિ વર્ણિતમેતદધિકારલક્ષણે (જૈ. 6.1) ।
મનુષ્યાણાં ચ નિયતપરિમાણઃ કાયઃ ।
ઔચિત્યેન નિયતપરિમાણમેવ ચૈષામઙ્ગુષ્ઠમાત્રં હૃદયમ્ ।
અતો મનુષ્યાધિકારત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય મનુષ્યહૃદયાવસ્થાનાપેક્ષમઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વમુપપન્નં પરમાત્મનઃ ।
યદપ્યુક્તં પરિમાણોપદેશાત્સ્મૃતેશ્ચ સંસાર્યેવાયમઙ્ગુષ્ટમાત્રઃ પ્રત્યેતવ્ય ઇતિ, તત્પ્રત્યુચ્યતે- ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ ઇત્યાદિવત્સંસારિણ એવ સતો ઽઙ્ગુષ્ઠમાત્રસ્ય બ્રહ્મત્વમિદમુપદિશ્યત ઇતિ ।
દ્વિરૂપા હિ વેદાન્તવાક્યાનાં પ્રવૃત્તિઃ, ક્વચિત્પરમાત્મસ્વરૂપનિરૂપણપરા ક્વચિદ્વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મૈકત્વોપદેશપરા ।
તદત્ર વિજ્ઞાનાત્મનઃ પરમાત્મનૈકત્વમુપદિશ્યતે નાઙ્ગુષ્ઠમાત્રત્વં કસ્યચિત્ ।
એતમેવાર્થં પરેણ સ્ફુટીકરિષ્યતિ- ઽઅઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ ।
તં સ્વાચ્છરીરાત્પ્રવૃહેન્મુઞ્જાદિવેષિકાં ધૈર્યેણ ।
તં વિદ્યાચ્છુક્રમમૃતમ્ઽ (કા. 2.6.17) ઇતિ ॥25 ॥
fન્: સકનિષ્ઠઃ કરો ઽરત્નિઃ ।
અત્ર મનુષ્યશબ્દસ્ત્રૈવર્ણિકપરઃ ।
ઽશૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃઽ ઇતિ પર્યુદાસાત્, ઉપનીયત, તમધ્યાપયીત, ઇતિ શૂદ્રાધિકારવારણમ્ ।
શરીરાત્સ્થૂલાત્સૂક્ષ્માચ્ચ તં જીવં પ્રવૃહેત્પૃથક્કર્યાત્ ।
ધૈર્યેણ શમાદિનેતિ યાવત્ ।
8 દેવતાધિકરણમ્ । સૂ. 26-33
તદુપર્ય્ અપિ બાદરાયણઃ સંભવાત્

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રશ્રુતિર્મનુષ્યહૃદયાપેક્ષયા મનુષ્યાધિકારત્વાચ્છાસ્ત્રસ્યેત્યુક્તં, તત્પ્રસઙ્ગેનેદમુચ્યતે ।
બાઢં મનુષ્યાધિકારેતિ શાસ્ત્રમ્ ।
નતુ મનુષ્યાનેવેતીહ બ્રહ્મજ્ઞાને નિયમો ઽસ્તિ ।
તેષાં મનુષ્યાણામુપરિષ્ટાદ્યે દેવાદયસ્તાનપ્યધિકરોતિ શાસ્ત્રમિતિ બાદરાયણ આચાર્યો મન્યન્તે ।
કસ્માત્ ।
સંભવાત્ ।
સંભવતિ હિ તેષામપ્યર્થિત્વાદ્યધિકારકારણમ્ ।
તત્રાર્થિત્વં તાવન્મોક્ષવિષયં દેવાદીનામપિ સંભવતિ વિકારવિષયવિભૂત્યનિત્યત્વાલોચનાદિનિમિત્તમ્ ।
તથા સામર્થ્યમપિ તેષાં સંભવતિ, મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણલોકેભ્યો વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમાત્ ।
નચ તેષાં કશ્ચિત્પ્રતિષેધો ઽસ્તિ ।
નચોપનયનશાસ્ત્રેણૈષામધિકારો નિવર્ત્યેત, ઉપનયનસ્ય વેદાધ્યયનાર્થત્વાત્ ।
તેષાં ચ સ્વયંપ્રતિભાતવેદત્વાત્ ।
અપિચૈષાં વિદ્યાગ્રહણાર્થં બ્રહ્મચર્યાદિ દર્શયતિ- ઽએકશતં હ વૈ વર્ષાણિ મઘવાન્પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમુવાસઽ (છા. 8.11.3), ઽભૃગુર્વૈ વારુણિઃ ।
વરુણં પિતરમુપસસાર ।
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મઽ (તૈ. 3.1) ઇત્યાદિ ।
યદપિ કર્મસ્વનધિકારકારણમુક્તમ્- ઽન દેવાનાં દેવતાન્તરાભાવાત્ઽ ઇતિ, ઽન ઋષીણામાર્ષેયાન્તરાભાવાત્ઽ (જૈ.6.1.6,7) ઇતિ ।
ન તદ્વિદ્યાસ્વસ્તિ ।
નહીન્દ્રાદીનાં વિદ્યાસ્વધક્રિયમાણાનામિન્દ્રાદ્યુદ્દેશેન કિઞ્ચિત્કૃત્યમસ્તિ ।
નચ ભૃગ્વાદીનાં ભૃગ્વાદિસગોત્રતયા ।
તસ્માદ્દેવાદીનામપિ વિદ્યાસ્વધિકારઃ કેન વાર્યતે ।
દેવાદ્યધિકારે ઽપ્યઙ્ગુષ્ટમાત્રશ્રુતિઃ સ્વાઙ્ગુષ્ઠાપેક્ષયા ન વિરુધ્યતે ॥ 26 ॥
fન્: દેવાનાં કર્મસુ નાધિકારઃ, દેવતાન્તરાણામુદ્દેશ્યાનામભાવાદિતિ પ્રથમસૂત્રાર્થઃ ।
ઋષીણામપિ ન, ઋષ્યાન્તરાભાવાદૃષિયુક્તે કર્મણ્યશક્તેરિતિ દ્વિતીયસૂત્રાર્થઃ ।
તત્ અસામર્થ્યરૂપં કારણમ્ ।
વિરોધઃ કર્મણીતિ ચેન્ નાનેકપ્રતિપત્તેર્ દર્શનાત્

સ્યાદેતત્, યદિ વિગ્રહવત્ત્વાદ્યભ્યુપગમેન દેવાદીનાં વિદ્યાસ્વધિકારો વર્ણ્યેત વિગ્રહવત્ત્વાદૃત્વિગાદિન્દ્રાદીનામપિ સ્વરૂપસંનિધાનેન કર્માઙ્ગભાવો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
તદા ચ વિરોધઃ કર્મણિ સ્યાત્ ।
નહીન્દ્રાદીનાં સ્વરૂપસંનિધાનેન યાગે ઽઙ્ગભાવો દૃશ્યતે ।
નચ સંભવતિ ।
બહુષુ યાગેષુ યુગપદેકસ્યેન્દ્રસ્ય સ્વરૂપસંનિધાનતાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ ।
નાયમસ્તિ વિરોધઃ ।
કસ્માત્ ।
અનેકપ્રતિપત્તેઃ ।
એકસ્યાપિ દેવતાત્મનો યુગપદનેકસ્વરૂપપ્રતિપત્તિઃ સંભવતિ ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
દર્શનાત્ ।
તથાહિ-ઽકતિ દેવાઃઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રાઽ ઇતિ નિરુચ્ય ઽકતમ તેઽ ઇત્યસ્યાં પૃચ્છાયામ્ ઽમહિમાન એવૈષામેતે ત્રયસ્ત્રિંશત્ત્વેવ દેવાઃઽ (બૃ. 3.9.1,2) ઇતિ નિર્બ્રુવતી શ્રુતિરેકૈકસ્ય દેવતાત્મનો યુગપદનેકરૂપતાં દર્શયતિ ।
તથા ત્રયસ્ત્રિંશતો ઽપિ ષડાદ્યન્તર્ભાવક્રમેણ ઽકતમ એકો દેવ ઇતિ પ્રાણઃઽ ઇતિ પ્રાણૈકરૂપતાં દેવાનાં દર્શયન્તી તસ્યૈકસ્ય પ્રાણસ્ય યુગપદનેકરૂપતાં દર્શયતિ ।
તથા સ્મૃતિરપિ- ઽઆત્મનો વૈ શરીરાણિ બહૂનિ ભરતર્ષભ ॥
યોગી કુર્યાદ્બલં પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈર્મહીં ચરેત્ ॥
પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાન્કૈશ્ચિદુગ્રં તપશ્ચરેત્ ॥
સંક્ષિપેચ્ચ પુનસ્તાનિ સૂર્યો રશ્મિગણાનિવઽ ॥
ઇત્યેવઞ્જાતીયકા પ્રાપ્તાણિમાદ્યૈશ્વર્યાણાં યોગિનામપિ યુગપદનેકશરીરયોગં દર્શયતિ ।
કિમુ વક્તવ્યમાજાનસિદ્ધાનાં દેવાનામ્ ।
અનેકરૂપપ્રતિપત્તિસંભવાચ્ચૈકૈકા દેવતા બહુભી રૂપૈરાત્માનં પ્રવિભજ્ય બહુષુ યાગેષુ યુગપદઙ્ગભાવં ગચ્છતીતિ ।
પરૈશ્ચ ન દૃશ્યતે ઽન્તર્ધાનાદિક્રિયાયોગાદિત્યુપપદ્યતે ॥
અનેકપ્રતિપત્તેર્દર્શનાદિત્યસ્યાપરા વ્યાખ્યા- વિગ્રહવતામપિ કર્માઙ્ગભાવચોદનાસ્વનેકા પ્રતિપત્તિર્દૃશ્યતે ।
ક્વચિદેકો ઽપિ વિગ્રહવાનનેકત્ર યુગપદઙ્ગભાવં ન ગચ્છતિ, યથા બહુભિર્ભોજયદ્ભિર્નૈકો બ્રાહ્મણો યુગપદ્ભોજ્યતે ।
ક્વચિચ્ચૈકો ઽપિ વિગ્રહવાનનેકત્ર યુગપદઙ્ગભાવં ગચ્છતિ, યથા બહુભિર્નમસ્કુર્વાણૈરેકો બ્રાહ્મણો યુગપન્નમસ્ક્રિયતે ।
તદ્વદિહોદ્દેશપરિત્યાગાત્મકત્વાદ્યાગસ્ય વિગ્રહવતીમપ્યેકાં દેવતામુદ્દિશ્ય બહવઃ સ્વં સ્વં દ્રવ્યં યુગપત્પરિત્યક્ષ્યન્તીતિ વિગ્રહવત્ત્વે ઽપિ દેવતાનાં ન કિઞ્ચિત્કર્મણિ વિરુધ્યતે ॥ 27॥
fન્: દર્શનાત્ શ્રુતિપ્રામાણ્યાત્ ।
વૈશ્વદેવશાસ્ત્રસ્ય હિ નિવિદિ કતિ દેવા ઇત્યુપક્રમ્ય શાકલ્યાય યાજ્ઞવલ્ક્યેન ત્રયશ્ચેત્ત્યુત્તરમ્ ।
નિવિન્નામ શસ્યમાનદેવતાસંખ્યાવાચકાનિ મન્ત્રપદાનિ ।
બલં યોગસિદ્ધિમ્ ।
ઽઅણિમા મહિમા ચૈવ ગરિમા પ્રાપ્તિરીશિતા ।
પ્રાકમ્યં ચ વશિત્વં ચ તત્ર કામાવસાયિતાઽ ઇત્યણિમાદ્યાઃ ।
આજાનસિદ્ધાનાં જન્મનૈવ પ્રાપ્તિશયાનામ્ ।
શબ્દ ઇતિ ચેન્ નાતઃ પ્રભવાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્

