બ્રહ્મસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1.1

પ્રથમાધ્યાયે પ્રથમઃ પાદઃ ।
(અત્ર પાદે સ્પષ્ટબ્રહ્મલિઙ્ગયુક્તાનાં વાક્યાનાં વિચારઃ)
1 જિજ્ઞાસાધિકરણમ્ । સૂ. 1
વેદાન્તમીમાંસાશાસ્ત્રસ્ય વ્યાચિખ્યાસિતસ્યેદમાદિમં સૂત્રમ્-
અથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસા

તત્રાથાબ્દ આનન્તર્યાર્થઃ પરિગૃહ્યતે નાધિકારાર્થઃ, બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયાઃ અનધિકાર્યત્વાત્ ।
મઙ્ગલસ્ય ચ વાક્યાર્થે સમન્વયાભાવાત્ ।
અર્થાન્તરપ્રયુક્ત એવ શ્રુત્યા મઙ્ગલપ્રયોજનો ભવતિ ।
પૂર્વપ્રકૃતાપેક્ષાયાશ્ચ ફલત આનન્તર્યાવ્યતિરેકાત્ ।
સતિ ચાનન્તર્યાર્થત્વે યથા ધર્મજિજ્ઞાસા પૂર્વવૃત્તં વેદાધ્યયનં નિયમેનાપેક્ષત એવં બ્રહ્મજિજ્ઞાસાપિ યત્પૂર્વવૃત્તં નિયમેનાપેક્ષતે તદ્વક્તવ્યમ્ ।
સ્વાધ્યાયાનન્તર્યં તુ સમાનમ્ ।
નન્વિહ કર્માવબોધનાર્થં વિશેષઃ ।
ન ।
ધર્મજિજ્ઞાસાયાઃ પ્રાગપ્યધીતવેદાન્તસ્ય બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપપત્તેઃ ।
યથાચ હૃદયાદ્યવદાનાનામાનન્તર્યનિયમઃ, ક્રમસ્ય વિવક્ષિતત્વાન્ન તથેહ ક્રમો વિવક્ષિતઃ, શેષશેષિત્વે ઽધિકૃતાધિકારે વા પ્રમાણાભાવાત્, ધર્મબ્રહ્મજિજ્ઞાસયોઃ ફલજિજ્ઞાસસ્યભેદાચ્ચ ।
અભ્યુદયફલં ધર્મજ્ઞાનં તચ્ચાનુષ્ઠાનાપેક્ષમ્ ।
નિઃશ્રેયસફલં તુ બ્રહ્મવિજ્ઞાનં ન ચાનુષ્ઠાનાન્તરાપેક્ષમ્ ।
ભવ્યશ્ચ ધર્મો જિજ્ઞાસ્યો ન જ્ઞાનકાલે ઽસ્તિ, પુરુષવ્યાપારતન્ત્રત્વાત્ ।
ઇહ તુ ભૂતં બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યં નિત્યત્વાન્ન પુરુષવ્યાપારતન્ત્રમ્ ।
ચોદનાપ્રવૃત્તિભેદાચ્ચ ।
યા હિ ચોદના ધર્મસ્ય લક્ષણં સા સ્વવિષયે નિયુઞ્જાનૈવ પુરુષમવબોધયતિ ।
બ્રહ્મચોદના તુ પુરુષમવબોધયત્યેવ કેવલં, અવબોધસ્ય ચોદનાજન્યત્વાન્ન પુરુષો ઽવબોધે નિયુજ્યતે ।
યથાક્ષાર્થસંનિકર્ષેણાર્થાવબોધે તદ્વત્ ।
તસ્માત્કિમપિ વક્તવ્યં યદનન્તરં બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપદિશ્યત ઇતિ ।
ઉચ્યતે- નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ, ઇહામુત્રાર્થભોગવિરાગઃ, શમદમાદિસાધનસંપત્, મુમુક્ષુત્વં ચ ।
તેષુ હિ સત્સુ પ્રાગપિ ધર્મજિજ્ઞાસાયા ઊર્ધ્વં ચ શક્યતે બ્રહ્મજિજ્ઞાસિતું જ્ઞાતું ચ ન વિપર્યયે ।
તસ્માદથાબ્દેન યથોક્તસાધનસંપત્ત્યાનન્તર્યમુપદિશ્યતે ।
અતઃશબ્દો હેત્વર્થઃ ।
યસ્માદ્વેદ એવાગ્નિહોત્રાદીનાં શ્રેયઃસાધનાનામનિત્યફલતાં દર્શયતિ- ઽતદ્યથેહ કર્મચિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યચિતો લોકઃ ક્ષીયતેઽ (છાન્દો.8.1.6) ઇત્યાદિઃ ।
તથા બ્રહ્મવિજ્ઞાનાદપિ પરં પુરુષાર્થં દર્શયતિ- ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ ઇત્યાદિઃ (તૈત્તિ.2.1) તસ્માદ્યથોક્તસાધનસંપત્ત્યનન્તરં બ્રહ્મજિજ્ઞાસા કર્તવ્યા ।
બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસા બ્રહ્મજિજ્ઞાસા ।
બ્રહ્મ ચ વક્ષ્યમાણલક્ષણં ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇતિ ।
અત એવ ન બ્રહ્મશબ્દસ્ય જાત્યાદ્યર્થાન્તરમાશઙ્કિતવ્યમ્ ।
બ્રહ્મણ ઇતિ કર્મણિષષ્ઠી ન શેષે, જિજ્ઞાસાપેક્ષ્યત્વાજ્જિજ્ઞાસાયાઃ, જિજ્ઞાસ્યાન્તરાનિર્દેશાચ્ચ ।
નનુ શેષષષ્ઠીપરિગ્રહે ઽપિ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસાકર્મત્વં ન વિરુધ્યતે, સંબન્ધસામાન્યસ્ય વિશેષનિષ્ઠત્વાત્ ।
એવમપિ પ્રત્યક્ષં બ્રહ્મણઃ કર્મત્વમુત્સૃજ્ય સામાન્યદ્વારેણ પરોક્ષં કર્મત્વં કલ્પયતો વ્યર્થ પ્રયાસઃ સ્યાત્ ।
ન વ્યર્થઃ, બ્રહ્માશ્રિતાશેષવિચારપ્રતિજ્ઞાનાર્થત્વાદિતિ ચેન્ન, પ્રધાનપરિગ્રહે તદપેક્ષિતાનામર્થાક્ષિપ્તત્વાત્ ।
બ્રહ્મ હિ જ્ઞાનેનાપ્તુમિષ્ટતમત્વાત્પ્રધાનમ્ ।
તસ્મિન્પ્રધાને જિજ્ઞાસાકર્મણિ પરિગૃહીતે યૈર્જિજ્ઞાસિતૈર્વિના બ્રહ્મ જિજ્ઞાસિતં ન ભવતિ તાન્યર્થાક્ષિપ્તાન્યેવેતિ ન પૃથક્સૂત્રયિતવ્યાનિ ।
યથા રાજાસૌ ગચ્છતીત્યુક્તે સપરિવારસ્ય રાજ્ઞો ગમનમુક્તં ભવતિ તદ્વત્ ।
શ્રુત્યનુગમાચ્ચ ।
ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ (તૈત્તિ.3.1) ઇત્યાદ્યાઃ શ્રુતયઃ, ઽતદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ તદ્બ્રહ્મઽ
ઇતિ પ્રત્યક્ષમેવ બ્રહ્મણો જિજ્ઞાસાકર્મત્વં દર્શયન્તિ ।
તચ્ચ કર્મણિ ષષ્ઠીપરિગ્રહે સૂત્રેણાનુગતં ભવતિ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણ ઇતિ કર્મણિષષ્ઠી ॥
જ્ઞાતુમિચ્છા જિજ્ઞાસા ।
અવગતિપર્યન્તં જ્ઞાનં સન્વાચ્યાયા ઇચ્છાયાઃ ।
કર્મફલવિષયત્વાદિચ્છાયાઃ ।
જ્ઞાનેન હિ પ્રમાણેનાવગન્તુમિષ્ટં બ્રહ્મ ।
બ્રહ્માવગતિર્હિ પુરુષાર્થઃ, નિઃશેષસંસારબીજાવિદ્યાદ્યનર્થનિબર્હણાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ॥
તત્પુનર્બ્રહ્મ પ્રસિદ્ધમપ્રસ્દ્ધં વા સ્યાત્ ।
યદિ પ્રસિદ્ધં ન જિજ્ઞાસિતવ્યમ્ ।
અથાપ્રસિદ્ધં નૈવ શક્યં જિજ્ઞાસિતુમિતિ ।
ઉચ્યતે- અસ્તિ તાવદ્બ્રહ્મ નિત્યશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવં, સર્વજ્ઞં, સર્વશક્તિસમન્વિતમ્ ।
બ્રહ્મશબ્દસ્ય હિ વ્યુત્પાદ્યમાનસ્ય નિત્યશુદ્ધત્વાદયોર્ઽથાઃ પ્રતીયન્તે, બૃહતેર્ધાતોરર્થાનુગમાત્ ।
સર્વસ્યાત્મત્વાચ્ચ બ્રહ્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ ।
સર્વો હ્યાત્માસ્તિત્વં પ્રત્યેતિ, ન નાહમસ્મીતિ ।
યદિ હિ નાત્માસ્તિત્વપ્રસિદ્ધિઃ સ્યાત્ સર્વો લોકો નાહમસ્મીતિ પ્રતીયાત્ ।
આત્મા ચ બ્રહ્મ ।
યદિ તર્હિ લોકે બ્રહ્માત્મત્વેન પ્રસિદ્ધમસ્તિ તતો જ્ઞાતમેવેત્યજિજ્ઞાસ્યત્વં પુનરાપન્નમ્ ।
ન ।
તદ્વિશેષં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તેઃ ।
દેહમાત્રં ચૈતન્યવિશિષ્ટમાત્મેતિ પ્રકૃતા જના લૌકાયતિકાશ્ચ પ્રતિપન્નાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યેવ ચેતનાન્યાત્મેત્યપરે ।
મન ઇત્યન્યે ।
વિજ્ઞાનમાત્રં ક્ષણિકમિત્યેકે ।
શૂન્યમિત્યપરે ।
અસ્તિ દેહાદિવ્યતિરિક્તઃ સંસારી કર્તા, ભોક્તેત્યપરે ।
ભોક્તૈવ કેવલં ન કર્તેત્યેકે ।
અસ્તિ તદ્વ્યતિરિક્ત ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વાક્તિરિતિ કેચિત્ ।
આત્મા સ ભોક્તુરિત્યપરે ।
એવં બહવો વિપ્રતિપન્ના યુક્તિવાક્યતદાભાસસમાશ્રયાઃ સન્તઃ ।
તત્રાવિચાર્ય યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિપદ્યમાનો નિઃશ્રેયસાત્પ્રતિહન્યેતાનર્થં ચેયાત્ ।
તસ્માત્બ્રહ્મજિજ્ઞાસોપન્યાસમુખેન વેદાન્તવાક્યમીમાંસા તદવિરોધિતર્કોપકરણા નિઃશ્રેયસપ્રયોજના પ્રસ્તૂયતે ॥ 1 ॥
fન્: અધિકરણમિતિ- વિષયઃ સંદેહઃ સંગતિઃ પૂર્વપક્ષઃ સિદ્ધાન્ત ઇત્યેકૈકમધિકરણં પઞ્ચાવયવં જ્ઞેયમ્ ।
તતશ્ચ જ્ઞાનજન્યચિકીર્ષયા યત્નેસતિ યાગાદિધર્મો ભવતિ ।
બ્રહ્મણો હિ નિવૃત્તાવરણત્વેન ફલરૂપત્વં તજ્જ્ઞાનોપયોગિતયા ચતુર્થિસમાસ એષિતવ્યઃ ઽચતુર્થી તદર્થેઽ ઇત્યાદિનેતિ કેચિત્ ।
યચ્ચાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ ।
યચ્ચાસ્ય સંતતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ ભણ્યતે ।
વિપ્રતિપત્તૃપરિગણનમ્-શૂન્યવાદો માધ્યમિકાનાં, ક્ષણિકિજ્ઞાનવાદો યોગાચારાણાં, જ્ઞાનાકારાનુમેયક્ષણિકબાહ્યાર્થવાદઃ સૌત્રાન્તિકાનાં, ક્ષણિકબાહ્યાર્થવાદો વૈભાષિકાણાં, દેહાર્થવાદશ્ચાર્વાકાણાં, દેહાતિરિક્તદેહપરિણામવાદો દિગમ્બરાણામિત્યાદ્યૂહ્યમ્ ।
2 જન્માદ્યાધિકરણમ્ । સૂ. 2.