મા નામ વિગ્રહવત્ત્વે દેવાદીનામભ્યુપગમ્યમાને કર્મણિ કશ્ચિદ્વિરોધઃ પ્રસઞ્જિ ।
શબ્દે તુ વિરોધઃ પ્રસજ્યેત ।
કથમ્ ।
ઔત્પત્તિકં હિ શબ્દસ્યાર્થેન સંબન્ધમાશ્રિત્ય ઽઅનપેક્ષત્વાત્ઽ ઇતિ વેદસ્ય પ્રામાણ્યં સ્થાપિતમ્ ।
ઇદાનીં તુ વિગ્રહવતી દેવતાભ્યુપગમ્યમાના યદ્યપ્યૈશ્વર્યયોગાદ્યુગપદનેકકર્મસંબન્ધીનિ હવીંષિ ભુઞ્જીત તથાપિ વિગ્રહયોગાદસ્મદાદિવજ્જનનમરણવતી સેતિ નિત્યસ્ય શબ્દસ્ય નિત્યેનાર્થેન નિત્યે સંબન્ધેપ્રતીયમાને યદ્વૈદિકે શબ્દે પ્રામાણ્યં સ્થિતં તસ્ય વિરોધઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।
નાયમપ્યસ્તિ વિરોધઃ ।
કસ્માત્ ।
અતઃ પ્રભવાત્ ।
અત એવ હિ વૈદિકાચ્છબ્દાદેવાદિકં જગત્પ્રભવતિ ।
નનુ જન્માદ્યસ્ય યતઃ (બ્ર. 1.1.2) ઇત્યત્ર બ્રહ્મપ્રભવત્વં જગતો ઽવધારિતં, કથમિહ શબ્દપ્રભવત્વમુચ્યતે ।
અપિચ યદિ નામ વૈદિકાચ્છબ્દાદસ્ય પ્રભવો ઽભ્યુપગતઃ, કથમેતાવતા વિરોધઃ શબ્દે પરિહૃતઃ યાવતા વસવો રુદ્રા આદિત્યા વિશ્વેદેવા મરુત ઇત્યેતેર્ઽથા અનિત્યા એવોત્પત્તિમત્ત્વાત્ ।
તદનિત્યત્વે ચ તદ્વાચિનાં વૈદિકાનાં વસ્વાદિશબ્દાનામનિત્યત્વં કેન નિવાર્યતે ।
પ્રસિદ્ધં હિ લોકે દેવદત્તસ્ય પુત્ર ઉત્પન્ને યજ્ઞદત્ત ઇતિ તસ્ય નામ ક્રિયત ઇતિ ।
તસ્માદ્વિરોધ એવ શબ્દ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ગવાદિશબ્દાર્થસંબન્ધનિત્યત્વદર્શનાત્ ।
નહિ ગવાદિવ્યક્તીનામુત્પત્તિમત્ત્વે તદાકૃતીનીમપ્યુત્પત્તિમત્ત્વં સ્યાત્ ।
દ્રવ્યગુણકર્મણાં હિ વ્યક્તય એવોત્પદ્યન્તે નાકૃતયઃ ।
આકૃતિભિશ્ચ શબ્દાનાં સંબન્ધો ન વ્યક્તિભિઃ ।
વ્યક્તીનામાનન્ત્યાત્સંબન્ધગ્રહણાનુપપત્તેઃ ।
વ્યક્તિષૂત્પદ્યમાનાસ્વપ્યાકૃતીનાં નિત્યત્વાચ્ચ ગવાદિશબ્દેષુ કશ્ચિદ્વિરોધો દૃશ્યતે ।
તથા દેવાદિવ્યક્તિપ્રભવાભ્યુપગમે ઽપ્યાકૃતિનિત્યત્વાન્ન કશ્ચિદ્વસ્વાદિશબ્દેષુ વિરોધ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
આકૃતિવિશેષસ્તુ દેવાદીનાં મન્ત્રાર્થવાદાદિભ્યો વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમાદવગન્તવ્યઃ ।
સ્થાનવિશેષસંબન્ધનિમિત્તાશ્ચેન્દ્રાદિશબ્દાઃ સેનાપત્યાદિશબ્દવત્ ।
તતશ્ચ યો યસ્તત્તત્સ્થાનમધિરોહતિ સ સ ઇન્દ્રાદિશબ્દૈરભિધીયત ઇતિ ન દોષો ભવતિ ।
નચેદં શબ્દપ્રભવત્વં બ્રહ્મપ્રભવત્વવદુપાદાનકારણાભિપ્રાયેણોચ્યતે ।
કથં તર્હિ સ્થિતે વાચકાત્મના નિત્યે શબ્દે નિત્યાર્થસંબન્ધિનિ શબ્દવ્યવહારયોગ્યાર્થવ્યક્તિનિષ્પત્તિરતઃ પ્રભવ ઇત્યુચ્યતે કથં પુનરવગમ્યતે શબ્દાત્પ્રભવતિ જગદિતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યામ્ ।
પ્રત્યક્ષં શ્રુતિઃ, પ્રામાણ્યં પ્રત્યનપેક્ષત્વાત્ ।
અનુમાનં સ્મૃતિઃ, પ્રામાણ્યં પ્રતિ સાપેક્ષત્વાત્ ।
તે હિ શબ્દપૂર્વો સૃષ્ટિં દર્શયતઃ ।
ઽએતે ઇતિ વૈ પ્રજાપતિર્દેવાનસૃજતાસૃગ્રમિતિ મનુષ્યાનિન્દવ ઇતિ પિતૃંસ્તિરઃ પવિત્રમિતિ ગ્રહાનાશવ ઇતિ સ્તોત્રં વિશ્વાનીતિ શસ્ત્રમભિસૌભગેત્યન્યાઃ પ્રજાઃઽ ઇતિ શ્રુતિઃ ।
તથાન્યત્રાપિ ઽસ મનસા વાચં મિથુનં સમભવત્ઽ (બૃ. 1.2.4) ઇત્યાદિના તત્રતત્ર શબ્દપૂર્વિકા સૃષ્ટિઃ શ્રાવ્યતે ।
સ્મૃતિરપિ- ઽઅનાદિનિધના નિત્યા વાગુત્સૃષ્ટા સ્વયંભુવા ।
આદૌ વેદમયી દિવ્યા યતઃ સર્વા પ્રવૃત્તયઃઽ ॥
ઇતિ ।
ઉત્સર્ગો ઽપ્યયં વાચઃ સંપ્રદાયપ્રવર્તનાત્મકો દ્રષ્ટવ્યઃ, અનાદિનિધનાયા અન્યાદૃશસ્યોત્સર્ગસ્યાસંભવાત્ ।
તથા ઽનામ રૂપં ચ ભૂતાનાં કર્મણાં ચ પ્રવર્તનમ્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ નિર્મમે સ મહેશ્વરઃઽ ॥
(મનુ. 1.21) ઇતિ ।
ઽ સર્વેષાં તુ સ નામાનિ કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્ ।
વેદશબ્દેભ્ય એવાદૌ પૃથક્સંસ્થાશ્ચ નિર્મમેઽ ॥
ઇતિ ચ ।
અપિચ ચિકીર્ષિતમર્થમનુતિષ્ઠંસ્તસ્ય વાચકં શબ્દં પૂર્વં સ્મૃત્વા પશ્ચાત્તમર્થમનુષ્ઠતીતિ સર્વેષાં નઃ પ્રત્યક્ષમેતત્ ।
તથા પ્રજાપતેરપિ સ્રષ્ટુઃ સૃષ્ટેઃ પૂર્વં વૈદિકાઃ શબ્દા મનસિ પ્રાદુર્બભૂવુઃ, પશ્ચાત્તદનુગતાનર્થાન્સસર્જેતિ ગમ્યતે ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽસ ભૂરિતિ વ્યાહારત્સ ભૂમિમસૃજતઽ (તૈ.બ્રા. 2.2.4.2) ઇત્યેવમાદિકા ભૂરાદિશબ્દેભ્ય એવ મનસિ પ્રાદુર્ભૂતેભ્યો ભૂરાદિલોકાન્સૃષ્ટાન્દર્શયતિ ।
કિમાત્મકં પુનઃ શબ્દમભિપ્રેત્યેદં શબ્દપ્રભવત્વમુચ્યતે ।
સ્ફોટમિત્યાહ ।
વર્ણપક્ષે હિ તેષામુત્પન્નપ્રધ્વંસિત્વાન્નિત્યેભ્યઃ શબ્દેભ્યો દેવાદિવ્યક્તીનાં પ્રભવ ઇત્યનુપપન્નં સ્યાત્ ।
ઉત્પન્નધ્વંસિનશ્ચ વર્ણાઃ, પ્રત્યુચ્ચારણમન્યથા ચાન્યથા ચ પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
તથાહિ- અદૃશ્યમાનો ઽપિ પુરુષવિશેષો ઽધ્યયનધ્વનિશ્રવણાદેવ વિશેષતો નિર્ધાર્યતે દેવદત્તો ઽયમધીતે યજ્ઞદત્તો ઽયમધીતે ઇતિ ।
નચાયં વર્ણવિષયો ઽન્યથાત્વપ્રત્યયો મિથ્યાજ્ઞાનં, બાધકપ્રત્યયાભાવાત્ ।
નચ વર્ણેભ્યોર્ઽથાવગતિર્યુક્તા ।
ન હ્યેકૈકો વર્ણોર્ઽથં પ્રત્યાયયેત્, વ્યભિચારાત્ ।
નચ વર્ણસમુદાયપ્રત્યયો ઽસ્તિ, ક્રમવત્ત્વાદ્વર્ણાનામ્ ।
પૂર્વપૂર્વવર્ણાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતો ઽન્ત્યો વર્ણોર્ઽથં પ્રત્યાયયિષ્યતીતિ યદ્યુચ્યેત ।
તન્ન ।
સંબન્ધગ્રહણાપેક્ષો હિ શબ્દઃ સ્વયં પ્રતીયમાનોર્ઽથં પ્રત્યાયયેદ્ધૂમાદિવત્ ।
નચ પૂર્વપૂર્વવર્ણાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતસ્યાન્ત્યવર્ણસ્ય પ્રતીતિરસ્તિ, અપ્રત્યક્ષત્વાત્સંસ્કારાણામ્ ।
કાર્યપ્રત્યાયિતૈઃ સંસ્કારૈઃ સહિતો ઽન્ત્યો વર્ણોર્થં પ્રત્યાયયિષ્યતીતિ ચેત્ ।
ન ।
સંસ્કારકાર્યસ્યાપિ સ્મરણસ્ય ક્રમવર્તિત્વાત્ ।
તસ્માત્સ્ફોટ એવ શબ્દઃ ।
સ ચૈચૈકવર્ણપ્રત્યયાહિતસંસ્કારબીજે ઽન્ત્યવર્ણપ્રત્યયજનિતપરિ પાકે પ્રત્યયિન્યેકપ્રત્યયવિષયતયા ઝટિતિ પ્રત્યવભાસતે ।
નચાયમેકપ્રત્યયો વર્ણવિષયા સ્મૃતિઃ ।
વર્ણાનામનેકત્વાદેકપ્રત્યયવિષયત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્ય ચ પ્રત્યુચ્ચારણં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાન્નિત્યત્વમ્ ।
ભેદપ્રત્યયસ્ય વર્ણવિષયત્વાત્ ।
તસ્માન્નિત્યાચ્છબ્દસ્ફોટરૂપાદભિધાયકાત્ક્રિયાકારકફલલક્ષણં જગદભિધેયભૂતં પ્રભવતીતિ ।
વર્ણા એવ તુ ન શબ્દઃ ઇતિ ભગવાનુપવર્ષઃ.
નનૂત્પન્નપ્રધ્વંસિત્વં વર્ણાન્મુક્તં, તન્ન ।
ત એવેતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સાદૃશ્યાત્પ્રત્ભિજ્ઞાનં કેશાદિષ્વિવેતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ બાધાનુપપત્તેઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનમાકૃતિનિમિત્તમિતિ ચેત્ ।
ન ।
વ્યક્તિપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
યદિ હિ પ્રત્યુચ્ચારણં ગવાદિવ્યક્તિવદન્યા અન્યા વર્ણવ્યક્તયઃ પ્રતીયેરંસ્તત આકૃતિનિમિત્તં પ્રત્યભિજ્ઞાનં સ્યાત્ ।
નત્વેતદસ્તિ ।
વર્ણવ્યક્તય એવ હિ પ્રત્યુચ્ચારણં પ્રત્યભિજ્ઞાયન્તે ।
દ્વિર્ગોશબ્દ ઉચ્ચારિત ઇતિ હિ પ્રતિપત્તિર્ન તુ દ્વૌ ગોશબ્દાવિતિ ।
નનુ વર્ણા અપ્યુચ્ચારણભેદેન ભિન્નઃ પ્રતીયન્તે દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોરધ્યયનધ્વનિશ્રવણાદેવ ભેદપ્રતીતેરિત્યુક્તમ્ ।
અત્રાભિધીયતે- સતિ વર્ણવિષયે નિશ્ચિતે પ્રત્યભિજ્ઞાને સંયોગવિભાગાભિવ્યઙ્ગ્યત્વાદ્વર્ણાનામભિવ્યઞ્જકવૈચિત્ર્યનિમિત્તો ઽયં વર્ણવિષયો વિચિત્રઃ પ્રત્યયો ન સ્વરૂપનિમિત્તઃ ।
અપિચ વર્ણવ્યક્તિભેદવાદિનાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાનસિદ્ધયે વર્ણાકૃતયઃ કલ્પયિતવ્યાઃ ।
તાસુ ચ પરોપાધિકો ભેદપ્રત્યય ઇત્યભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
તદ્વરં વર્ણવ્યક્તિષ્વેવ પરોપાધિકો ભેદપ્રત્યયઃ સ્વરૂપનિમિત્તં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ કલ્પનાલાઘવમ્ ।
એષ એવ ચ વર્ણવિષયસ્ય ભેદપ્રત્યયસ્ય બાધકઃ પ્રત્યયો યત્પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।