બ્રહ્મજિજ્ઞાસિતવ્યમિત્યુક્તમ્ ।
કિંલક્ષણં પુનસ્તદ્બ્રહ્મેત્યત આહ ભગવાન્સૂત્રકારઃ-
જન્માદ્યસ્ય યતઃ

જન્મોત્પત્તિરાદિરસ્યેતિ તદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો બહુવ્રીહિઃ ।
જન્મસ્થિતિભઙ્ગં સમાસાર્થઃ ।
જન્મનશ્ચાદિત્વં શ્રુતિનિર્દેશાપેક્ષં વસ્તુવૃત્તાપેક્ષં ચ ।
શ્રુતિનિર્દેશસ્તાવત્ ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ (તૈત્તિ.3.1) ઇત્યસ્મિન્વાક્યે જન્મસ્થિતિપ્રલયાનાં ક્રમદર્શનાત્ ।
વસ્તુવૃત્તમપિ, જન્મના લબ્ધસત્તાકસ્ય ધર્મિણઃ સ્થિતિપ્રયસંભવાત્ ।
અસ્યેતિ પ્રત્યક્ષાદિસંનિધાપિતસ્ય ધર્મિણ ઇદમા નિર્દેશઃ ।
ષષ્ઠી જન્માદિધર્મસંબન્ધાર્થા ।
યત ઇતિ કારણનિર્દેશઃ અસ્ય જગતો નામરૂપાભ્યાં વ્યાકૃતસ્યાનેકકર્તૃભોક્તૃસંયુક્તસ્ય પ્રતિનિયતદેશકાલનિમિત્તક્રિયાફલાશ્રયસ્ય મનસાપ્યચિન્ત્યરચનારૂપસ્ય જન્મસ્થિતિભઙ્ગં યતઃ સર્વજ્ઞાત્સર્વશક્તેઃ કારણાદ્ભવતિ તદ્બ્રહ્મેતિ વાક્યશેષઃ ।
અન્યેષામપિ ભાવવિકારાણાં ત્રિષ્વેવાન્તર્ભાવ ઇતિ જન્મસ્થિતિનાશાનામિહ ગ્રહણમ્ ।
યાસ્કપરિપઠિતાનાં તુ ઽજાયતે ઽસ્તિઽ ઇત્યાદીનાં ગ્રહણે તેષાં જગતઃ સ્થિત્કાલે સંભાવ્યમાનત્વાન્મૂલકારણાદુત્પત્તિસ્થિતિનાશાં જગતો ન ગૃહીતાઃ સ્યુરિત્યાશઙ્ક્યેત, તન્મા શઙ્કીતિ યોત્પત્તિર્બ્રહ્મસ્તત્રૈવ સ્થિતિઃ પ્રલયશ્ચ ત એવ ગૃહ્યન્તે ॥
ન યથોક્તવિશેષણસ્ય જગતો યથોક્તવિશેષણમીશ્વરં મુક્ત્વાન્યતઃ પ્રધાનાદચેતનાદણુભ્યો ઽભાવાત્સંસારિણો વા ઉત્પત્ત્યાદિ સંભાવયિતું શક્યમ્ ।
નચ સ્વભાવતઃ, વિશિષ્ટદેશકાલનિમિત્તાનામિહોપાદાનાત્ ।
એતદેવાનુમાનં સંસારિવ્યતિરિક્તેશ્વરાસ્તિત્વાદિસાધનં મન્યન્ત ઈશ્વરકારણિનઃ ।
નન્વિહાપિ તદેવોપન્યસ્તં જન્માદિસૂત્રે ।
ન ।
વેદાન્તવાક્યકુસુમગ્રથનાર્થત્વાત્સૂત્રાણામ્ ।
વેદાન્તવાક્યાનિ હિ સૂત્રૈરુદાહૃત્ય વિચાર્યન્તે ।
વાક્યાર્થવિચારણાધ્યવસાનનિવૃત્તા ।
સત્સુ તુ વેદાન્તવાક્યેષુ જગતો જન્માદિકારણવાદિષુ તદર્થગ્રહણદાર્ઢાયાનુમાનમપિ વેદાન્તવાક્યાવિરોધિ પ્રમાણં ભવન્ન નિવાર્યતે, શ્રુત્યૈવ ચ સહાયત્વેન તર્કસ્યાભ્યુપેતત્વાત્ ।
તથાહિ- ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યઃઽ (બૃહ. 2.4.5) ઇતિ શ્રુતિઃ ઽપણ્ડિતો મેધાવી ગન્ધારાનેવોપસંપદ્યેતૈવમેવેહાચાર્યવાન્પુરુષો વેદઽ (છાન્દો.6.14.2) ઇતિ ચ પુરુષબુદ્ધિસાહાય્યમાત્મનોર્ દાયતિ ।
ન ધર્મજિજ્ઞાસાયામિવ શ્રુત્યાદયો ઽનુભવાદયશ્ચ યથાસંભવમિહ પ્રમાણં અનુભવાવસાનત્વાદ્ભૂતવસ્તુવિષયત્વાચ્ચ બ્રહ્મજ્ઞાનસ્ય ।
કર્તવ્યે હિ વિષયે નાનુભવાપેક્ષાસ્તીતિ શ્રુત્યાદીનામેવ પ્રામાણ્યં સ્યાત્પુરુષાધીનાત્મલાભત્વાચ્ચ કર્તવ્યસ્ય ।
કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તું શક્યં લૌકિકં વૈદિકં ચ કર્મ, યથાશ્વેન ગચ્છતિ, પદ્ભ્યામન્યથા વા, ન વા ગચ્છતીતિ ।
તથા ઽઅતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિ, નાતિરાત્રે ષોડશિનં ગૃહ્ણાતિઽ, ઽઉદિતે જુહોતિ, અનુદિતે જુહોતિઽ ઇતિ વિધિપ્રતિષેધાશ્ચાત્રાર્થવન્તઃ સ્યુઃ, વિકલ્પોત્સર્ગાપવાદાશ્ચ ।
નતુ વસ્ત્વેવં નૈવમસ્તિ નાસ્તીતિ વા વિકલ્પ્યતે ।
વિકલ્પનાસ્તુ પુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષાઃ ।
ન વસ્તુયાથાત્મ્યજ્ઞાનં પુરુષબુદ્ધ્યપેક્ષમ્ ।
કિં તર્હિ વસ્તુતન્ત્રમેવ તત્ ।
નહિ સ્થાણાવેકસ્મિસ્થાણુર્વા પુરુષો ઽન્યો વેતિ તત્ત્વજ્ઞાનં ભવતિ ।
તત્ર પુરુષો ઽન્યો વેતિ મિથ્યાજ્ઞાનમ્ ।
સ્થાણુરેવેતિ તત્ત્વજ્ઞાનં,વસ્તુતન્ત્રત્વાત્ ।
એવં ભૂતવસ્તુવિષયાણાં પ્રામાણ્યં વસ્તુતન્ત્રમ્ ।
તત્રૈવં સતિ બ્રહ્મજ્ઞાનમપિ વસ્તુતન્ત્રમેવ, ભૂતવસ્તુ વિષયત્વાત્ ।
નનુ ભૂતવસ્તુત્વે બ્રહ્મણઃ પ્રમાણાન્તરવિષયત્વમેવેતિ વેદાન્તવાક્યવિચારણાનર્થિકૈવ પ્રાપ્તા ।
ન ।
ઇન્દ્રિયાવિષયત્વેન સંબન્ધાગ્રહણાત્ ।
સ્વભાવતો વિષયવિષયાણીન્દ્રિયાણિ, ન બ્રહ્મવિષયાણિ ।
સતિ હીન્દ્રિયવિષયત્વે બ્રહ્મણ-, ઇદં બ્રહ્મણા સંબદ્ધં કાર્યમિતિ ગૃહ્યેત ।
કાર્યમાત્રમેવ તુ ગૃહ્યમાણં કિં બ્રહ્મણા સંબદ્ધં કિમન્યેન કેનચિદ્વા સંબદ્ધમિતિ ન શક્યં નિશ્ચેતુમ્ ।
તસ્માજન્માદિસૂત્રં નાનુમાનોપન્યાસાર્થં, કિં તર્હિ વેદાન્તવાક્યપ્રર્દાનાર્થમ્ ।
કિં પુનસ્તદ્વેદાન્તવાક્યં યત્સૂત્રેણૈહ લિલક્ષયિષિતમ્ ।
ઽભૃગુર્વૈ વારુણિઃ ।
વરુણં પિતરમુપસસાર ।
અધીહિ ભગવો બ્રહ્મેતિઽ ।
ઇત્યુપક્રમ્ય- ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
યેન જાતાનિ જીવન્તિ ।
યત્પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિ ।
તદ્વિજિજ્ઞાસસ્વ ।
તદ્બ્રહ્મેતિઽ ।
(તૈત્તિ. 3.1) ।
તસ્ય ચ નિર્ણયવાક્યમ્- ઽઆનન્દાદ્ધ્યેવ ખલ્વિમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તે ।
આનન્દેન જાતાનિ જીવન્તિ ।
આનન્દં પ્રયન્ત્યભિસંવિશન્તિઽ ।
(તૈત્તિ. 3.6) અન્યાન્યાપ્યેવઞ્જાતીયકાનિ વાક્યાનિ નિત્યાશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવસર્વજ્ઞસ્વરૂપકારણવિષયાણ્યુદાહર્તવ્યાનિ ॥ 2 ॥
fન્: ઽઇદં સર્વમસૃજત યદિદં કિઞ્ચઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્ ।
3 શાસ્ત્રયોનિત્વાધિકરણમ્ । સૂ. 3
જગત્કારણત્વપ્રર્દાનેન સર્વજ્ઞં બ્રહ્મેત્યુપક્ષિપ્તં તદેવ દ્રઢયન્નાહ-
શાસ્ત્રયોનિત્વાત્

મહત ઋગ્વેદાદેઃ શાસ્ત્રસ્યાનેકવિદ્યાસ્થાનોપબૃંહિતસ્ય પ્રદીપવત્સર્વાર્થાવદ્યોતિનઃ સર્વજ્ઞકલ્પસ્ય યોનિઃ કારણંબ્રહ્મ ।