કથં હ્યેકસ્મિન્કાલં બહૂનામુચ્ચારયતામેક એવ સન્ગકારો યુગપદનેકરૂપઃ સ્યાત્ ।
ઉદાત્તશ્ચાનુદાત્તશ્ચ સ્વરિતશ્ચ સાનુનાસિકશ્ચ નિરનુનાસિકશ્ચેતિ ।
અથવા ધ્વનિકૃતો ઽયં પ્રત્યયભેદો ન વર્ણકૃત ઇત્યદોષઃ ।
કઃ પુનરયં ધ્વનિર્નામ ।
યો દૂરાદાકર્ણયતો વર્ણવિવેકમપ્રતિપદ્યમાનસ્ય કર્ણપથમવતરતિ ।
પ્રત્યાસીદતશ્ચ પટુમટુત્વાદિભેદં વર્ણેષ્વાસઞ્જયતિ ।
તન્નિબન્ધનાશ્ચોદાત્તાદયો વિશેષા ન વર્ણસ્વરૂપનિબન્ધનાઃ, વર્ણાનાં પ્રત્યુચ્ચારાણં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનત્વાત્ ।
એવઞ્ચ સતિ સાલમ્બના ઉદાત્તાદિપ્રત્યયા ભવિષ્યન્તિ ।
ઇતરધા હિ વર્ણાનાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાનાં નિર્ભેદત્વાત્સંયોગવિભાગકૃતા ઉદાત્તાદિવિશેષાઃ કલ્પેરન્ ।
સંયોગવિભાગાનાં ચાપ્રત્યક્ષત્વાચ્ચ તદાશ્રયા વિશેષા વર્ણેષ્વધ્યવસિતું શક્યન્ત ઇત્યતો નિરાલમ્બના એવૈત ઉદાત્તાદિપ્રત્યયાઃ સ્યુઃ ।
અપિચ નૈવૈતદભિનિવેષ્ટવ્યમુદાત્તાદિભેદેન વર્ણાનાં પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાનાં ભેદો ભવેદિતિ ।
નહ્યન્યસ્ય ભેદેનાન્યસ્યાભિદ્યમાનસ્ય ભેદો ભવિતુમર્હતિ ।
નહિ વ્યક્તિભેદેન જાતિં ભિન્નાં મન્યન્તે ।
વર્ણેભ્યશ્ચાર્થપ્રતીતેઃ સંભવાત્સ્ફોટકલ્પનાનર્થિકા ।
ન કલ્પયામ્યહં સ્ફોટં પ્રત્યક્ષમેવ ત્વેનમવગચ્છામિ, એકૈકવર્ણગ્રહણાહિતસંસ્કારાયાં બુદ્ધૌ ઝટિતિ પ્રત્યવ ઊભાસનાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અસ્યા અપિ બુદ્ધેર્વર્ણવિષયત્વાત્ ।
એકૈકવર્ણગ્રહણોત્તરકાલા હીયમેકા બુદ્ધિર્ગૌરિતિ સમસ્તવર્ણવિષયા નાર્થાન્તરવિષયા ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
યતો ઽસ્યામપિ બુદ્ધૌ ગકારાદયો વર્ણા અનુવર્તન્તે નતુ દકારાદયઃ ।
યદિ હ્યસ્યા બુદ્ધેર્ગકારાદિભ્યોર્ઽથાન્તરં સ્ફોટો વિષયઃ સ્યાત્તતો દકારાદય ઇવ ગકારાદયો ઽપ્યસ્યા બુદ્ધેર્વ્યાવર્તેરન્ ।
નતુ તથાસ્તિ ।
તસ્માદિયમેકબુદ્ધિર્વર્ણવિષયૈવ સ્મૃતિઃ ।
નન્વનેકત્વાદ્વર્ણાનાં નૈકબુદ્ધિવિષયતોપપદ્યત ઇત્યુક્તં, તત્પ્રતિબ્રૂમઃ - સંભવત્યનેકસ્યાપ્યેકબુદ્ધિવિષયત્વં, પઙ્ ક્તિર્વનં સેના દશ શતં સહસ્રમિત્યાદિદર્શનાત્ ।
યા તુ ગૌરિત્યેકો ઽયં શબ્દ ઇતિ બુદ્ધિઃ, સા બહુષ્વેવ વર્ણેષ્વેકાર્થાવચ્છેદનિબન્ધનૌપચારિકી વનસેનાદિબુદ્ધિવદેવ ।
અત્રાહ- યદિ વર્ણા એવ સામસ્ત્યેનૈકબુદ્ધિવિષયતામાપદ્યમાનાઃ પદં સ્યુસ્તતો જારા રાજા કપિઃ પિકઃ ઇત્યાદિષુ પદવિશેષપ્રતિપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
ત એવ હિ વર્ણા ઇતરત્ર ચેતરત્ર ચ પ્રત્યવભાસન્ત ઇતિ ।
અત્ર વદામઃ - સત્યપિ સમસ્તવર્ણપ્રત્યવમર્શે યથા ક્રમાનુરોધિન્ય એવ પિપીલિકાઃ પઙ્ ક્તિબુદ્ધિમારોહન્તિ, એવં ક્રમાનુરોધન એવ વર્ણાઃ પદબુદ્ધિમારોક્ષ્યન્તિ ।
તત્ર વર્ણાનામવિશેષે ઽપિ ક્રમવિશેષકૃતા પદવિશેષપ્રતિપત્તિર્ન વિરુધ્યતે ।
વૃદ્ધવ્યવહારે ચેમે વર્ણાઃ ક્રમાદ્યનુગૃહીતા ગૃહીતાર્થવિશેષસંબન્ધાઃ સન્તઃ સ્વવ્યવહારો ઽપ્યેકૈકવર્ણગ્રહણાનન્તરં સમસ્તપ્રત્યવમર્શિન્યાં બુદ્ધૌ તાદૃશા એવ પ્રત્યવભાસમાનાસ્તં તમર્થમવ્યભિચારેણ પ્રત્યાયયિષ્યન્તીતિ વર્ણવાદિનો લઘીયસી કલ્પના ।
સ્ફોટવાદિનસ્તુ દૃષ્ટહાનિરદૃષ્ટકલ્પના ચ ।
વર્ણાશ્ચેમે ક્રમેણ ગૃહ્યમાણાઃ સ્ફોટં વ્યઞ્જયન્તિ સ સ્ફોટોર્ઽથં વ્યનક્તીતિ ગરીયસી કલ્પના સ્યાત્, અથાપિ નામ પ્રત્યુચ્ચારણમન્યે ઽન્યે વર્ણાઃ સ્યુઃ, તથાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાલમ્બનભાવેન વર્ણસામાન્યાનામવશ્યાભ્યુપગન્તવ્યત્વાદ્યા વર્ણેષ્વર્થપ્રતિપાદનપ્રક્રિયા રચિતા સા સામાન્યેષુ સંચારયિતવ્યા ।
તતશ્ચ નિત્યેભ્યઃ શબ્દેભ્યો દેવાદિવ્યક્તીનાં પ્રભવ ઇત્યવિરુદ્ધમ્ ॥ 28 ॥
fન્: ઔત્પત્તિકં સ્વાભાવિકં ।
વસુત્વાદિજાતિવાચકાચ્છબ્દાત્તજ્જાતીયાં ચિકીર્ષિતાં વ્યક્તિ બુદ્ધાવાલિખ્ય તસ્યાઃ પ્રભવનં, તદિદં તત્પ્રભવત્વમ્ ।
આકૃતીનાં જાતીનામ્ ।
ઽએતે અસૃગ્રમિન્દવસ્તિરઃ પવિત્રમાશવઃ ।
વિશ્વાન્યભિસૌભગાઽ ઇતિ ।
એતન્મન્ત્રસ્થૈઃ પદૈઃ સ્મૃત્વા બ્રહ્મા દેવાદીનસૃજત ।
તત્ર સંનિહિતવાચકૈતચ્છબ્દો દેવાનાં કરણેષ્વનુગ્રાહકત્વેન સંનિહિતાનાં સ્મારકઃ ।
અસૃક્ રુધિરં તત્પ્રધાનદેહરમણાન્મનુષ્યાણામગ્રશબ્દસ્મારકઃ ।
ચન્દ્રસ્થાનાં પિતૃણામિન્દુશબ્દઃ સ્મારકઃ ।
પવિત્રં સોમં સ્વાન્તવિસ્તરસ્કુર્વતાં ગ્રહાણાં તિરઃપવિત્રશબ્દઃ સ્મારકઃ ।
ઋ.(?).ઉચોશ્નુવતાં સ્તોત્રાણામાશુશબ્દઃ સ્તોત્રાનન્તરં પ્રયોગં વિશતાં શસ્ત્રાણાં વિશ્વશબ્દઃ ।
સંપ્રદાયો ગુરુશિષ્યપરંપરાધ્યયનમ્ ।
સંસ્થા અવસ્થાઃ ।
વર્ણરૂપં તદતિરિક્તસ્ફોટરૂપં વેતિ કિંશબ્દાર્થઃ ।
સ્ફુટતે વર્ણૈર્વ્યજ્યત ઇતિ સ્ફોટો વર્ણાભિવ્યઙ્ગ્યોર્ઽથસ્તસ્ય વ્યઞ્જકો ગવાદિશબ્દો નિત્યસ્તમભિપ્રેત્યેદમુચ્યત ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ।
વ્યભિચારાદેકસ્માદ્વર્ણાદર્થપ્રતીત્યદર્શનાત્ વર્ણાન્તરવૈયર્થ્યપ્રતીત્યદર્શનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
એકૈકેતિ યથા રત્નતત્ત્વં બહુભિશ્ચાક્ષુષપ્રત્યયૈઃ સ્ફુટં ભાસતે તથા ગવાદિપદસ્ફોટો ગકારાદ્યેકૈકવર્ણકૃતપ્રત્યયૈઃ સ્ફોટવિષયૈરાહિતાઃ સંસ્કારા બીજં યસ્મિન્ ચિત્તે તસ્મિન્ અન્ત્યવર્ણકૃતપ્રત્યયેન જનિતઃ પરિપાકો ઽન્ત્યઃ સંસ્કારો યસ્મિન્પ્રત્યયિનિ ચિત્તે એકં ગૌરિતિ પદમિતિ પ્રત્યયઃ પ્રત્યક્ષસ્તદ્વિષયતયા સ્પષ્ટમવભાસત ઇત્યર્થઃ ।
વપનાનન્તરં ત એવેમે કેશા ઇતિ ધીર્ભ્રાન્તિરિતિ યુક્તમ્, ભેદધીવિરોધાત્ ।
તાલ્વાદિદેશૈઃકોષ્ઠસ્થવાયુસંયોગવિભાગાભ્યાં વિચિત્રાભ્યાં વ્યઙ્ગ્યત્વાદ્વર્ણેષુ વૈચિત્ર્યધીરિત્યર્થઃ ।
યો ઽવતરતિ સ ધ્વનિરિતિ શેષઃ ।
વર્ણાતિરિક્તઃ શબ્દઃ ધ્વનિરિત્યર્થઃ ।
પ્રત્યુચ્ચારણં વર્ણા અનુવર્તન્તે ધ્વનિર્વ્યાવર્તત ઇતિ ભેદઃ ।
અપ્રત્યક્ષત્વં અશ્રાવણત્વમ્ ।
યથા ખણ્ડમુણ્ડાદિવિરુદ્ધાનેકવ્યક્તિષ્વભિન્નં ગોત્વં તથા ધ્વનિષુ વર્ણા અભિન્ના એવેત્યર્થઃ ।
ઉદાત્તાદિર્ધ્વનિસ્તદ્ભેદેન હેતુના વર્ણાનામપીતિ યોજના ।
અર્થાવચ્છેદોર્ઽથં નિશ્ચયઃ ।
પ્રત્યવમર્શઃ સ્મૃતિઃ ।
વ્યુત્પત્તિદશા વૃદ્ધવ્યવહારઃ ।
ક્રમાદિત્યાદિશબ્દેન સંખ્યા ગૃહ્યતે ।
સ્વસ્વવ્યવહારો મધ્યમવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્ત્યવસ્થા ।
તાદૃશત્વં વ્યુત્પત્તિદશાદૃષ્ટક્રમાદ્યનુગૃહીતત્વમ્ ।
દૃષ્ટં વર્ણાનામર્થબોધકત્વં, અદૃષ્ટઃ સ્ફોટઃ ।
અત એવ ચ નિત્યત્વમ્

સ્વતન્ત્રસ્ય કર્તુરસ્મરણાદિભિઃ સ્થિતે વેદસ્ય નિત્યત્વે દેવાદિવ્યક્તિપ્રભવાભ્યુપગમેન તસ્ય વિરોધમાશઙ્ક્ય ઽઅતઃ પ્રભવાત્ઽ ઇતિ પરિહૃત્યેદાનીં તદેવ વેદનિત્યત્વં સ્થિતં દ્રઢયતિ- અત એવ ચ નિત્યત્વમિતિ ।
અત એવ નિયતાકૃતેર્દેવાદેર્જગતો વેદશબ્દપ્રભવત્વાદ્વેદશબ્દે નિત્યત્વમપિ પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
તથાચ મન્ત્રવર્ણઃ - ઽયજ્ઞેન વાચઃ પદવીયમાયાન્તામન્વવિન્દન્નૃષિષુ પ્રવિષ્ટામ્ (ઋ.સ. 10.71.3) ઇતિ સ્થિતામેવ વાચમનુવિન્નાં દર્શયતિ ।
વેદવ્યાસશ્ચૈવમેવ સ્મરતિ- ઽયુગાન્તે ઽન્તર્હિતાન્વેદાન્સેતિહાસાન્મહર્ષયઃ ।
લેભિરે તપસા પૂર્વમનુજ્ઞાતાઃ સ્વયંભુવાઽ ઇતિ ॥ 29 ॥
fન્: યજ્ઞેન પૂર્વસુકૃતેન કર્મણા વાચો વેદસ્ય પદવીયં માર્ગયોગ્યતાં ગ્રહણયોગ્યતાં આયન્નાપ્તવન્તઃ, તતઃસ્તાં વાચમૃષિષુ પ્રવિષ્ટાં વિદ્યમાનાં અન્વવિન્દન્નનુલબ્ધવન્તો યાજ્ઞિકા ઇતિયાવત્ ।
અનુવિનાન્નામુપલબ્ધામ્ ।
પૂર્વમવાન્તરકલ્પાદૌ ।
સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપ્યવિરોધો દર્શનાત્ સ્મૃતેશ્ ચ