નહીદૃશસ્ય શાસ્ત્રસ્યર્ગ્વેદાદિક્ષણસ્ય સર્વજ્ઞગુણાન્વિતસ્ય સર્વજ્ઞાદન્યતઃ સંભવો ઽસ્તિ ।
યદ્યદ્વિસ્તરાર્થં શાસ્ત્રં યસ્માત્પુરુષવિશેષાત્સંભવતિ, યથા વ્યાકરણાદિ પાણિન્યાદેર્જ્ઞેયૈકદેશાર્થમપિ સ તતો ઽપ્યધિકતરવિજ્ઞાન ઇતિ પ્રસિદ્ધં લોકે ।
કિમુ વક્તવ્યમનેકશાખાભેદભિન્નસ્ય દેવતિર્યઙ્મનુષ્યવર્ણાશ્રમદિપ્રવિભાગહેતોર્ ઋગ્વેદાદ્યાખ્યસ્ય સર્વજ્ઞાનાકરસ્યાપ્રયત્નેનૈવ લીલાન્યયેન પુરુષનિઃશ્વાસવદ્યસ્માન્મહતો ભૂતાદ્યોનેઃ સંભવઃ, ઽઅસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિઃશ્વસિતમેતદ્યદૃગ્વેદઃઽ (બૃહ. 2.4.10) ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।
તસ્ય મહતો ભૂતસ્ય નિરતિશયં સર્વજ્ઞત્વં સર્વશક્તિમત્ત્વં ચેતિ ।
અથવા યથોક્ત ઋગ્વેદાદિશાસ્ત્રં યોનિઃ કારણં પ્રમાણમસ્ય બ્રહ્મણો યથાવત્સ્વરૂપાધિગમે ।
શાસ્ત્રાદેવ પ્રણાણાજ્જગતો જન્માદિકારણં બ્રહ્માધિગમ્યત ઇત્યભિપ્રાયઃ ।
શાસ્ત્રમુદાહૃતં પૂર્વસૂત્રે- ઽયતો વા ઇમાનિ ભૂતાનિ જાયન્તેઽ ઇત્યાદિ ।
કિમર્થં તર્હીદં સૂત્રં, યાવતા પૂર્વસૂત્ર એવૈવઞ્જાતીયકં શાસ્ત્રમુદાહરતા શાસ્ત્રયોનિત્વં બ્રહ્મણો દર્શિતમ્ ।
ઉચ્યતે- તત્ર પૂર્વસૂત્રાક્ષરેણ સ્પષ્ટં શાસ્ત્રસ્યાનુપાદાનાજ્જન્માદિ કેવલમનુમાનમુપન્યસ્તમિત્યાશઙ્ક્યેત તામાશઙ્કાં નિર્વર્તયિતુમિદં સૂત્રં પ્રવવૃતે શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ ॥ 3 ॥
fન્: ઉપબૃંહણીયાશ્ચત્વારો વેદાઃ તત્ર ।
પુરાણાનિ સૃષ્ટ્યાદિપ્રતિપાદકવાક્યાનિ પરકૃતિપુરાકલ્પરૂપાનર્થવાદાંશ્ચ પ્રાધાન્યેનોપબૃંહયન્તિ પ્રસઙ્ગાદદ્વૈતભાગં કર્મભાગં ચ ।
ન્યાયશાસ્ત્રં તુ પ્રમાણપ્રમેયલક્ષણાનિરૂપણેન પદાર્થાન્વિવિચ્ય જ્ઞાપયદુપબૃંહયતિ ।
પૂર્વોત્તરમીમાંસે તુ તાત્પર્યનિર્ણયદ્વારોપયુક્તે ।
ધર્મશાસ્ત્રં શ્રુતમનુસ્મૃતિં વા વિધિભાગમુપબૃંહયતિ ।
શિક્ષા સ્થાનકરણાદિનિરૂપણદ્વારા સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્ય ઇતિ વિધ્યર્થમુપબૃંહયતિ ।
કલ્પાસ્તુ પ્રયોગનિરૂપણાર્થમુપયુક્તાઃ ।
વ્યાકરણં તાવદસ્મિન્નર્થે ઇદં પદં સાધ્વિતિ પદાર્થાન્વ્યાકરોતિ ।
નિરુક્તં તેષુ તેષુ પદેષુ યૌગિકમર્થં પ્રદર્શયતિ ।
છન્દઃશાસ્ત્રં વેદગતાન્ગાયત્ર્યાદિછન્દાન્ લક્ષણમુખેન વિશદયતિ ।
જ્યોતિષં પૌર્ણમાસ્યાં જયેદ્દેતામાવાસ્યાયામમાવાસ્યયા યજેતેત્યાદિનોપાત્તં કાલવિશેષં વ્યવસ્થાપયતિ ।
તથાચ તત્તદ્દેશવ્યાખ્યાનાય બહવો મહર્ષયઃ પુરાણાદિનિબન્ધપ્રણેતારો યત્ર પ્રવૃત્તાસ્તસ્ય મહત્ત્વં વ્યક્તમેવ ।
વિસ્તરરૂપોર્ઽથો ધર્મો યસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
વિસ્તૃતમિત્યર્થઃ ।
4 સમન્વયાધિકરણમ્ । સૂ. 4
કથં પુનર્બ્રહ્મણઃ સાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમુચ્યતે, યાવતા, ઽ આમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમતદર્થાનામ્ઽ ।
(જૈ.સૂ. 1.2.1) ઇતિ ક્રિયાપરત્વં શાસ્ત્રસ્ય પ્રદર્શિતિમ્ ।
અતો વેદાન્તાનામાનર્થક્યં, અક્રિયાર્થત્વાત્ ।
કર્તૃદેવતાદિપ્રકાશનાર્થત્વેન વા ક્રિયાવિધિશેષત્વં, ઉપાસનાદિક્રિયાન્તવિધાનાર્થત્વં વા ।
નહિ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુપ્રતિપાદનં સંભવતિ, પ્રત્યક્ષાદિવિષયત્વાત્પરિનિષ્ઠિતવસ્તુનઃ ।
તત્પ્રતિપાદને ચ હેયોપાદેયરહિતે પુરુષાર્થાભાવાત્ ।
અત એવ ઽસો ઽરોદીત્ઽ ઇત્યેવમાદિનામાનર્થક્યં મા ભૂદિતિ ઽવિધિના ત્વેકવાક્યત્વાત્સ્તુત્યર્થેન વિધિના સ્યુઃઽ ।
(જૈ.સૂ. 1.2.7) ઇતિ સ્તાવકત્વેનાર્થવત્ત્વમુક્તમ્ ।
મન્ત્રાણાં ચ ઽઇષે ત્વાઽ ઇત્યાદીનાં ક્રિયાતત્સાધનાભિધાયિત્વેન કર્મસમવાયિત્વમુક્તમ્ ।
ન દ્વચિદપિ વેદવાક્યાનાં વિધિસંસ્પર્શમન્તરેણાર્થવત્તા દૃષ્ટોપપન્ના વા ।
ન ચ પરિનિષ્ઠિતે વસ્તુસ્વરૂપે વિધિઃ સંભવતિ, ક્રિયાવિષયત્વાદ્વિધેઃ ।
તસ્માત્કર્માપેક્ષિતકર્તૃસ્વરૂપદેવતાદિપ્રકાશનેન ક્રિયાવિધિશેષત્વં વેદાન્તાનામ્ ।
અથ પ્રકરણાન્તરભયાન્નૈતદભ્યુપગમ્યતે તથાપિ સ્વવાક્યગતોપાસનાદિકર્મપરત્વમ્ ।
તસામાન્ન બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રયોનિત્વમિતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે-
fન્: આમ્નાયસ્યેતિ પૂર્વપક્ષમ્ ।
અસ્યાર્થઃ - આમ્નાયસ્ય વેદસ્ય ક્રિયાપ્રતિપાદનપરત્વાદતદર્થાનામક્રિયાર્થાનાં ઽસો ઽરોદીઽ દિત્યાદિવાક્યાનામાનર્થકત્વં ।
તસ્માદનિત્યમનિયતં વેદાનાં પ્રામાણ્યમુચ્યતે ।
તદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમન્વય ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ।
તત્તેષુ વેદવાક્યેષુ ભૂતાનાં સિદ્દાર્થપ્રતિપાદકવાક્યાનાં ક્રિયાર્થેન ક્રિયાપ્રતિપાદકવાક્યેન ઽબર્હિષિ રજતં ન દેયં, પશુના યજેતેઽ ત્યાદિના સહાન્વયઃ ।
તથાચ નિન્દ્યત્વાદ્યર્થપૂરણેનાન્વયે કૃતે ક્રિયાપરત્વસિદ્ધ્યા પ્રામાણ્યં સિદ્ધમ્ ।
સિદ્ધવસ્તુજ્ઞાનાત્ફલભાવાદેવેત્યર્થઃ ।
તત્ તુ સમન્વયાત્

તુ શબ્દઃ પૂર્વપક્ષવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
તદ્બ્રહ્મ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ જગદુત્પત્તિ સ્થિતિલયકારણં વેદાન્તશાસ્ત્રાદેવાવગમ્યતે ।
કથમ્, સમન્વયાત્ ।
સર્વેષુ હિ વેદાન્તેષુ વાક્યાનિ તાત્પર્યેણૈતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદકત્વેન સમનુગતાનિ ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ ।
ઽએકમેવાદ્વિતાયમ્ઽ ।