અથાપિ સ્યાત્ ।
યદિ પશ્વાદિવ્યક્તિવદ્દેવાદિવ્યક્તયો ઽપિ સંતત્યૈવોત્પદ્યેરન્નિરુધ્યેરંશ્ચ તતો ઽભિધાનાભિધેયાભિધાતૃવ્યવહારાવિચ્છેદાત્સંબન્ધનિત્યત્વેન વિરોધઃ શબ્દે પરિહ્રિયેત ।
યદા તુ ખલુ સકલં ત્રૈલોક્યં પરિત્યક્તનામરૂપં નિર્લેપં પ્રલીયતે પ્રભવતિ ચાભિનવમિતિ શ્રુતિસ્મૃતિવાદા વદન્તિ તદા કથમવિરોધ ઇતિ ।
તત્રેદમભિધીયતે- સમાનનામરૂપત્વાદિતિ તદાપિ સંસારસ્યાનાદિત્વં તાવદભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
પ્રતિપાદયિષ્યતિ ચાચાર્યઃ સંસારસ્યાનાદિત્વં - ઽઉપપદ્યતે ચાપ્યુપલભ્યતેઽ ચ (બ્ર. 2.1.36) ઇતિ ।
અનાદૌ ચ સંસારે યથા સ્વાપપ્રબોધયોઃ પ્રલયપ્રભવશ્રવણે ઽપિ પૂર્વપ્રબોધવદુક્તપ્રબોધે ઽપિ વ્યવહારાન્ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ, એવં કલ્પાન્તરપ્રભવપ્રલયયોરિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સ્વાપપ્રબોધયોશ્ચ પ્રલયપ્રભવૌ શ્રૂયેતે- ઽયદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદેનં વાક્સર્વૈર્નાભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાનૈઃ સહાફયેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્જ્વલતઃ સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણા યથાતનં વિપ્રતિષ્ટન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ (કૌ. 3.3) ઇતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
સ્વાપે પુરુષાન્તરવ્યવહારાવિચ્છેદાત્સ્વયં ચ સુપ્તપ્રબુદ્ધસ્ય પૂર્વપ્રબોધવ્યવહારાનુસંધાનસંભવાદવિરુદ્ધમ્ ।
મહાપ્રલયે તુ સર્વવ્યવહારોચ્છેદાજ્જન્માન્તરવ્યવહારવચ્ચ કલ્પાન્તરવ્યવહારસ્યાનુસંધાતુમશક્યત્વાદ્વૈષમ્યમિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સત્યપિ સર્વવ્યવહારોચ્છેદિનિ મહાપ્રલયે પરમેશ્વરાનુગ્રહાદીશ્વરાણાં હિરણ્યગર્ભાદીનાં કલ્પાન્તરવ્યવહારાનુસંધાનોપપત્તેઃ ।
યદ્યપિ પ્રાકૃતાઃ પ્રાણિનો ન જન્માન્તરવ્યવહારમનુસમદધાના દૃશ્યન્ત ઇતિ, તથાપિ ન પ્રાકૃતવદીશ્વરાણાં ભવિતવ્યમ્ ।
તથાહિ પ્રાણિત્વાવિશેષે ઽપિ મનુષ્યાદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ જ્ઞાનૈશ્વર્યાદિપ્રતિબન્ધઃ પરેણ પરેણ ભૂયાન્ભવન્દૃશ્યતે, તથા મનુષ્યાદિસ્તમ્બપર્યન્તેષુ હિરણ્યગર્ભપર્યન્તેષુ જ્ઞાનૈશ્વર્યાદ્યભિવ્યક્તિરપિ પરેણ પરેણ ભૂયસી ભવતીત્યેતચ્છ્રુતિસ્મૃતિવાદેષ્વસકૃદનુશ્રૂયમાણં ન શક્યં વદિતુમ્ ।
તતશ્ચાતીતકલ્પાનુષ્ઠિતપ્રકૃષ્ટજ્ઞાનકર્મણામીશ્વરાણાં હિરણ્યગર્ભાદીનાં વર્તમાનકલ્પાદૌ પ્રાદુર્ભવતાં પરમેશ્રાનુગૃહીતાનાં સુપ્તપ્રતિબુદ્ધત્વકલ્પાન્તરવ્યવહારાનુસંધાનોપપત્તિઃ ।
તથાચ શ્રુતિઃ - ઽયો બ્રહ્મણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વૈ વેદાંશ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ ।
તં હ દેવમાત્મબુદ્ધિપ્રકાશં મુમુક્ષુર્વૈ શરણમહં પ્રપદ્યેઽ (શ્વે, 6.18) ઇતિ ।
સ્મરન્તિ ચ શૌનકાદયઃ ઽમધુચ્છન્દઃપ્રભૃતિભિરૃષિભિર્દર્શિતય્યો દૃષ્ટાઃઽ ઇતિ ।
પ્રતિવેદં ચૈવમેવ કાણ્ડર્ષ્યાદયઃ સ્મર્યન્તે ।
શ્રુતિરપ્યૃષિજ્ઞાનપૂર્વકમેવ મન્ત્રેણાનુષ્ઠાનં દર્શયતિ- ઽયો હવા અવિદિતાર્ષેયચ્છન્દોદૈવતબ્રાહ્મણેન મન્ત્રેણ યજયતિ વાધ્યાપયતિ વા સ્થાણું વચ્ર્છતિ ગર્તં વા પ્રતિપદ્યતેઽઽ (સર્વાનુ. પરિ.) ઇત્યુપક્રમ્ય તસ્માદેતાનિ મન્ત્રે મન્ત્રે વિદ્યાત્ઽ ઇતિ ।
પ્રાણિનાં ચ સુખપ્રાપ્તયે ધર્મો વિધીયતે ।
દુઃખપરિહારાય ચાધર્મઃ પ્રતિષિધ્યતે ।
દૃષ્ટાનુશ્રવિકસુખદુઃખવિષયૌ ચ રાગદ્વેષૌ ભવતો ન વિલક્ષણવિષયાવિત્યતો ધર્માધર્મફલભૂતોત્તરા સૃષ્ટિર્નિષ્પદ્યમાના પૂર્વસૃષ્ટિસદૃશ્યેવ નિષ્પદ્યતે ।
સ્મૃતિશ્ચ ભવતિ- ઽતેષાં યે યાનિ કર્માણિ પ્રાક્સૃષ્ટ્યાં પ્રતિપેદિરે ।
તાન્યેવ તે પ્રપદ્યન્તે સૃજ્યમાનાઃ પુનઃ પુનઃ ॥
હિંસ્રાહિંસ્રે મૃદુક્રૂરે ધર્માધર્માવૃતાનૃતે ।
તદ્ભાવિતાઃ પ્રપદ્યન્તે તસ્માત્તત્તસ્ય રોચતેઽ ॥
ઇતિ ।
પ્રલીયમાનમપિ ચેદં જગચ્છક્ત્યશેષમેવ પ્રલીયતે ।
શક્તિમૂલમેવ ચ પ્રભવતિ ।
ઇતરથાકસ્મિકત્વપ્રસંઙાત્ ।
નચાનેકાકારાઃ શક્તયઃ શક્યાઃ કલ્પયિતુમ્ ।
તતશ્ચ વિચ્છિદ્ય વિચ્છિદ્યાપ્યુદ્ભવતાં ભૂરાદિલોકપ્રવાહાણાં, દેવતિર્યઙ્મનુષ્યલક્ષણાનાં ચ પ્રાણિનિકાયપ્રવાહાણાં, વર્ણાશ્રમધર્મફલવ્યવસ્થાનાં ચાનાદૌ સંસારે નિયતત્વમિન્દ્રિયવિષયસંબન્ધનિયતત્વવત્પ્રત્યેતવ્યમ્ ।
નહીન્દ્રિયવિષયસંબન્ધાદેર્વ્યવહારસ્ય પ્રતિસર્ગમન્યથાત્વં ષષ્ઠેન્દ્રિયવિષયકલ્પં શક્યમુત્પ્રેક્ષિતુમ્ ।
અતશ્ચ સર્વકલ્પાનાં તુલ્યવ્યવહારત્વાત્કલ્પાન્તવ્યવહારાનુસંધાનક્ષમત્વાચ્ચેશ્વરાણાં સમાનનામરૂપા એવ પ્રતિસર્ગં વિશેષાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
સમાનનામરૂપત્વાચ્ચાવૃત્તાવપિ મહાસર્ગમહાપ્રલયક્ષણાયાં જગતો ઽભ્યુપગમ્યમાનાયાં ન કશ્ચિચ્છબ્દપ્રામાણ્યાદિવિરોધઃ ।
સમાનનામરૂપતાં ચ શ્રુતિસ્મૃતી દર્શયતઃ - ઽસૂર્યાચન્દ્રમસૌ ધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ ।
દિવં ચ પૃથિવી ચાન્તરિક્ષમથો સ્વઃઽ (ઋ.સં. 10. 190.3) ઇતિ ।
યથા પૂર્વસ્મિન્કલ્પે સૂર્યાચન્દ્રમઃપ્રભૃતિ જગત્કૢપ્તં તથાસ્મિન્નપિ કલ્પે પરમેશ્વરો ઽકલ્પયદિત્યર્થઃ ।
તથા ઽઅગ્નિર્વા અકામયત અન્નાદો દેવાનાંસ્યામિતિ ।
સ એતમગ્નયે કૃત્તિકાભ્યઃ પુરોડાશમષ્ટાકપાલં નિરવપત્ઽ (તૈ.બ્રા. 3.1.4.1) ઇતિ નક્ષત્રેષ્ટિવિધૌ યો ઽગ્નિર્નિરવપદ્યસ્મૈ વાગ્નયે નિરવપત્તયોઃ સમાનનામરૂપતાં દર્શયતીત્યેવઞ્જાતીયકા શ્રુતિરિહોદાહર્તવ્યા ।
સ્મૃતિરપિ- ઽઋષીણાં નામધેયાનિ યાશ્ચ વેદેષુ દૃષ્ટયઃ ।
શર્વર્યન્તે પ્રસૂતાનાં તાન્યેવૈભ્યો દદાત્યજઃ ॥
યથર્તુષ્વૃતુલિઙ્ગાનિ નાનારૂપાણિ પર્યયે ।
દૃશ્યન્તે તાનિ તાન્યેવ તથા ભાવા યુગાદિષુ ॥
યથાભિમાનિનો ઽતીતાસ્તુલ્યસ્તે સાંપ્રતૈરિહ ।
દેવા દેવૈરતાતૈર્હિ રૂપૈર્નામભિરેવ ચ ॥
ઽ ઇત્યેવજાતીયકા દ્રષ્ટવ્યા ॥ 30 ॥
fન્: અભિધાતૃશબ્દેનાધ્યાપકાધ્યેતારાવુક્તૌ ।
તદાપિ મહાપ્રલયમહાસર્ગાઙ્ગીકારે ઽપીતિ યાવત્ ।
યદેપ્યુપક્રમાદથશબ્દઃ તદેત્યર્થઃ ।
પ્રાણઃ પરમાત્મા તત્ર જીવ એકીભવતિ એનં પ્રાણં સ જીવઃ તદૈતીતિ શેષઃ ।
તસ્માત્ પ્રાણાત્મનઃ, આયતનં ગોલકમ્ ।
ઇતિશબ્દો યદ્યપીત્યનેન સંબધ્યતે ।
ઽહિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતેઽત્યાદયઃ શ્રુતિવાદાઃ, ઽજ્ઞાનમપ્રતિમં યસ્યેઽત્યાદયઃ સ્મૃતિવાદાઃ ।
પ્રહિણોતિ ગમયતિ તસ્ય બુદ્ધૌ વેદનાવિર્ભાવયતિ ।
ઋગ્વેદો દશમણ્ડલાત્મકઃ મણ્ડલાનાં દશતયમાત્રાસ્તીતિ તત્ર ભવા ઋચો દાશતય્યઃ ।
અર્ષેય ઋષિયોગઃ, છન્દો ગાયત્ર્યાદિ, દૈવતગ્ન્યાદિ, બ્રાહ્મણં વિનિયોગઃ એતાન્યવિદિતાનિ યસ્મિન્મન્ત્રે, સ્થાણું સ્થાવરં, ગર્તં નરકમ્ ।
તેષાં પ્રાણિનાં મધ્યે ।
તાન્યેવ તજ્જાતીયાન્યેવ ।
ષષ્ઠેન્દ્રિયં મનઃ ઽમનઃષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણીઽતિ સ્મૃતેઃ ।
નક્ષત્રબહુત્વાદ્બહુવચનમ્ કૃત્તિકાદેવાયાગ્નયે, અષ્ટસુ કપાલેષુ પચનીયં હવિર્નિરુપ્તવાન્ ।
દેવેષ્વિતિ વિષયસપ્તમી ।
શર્વર્યન્તે પ્રલયાન્તે ।
ઋતુર્લિઙ્ગાનિ નવપલ્લવાદીનિ ।
પર્યયે ઘટીયન્ત્રવદાવૃત્તૌ ।
ભાવાઃ પદાર્થાઃ ।
મધ્વાદિષ્વ્ અસંભવાદ્ અનધિકારં જૈમિનિઃ