(છાન્દો. 6.2.1) ઽઆત્માવા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ઽ ।
(ઐત. 2.1.1.1) ઽતદેતદ્બ્રહ્માપૂર્વમનપરમનન્તરમબાહ્યમ્ઽ ।
ઽઅયમાતમા બ્રહ્મ સર્વાનુભૂઃઽ ।
(બૃહ. 2.5.19) ઽબ્રહ્મૈવેદમમૃતં પુરસ્તાત્ઽ ।
(મુણ્ડ. 2.2.11) ઇત્યાદીનિ ।
નચ તદ્ગતાનાં પદાનાં બ્રહ્મસ્વરૂપવિષયે નિશ્ચિતે સમન્વયે ઽવગમ્યમાનેર્ઽથાન્તરકલ્પના યુક્તા, શ્રુતિહાનન્યશ્રુતકલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચ તેષાં કર્તૃસ્વરૂપપ્રતિપાદનપરતાવસીયતે, ઽતત્કેન કં પયેત્ઽ (બૃહ. 2.4.13) ઇત્યાદિ ક્રિયાકારકફલનિરીકરણશ્રુતેઃ ।
નચ પરિનિષ્ઠિતવસ્તુસ્વરૂપત્વે ઽપિ પ્રત્યક્ષાદિવિષયત્વં બ્રહ્મણઃ, ઽતત્ત્વમસિઽ (છાન્દો. 6.8.7) ઇતિ બ્રહ્માત્મભાવસ્ય શાસ્ત્રમન્તરેણાનવગમ્યમાનત્વાત્ ।
યત્તુ હેયોપાદેયરહિતત્વાદુપદેશાનર્થક્યમિતિ, નૈષ દોષઃ, હેયોપાદેયાશૂન્યબ્રહ્માત્મતાવગમાદેવ સર્વક્લેશપ્રાહાણાત્પુરુષાર્થસિદ્ધેઃ ।
દેવતાદિપ્રતિપાદનાસ્ય તુ સ્વવાક્યગતોપાસનાર્થત્વે ઽપિ ન કશ્ચિદ્વિરોધઃ ।
નતુ તથા બ્રહ્મણ ઉપાસનાવિધિશેષિત્વં સંભવતિ, એકત્વે હેયોપાદેયાશૂન્યતયા ક્રિયાકારકાદિદ્વૈતવિજ્ઞાનોપમર્દેપપત્તેઃ ।
નહ્યેકત્વવિજ્ઞાનેનોન્મથિતસ્ય દ્વૈતવિજ્ઞાનસ્ય પુનઃ સંભવો ઽસ્તિ, યેનોપાસનાવિધિશેષિત્વં બ્રહ્મણઃ પ્રતિપદ્યેત ।
યદ્યપ્યન્યત્ર વેદવાક્યાનાં વીધિસંસ્પર્શમન્તરેણ પ્રમાણત્વં ન દૃષ્ટં, તથાપ્યાત્મવિજ્ઞાનસ્ય ફલપર્યન્તત્વાન્ન તદ્વિષયસ્ય શાસ્ત્રસ્ય પ્રામાણ્યં શક્યં પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
ન ચાનુમાનગમ્યં શાસ્ત્રપ્રામાણ્યં, યેનાન્યત્ર દૃષ્ટં નિદર્શનમપેક્ષેત ।
તસ્માત્સિદ્ધં બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વમ્ ।
અત્રાપરે પ્રત્યવતિફષ્ઠન્તે- યદ્યપિ શાસ્ત્રપ્રમાણકં બ્રહ્મ તથાપિ પ્રતિપત્તિવિધિવિષયતૈવ શાસ્ત્રેણ બ્રહ્મ સમર્પ્યતે ।
યથા યૂપાહવહનીયાદીન્યલૌકિકાન્યપિ વિધિશષતયા શાસ્ત્રેણ સમર્પ્યન્તે તદ્વત્ ।
કુત એતત્ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિપ્રયોજનત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ।
તથાહિ શાસ્ત્રતાત્પર્યવિદ આહુઃ- ઽદૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ ઇતિ ।
ઽચોદનેતિ ક્રિયાયાઃ પ્રવર્તકં વચનમ્ઽ ।
ઽતસ્ય જ્ઞાનમુપદેશઃઽ- (જૈ.સૂ. 1.1.5) ઽતદ્ભૂતાનાં ક્રિયાર્થેન સમામ્નાયઃઽ- (જૈ.સૂ. 1.1.25) ઽઆમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમતદર્થાનામ્-ઽ
(જૈ.સૂ. 1.2.1) ઇતિચ ।
અતઃ પુરુષં દ્વચિદ્વિષયવિશેષે પ્રવર્તયત્કુતશ્ચિદ્વિષયવિશેષાન્નિવર્તયચ્ચાર્થવચ્છાસ્ત્રમ્ ।
તચ્છેષતયા ચાન્યદુપયુક્તમ્ ।
તત્સામાન્યાદ્વેદાન્તાનામપિ તથૈવાર્થવત્ત્વં સ્યાત્ ।
સતિ ચ વિધિપરત્વે યથા સ્વર્ગાદિકામસ્યાગ્નિહોત્રાદિસાધનં વિધીયત એવમમૃતત્વકામસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનં વિધીયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
નન્વિહ જિજ્ઞાસ્યવૈલક્ષણ્યમુક્તમ્- કર્મકાણ્ડે ભવ્યો ધર્મો જિજ્ઞાસ્ય ઇહ તુ ભૂતં નિત્યનિવૃત્તં બ્રહ્મ જિજ્ઞાસ્યમિતિ ।
તત્ર ધર્મજ્ઞાનફલાદનુષ્ઠાનાપેક્ષાદ્વિલક્ષણં બ્રહ્મજ્ઞાનફલં ભવિતુમર્હતિ ।
નાર્હત્યેવં ભવિતુમ્ ।
કાર્યવિધિપ્રયુક્ત્તસ્યૈવ બ્રહ્મણઃ પ્રતિપાદ્યમાનત્વાત્ ।
ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ (બૃહ. 2.4.5) ઇતિ ।
ઽય આત્માપહતપાપ્મા-સો ઽન્વેવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃઽ (છાન્દો. 8.7.1) ઽઆત્મેત્યોવોપાસીતઽ (બૃહ.1.4.7) ઽઆત્માનમેવ લોકમુપાસતઽ (બૃહ. 1.4.15) ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.9) ઇત્યાદિવિધાનેષુ સત્સુ કો ઽસાવાત્મા કિં તદ્બ્રહ્મ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં તત્સ્વરૂપસમર્પણેન સર્વે વેદાન્તા ઉપયુક્તાઃ- ઽનિત્યઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વગતો નિત્યતૃપ્તો નિત્યાશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવો વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ. ઇત્યેવમાદયઃ ।
તદુપાસનાચ્ચ શાસ્ત્રદૃષ્ટો ઽપિ મોક્ષઃ ફલં ભવિષ્યતીતિ ।
કર્તવ્યવિધ્યનનુપ્રવેશે વસ્તુમાત્રકથને હાનોપાદાનસંભવાત્, સપ્તદ્વીપા વસુમતી, રાજાસૌ ગચ્છતીત્યાદિવાક્યવદ્વેદાન્તવાક્યાનામાનર્થક્યમેવ સ્યાત્ ।
નનુ વસ્તુમાત્રકથને ઽપિ રજુરિયં નાયં સર્પ ઇત્યાદૌ ભ્રાન્તિજનિતભીતિનિવર્તનેનાર્થવત્ત્વં દૃષ્ટં તથેહાપ્યસંસાર્યાત્મવસ્તુકથનેન સંસારિત્વભ્રાન્તિનિવર્તનેનાર્થવત્ત્વં સ્યાત્ ।
સ્યાદેતદેવં, યદિ રજુસ્વરૂપશ્રવણ ઇવ સર્પભ્રાન્તિઃ, સંસારિત્વભ્રાન્તિર્બ્રહ્મસ્વરૂપશ્રવણમાત્રેણ નિવર્તેત ।
નતુ નિવર્તતે, શ્રુતબ્રહ્મણો ઽપિ યથાપૂર્વં સુખદુઃખાદિસંસારિધર્મદર્શનાત્, ઽશ્રોતવ્યો મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ (બૃહ. 2.4.5) ઇતિ ચ શ્રવણોત્તરકાલયોર્મનનનિદિધ્યાસનયોર્વિધિર્દર્શનાત્ ।
તસ્માત્પ્રતિપત્તિવિધિવિષયતયૈવ શાસ્ત્રપ્રમાણકં બ્રહ્માભ્યુપગન્તવ્યમિતિ ।
અત્રાભિધીયતે- ન ।
કર્મબ્રહ્મવિદ્યાફલયોર્વૈલક્ષણ્યાત્ ।
શારીરં વાચિકં માનસં ચ કર્મ શ્રુતિસ્મૃતિસિદ્ધં ધર્માખ્યં, યદ્વિષયા જિજ્ઞાસા ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસાઽ (જૈ.સૂ. 1.1.1) ઇતિ સૂત્રિતા, અધર્મો ઽપિ હિંસાદિઃ પ્રતિષેધચોદનાલક્ષણત્વાજ્જિજ્ઞાસ્યઃ પરિહારાય ।