ઇહ દેવાદીનામપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામસ્ત્યધિકાર ઇતિ યત્પ્રતિજ્ઞાતં તત્પર્યાવર્ત્યતે ।
દેવાદીનામનધિકારં જૈમિનિરાચાર્યો મન્યન્તે ।
કસ્માત્ ।
મધ્વાદિષ્વસંભવાત્ ।
બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારાભ્યુપગમે હિ વિદ્યાત્વાવિશેષાન્મધ્વાદિવિદ્યાસ્વપ્યધિકારો ઽભ્યુપગમ્યેત ।
નચૈવં સંભવતિ ।
કથમ્ ।
ઽઅસૌ વા આદિત્યો દેવમધુઽ (છા. 3.1.1) ઇત્યત્ર મનુષ્યા આદિત્યં મધ્વધ્યાસેનોપસીરન્ ।
દેવાદિષુ હ્યુપાસકેષ્યભ્યુપગમ્યમાનેષ્વાદિત્યઃ કમન્યમાદિત્યમુપાસીત ।
પુનશ્ચાદિત્યવ્યપાશ્રયાણિ પઞ્ચ રોહિતાદીન્યમૃતાન્યુપક્રમ્ય વસવો રુદ્રા આદિત્યા મરુતઃ સાધ્યાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ ક્રમેણ તત્તતમૃતમુપજીવન્તીત્યુપદિશ્ય ઽસ ય એતદેવમમૃતં વેદ વસૂનામેવૈકો ભૂત્વાગ્નિનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિઽ ઇત્યાદિના વસ્વાદ્યુપજીવ્યાન્યમૃતાનિ વિજાનતાં વસ્વાદિમહિમપ્રાપ્તિં દર્શયતિ ।
વસ્વાદયસ્તુ કાનન્યાન્વસ્વાદીનમૃતોપજીવિનો વિજાનીયુઃ ।
કં વાન્યં વસ્વાદિમહિમાનં પ્રેપ્સેયુઃ ।
ઽતથા અગ્નિઃ પાદો વાયુઃ પાદ આદિત્યઃ પાદો દિશઃ પાદઃઽ (છા. 3.18.2), ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽઽ (છા. 4.3.1) ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશઃઽ (છા. 3.11.1) ઇત્યાદિષુ દેવતાત્મોપાસનેષુ ન તેષામેવ દેવતાત્માનમધિકારઃ સંભવતિ ।
તથા ઽઇમાવેવ ગોતમભરદ્વાજા વયમેવ ગોતમો ઽયં ભરદ્વાજઃઽ (બૃ. 2.2.4) ઇત્યાદિષ્વિપ્યૃષિસંબન્ધેષૂપાસનેષુ ન તેષામેવર્ષીણામધિકારઃ સંભવતિ ॥ 31 ॥
કુતશ્ચ દેવાદીનામધિકારઃ -
fન્: પઞ્ચેતિ ચતુર્વેદોકર્માણિ પ્રણવશ્ચતિ પઞ્ચ કુસુમાનિ તેભ્યઃ સોમાજ્યાદિદ્રવ્યાણિ હુતાનિ રોહિતાદીનિ લોહિતં, શુક્લં, કૃષ્ણં, પરં કૃષ્ણં, મધ્યે ક્ષોભત ઇવ, ઇત્યુક્તાનિ પઞ્ચ રોહિતાદીન્યમૃતાનિ તત્તન્મન્ત્રભાગૈઃ પ્રાગાદ્યૂર્ધ્વાન્તપઞ્ચદિગવસ્થિતાભિરાદિત્યરશ્મિનાડીભિર્મધ્વષૂપસ્થિતચ્છિદ્રરૂપાભિરાદિત્યમણ્ડલમાનીતાનિ યશસ્તેજૈન્દ્રિયવીર્યાન્નાત્મના પરિણતાનિ પઞ્ચદિક્ષુ સ્થિતૈર્વસ્વાદિભિરુપજીવ્યાનીતિ ધ્યાયન્તો વસ્વાદિપ્રાપ્તિરુક્તેત્યર્થઃ ।
જ્યોતિષિ ભાવાચ્ ચ

યદિદં જ્યોતિર્મણ્ડલં દ્યુસ્થાનમહોરાત્રાભ્યાં બમ્ભ્રમજ્જગદવભાસયતિ તસ્મિન્નાદિત્યાદયો દેવતાવચનાઃ શબ્દાઃ પ્રયુજ્યન્તે ।
લોકપ્રસિદ્ધર્વાક્યશેષપ્રસિદ્ધેશ્ચ ।
નચ જ્યોતિર્મણ્ડલસ્ય હૃદયાદિના વિગ્રહેષુ ચેતનયાર્થિત્વાદિના વા યોગો ઽવગન્તું શક્યતે મૃતાદિવદચેતનત્વાવગમાત્ ।
એતેનાગ્ન્યાદયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
સ્યાદેતત્ ।
મન્ત્રાર્થવાદેતિહાસપુરાણલોકેભ્યો દેવાદાનાં વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમાદયમદોષ ઇતિ ।
નેત્યુચ્યતે ।
નહિ તાવલ્લોકો નામ કિઞ્ચિત્સ્વતન્ત્રં પ્રમાણમસ્તિ ।
પ્રત્યક્ષાદિભ્ય એવ હ્યવિચારિતવિશેષેભ્યઃ પ્રમાણેભ્યઃ પ્રસિદ્ધ્યનર્થો લોકાત્પ્રસિધ્યતીત્યુચ્યતે ।
નચાત્ર પ્રત્યક્ષાદીનામન્યતમં પ્રમાણમસ્તિ ।
ઇતિહાસપુરાણમપિ પૌરુષેયત્વાત્પ્રમાણાન્તરમૂલમાકાઙ્ક્ષતિ ।
અર્થવાદા અપિ વિધિનૈકવાક્યત્વાત્સ્તુત્યર્થાઃ સન્તો ન પાર્થગર્થ્યેન દેવાદીનાં વિગ્રહાદિસદ્ભાવે કારણભાવં પ્રતિપદ્યન્તે ।
મન્ત્રા અપિ શ્રુત્યાદિવિનિયુક્તાઃ પ્રયોગસમવાયિનો ઽભિધાનાર્થા ન કસ્યચિદર્થસ્ય પ્રમાણમિત્યાચક્ષતે ।
તસ્માદભાવો દેવાદીનામધિકારસ્ય ॥ 32 ॥
fન્: ઽવજ્રહસ્તઃ પુરન્દરઃઽ ઇત્યાદયો મન્ત્રાઃ ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇત્યાદયોર્ઽથવાદાઃ, ઽઇષ્ટાન્ભોગાન્હિ વો દેવાઽ ઇત્યાદીતિહાસપુરાણાનિ, લોકે ઽપિ યમં દણ્ડહસ્તં, ઇન્દ્રં વજ્રહસ્તં, લિખન્તીતિ વિગ્રહાદિપઞ્ચકસદ્ભાવાદનધિકારદોષો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
ઽવિગ્રહો હવિષાં ભોગ ઐશ્વર્યં ચ પ્રસન્નતા ।
ફલપ્રદાનમિત્યેતત્પઞ્ચકમ્ વિગ્રહાદિકમ્ઽ ઇતિ ।
ભાવં તુ બાદરાયણો ઽસ્તિ હિ

તુશબ્દઃ પૂર્વપક્ષં વ્યવર્તયતિ ।
બાદરાયણસ્ત્વાચાર્યો ભાવમધિકારસ્ય દેવાદીનામપિ મન્યન્તે ।
યદ્યપિ મધ્વાદિવિદ્યાસુ દેવતાદિવ્યામિશ્રાસ્વાસંભવો ઽધિકારસ્ય તથાપ્યસ્તિ હિ શુદ્ધાયાં બ્રહ્મવિદ્યાયાં સંભવઃ ।
અર્થિત્વસામર્થ્યપ્રતિષેધાદ્યપેક્ષત્વાદધિકારસ્ય ।
નચ ક્વચિદસંભવ ઇત્યેતાવતા યત્ર સંભવસ્તત્રાપ્યધિકારો ઽપોદ્યેત ।
મનુષ્યાણામપિ ન સર્વેષાં બ્રાહ્મણાદીનાં સર્વેષુ રાજસૂયાદિષ્વધિકારઃ સંભવતિ ।
તત્ર યો ન્યાયઃ સો ઽત્રાપિ ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મવિદ્યાં ચ પ્રકૃત્ય ભવતિ દર્શનં શ્રૌતં દેવાદ્યધિકારસ્ય સૂચકમ્- ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્તથર્ષીણાં તથા મનુષ્યાણામ્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ ।
ઽતે હોચુર્હન્ત તમાત્માનમન્વિચ્છામો યમાત્માનમન્વિષ્ય સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્ઽ ઇતિ ।
ઽઇન્દ્રો હ વૈ દેવાનામભિપ્રવ્રાજ વિરોચનઽસુરાણામ્ઽ (છા. 8.7.2) ઇત્યાદિ ચ ।
સમાર્તમપિ ગન્ધર્વયાજ્ઞવલ્ક્યસંવાદાદિ ।
યદપ્યુક્તં જ્યોતિષિ ભાવાચ્ચેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ જ્યોતિરાદિવિષયા અપિ આદિત્યાદયો દેવતાવચનાઃ શબ્દાશ્ચેતનાવન્તમૈશ્વર્યાદ્યુપેતં તં તં દેવતાત્માનં સમર્પયન્તિ, મન્ત્રાર્થવાદાદિષુ તથા વ્યવહારાત્ ।
અસ્તિ હ્યૈશ્વર્યયોગાદ્દેવતાનાં જ્યોતિરાદ્યાત્મભિશ્ચાવસ્થાતું યથેષ્ટં ચ તં તં વિગ્રહં ગ્રહીતું સામર્થ્યમ્ ।
તથાહિ શ્રૂયતે સુબ્રહ્મણ્યાર્થવાદે- મેધાતિથેર્મેષેતિ ।
ઽમેધાતિથિં હ કાણ્વાયનમિન્દ્રો મેષો ભૂત્વા જહારઽ (ષડ્વિંશ. બ્રા. 1.1) ઇતિ ।
સ્મર્યતે ચ- ઽઆદિત્યઃ પુરુષો ભૂત્વા કુન્તીમુપજગામ હઽ ઇતિ ।
મૃદાદિષ્વપિ ચેતના અધિષ્ઠિતારો ઽભ્યુપગમ્યન્તે- મૃદબ્રવીદાપોબ્રુવન્નિત્યાદિદર્શનાત્ ।
જ્યોતિરાદેસ્તુ ભૂતધાતોરાદિત્યાદિષ્વચેતનત્વમભ્યુપગમ્યતે ।
ચેતનાસ્ત્વધિષ્ઠિતારો દેવતાત્મનો મન્ત્રાર્થવાદાદિવ્યવહારાદિત્યુક્તમ્ ।
યદપ્યુક્તં મન્ત્રાર્થવાદયોરન્યાયાર્થત્વાન્ન દેવતાવિગ્રહાદિપ્રકાશનસામર્થ્યમિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - પ્રત્યયાપ્રત્યયૌ હિ સદ્ભાવાસદ્ભાવયોઃ કારણં, નાન્યર્થત્વમનન્યાર્થત્વં વા ।
તથાહ્યન્યાર્થમપિ પ્રસ્થિતઃ પથિ પતિતં તૃણપર્ણાદ્યસ્તીત્યેવ પ્રતિપદ્યતે ।
અત્રાહ- વિષમ ઉપન્યાસઃ ।
તત્ર હિ તૃણપર્ણાદિવિષયં પ્રત્યક્ષં પ્રવૃત્તમસ્તિ યેન તદસ્તિત્વં પ્રતિપદ્યતે ।
અત્ર પુનર્વિધ્યુદ્દેશૈકવાક્યભાવેન સ્તુત્યર્થેર્ઽથવાદેન પાર્થગર્થ્યેન વૃત્તાન્તવિષયા પ્રવૃત્તિઃ શક્યાધ્યવસાતુમ્ ।
નહિ ઽન સુરાં પિબેત્ઽ ઇતિ નઞ્વતિ વાક્યે પદત્રયસંબન્ધાત્સુરાપાનપ્રતિષેધ એવૈકોર્ઽથો ઽવગમ્યતે ।
ન પુનઃ સુરાં પિબેદિતિ પદદ્વયસંબન્ધાત્સુરાપાનવિધિરપીતિ ।
અત્રોચ્યતે- વિષમ ઉપન્યાસઃ ।
યુક્તં યત્સુરાપાનપ્રતિષેધે પદાન્વયસ્યૈકત્વાદવાન્તરવાક્યાર્થસ્યાગ્રહણમ્ ।
વિધ્યુદ્દેશાર્થવાદયોસ્ત્વર્થવાદસ્થાનિ પદાનિ પૃથગન્વયવૃત્તાન્તવિષયં પ્રતિપદ્યાનન્તરં કૈમર્થ્યવશેન કામં વિધેઃ સ્તાવકત્વં પ્રતિપદ્યન્તે ।
યથાહિ- ઽવાયવ્યં શ્વેતમાલભેત ભૂતિકામઃઽ ઇત્યત્ર વિધ્યુદ્દેશવર્તિનાં વાયવ્યાદિપદાનાં વિધિના સંબન્ધઃ, નૈવં ઽવાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વાયુમેવ સ્વેન ભાગધેયેનોપધાવતિ સ એવૈનં ભૂતિં ગમયતિઽ ઇત્યેષામર્થવાદગતાનાં પદાનામ્ ।
નહિ ભવતિ વાયુર્વા આલભેતેતિ ક્ષેપિષ્ઠા દેવતા વા આલભેતેત્યાદિ ।
વાયુસ્વભાવસંકીર્તનેન ત્વવાન્તરમન્વયં પ્રતિપદ્યૈવં વિશિષ્ટદૈવત્યમિદં કર્મેતિ વિધિં સ્તુવન્તિ ।
તદ્યત્ર સો ઽવાન્તરવાક્યાર્થઃ પ્રમાણાન્તરગોચરો ભવતિ તત્ર તદનુવાદેનર્થવાદઃ પ્રવર્તતે ।
યત્ર પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધસ્તત્ર ગુણવાદેન ।
યત્ર તુ તદુભયં નાસ્તિ તત્ર કિં પ્રમાણાન્તરાભાવાદ્ગુણવાદઃ સ્યાદાહોસ્વિત્પ્રમાણાન્તરાવિરોધાદ્વિદ્યમાનવાદ ઇતિ પ્રતીતિશરણૈર્વિદ્યમાનવાદ આશ્રયણીયો ન ગુણવાદઃ ।
એતેન મન્ત્રો વ્યાખ્યાતઃ ।
અપિચ વિધિભિરેવેન્દ્રાદિદૈવત્યાનિ હવીંષિ ચોદયદ્ભિરપેક્ષિતમિન્દ્રાદીનાં સ્વરૂપમ્ ।
નહિ સ્વરૂપરહિતા ઇન્દ્રાદયશ્ચેતસ્યારોપયિતું શક્યન્તે ।
નચ ચેતસ્યનારૂઢાયૈ તસ્યૈ તસ્યૈ દેવતાયૈ હવિઃ પ્રદાતું શક્યતે ।
શ્રાવયતિ ચ- ઽયસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં ધ્યાયેદ્વષટ્કરિષ્યન્ઽ (ઐ.બ્રા. 3.8.1) ઇતિ ।
નચ શબ્દમાત્રમર્થસ્વરૂપં સંભવતિ, શબ્દાર્થયોર્ભેદાત્ ।
તત્ર યાદૃશં મન્ત્રાર્થવાદયોરિન્દ્રાદીનાં સ્વરૂપમવગતં ન તત્તાદૃશં શબ્દપ્રમાણકેન પ્રત્યાખ્યતું યુક્તમ્ ।
ઇતિહાસપુરાણમપિ વ્યાખ્યાતેન માર્ગેણ સંભવન્મન્ત્રાર્થવાદમૂલત્વાત્પ્રભવતિ દેવતાવિગ્રહાદિ સાધયિતિમ્ ।
પ્રત્યક્ષાદિમૂલમપિ સંભવતિ ।
ભવતિ હ્યસ્માકમપ્રત્યક્ષમપિ ચિરન્તનાનાં પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથાચ વ્યાસાદયો દેવાદિભિઃ પ્રત્યક્ષં વ્યવહરન્તીતિ સ્મર્યતે ।
યસ્તુ બ્રૂયાદિદાનીન્તનાનામિવ પૂર્વેષામપિ નાસ્તિ દેવાદિભિર્વ્યવહર્તું સામર્થ્યમિતિ સ જગદ્વૈચિત્ર્યં પ્રતિષેધેત્ ।
ઇદાનીમિવ ચ નાન્યદપિ સાર્વભૌમઃ ક્ષત્રિયો ઽસ્તીતિ બ્રૂયાત્ ।
તતશ્ચ રાજસૂયાદિચોદનોપરુન્ધ્યાત્ ।
ઇદાનીમિવ ચ કાલાન્તરે ઽપ્યવ્યવસ્થિતપ્રાયાન્વર્ણાશ્રમધર્માન્પ્રતિજાનીત ।
તતશ્ચ વ્યવસ્થાવિધાયિ શાસ્ત્રમનર્થકં સ્યાત્ ।
તસ્માદ્ધર્મોત્કર્ષવશાચ્ચિરન્તના દેવાદિભિઃ પ્રત્યક્ષં વ્યવજહ્નુરિતિ શ્લિષ્યતે ।
અપિચ સ્મરન્તિ- ઽસ્વાધ્યાયાદિષ્ટદેવતાસંપ્રયોગઃઽ (યો.સૂ. 2.44) ઇત્યાદિ ।
યોગો ઽપ્યણિમાદ્યૈશ્વર્યર્પ્રાપ્તિફલઃ સ્મર્યમાણો ન શક્યતે સાહસમાત્રેણ પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ યોગમાહાત્મ્યં પ્રખ્યાપયતિ- ઽપૃથિવ્યપ્તેજો ઽનિલખે સમુત્થિતે પઞ્ચાત્મકે યોગગુણે પ્રવૃત્તે ।
ન તસ્ય રોગો ન જરા ન મૃત્યુઃ પ્રાપ્તસ્ય યોગાગ્નિમયં શરીરમ્ઽઽ (શ્વં. 2.12) ઇતિ ।
ઋષીણામપિ મન્ત્રબ્રાહ્મણદર્શિનાં સામર્થ્યં નાસ્મદીયેન સામર્થ્યેનોપમાતું યુક્તમ્ ।
તસ્માત્સમૂલમિતિહાસપુરાણમ્ ।
લોકપ્રસિદ્ધિરપિ ન સતિ સંભવે નિરાલમ્બનાધ્યવસાતું યુક્તા ।
તસ્માદુપપન્નો મન્ત્રાદિભ્યો દેવાદીનાં વિગ્રહવત્ત્વાદ્યવગમઃ ।
તતશ્ચાર્થિત્વાદિસંભવાદુપપન્નો દેવાદીનામપિ બ્રહ્મવિદ્યાયામધિકારઃ ।
ક્રમમુક્તિદર્શનાન્યપ્યેવમેવોપપદ્યન્તે ॥ 33 ॥
fન્: યતઃ સર્વેષાં સર્વત્રાધિકારો ન સંભવતિ તતો ન ચાપોદ્યેતેત્યન્વયઃ ।
તદ્બ્રહ્મ યો દેવાનાં મધ્યે પ્રત્યક્ત્વેનાબુધ્યત ।
આદિગ્રહણેનેતિહાસપુરાણધર્મશાસ્ત્રાણિ ગૃહ્યન્તે ।
વિધ્યુદ્દેશો વિધિવાક્યં તદેકવાક્યતયા ।
વૃત્તાન્તો ભૂતાર્થઃ ।
શ્લિષ્યતે યુજ્યતે ।
મન્ત્રજપાદ્દેવતાસાંનિધ્યં તત્સંભાષણં ચેતિ સૂત્રાર્થઃ ।
અપશૂદ્રાધિકરણમ્ । સૂ. 34-38
શુગસ્ય તદનાદરશ્રવણાત્ તદાદ્રવણાત્ સૂચ્યતે હિ