તયોશ્ચોદનાલક્ષણયોરર્થાનર્થયોર્ધર્માધર્મયોઃ ફલે પ્રત્યક્ષે સુખદુઃખે શરીરવાઙ્મનોભિરેવોપભુજ્યમાને વિષયેન્દ્રિયસંયોગજન્યે બ્રહ્માદિષુ સ્થાવરાન્તેષુ પ્રસિદ્ધે ।
મનુષ્યત્વાદારભ્ય બ્રહ્માન્તેષુ દેહવત્સુ સુખતારતમ્યમનુશ્રૂયતે ।
તતશ્ચ તદ્ધેતોર્ધર્મસ્ય તારતમ્યં ગમ્યતે ।
ધર્મતારતમ્યાદધિકારિતારતમ્યમ્ ।
પ્રસિદ્ધં ચાર્થિત્વસાર્મથ્યાદિકૃતમધિકારિતારતમ્યમ્ ।
તથાચ યાગાદ્યનુષ્ઠાયિનામેવ વિદ્યાસમાધિવિશેષાદુત્તરેણ પથા ગમનં, કેવલૈરિષ્ટાપૂર્તદત્તસાધનૈર્ધૂમાદિક્રમેણ દક્ષિણેન પથા ગમનં, તત્રાપિ સુખતારતમ્યં તત્સાધનતારતમ્યં ચ શાસ્ત્રાત્ ઽયાવત્સંપાતમુષિત્વાઽ (છાન્દો. 5.10.5)
ઇત્યસ્માદ્ગમ્યતે ।
તથા મનુષ્યાદિષુ નારકસ્થાવરાન્તેષુ સુખલવશ્ચોદનાલક્ષણધર્મસાધ્ય એવેતિ ગમ્યતે તારતમ્યેન વર્તમાનઃ ।
તથોર્ધ્વગતેષ્વધોગતેષુ ચ દેહવત્સુ દુઃખતારતમ્યર્દાનાત્તદ્ધેતોરધર્મસ્ય પ્રતિષેધચોદનાક્ષણસ્ય તદનુષ્ઠાયિનાં ચ તારતમ્યે ગમ્યતે ।
એવમવિદ્યાદિદોષવતાં ધર્માધર્મતારતમ્યનિમિત્તં શરીરોપાદાનપૂર્વકં સુખદુઃખતારતમ્યનિમિત્તં સંસારરૂપં શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયપ્રસિદ્ધમ્ ।
તથાચ સ્મૃતિઃ- ઽન હ વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્તિઽ ઇતિ યથાવર્ણિતં સંસારરૂપમનુવદતિ ।
અશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ (છાન્દો. 8.12.1) ઇતિ પ્રિયાપ્રિયસ્પર્શનપ્રતિષેધાચ્ચોદનાલક્ષણધર્મકાર્યત્વં મોક્ષાખ્યસ્યાશરીરત્વસ્ય પ્રતિષિધ્યત ઇતિ ગમ્યતે ।
ધર્મકાર્યત્વે હિ પ્રિયાપ્રિયસ્પર્શનપ્રતિષેધો નોપપદ્યતે ।
અશરીરત્વમેવ ધર્મકાર્યમિતિચેન્ન, તસ્ય સ્વાભાવિકત્વાત્ ।
ઽઅશરીરં શરીરેશ્વનવસ્થેષ્વવસ્થિતમ્ ।
મહાન્તં વિભુમાત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિઽ (કાઠ. 1.2.21) ઽઅપ્રાણો હ્યમનાઃ શુભ્રઃઽ (મુણ્ડ. 2.1.2) ઽઅસઙ્ગો હ્યયં પુરુષઃઽ (બૃહ. 4.3.15) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।

અત એવાનુષ્ઠેયકર્મફલવિલક્ષણં મોક્ષાખ્યમશરીરત્વં નિત્યમિતિ સિદ્ધમ્ ।
તત્ર કિઞ્ચિત્પરિણામિ નિત્યં યસ્મિન્વિક્રિયમાણે ઽપિ તદેવેદમિતિ બુદ્ધિર્ન વિહન્યતે ।
યથા પૃથિવ્યાદિજગન્નિત્યત્વવાદિનામ્ ।
યથા ચ સાંખ્યાનાં ગુણાઃ ।
ઇદં તુ પારમાર્થિકં, કૂટસ્થનિત્યં, વ્યોમવત્સર્વવ્યાપિ, સર્વવિક્રિયારહિતં, નિત્યતૃપ્તં, નિરવયવં, સ્વયઞ્જ્યોતિઃસ્વભાવમ્ ।
યત્ર ધર્માધર્મી સહ કાર્યેણ કાલત્રયં ચ નોપાવર્તેતે ।
તદેદારીરત્વં મોક્ષાખ્યમ્ ।
ઽઅન્યત્ર ધર્માદન્યત્રાધર્માદન્યત્રાસ્માત્કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ચ ભવ્યાચ્ચઽ (ક. 2.14)
ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
અતસ્તદ્બ્રહ્મ યસ્યેયં જિજ્ઞાસા પ્રસ્તુતા, તદ્યદિ કર્તવ્યોષત્વેનોપદિયેત, તેન ચ કર્તવ્યેન સાધ્યશ્ચેન્મોક્ષો ઽભ્યુપગમ્યેત, અનિત્ય એવ સ્યાત્ ।
તત્રૈવં સતિ યથોક્તકર્મફલેષ્વેવ તારતમ્યાવસ્થિતેષ્વનિત્યેષુ કશ્ચિદતિશયો મોક્ષ ઇતિ પ્રસજ્યેત, નિત્યશ્ચ મોક્ષઃ સર્વૈર્મોક્ષવાદિભિરભ્યુપગમ્યતે, અતો ન કર્તવ્યશેષત્વેન બ્રહ્મોપદેશો યુક્તઃ ।
અપિચ ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.9) ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાપરેઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ।
ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ।
ન બિભેતિ કુતશ્ચયનઽ (તૈત્તિ. 2.9) ।
ઽઅભયં વૈ જનક પ્રાપ્તો ઽસિઽ (બૃહ. 4.2.4) ઽતદાત્માનમેવાવેદેહં બ્રહ્માસ્મીતિ તસ્માત્તત્સર્વમભવત્ઽ ।
(વાજસનેયબ્રાહ્મણોપ. 1.4.10) ઽતત્ર કો મોહઃ કઃ શોક એકત્વમનુપયતઃઽ (ઈ(?). 7) ઇત્યેવમાદ્યાઃ શ્રુતયો બ્રહ્મવિદ્યાનન્તરં મોક્ષં દર્શયન્ત્યો મધ્યે કાર્યાન્તરં વારયન્તિ ।
તથા ઽતદ્વૈતત્પશયન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ (બૃહ. 1.4.10)ઇતિ બ્રહ્મદર્શનસર્વાત્મભાવયોર્મધ્યે કર્તવ્યાન્તરવારણાયોદાહાર્યમ્ ।
યથા તિષ્ઠન્ગાયતીતિ તિષ્ઠતિગાયત્યયોર્મધ્યે તત્કર્તૃકં કાર્યાન્તરં નાસ્તીતિ ગમ્યતે ।
ઽત્વં હિ નઃ પિતા યો ઽસ્માકમવિદ્યાયાઃ પરં પારં તારયસિઽ (પ્ર. 6.8) ઽશ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ સો ઽહં ભગવઃ શોચામિ ત્વં મા ભગવચ્છોકસ્ય પારં તારયતુઽ (છાન્દો. 7.1.3) ઽતસ્મૈ મૃદિતકષાયાય તમસઃ પારં દર્શયતિ ભગવાન્સનત્કુમારઃઽ (છાન્દો. 7.26.2) ઇતિ ચૈવમાદ્યાઃ શ્રુતયો મોક્ષપ્રતિબન્ધનિવૃત્તિમાત્રમેવાત્મજ્ઞાનસ્ય ફલં દર્શયન્તિ ।
તથાચાર્યપ્રણીતં ન્યાયોપબૃંહિતં સૂત્રમ્- ઽદુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃઽ (ન્યા. સૂ. 1.1.2) ઇતિ ।
મિથ્યાજ્ઞાનાપાયશ્ચ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનાદ્ભવતિ ।
નચેદં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં સંપદ્રૂપમ્ ।
યથા ઽઅનન્તં વૈ મનો ઽનન્તા વિશ્વેદેવા અનન્તમેવ સ તેન લોકં જયતિઽ (બૃહ. 3.1.9) ઇતિ ।
ન ચાધ્યાસરૂપમ્ ।
યથા ઽમનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતઽ (છાન્દો. 3.18.1) ઽઆદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેઃશઃઽ (છાન્દો. 3.19.1) ઇતિ ચ મન આદિત્યાદિષુ બ્રહ્મદૃષ્ટધ્યાસઃ ।
નાપિ વિશિષ્ટક્રિયાયોગનિમિત્તં ઽવાયુર્વાવ સંવર્ગઃઽ ઽપ્રાણો વાવ સંવર્ગઃઽ (છાન્દો. 4.3.1) ઇતિવત્ ।
નાષ્વાજ્યાવેક્ષણાદિકર્મવત્કર્માઙ્ગસંસ્કારરૂપમ્ ।