યથા મનુષ્યાધિકારનિયમમપોદ્ય દેવાદીનામપિ વિદ્યાસ્વધિકાર ઉક્તસ્તથૈવ દ્વિજાત્યધિકારનિયમાપવાદેન શૂદ્રસ્યાપ્યધિકારઃ સ્યાદિત્યેતામાશઙ્કાં નિવર્તયિતુમિદમધિકરણમારભ્યતે ।
તત્ર શૂદ્રસ્યાપ્યધિકારઃ સ્યાદસ્તિ તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
અર્થિત્વસામર્થ્યયોઃ સંભવાત્ ।
ઽતસ્માચ્છૂદ્રોયજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃઽ (તૈ.સં. 8.1.1.6) ઇતિવત્ ઽશૂદ્રો વિદ્યાયામનવકૢપ્તઃઽ ઇતિ ચ નિષેધાશ્રવણાત્ ।
યચ્ચ કર્મસ્વનધિકારકારણં શૂદ્રસ્યાનગ્નિત્વં ન તદ્વિદ્યાસ્વવિકારસ્યાપવાદકં લિઙ્ગમ્ ।
નહ્યાહવનીયાદિરહિતેન વિદ્યા વેદિતું ન શક્યતે ।
ભવતિ ચ લિઙ્ગં શૂદ્રાધિકારસ્યોપોદ્ધલકમ્ ।
સંવર્ગવિદ્યાયાં હિ જાનશ્રુતિં પૌત્રાયણં શુશ્રૂષું શૂદ્રશબ્દેન પરામૃશતિ- ઽઅહ હારેત્વા શૂદ્ર તવૈવ સહ ગોભિરસ્તુઽ (છાં 4.2.3) ઇતિ ।
વિદુરપ્રભૃતયશ્ચ શૂદ્રયોનિપ્રભવા અપિ વિશિષ્ટવિજ્ઞાનસંપન્નાઃ સ્મર્યન્તે ।
તસ્માદધિક્રિયતે શૂદ્રો વિદ્યાસ્વિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ, વેદાધ્યયનાભાવાત્ ।
અધીતવેદો હિ વિદિતવેદાર્થો વેદાર્થેષ્વધિક્રિયતે ।
નચ શૂદ્રસ્ય વેદાધ્યયનમસ્તિ, ઉપનયનપૂર્વકત્વાદ્વેદાધ્યયનસ્ય ।
ઉપનયનસ્ય ચ વર્ણત્રયવિષયત્વાત્ ।
યત્ત્વર્થિત્વં ન તદસતિ સામર્થ્યે ઽધિકારકારણં ભવતિ ।
સામર્થ્યમપિ ન લોકિકં કેવલમધિકારકારણં ભવતિ ।
શાસ્ત્રીયેર્ઽથે શાસ્ત્રીયસ્ય સામર્થ્યસ્યાપેક્ષિતત્વાત્ ।
શાસ્ત્રીયસ્ય ચ સામર્થ્યસ્યાધ્યયનનિરાકરણેન નિરાકૃતત્વાત્ ।
યચ્ચેદં ઽશૂદ્રો યજ્ઞે ઽનવકૢપ્તઃઽ ઇતિ તન્ન્યાયપૂર્વકત્વાદ્વિદ્યાયામપ્યનવકૢપ્તત્વં દ્યોતયતિ, ન્યાયસ્ય સાધારણત્વાત્ ।
યત્પુનઃ સંવર્ગવિદ્યાયાં શૂદ્રશબ્દશ્રવણં લિઙ્ગં મન્યસે, ન તલ્લિઙ્ગં ન્યાયાભાવાત્ ।
ન્યાયોક્તે હિ લિઙ્ગદર્શનં દ્યોતકં ભવતિ ।
નચાત્ર ન્યાયો ઽસ્તિ ।
કામં ચાયં શૂદ્રશબ્દઃ સંવર્ગવિદ્યાયામેવૈકસ્યાં શૂદ્રમધિકુર્યાત્, તદ્વિષયત્વાત્, ન સર્વાસુ વિદ્યાસુ ।
અર્થવાદસ્થાત્તુ ન ક્વચિદપ્યયં શૂદ્રમધિકર્તુમુત્સહતે ।
શક્યતે ચાયં શૂદ્રશબ્દો ઽધિકૃતવષયો યોજયિતુમ્ ।
કથમિત્યુચ્યતે- ઽકમ્બર એનમેતત્સન્તં સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થઽઽ (છા. 4.1.3) ઇત્યસ્માદ્ધંસવાક્યાદાત્મનો ઽનાદરં શ્રુતવતો જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય શુગુત્પેદે, તામૃષીરૈક્વઃ શૂદ્રશબ્દેનાનેન સૂચયંબભૂવાત્મનઃ પરોક્ષજ્ઞતાખ્યાપનાયેતિ ગમ્યતે ।
જાતિશૂદ્રસ્યાનધિકારાત્ ।
કથં પુનઃ શૂદ્રશબ્દેન શુગુત્પન્ના સૂચ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- તદાદ્રવણાત્ ।
શુચમભિદુદ્રાવ, શુચા વાભિદુદ્રુવે, શુચા વા રૈક્વમભિદુદ્રાવેતિ શૂદ્રઃ ।
અવયવાર્થસંભવાદ્રૂઢાર્થસ્ય ચાસંભવાત્ ।
દૃશ્યતે ચાયમર્થો ઽસ્યામાખ્યાયિકાયામ્ ॥ 34 ॥
fન્: અનવકૢપ્તો ઽસમર્થઃ તસ્માદનગ્નિત્વાત્ ।
અહેતિ નિપાતઃ ખેદાર્થઃ ।
હારેણ નિષ્કેણ ઇત્વાગન્તા રથો હારેત્વા સચ ગોભિઃ સહ હે શૂદ્ર, તવૈવાસ્તુ કિમલ્પેનાનેન મમ ગાર્હ્યસ્થ્યાનુપયોગિનેતિ ભાવઃ ।
યજ્ઞેત્યુપલક્ષણં વિદ્યાયામનવકૢપ્ત ઇત્યસ્ય ।
ઽનિષાદસ્થપતિં યાજયેત્ઽ ઇતિ નિષાદસ્થપતિશ્ચોદ્યતે, શૂદ્રઃ સંવર્ગવિદ્યાયામ્ ।
કં ઉ અરે ઇતિ પદચ્છેદઃ ।
ઉ શબ્દોપ્યર્થઃ ।
યુગ્વા ગન્ત્રી શકટી તથા સહ સ્થિતં રૈક્વમિવૈતદ્વચનમાત્થ ।
ક્ષત્રિયત્વગતેશ્ ચોત્તરત્ર ચૈત્રરથેન લિઙ્ગાત્