સંપદાદિરૂપે હિ બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાને ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽતત્વમસિઽ (છાન્દો. 6.8.7) ઽઅહં બ્રહ્માસ્મિઽ (બૃહ. 14.10) ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽ (બૃહ. 2.5.19) ઇત્યેવમાદીનાં વાક્યાનાં બ્રહ્માત્મૈકત્વવસ્તુપ્રતિપાદનપરઃ પદસમન્વયઃ પીડ્યેત ।
ઽભિદ્યતે હૃદયગ્રન્થિશિછદ્યન્તે સર્વસંશયાઃઽ (મુણ્ડ. 2.2.8) ઇતિ ચૈવમાદીન્યવિદ્યાનિવૃત્તિફલશ્રવણાન્યુપરુધ્યેરન્ ।
ઽબ્રહ્મ વેદ બ્રહ્મૈવ ભવતિઽ (મુણ્ડ. 3.2.9) ઇતિ ચૈવમાદીનિ તદ્ભાવાપત્તિવચનાનિ સંપદાદિપક્ષે ન સામઞ્જસ્યેનોપપદ્યેરન્ ।
તસ્માન્ન સંપદાદિરૂપં બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનમ્ ।
અતો ન પુરુષવ્યાપારતન્ત્રા બ્રહ્મવિદ્યા ।
કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિષયવસ્તુજ્ઞાનવદ્વસ્તુતન્ત્રા ।
એવંભૂતસ્ય બ્રહ્મણસ્તજ્ જ્ઞાનસ્ય ચ ન કયાચિદ્યુક્ત્યા શક્યઃ કાર્યાનુપ્રવેશઃ કલ્પયિતુમ્ ।
નચ વિદિક્રિયાકર્મત્વેન કાર્યાનુપ્રવેશો બ્રહ્મણઃ, ઽઅન્યદેવ તદ્વિદિતાદથો અવિદિતાદધિઽ (કેન. 1.3) ઇતિ વિદિક્રિયાકર્મત્વપ્રતિષેધાત્, ઽયેનેદં સર્વં વિજાનાતિ તં કેન વિજાનીયાત્ઽ (બૃહ. 2.4.13) ઇતિ ચ ।
તથોપાસ્તિક્રિયાકર્મત્વપ્રતિષેધો ઽપિ ભવતિ- યદ્વાચાનભ્યુદિતં યેન વાગભ્યુદ્યતે ઇત્યવિષયત્વં બ્રહ્મણ ઉપન્યસ્ય, ઽતદેવ બ્રહ્મ ત્વં વિદ્ધિ નેદં યદિદમુપાસતેઽ (કેન. 1.4) ઇતિ ।
અવિષયત્વે બ્રહ્મણઃ શાસ્ત્રયોનિત્વાનુપપત્તિરિતિચેત્ ।
ન ।
અવિદ્યાકલ્પિતભેદનિવૃત્તિપરત્વાચ્છાસ્ત્રસ્ય ।
નહિ શાસ્ત્રમિદન્તયા વિષયભૂતં બ્રહ્મ પ્રતિપિપાદયિષતિ ।
કિં તર્હિ, પ્રત્યગાત્મત્વેનાવિષયતયા પ્રતિપાદયવિદ્યાકલ્પિતં વેદ્ય-વેદિતૃ-વેદનાદિભેદમપનયતિ ।
તથાચ શાસ્ત્રમ્- ઽયસ્યામતં તસ્ય મતં, મતં યસ્ય ન વેદ સઃ ।
અવિજ્ઞાતં વિજાનતાં વિજ્ઞાતમવિજાનતામ્ઽ (કેન. 2.3) ઽન દૃષ્ટેર્દ્રષ્ટારં પશ્યેઃઽ, ઽન વિજ્ઞાતેર્વિજ્ઞાતારં વિજાનીયાઃઽ (બૃહ. 3.4.2) ઇતિ ચૈવમાદિ ।
અતો ઽવિદ્યાકલ્પિતસંસારિત્વનિવર્તનેન નિત્યમુક્તાત્મસ્વરૂપસમર્પણાન્ન મોક્ષસ્યાનિત્યત્વદોષઃ ।
યસ્ય તૂત્પાદ્યો મોક્ષસ્તસ્ય માનસં, વાચિકં, કાયિકં વા કાર્યમપેક્ષત ઇતિ યુક્તમ્ ।
તથા વિકાર્યત્વે ચ તયોઃ પક્ષયોર્મોક્ષસ્ય ધ્રુવમનિત્યત્વમ્ ।
નહિ દધ્યાદિ વિકાર્યં, ઉત્પાદ્યં વા ધટાદિ, નિત્યં દૃષ્ટં લોકે ।
નચાપ્યત્વેનાપિ કાર્યાપેક્ષા, સ્વાત્મસ્વરૂપત્વે સત્યનાપ્યત્વાત્ ।
સ્વરૂપવ્યતિરિક્તત્વે ઽપિ બ્રહ્મણો નાપ્યત્વં, સર્વગતત્વેન નિત્યાપ્તસ્વરૂપત્વાત્સર્વેણ બ્રહ્મણઃ, આકાશસ્યેવ ।
નાપિ સંસ્કાર્યો મોક્ષઃ, યેન વ્યાપારમપેક્ષેત ।
સંસ્કારો હિ નામ સંસ્કાર્યસ્ય ગુણાધાનેન વા સ્યાદ્દોષાપનયનેન વા ।
ન તાવદ્ગુણાધાનેન સંભવતિ, અનાધેયાતિશયબ્રહ્મસ્વરૂપત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
નાપિ દોષાપનયનેન, નિત્યાશુદ્ધબ્રહ્મસ્વરૂપત્વાન્મોક્ષસ્ય ।
સ્વાત્મધર્મ એવ સંસ્થિરોભીતો મોક્ષઃ ક્રિયયાત્મનિ સંસ્ક્રિયમાણે ઽભિવ્યજ્યતે, યથાઽદર્શે નિઘર્ષણક્રિયયા સંસ્ક્રયમાણે ભાસ્વરત્વં ધર્મ ઇતિચેત્ ।
ન ।
ક્રિયાશ્રયત્વાનુપપત્તેરાત્મનઃ ।
યદાશ્રયા ક્રિયા તમવિકુર્વતી નૈવાત્માનં લભતે ।
યદ્યાત્મા ક્રિયયા વિક્રિયેતાનિત્યત્વમાત્મનઃ પ્રસજ્યેત ।
ઽઅવિકાર્યો ઽયમુચ્યતેઽ ઇતિ ચૈવમાદીનિ વાક્યાનિ બાધ્યેરન્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
તસ્માન્ન સ્વાશ્રયા ક્રિયાઽત્માનઃ સંભવતિ ।
અન્યાશ્રયાયાસ્તુ ક્રિયાયા અવિષયત્વાન્ન તયાત્મા સંસ્ક્રિયતે ।
નનુ દેહાશ્રયયા સ્નાનાચમનયજ્ઞોપવીતાદિકયા ક્રિયયા દેહી સંસ્ક્રિયમાણો દૃષ્ટઃ ।
ન ।
દેહાદિસંહતસ્યૈવાવિદ્યાગૃહીતસ્યાત્માનઃ સંસ્ક્રિયમાણત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષં હિ સ્નાનાચમનાદેર્દેહસમવાયિત્વમ્ ।
તયા દેહાશ્રયયા તત્સંહત એવ કશ્ચિદવિદ્યયાત્મત્વેન પરિગૃહીતઃ સંસ્ક્રિયત ઇતિ યુક્તમ્ ।
યથા દેહાશ્રયચિકિત્સાનિમિત્તેન ધાતુસામ્યેન તત્સંહતસ્ય તદભિમાનિન આરોગ્યફલં, અહમરોગ ઇતિ યત્ર બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
એવં સ્નાનાચમનયજ્ઞોપવીતાદિના અહં શુદ્ધઃ સંસ્કૃત ઇતિ યત્ર બુદ્ધિરુત્પદ્યતે સ સંસ્ક્રિયતે ।
સ ચ દેહેન સંહત એવ ।

તેનૈવ હ્યહઙ્કર્ત્રાહંપ્રત્યયવિષયેણ પ્રત્યયિના સર્વાઃ ક્રિયા નિર્વર્ત્યન્તે ।
તત્ફલં ચ સ એવાશ્નાતિ, ઽતયોરન્યઃ પિપ્પલં સ્વાદ્વત્ત્યનાશ્નન્નન્યો અભિચાકાશીતિઽ (મુણ્ડ. 3.1.1) ઇતિ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
ઽઆત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્યાહુર્મનીષિણઃઽ (કાઠ. 1.3.4) ઇતિ ચ ।
તથાચ ઽએકો દેવઃસર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્મા ।
કર્માધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાધિવાસઃ સાક્ષી ચેતા કેવલો નિર્ગુણશ્ચઽ (શ્વેતા. 6.11) ઇતિ ।
સ પર્યગાચ્છુક્રમકાયમન્ત્રણમસ્ત્રાવિરંશુદ્ધમપાપવિદ્ધમ્ ।
(ઈ(?). 8) ઇતિ ચ ।
એતૌ મન્ત્રાવનાધેયાતિશયતાં નિત્યશુદ્ધતાં ચ બ્રહ્મણો દર્શયતઃ ।
બ્રહ્મભાવશ્ચ મોક્ષઃ ।
તસ્માન્ન સંસ્કાર્યો ઽપિ મોક્ષઃ ।
અતો ઽન્યન્મોક્ષં પ્રતિ ક્રિયાનુપ્રવેશદ્વારં ન શક્યં કેનચિદ્દર્શયિતુમ્ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનમેકં મુક્ત્વા ક્રિયાયા ગન્ધમાત્રસ્યાપ્યનુપ્રવેશ ઇહ નોપપદ્યતે ।
નનુ જ્ઞાનં નામ માનસી ક્રિયા ।