ઇતશ્ચ ન જાતિશૂદ્રો જાનશ્રુતિઃ ।
યત્કારણં પ્રકરણનિરૂપણેન ક્ષત્રિયત્વમસ્યોત્તરત્ર ચૈત્રરથેનાભિપ્રતારિણા ક્ષત્રિયેણ સમભિવ્યાહારાદ્ગમ્યતે ।
ઉત્તરત્ર હિ સંવર્ગવિદ્યાવાક્યશેષે ચૈત્રરથિરભિપ્રતારી ક્ષત્રિયઃ સંકીર્ત્યતે- ઽ અથ હ શૌનકં ચ કપોયમભિપ્રતારણં ચ કાક્ષસેનિં પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી વિભિક્ષેઽ (છા. 4.3.5) ઇતિ ।
ચૈત્રરથિત્વં ચાભિપ્રતારિણઃ કાપેયયોગાદવગન્તવ્યમ્ ।
કાપેયયોગો હિ ચિત્રરથસ્યાવગતઃ ઽએતેન વૈ ચિત્રરથં કાપેયા અયાજયન્ઽ (તાણ્ડ.બ્રા. 20.12.5) ઇતિ ।
સમાનાન્વયાનાં ચ પ્રાયેણ સમાનાન્વયા યાજકા ભવન્તિ ।
ઽતસ્માચ્ચૈત્રરથિર્નામકઃ ક્ષત્રપતિરજાયતઽ ઇતિ ચ ક્ષત્રપતિત્વાવગમાત્ક્ષત્રિયત્વમસ્યાવગન્તવ્યમ્ ।
તેન ક્ષત્રિયેણાભિપ્રતારિણા સહ સમાનાયાં વિદ્યયાયાં સંકીર્તનં જાનશ્રુતેરપિ ક્ષત્રિયત્વં સૂચયતિ ।
સમાનાનામેવ હિ પ્રાયેણ સમભિવ્યાહારા ભવન્તિ ।
ક્ષત્તૃપ્રેષણાદ્યૈશ્વર્યયોગાચ્ચ જાનશ્રુતેઃ ક્ષત્રિયત્વાવગતિઃ ।
અતો ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ ॥ 35 ॥
fન્: સંવર્ગવિદ્યાવિધ્યનન્તરમર્થવાદારમ્ભાર્થો ઽથાબ્દઃ ।
હ શબ્દો વૃત્તાન્તાવદ્યોતી ।
શુનકપુત્રં કપિગોત્રં પુરોહિતમભિપ્રતારિનામકમ્ ।
ક્ષત્તા સૂતસ્તસ્ય રૈક્વાન્વેષણાય પ્રેષણમ્ ।
સંસ્કારપરામર્શાત્ તદભાવાભિલાપાચ્ ચ

ઇતશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ, યદ્વિદ્યાપ્રદેશેષૂપનયનાદયઃ સંસ્કારાઃ પરામૃશ્યન્તે- ઽતં હોપનિન્યેઽ (શ.બ્રા. 11.5.3.13) ।
ઽ અધીહિ ભગવ ઇતિ હોપસસાદઽ (છા. 7.1.1) ઽ બ્રહ્મપરા બ્રહ્મનિષ્ઠાઃ પરં બ્રહ્માન્વેષમાણા એષ હ વૈ તત્સર્વં વક્ષ્યતીતિ તે હ સમિત્પાણયો ભગવન્તં પિપ્પલાદમુપસન્નાઃઽ (પ્ર. 1.1) ઇતિ ચ ।
ઽ તાન્હાનુપનીયૈવઽ (છા. 5.11.7) ઇત્યપિ પ્રદર્શિતૈવોપનયનપ્રાપ્તિર્ભવતિ ।
શૂદ્રસ્ય સંસ્કારાભાવો ઽભિલપ્યતે, ઽશૂદ્રશ્ચતુર્થો વર્ણ એકજાતિઃઽ (મનુ. 10.4)
ઇત્યેકજાતિત્વસ્મરણાત્ ।
ઽન શૂદ્રો પાતકં કિઞ્ચિન્ન ચ સંસ્કારમર્હતિઽ (મનુ. 10.12.6) ઇત્યાદિભિશ્ચ ॥ 36 ॥
fન્: અધીહિ ઉપદિશેતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મપરા વેદપારગાઃ ।
પરં નિર્ગુણં બ્રહ્મ ।
ઉપાસન્ના ઉપાગતાઃ ।
અનુપનીયૈવેતિ હીનવર્ણેનોત્તમવર્ણા અનુપનીયૈવોપદેષ્ટવ્યા ઇત્યાચારજ્ઞાપનાર્થમિત્યર્થઃ ।
એકજાતિરનુપનીતઃ ।
તદભાવનિર્ધારણે ચ પ્રવૃત્તેઃ

ઇતશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ ।
યત્સત્યવચનેન શૂદ્રત્વાભાવે નિર્ધારિતે જાબાલં ગૌતમ ઉપનેતુમનુશાસિતું ચ પ્રવવૃતે ઽનૈતદ્બ્રાહ્મણો વિવક્તુમર્હતિ સમિધં સોમ્યાહરોપ ત્વા નેષ્યે ન સત્યાદગાઃઽ (છા. 4.4.5) ઇતિ શ્રુતિલિઙ્ગાત્ ॥ 37 ॥
fન્: નાહં ગોત્રં વેદ્મિ ન માતા વેત્તિ પરન્તુ તથોક્તમ્ ઉપનયનાર્થમાચાર્યં ગત્વા સત્યકામો જાબાલો ઽસ્મીતિ બ્રૂહીત્યનેન સત્યવચનેન ।
શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધાત્ સ્મૃતેશ્ ચ

ઇતશ્ચ ન શૂદ્રસ્યાધિકારઃ ।
યદસ્ય સ્મૃતેઃ શ્રવણાધ્યયનાર્થપ્રતિષેધો ભવતિ ।
વેદશ્રવણપ્રતિષેધો વેદાધ્યયનપ્રતિષેધસ્તદર્થજ્ઞાનાનુષ્ઠાનયોશ્ચ પ્રતિષેધઃ શૂદ્રસ્ય સ્મર્યતે ।
શ્રવણપ્રતિષેધસ્તાવત્ ઽઅથાસ્ય વેદમુપશૃણ્વતસ્ત્રપુજતુભ્યાં શ્રોત્રપ્રતિપૂરણમ્ઽ ઇતિ ।
ઽપદ્યુ હ વા એતચ્છ્મશાનં યચ્છૂદ્રસ્તસ્માચ્છૂદ્રસમીપે નાધ્યેતવ્યમ્ઽ ઇતિ ચ ।
અત એવાધ્યયનપ્રતિષેધઃ ।
યસ્ય હિ સમીપે ઽપિ નાધ્યેતવ્યં ભવતિ સ કથમશ્રુતમધીયીત ।
ભવતિ ચ વેદોચ્ચારણે જિહ્વાચ્છેદો ધારણે શરીરભેદ ઇતિ ।
અત એવ ચાર્થાદર્થજ્ઞાનાનુષ્ઠાનયોઃ પ્રતિષેધો ભવતિ ઽન શૂદ્રસ્ય મતિં દદ્યાત્ઽ ઇતિ, ઽદ્વિજાતીનામધ્યયનમિજ્યા દાનમ્ઽ ઇતિ ચ ।
યેષાં પુનઃ પૂર્વકૃતસંસ્કારવશાદ્વિદુરધર્મવ્યાધપ્રભૃતીનાં જ્ઞાનોત્પત્તિસ્તેષાં ન શક્યતે ફલપ્રાપ્તિઃ પ્રતિષેદ્ધું, જ્ઞાનસ્યૈકાન્તિકફલત્વાત્ ।
ઽશ્રાવયેચ્ચતુરો વર્ણાન્ઽ ઇતિ ચેતિહાસપુરાણાધિગમે ચાતુર્વર્ણ્યસ્યાધિકારસ્મરણાત્ ।
વેદપૂર્વકસ્તુ નાસ્ત્યધિકારઃ શૂદ્રાણામિતિ સ્થિતમ્ ॥ 38॥
fન્: ત્રપુજતુભ્યાં સંતાપદ્રુતાભ્યાં સીસલાક્ષાભ્યામ્ ।
પદ્યુ પાદયુક્તં ।
સંચારસમર્થમિતિ યાવત્ ।
મતિર્વેદાર્થજ્ઞાનમ્ ।
10 કમ્પનાધિકરણમ્ । સૂ. 39
કમ્પનાત્

અવસિતઃ પ્રાસઙ્ગિકો ઽધિકારવિચારઃ ।
પ્રકૃતામેવેદાનીં વાક્યાર્થવિચારણાં પ્રવર્તયિષ્યામઃ ।
ઽયદિદં કિઞ્ચ જગત્સર્વં પ્રાણ એજતિ નિઃસૃતમ્ ।
મહદ્ભયં વજ્રમુદ્યતં ય એતદ્વિદુરમૃતાસ્તે ભવન્તિઽ (કા. 2.6.2) ઇતિ ।
એતદ્વાક્યં ઽએજૃ કમ્પનેઽ ઇતિ ધાત્વર્થાનુગમાલ્લક્ષિતમ્ ।
અસ્મિન્વાક્યે સર્વમિદં જગત્પ્રાણાશ્રયં સ્પન્દતે, મહચ્ચ કિઞ્ચિદ્ભયકારણં વજ્રશબ્દિતમુદ્યતં, તદ્વિજ્ઞાનાચ્ચામૃતત્વપ્રાપ્તિરિતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર કો ઽસૌ પ્રાણઃ કિં તદ્ભયાનકં વજ્રમિત્યપ્રતિપત્તેર્વિચારે ક્રિયમાણે પ્રાપ્તં તાવત્પ્રસિદ્ધેઃ પઞ્ચવૃત્તિર્વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ ।
પ્રસિદ્ધેરેવ ચાશનિર્વજ્રં સ્યાત્ ।
વાયોશ્ચેદં માહાત્મ્યં સંકીર્ત્યતે ।
કથમ્ ।
સર્વમિદં જગત્પઞ્ચવૃત્તૌ વાયૌ પ્રાણશબ્દિતે પ્રતિષ્ઠાયૈજતિ ।
વાયુનિમિત્તમેવ ચ મહદ્ભયાનકં વજ્રમુદ્યમ્યતે ।
વાયૌ હિ પર્જન્યભાવેન વિવર્તમાને વિદ્યુત્સ્તનયિત્રુવૃષ્ટ્યશનયો વિવર્તન્ત ઇત્યાચક્ષતે ।
વાયુવિજ્ઞાનાદેવ ચેદમમૃતત્વમ્ ।
તથાહિ શ્રુત્યન્તરમ્- ઽવાયુરેવ વ્યષ્ટિર્વાયુઃ સમષ્ટિરપ પુનર્મૃત્યું જયતિ ય એવં વેદઽ ઇતિ ।
તસ્માદ્વાયુરયમિહ પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- બ્રહ્મૈવેદમિહ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
કુતઃ ।
પૂર્વોત્તરાલોચનાત્ ।
પૂર્વોત્તરયોર્હિ ગ્રન્થભાગયોર્બ્રહ્મૈવનિર્દિશ્યમાનમુપલભામહે ।
ઇહૈવ કથમકસ્માદન્તરાલે વાયું નિર્દિશ્યમાનં પ્રતિપદ્યેમહિ ।
પૂર્વત્ર તાવત્ ઽતદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદેવામૃતમુચ્યતે ।
તસ્મિંલ્લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદુ નાત્યેતિ કશ્ચનઽ (કા. 2.6.1) ઇતિ બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં, તદેવેહાપિ સંનિધાનાત્ જગત્સર્વં પ્રાણ એજતીતિ ચ લોકાશ્રયવત્ત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિર્દિષ્ટમિતિ ગમ્યતે ।
પ્રાણશબ્દો ઽપ્યયં પ્રયુક્તઃ, ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ (બૃ. 4.4.18) ઇતિ દર્શનાત્ ।
એજયિતૃત્વમપીદં પરમાત્મન એવોપપદ્યતે ન વાયુમાત્રસ્ય ।
તથાચોક્તમ્- ઽન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્નેતાવુપાશ્રિતૌઽ (કા. 2.5.5) ઇતિ ।
ઉત્તરત્રાપિ ઽભયાદસ્યાગ્નિસ્તપતિ ભયાત્તપતિ સૂર્યઃ ।
ભયાદિન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃઽ (કા. 2.6.3) ઇતિ બ્રહ્મૈવ નિર્દેક્ષ્યતે ન વાયુઃ ।
સવાયુકસ્ય જગતો ભયહેતુત્વાભિધાનાત્ ।
તદેવેહાપિ સંનિધાનાન્મહદ્ભયં, વજ્રમુદ્યતમિતિ ચ ભયહેતુત્વપ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નિર્દિષ્ટમિતિ ગમ્યતે ।
વજ્રશબ્દો ઽપ્યયં ભયહેતુત્વસામાન્યાત્પ્રયુક્તઃ ।
યથાહિ વજ્રમુદ્યતં મમૈવ શિરસિ નિપતેદ્યદ્યહમસ્ય શાસનં ન કુર્યામિત્યનેન ભયેન જનો નિયમેન રાજાદિશાસને પ્રવર્તત એવમિદમગ્નિવાયુસૂર્યાદિકં જગદસ્માદેવ બ્રહ્મણો બિભ્યન્નિયમેન સ્વવ્યાપારે પ્રવર્તત ઇતિ ભયાનકં વજ્રોપમિતં બ્રહ્મ ।
તથાચ બ્રહ્મવિષયં શ્રુત્યન્તરમ્- ઽભીષાસ્માદ્વાતઃ પવતે ।
ભીષોદેતિ સૂર્યઃ ।
ભીષાસ્માદગ્નિશ્ચેન્દ્રશ્ચ ।
મૃત્યુર્ધાવતિ પઞ્ચમઃઽ (તૈ. 8.1) ઇતિ ।
અમૃતત્વફલશ્રવણાદપિ બ્રહ્મૈવેદમિતિ ગમ્યતે ।
બ્રહ્મજ્ઞાનાદ્ધ્યમૃતત્વપ્રાપ્તિઃ ।
ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વે. 6.15) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યત્તુ વાયુવિજ્ઞાનાત્ક્વચિદમૃતત્વમભિહિતં તદાપેક્ષિકમ્ ।
તત્રૈવ પ્રકણાન્તરકરણેન પરમાત્માનમભિધાય ઽઅન્તો ઽન્યદાર્તમ્ઽ (બૃ. 3.4) ઇતિ વાય્વાદેરાર્તત્વાભિધાનાત્ ।
પ્રકરણાદપ્યત્ર પરમાત્મનિશ્ચયઃ ।
અન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્મત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચ યત્તત્પશ્યસિ તદ્વદ (કા. 1.2.14) ઇતિ પરમાત્મનઃ પૃષ્ટત્વાત્ ॥ 39 ॥
fન્: ભીષા ભીત્યા ।
અસ્માદ્બ્રહ્મણો નિમિત્તાદિતિ યાવત્ ।
પઞ્ચાનાં ગ્રહણં બ્રહ્માદિસ્તમ્બાન્તચરાચરોપલક્ષણાર્થમ્ ।
ઽઅપપુનર્મૃત્યું જયતિઽ ઇતિ શ્રુત્યા હ્યપમૃત્યોર્વિજય ઉક્તો ન તુ પરમમૃત્યુવિજય ઇત્યાપેક્ષિકત્વમ્ ।
11 જ્યોતિરધિકરણમ્ । સૂ. 40
જ્યોતિર્ દર્શનાત્

ઽએષ સંપ્રસાદો ઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસંપદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતેઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્ર સંશય્યતે, કિં જ્યોતિઃશબ્દં ચક્ષુર્વિષયતમોપહં તેજઃ કિંવા પરં બ્રહ્મેતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
પ્રસિદ્ધમેવ તેજો જ્યોતિઃશબ્દમિતિ ।
કુતઃ ।
તત્ર જ્યોતિઃશબ્દસ્ય રૂઢત્વાત્ ।
ઽજ્યોતિઃશ્ચરણાભિધાનાત્ઽ (બ્ર.સૂ ।
1.1.24) ઇત્યત્ર હિ પ્રકરણાજ્યોતિઃશબ્દઃ સ્વાર્થં પરિત્યજ્ય બ્રહ્મણિ વર્તતે ।
નચેહ તદ્વત્કિઞ્ચિત્સ્વાર્થપરિત્યાગે કારણં દૃશ્યતે ।
તથાચ નાડીખણ્ડે- ઽઅથ યત્રૈતદસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત્યથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતેઽ (છા. 8.6.5) ઇતિ મુમુક્ષોરાદિત્યપ્રાપ્તિરભિહિતા ।
તસ્માત્પ્રસિદ્ધમેવ તેજો જ્યોતિઃશબ્દમિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમેવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃશબ્દમ્ ।
કસ્માત્ ।
દર્શનાત્ ।
તસ્ય હીહ પ્રકરણે વક્તવ્યત્વેનાનુવૃત્તિર્દૃશ્યતે, ઽ ય આત્માપહતપાપ્માઽ (છા. 8.7.1) ઇત્યપહતપાપ્મત્વાદિગુણકસ્યાત્મનઃ પ્રકરણાદાવન્વેષ્ટવ્યત્વેન વિજિજ્ઞાસિતવ્યત્વેન ચ પ્રતિજ્ઞાનાત્ ।
ઽએતં ત્વેવ તે ભૂયો ઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિઽ (છા. 8.9.3) ઇતિ ચાનુસંધાનાત્ ।
ઽઅશરીરં વાવસન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ(છા. 8.12.1) ઇતિ ચાશરીરતાયૈ જ્યોતિઃસંપત્તેરસ્યાભિધાનાત્ ।
બ્રહ્મભાવાચ્ચાન્યત્રાશરીરતાનુપપત્તેઃ ઽપરં જ્યોતિઃઽ ઽસ ઉત્તમઃ પુરુષઃઽ (છા. 8.12.3) ઇતિ ચ વિશેષણાત્ ।
યત્તૂક્તં મુમુક્ષોરાદિત્યપ્રાપ્તિરભિહિતેતિ ।
નાસાવાત્યન્તિકો મોક્ષો ગત્યુત્ક્રાન્તિસંબન્ધાત્ ।
નહ્યાત્યન્તિકે મોક્ષે ગત્યુત્ક્રાન્તી સ્ત ઇતિ વક્ષ્યામઃ ॥ 40 ॥
fન્: ઽઅથ યા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યઃઽ ઇત્યાદિ નાડીખણ્ડઃ ।
તત્રાદિત્યગ્રહાનુરોધેન મુમુક્ષોસ્તત્પ્રાપ્તિરભિહિતેતિ સંબન્ધઃ ।
12 અર્થાન્તરત્વવ્યપદેશાધિકરણમ્ । સૂ. 41
આકાશો ઽર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્

ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મ તદમૃતં સ આત્માઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ શ્રૂયતે ।
તત્કિમાકાશસબ્દં પરં બ્રહ્મ કિંવા પ્રસિદ્ધમેવ ભૂતાકાશમિતિ વિચારે ભૂતપરિગ્રહો યુક્તઃ ।
આકાશશબ્દસ્ય તસ્મિન્રૂઢત્વાત્, નામરૂપનિર્વહણસ્ય ચાવકાશાદાનદ્વારેણ તસ્મિન્યોજયિતું શક્યત્વાત્, સ્રષ્ટૃત્વાદેશ્ચ સ્પષ્ટસ્ય બ્રહ્મલિઙ્ગસ્યાશ્રવણાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે- પરમેવ બ્રહ્મેહાકાશશબ્દં ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્ ।
અર્થાન્તરત્વાદિવ્યપદેશાત્ ।
ઽતે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ ઇતિ હિ નામરૂપાભ્યામર્થાન્તરભૂતમાકાશં વ્યપદિશતિ ।
નચ બ્રહ્મણો ઽન્યન્નામરૂપાભ્યામર્થાન્તરં સંભવતિઽ સર્વસ્ય વિકારજાતસ્ય નામરૂપાભ્યામેવ વ્યાકૃતત્વાત્ ।
નામરૂપયોરપિ નિર્વહણં નિરઙ્ કુશં ન બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સંભવતિ ।
ઽઅનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્યનામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છા. 6.3.2) ઇત્યાદિબ્રહ્મકર્તૃત્વશ્રવણાત્ ।
નનુ જીવસ્યાપિ પ્રત્યક્ષં નામરૂપવિષયં નિર્વોઢુત્વમસ્તિ ।
બાઢમસ્તિ ।
અભેદસ્ત્વિહ વિવક્ષિતઃ ।
નામરૂપનિર્વહણાભિધાનાદેવ ચ સ્રષ્ટૃત્વાદિ બ્રહ્મલિઙ્ગમભિહિતં ભવતિ ।
ઽતદ્બ્રહ્મ તદમૃતં સ આત્માઽ (છા. 8.14) ઇતિ ચ બ્રહ્મવાદસ્ય લિઙ્ગાનિ ।
ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ (બ્ર. 1.1.22) ઇત્યસ્યૈવાયં પ્રપઞ્ચઃ ॥ 41 ॥
fન્: નામરૂપે શબ્દાથા તદન્તઃપાતિનસ્તદ્ભિન્નત્વં તત્કર્તૃત્વં ચાયુક્તમિત્યર્થઃ ।
13 સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યધિકરણમ્ । સૂ. 42-43
સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ ભેદેન

વ્યપદેશાદિત્યનુવર્તતે ।
બૃહદારણ્યકે ષષ્ટે પ્રપાઠકે ઽકતમ આત્મેતિ યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદ્યન્તર્જ્યોતિઃ પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.7) ઇત્યુપક્રમ્ય ભૂયાનાત્મવિષયઃ પ્રપઞ્ચઃ કૃતઃ ।
તત્કિં સંસારિસ્વરૂપમાત્રાન્વાખ્યાનપરં વાક્યમુતાસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરમિતિ સંશયઃ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
સંસારિસ્વરૂપમાત્રવિષયમેવેતિ ।
કુતઃ ।
ઉપક્રમોપસંહારાભ્યામ્ ।
ઉપક્રમે ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ ઇતિ શારીરલિઙ્ગાત્ ।
ઉપસંહારે ચ સ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ (બૃ. 4.4.22) ઇતિ તદપરિત્યાગાત્, મધ્યે ઽપિ બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસેન તસ્યૈવ પ્રપઞ્ચનાદિતિ ।
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પરમેશ્વરોપદેશપરમેવેદં વાક્યં ન શારીરમાત્રાન્વાખ્યાનપરમ્ ।
કસ્માત્ ।
સુષુપ્તાવુત્ક્રાન્તૌ ચ શરીરાદ્ભેદેન પરમેશ્વરસ્ય વ્યપદેશાત્ ।
સુષુપ્તૌ તાવત્ ઽઅયં પુરુષઃ પ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ઽ (બૃ. 4.3.21) ઇતિ શારીરાદ્ભેદેન પરમેશ્વરં વ્યપદિશતિ ।
તત્ર પુરુષઃ શારીરઃ સ્યાત્તસ્ય વેદિતૃત્વાત્ ।
બાહ્યાભ્યન્તરવેદનપ્રસઙ્ગે સતિ તત્પ્રતિષેધસંભવાત્ ।
પ્રાજ્ઞઃ પરમેશ્વરઃ, સર્વજ્ઞત્વલક્ષણયા પ્રજ્ઞયા નિત્યમવિયોગાત્ ।
તથોત્ક્રાન્તાવપિ ઽઅયં શારીર આત્મા પ્રાજ્ઞેનાત્મનાન્વારૂઢ ઉત્સર્જન્યાતિઽ (બૃ. 4.3.35) ઇતિ જીવાદ્ભેદેન પરમેશ્વરં વ્યપદિશતિ ।
તત્રાપિ શારીરો જીવઃ સ્યાચ્છરીરસ્વામિત્વાત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્તુ સ એવ પરમેશ્વરઃ ।
તસ્માત્સુષુપ્ત્યુત્ક્રાન્ત્યોર્ભેદેન વ્યપદેશાત્પરમેશ્વર એવાત્ર વિવક્ષત ઇતિ ગમ્યતે ।
યદુક્તમાદ્યન્તમધ્યેષુ શારીરલિઙ્ગાત્તત્પરત્વમસ્ય વાક્યસ્યેતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ - ઉપક્રમેતાવત્ ઽયો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ ઇતિ ન સંસારિસ્વરૂપં વિવક્ષિતં કિં તર્હ્યનૂદ્ય સંસારિસ્વરૂપં પરેણ બ્રહ્મણાસ્યૈકતાં વિવક્ષતિ ।
યતો ઽધ્યાયતીવ લેલાયતીવઽ ઇત્યેવમાદ્યુત્તરગ્રન્થપ્રવૃત્તિઃ સંસારિધર્મનિરાકરણપરા લક્ષ્યતે ।
તથોપસંહારે ઽપિ યથોપક્રમમેવોપસંહરતિ- ઽસ વા એષ મહાનજ આત્મા યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુઽ ઇતિ ।
યો ઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ સંસારી લક્ષ્યતે સ વા એષ મહાનજ આત્મા પરમેશ્વર એવાસ્માભિઃ પ્રતિપાદિત ઇત્યર્થઃ ।
યસ્તુ મધ્યે બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસાત્સંસારિસ્વરૂપવિવક્ષાં મન્યન્તે, ન પ્રાચીમપિ દિશં પ્રસ્થાપિતઃ પ્રતીચીમપિ દિશં પ્રતિષ્ઠેત ।
યતો ન બુદ્ધાન્તાદ્યવસ્થોપન્યાસેનાવસ્થાવત્ત્વં સંસારિત્વં વા વિવક્ષતિ, કિં તર્હ્યવસ્થારહિતત્વસંસારિત્વં ચ ।
કથમેતદવગમ્યતે ।
યત્ ઽઅત ઊર્ધ્વે વિમોક્ષાયૈવ બ્રૂહિઽ ઇતિ પદે પદે પૃચ્છતિ ।
યચ્ચ ઽઅનન્વાગતસ્તેન ભવત્યસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ (બૃ. 4.3.14,15) ઇતિ પદે પદે પ્રતિવક્તિ ।
ઽઅનન્વાગતં પુણ્યેનાનન્વાગતં પાપેન તીર્ણો હિ તદા સર્વાઞ્શોકાન્હૃદયસ્ય ભવતિઽ (બૃ. 43.22) ઇતિ ચ ।
તસ્માદસંસારિસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરમેવૈતદ્વાક્યમિત્યવગન્તવ્યમ્ ॥ 42 ॥
fન્: વિજ્ઞાનં બુદ્ધિસ્તન્મયસ્તત્પ્રાયઃ ।
પ્રાણેષ્વિતિ સપ્તમી વ્યતિરેકાર્થા ।
પ્રાણબુદ્ધિભ્યાં ભિન્ન ઇત્યર્થઃ ।
બુદ્ધાન્તો જાગ્રદવસ્થા ।
અન્વારૂઢો ઽધિષ્ઠિતઃ ।
ઉત્સર્જન્ઘોરાઞ્શબ્દન્મુઞ્ચન્ ।
બુદ્ધૌ ધ્યાયન્ત્યામાત્મા ધ્યાયતીવ, ચલન્ત્યાં ચલતીવ ।
ભવતીતિ યસ્માત્પ્રતિવક્તિ તસ્માદવગમ્યત ઇતિ યોજના ।
તેનાવસ્થાધર્મેણાનન્વાગતો ઽસ્પૃષ્ટો ભવતિ અસત્ત્વાત્ ।
અત ઉર્ધ્વં કામાદિવિવેકાનન્તરમ્ ।
પત્યાદિશબ્દેભ્યઃ