ન ।
વૈલક્ષણ્યાત્ ।
ક્રિયા હિ નામ સા યત્ર વસ્તુસ્વરૂપનિરપેક્ષૈવ ચોદ્યતે, પુરુષચિત્તવ્યાપારાધીના ચ ।
યથા યસ્યૈ દેવતાયૈ હવિર્ગૃહીતં સ્યાત્તાં મનસા ધ્યાયેદ્વ્ષટ્કરિષ્યન્ ઇતિ ।
ઽસંધ્યાં મનસા દ્યાયેત્ઽ (ઐ.બ્રા. 3.8.1) ઇતિ ચૈવમાદિષુ ।
ધ્યાનં ચિન્તનં યદ્યપિ માનસં તથાપિ પુરુષેણ કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તું શક્યં, પુરુષતન્ત્રત્વાત્ ।
જ્ઞાનં તુ પ્રમાણજન્યમ્ ।
પ્રમાણં ચ યથાભૂતવસ્તુવિષયમતો જ્ઞાનં કર્તુમકર્તુમન્યથા વા કર્તુમશક્યં, કેવલં વસ્તુતન્ત્રમેવ તત્ ।
ન ચોદનાતન્ત્રમ્ ॥
નાપિ પુરુષતન્ત્રમ્ ।
તસ્માન્માનસત્વે ઽપિ જ્ઞાનસ્ય મહદ્વૈલક્ષણ્યમ્ ।
યથાચ ઽપુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિઃઽ, ઽયોષા વાવ ગૌતમાગ્નિઃ (છાન્દો. 5.7,8.1) ઇત્યત્ર યોષિત્પુરુષયોરગ્નિબુદ્ધિર્માનસી ભવતિ ।
કેવચોદનાજન્યત્વાત્ક્રિયૈવ સા પુરુષતન્ત્રા ચ ।
યા તુ પ્રસિદ્ધે ઽગ્નાવગ્નિબુદ્ધિર્ન સા ચોદનાતન્ત્રા ।
નાપિ પુરુષતન્ત્રા ।
કિં તર્હિ પ્રત્યક્ષવસ્તુતન્ત્રૈવેતિ જ્ઞાનમેવૈતન્ન ક્રિયા ।
એવં સર્વપ્રમાણવિષયવસ્તુષુ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્રૈવં સતિ યથાભૂતબ્રહ્માત્મવિષયમપિ જ્ઞાનં ન ચોદનાતન્ત્રમ્ ।
તદ્વિષયે લિઙાગાદયઃ શ્રૂયમાણા અપ્યનિયોજ્યવિષયત્વાત્કુણ્ઠીભવન્ત્યુપલાદિષુ પ્રયુક્તક્ષુરતૈક્ષ્ણ્યાદિવત્, અહેયાનુપાદેયવસ્તુવિષયત્વાત્ ।
કિમર્થાનિ તર્હિ ઽઆત્મા વારે દ્રષ્યવ્યઃ શ્રોતવ્યઃઽ ઇત્યાદીનિ વિધિચ્છાયાનિ વચનાનિ ।
સ્વાભાવિકપ્રવૃત્તિવિષયવિમુખીકરણાર્થાનીતિ બ્રૂમઃ ।
યો હિ બહિર્મુખઃ પ્રવર્તતે પુરુષઃ ઇષ્ટં મે ભૂયાદદનિષ્ટં માભૂદિતિ, નચ તત્રાત્યન્તિકં પુરુષીર્થં લભતે, તમાત્યન્તિકપુરુષાર્થવાઞ્છિનં સ્વાભાવિકકાર્યકરણસંઘાતપ્રવૃત્તિગોચરાદ્વિમુખીકૃત્ય પ્રત્યગાત્મસ્રોતસ્તયા પ્રવર્તયન્તિ ઽઆત્મા વા અરે દ્રષ્ટવ્યઃઽ
ઇત્યાદીનિ ।
તસ્યાત્માન્વેષણાય પ્રવૃત્તસ્યાહેયમનુપાદેયં ચાત્મતત્ત્વમુપદિશ્યતે ।
ઽઇદં સર્વં યદયમાત્માઽ (બૃહ. 2.4.6) ઽયત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ કેન કં વિજાનીયાત્ વીજ્ઞાતારમરે કેન વિજાનીયાત્ઽ (બૃહ. 4.5.15) ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મઽ (બૃહ. 2.5.19) ઇત્યાદિભિઃ ।
યદપ્યકર્તવ્યપ્રધાનમાત્મજ્ઞાનં હાનાયોપાદાનાય વા ન ભવતીતિ, તત્તથૈવેત્યભ્યુપગમ્યતે ।
અલઙ્કારો હ્યયમસ્માકં યદ્બ્રહ્માત્માવગતૌ સત્યાં સર્વકર્તવ્યતાહાનિઃ કૃતકૃત્યતા ચેતિ ।
તથાચ શ્રુતિઃ- ઽઆત્માનં ચેદ્વિજાનીયાદયમસ્તીતિ પૂરુષઃ ।
કિમિચ્છન્કસ્ય કામાય શરીરમનુસંજ્વરેત્ઽ ॥
(બૃહ. 4.4.12) ઇતિ ।
ઽએતદ્બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્સ્યાત્કૃતકૃત્યશ્ચ ભારતઽ ।
(ભ.ગી. 15.20) ઇતિ સ્મૃતિઃ ।
તસ્માન્ન પ્રતિપત્તિવિધિવિષયતયા બ્રહ્મણઃ સમર્પણમ્ ।
યદપિ કેચિદાહુઃ- ઽપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિધિતચ્છેષવ્યતિરેકેણ કેવલવસ્તુવાદી વેદભાગો નાસ્તિઽ ઇતિ તન્ન, ઔપનિષદસ્ય પુરુષસ્ય પુરુષસ્યાનન્યશેષત્વાત્ ।
યો ઽસાવુપનિષત્સ્વેવાધિગતઃ પુરુષો ઽસંસારી બ્રહ્મ ઉત્પાદ્યાદિચતુર્વિધદ્રવ્યવિલક્ષણઃ સ્વપ્રકરણસ્થો ઽનન્યોશેષઃ, નાસૌ નાસ્તિ નાધિગમ્યત ઇતિ વા શક્યં વદિતુમ્, ઽસ એષ નેતિ નેત્યાત્માઽ (બૃહ. 3.9.26) ઇત્યામશબ્દાત્, આત્મનશ્ચ પ્રત્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્, ય એવ નિરાકર્તા તસ્યૈવાત્મત્વાત્ ।
નન્વાત્માહંપ્રત્યયવિષયત્વાદુપનિષત્સ્વેવ વિજ્ઞાયત ઇત્યનુપપન્નમ્ ।
ન ।
તત્સાક્ષિત્વેન પ્રત્યુક્તત્વાત્ ।
નહ્યહંપ્રત્યયવિષયકર્તૃવ્યતિરેકેણ તત્સાક્ષી સર્વભૂતસ્થઃ સમ એકઃ કૂટસ્થનિત્યઃ પુરુષો વિધિકાણ્ડે તર્કસમયે વા કેનચિદધિગતઃ સર્વસ્યાત્મા, અતઃ સ ન કેનચિત્પ્રત્યાખ્યાતું શક્યો વિધિશેષત્વં વા નેતુમ્ ।
અસ્મત્વાદેવ ચ સર્વેષાં ન હેયો નાપ્યુપાદેયઃ ।
સર્વં હિ વિનશ્યદ્વિકારજાતં પુરુષાન્તં વિનશ્યતિ ।
પુરુષો વિનાશહેત્વાભાવાદવિનાશી, વિક્રિયાહેત્વભાવાચ્ચ, કૂટસ્થનિત્યઃ, અત એવ નિત્યાશુદ્ધબુદ્ધમુક્તસ્વભાવઃ ।
તસ્માત્ ઽપુરુષાન્ન પરં કિઞ્ચિત્સા કાષ્ટા સા પરા ગતિઃઽ (કાઠ. 1.3.11) ઽતં ત્વૌપનિષદં પુરુષં પૃચ્છામિઽ (બૃહ. 3.9.23) ઇતિ ચૌપનિષદત્વવિશેષણં પુરુષસ્યોપનિષત્સુ પ્રાધાન્યેન પ્રકાશ્યમાનત્વ ઉપપદ્યતે ।
અતો ભૂતવસ્તુપરો વેદભાગો નાસ્તીતિ વચનં સાહસમાત્રમ્ ।
યદપિ શાસ્ત્રતાત્પર્યવિદામનુક્રમણમ્- ઽદૃષ્ટો હિ તસ્યાર્થઃ કર્માવબોધનમ્ઽ ઇત્યેવમાદિ, તદ્ધર્મજિજ્ઞાસાવિષયત્વાદ્વિધિપ્રતિષેધાશાસ્ત્રાભિપ્રાયં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અપિચ ઽઆમ્નાયસ્ય ક્રિયાર્થત્વાદાનર્થક્યમતર્થાનામ્ઽ ઇત્યેતદેકાન્તેનાભ્યુપગચ્છતાં ભૂતોપદેશાનાર્થક્યપ્રસઙ્ગઃ ।
પ્રવૃત્તિ નિવૃત્તિવિધિતચ્છેષવ્યતિરેકેણ ભૂતં ચેદ્વસ્તૂપદિશતિ ભવ્યાર્થત્વેન, કૂટસ્થનિત્યં ભૂતં નોપદિશતીતિ કો હેતુઃ ।
નહિ ભૂતમુપદિશ્યમાનં ક્રિયા ભવતિ ।
અક્રિયાત્વે ઽપિ ભૂતસ્ય ક્રિયાસાધનત્વાત્ક્રિયાર્થં એવ ભૂતોપદેશ ઇતિ ચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ક્રિયાર્થત્વે ઽપિ ક્રિયાતિવર્તનશક્તિમદ્વસ્તૂપદિષ્ટમેવ ।
ક્રિયાર્થત્વં તુ પ્રયોજનં તસ્ય ।
ન ચૈતાવતા વસ્ત્વનુપદિષ્ટં ભવતિ ।
યદિ નામોપદિષ્ટં કિં તવ તેન સ્યાદિતિ ।
ઉચ્યતે- અનવગતાત્મવસ્તૂપદેશશ્ચ તથૈવ ભવિતુમર્હતિ ।
તદવગત્યા મિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સંસારહેતોર્નિવૃત્તિઃ પ્રયોજનં ક્રિયત ઇત્યવાશિષ્ટમર્થવત્ત્વં ક્રિયાસાધનવસ્તૂપદેશેન ।
અપિચ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ ઇતિ ચૈવમાદ્યા નિવૃત્તિરુપદિશ્યતે ।
નચ સા ક્રિયા ।
નાપિ ક્રિયાસાધનમ્ ।
અક્રિયાર્થાનામુપદેશો ઽનર્થકશ્ચેત્ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ ઇત્યાદિનિવૃત્ત્યુપદેશાનામાનર્થક્યં પ્રાપ્તમ્ ।
તચ્ચાનિષ્ટમ્ ।
નચ સ્વાભાવપ્રાપ્તહન્ત્યર્થાનુરાગેણ નઞઃ શક્યમપ્રાપ્તક્રિયાર્થત્વં કલ્પયિતું, હનનક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યવ્યતિરેકેણ ।
નઞશ્ચૈષ સ્વભાવો યત્સ્વસંબન્ધિનો ઽભાવં બોધયતીતિ ।
અભાવબુદ્ધિશ્ચૌદાસીન્યકારણમ્ ।
સા ચ દગ્ધેન્ધનાગ્નિવત્સ્વયમેવોપાશામ્યતિ ।
તસ્માત્પ્રસક્તક્રિયાનિવૃત્ત્યૌદાસીન્યમેવ ઽબ્રાહ્મણો ન હન્તવ્યઃઽ ઇત્યાદિષુ પ્રતિષેધાર્થં મન્યામહે, અન્યત્ર પ્રજાપતિત્રાતાદિભ્યઃ ।
તસ્માત્પુરુષાર્થાનુપયોગ્યુપાખ્યાનાદિભૂતાર્થવાદવિષયમાનર્થક્યાભિધાનં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

યદપ્યુક્તં- કર્તવ્યવિધ્યનુપ્રવેશમન્તરેણ વસ્તુમાત્રમુચ્યમાનમાનર્થકં સ્યાત્ ઽસપ્તદ્વીપા વસુમતીઽ ત્યાદિવદિતિ, તત્પરિહૃતમ્ ।
રજુરિયં નાયં સર્પ ઇતિ વસ્તુમાત્રકથને ઽપિ પ્રયોજનસ્ય દૃષ્ટત્વાત્ ।
નનુ શ્રુતબ્રહ્મણો ઽપિ યથાપૂર્વં સંસારિત્વર્દાનાન્ન રજુસ્વરૂપકથનવદર્થવત્ત્વમિત્યુક્તમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્ય યથાપૂર્વં સંસારિત્વં શક્યં દર્શયિતું વ વેદપ્રમાણજનિતબ્રહ્માત્મભાવવિરોધાત્ ।
નહિ શરીરાદ્યાત્માભિમાનિનો દુઃખભયાદિમત્ત્વં દૃષ્ટમિતિ તસ્યૈવ વેદપ્રમાણજનિતબ્રહ્માત્માવગમે તદભિમાનનિવૃત્તૌ તદેવ મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તં દુઃખભયાદિમત્ત્વં ભવતીતિ શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
નહિ ધનિનો ગૃહસ્થસ્ય ધનાભિમાનિનો ધનાપહારનિમિત્તં દુઃખં દૃષ્ટમિતિ તસ્યૈવ પ્રવ્રજિતસ્ય ધનાભિમાનરહિતસ્ય તદેવ ધનાપહ્રનિમિત્તં દુઃખં ભવતિ ।
નચ કુણ્ડલિનઃ કુણ્ડલિત્વાભિમાનનિમિત્તં સુખં દૃષ્ટમિતિ તસ્યૈવ કુણ્ડલવિયુક્તસ્ય કુણ્ડલિત્વાભિમાનનિમિત્તં સુખં ભવતિ ।
તદુક્તં શ્રુત્યા- ઽઆરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃઽ (છાન્દો. 8.12.1) ઇતિ ।
શરીરે પતિતે ઽશરીરત્વં સ્યાત્, ન જીવત ઇતિ ચેન્ન, સશરીરત્વસ્ય મિથ્યાજ્ઞાનનિમિત્તત્ત્વાત્ ।
ન હ્યાત્મનઃ શરીરાત્માભિમાનલક્ષણં મિથ્યાજ્ઞાનં મુક્ત્વાન્યતઃ સશરીરત્વં શક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
નિત્યમશરીરત્વમકર્મનિમિત્તત્ત્વાદિત્યવોચામ ।
તત્કૃતધર્માધર્મનિમિત્તં સશરીરત્વમિતિ ચેન્ન, શરીરસંબન્ધસ્યાસિદ્ધત્વાદ્ધર્માધર્મયોરાત્મકૃતત્વાસિદ્ધેઃ ।
શરીરસંબન્ધસ્ય ધર્માધર્મયોસ્તત્કૃતત્વસ્ય ચેતરેતરાશ્રયત્વપ્રસઙ્ગાદન્ધપરમ્પરૈષાનાદિત્વકલ્પના ।
ક્રિયાસમવાયાભાવાચ્ચામ્તનઃ કર્તૃત્વાનુપપત્તેઃ ।
સંનિધાનમાત્રેણ રાજપ્રભૃતીનાં દૃષ્ટં કર્તવ્યમિતિ ચેન્ન, ધનદાનાદ્યુપાર્જિતભૃત્યસંબન્ધત્વાત્તેષાં કર્તૃત્વોપપત્તેઃ ।
ન ત્વાત્મનો ધનદાનાદિવચ્છરીરાદિભિઃ સ્વસ્વામિસંબન્ધનિમિત્તં કિઞ્ચિચ્છક્યં કલ્પયિતુમ્ ।
મિથ્યાભિમાનસ્તુ પ્રત્યક્ષઃ સંબન્ધહેતુઃ ।
એતેન યજમાનત્વમાત્મનો વ્યાખ્યાતમ્ ।
અત્રાહુઃ- દેહાદિવ્યતિરિક્તસ્યાત્મન આત્મીયે દેહાદાવભિમાનો ગૌણો ન મિથ્યેતિ ચેન્ન, પ્રસિદ્ધવસ્તુભેદસ્ય ગૌણત્વમુખ્યત્વપ્રસિદ્ધેઃ ।
યસ્ય હિ પ્રસિદ્ધો વસ્તુભેદઃ, યથા કેસરાદિમાનાકૃતિવિશેષો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં સિંહશબ્દપ્રત્યયભાઙ્મુખ્યો ઽન્યઃ પ્રસિદ્ધઃ તતશ્ચાન્યઃ પુરુષઃ પ્રાયિકૈઃ ક્રૌર્યશૌર્યાદિભિઃ સિંહગુણૈઃ સંપન્નઃ સિદ્ધઃ, તસ્ય પુરુષે સિંહશબ્દપ્રત્યયૌ ગૌણૌ ભવતો નાપ્રસિદ્ધવસ્તુભેદસ્ય ।
તસ્ય ત્વન્યત્રાન્યશબ્દપ્રત્યયૌ ભ્રાન્તિનિમિત્તાવેવ ભવતો ન ગૌણૌ ।
યથા મન્દાન્ધકારે સ્થાણુરયમિત્યગૃહ્યમાણવિશેષે પુરુષશબ્દપ્રત્યયૌ સ્થાણુવિષયૌ, યથાવા શુક્તિકાયામકસ્માદ્રજતમિતિ નિશ્ચિતૌ શબ્દપ્રત્યયૌ, તદ્વદ્દેહાદિસંઘાતે ઽહમિતિ નિરુપચારેણ શબ્દપ્રત્યયાવાત્માનાત્માવિવેકેનોત્પદ્યમાનૌ કથં ગૌણૌ શક્યૌ વદિતુમ્ ।
આત્માનાત્મવિવેકિનામપિ પણ્ડિતાનામજાવિપાલાનામિવાવિવિક્તૌ શબ્દપ્રત્યયૌ ભવતઃ ।
તસ્માદ્દેહાદિવ્યતિરિક્તાત્માસ્તિત્વવાદિનાં દેહાદાવહંપ્રત્યયો મિથ્યૈવ ન ગૌણઃ ।
તસ્માન્મિથ્યાપ્રત્યયનિમિત્તત્વાત્સશરીરત્વસ્ય, સિદ્ધં જીવતો ઽપિ વિદુષો ઽશરીરત્વમ્ ।
તથાચ બ્રહ્મવિદ્વિષયા શ્રુતિઃ- ઽ તદ્યથાહિનિર્લ્વયની વલ્મીકે મૃતા પ્રત્યસ્તા શયીતૈવમેવેદં શરીરં શેતે ।
અથાયમશરીરો ઽમૃતઃ પ્રાણો બ્રહ્મૈવ તેજ એવઽ (બૃહ. 4.4.7) ઇતિ ।
ઽસચક્ષુરચક્ષુરિવ સકર્ણો ઽકર્ણ ઇવ સવાગવાગિવ સમના અમના ઇવ સપ્રાણો ઽપ્રાણ ઇવઽ ઇતિ ચ ।
સ્મૃતિરપિ ચ- ઽસ્થિતપ્રજ્ઞસ્યકા ભાષાઽ (ભ.ગી. 2.54) ઇત્યાદ્યા સ્થિતપ્રજ્ઞલક્ષણાન્યાચક્ષાણા વિદુષઃ સર્વપ્રવૃત્ત્યસંબન્ધં દર્શયતિ ।
તસ્માન્નાવગતબ્રહ્માત્મભાવસ્ય યથાપૂર્વં સંસારિત્વમ્ ।
યસ્ય તુ યથાપૂર્વં સંસારિત્વં નાસાવવગતબ્રહ્માત્મભાવ ઇત્યનવદ્યમ્ ।
યત્પુનરુક્તં શ્રવણાત્પરાચીનયોર્મનનનિદિધ્યાસનયોર્દર્શનાદ્વધિશેષત્વં બ્રહ્મણો ન સ્વરૂપપર્યવસાયિત્વમિતિ ।
ન ।
અવગત્યર્થત્વાન્મનનનિદિધ્યાસનયોઃ ।
યદિ હ્યવગતં બ્રહ્માન્યત્ર વિનિયુજ્યેત ભવેત્તદા વિધિશેષિત્વમ્ ।
નતુ તદસ્તિ, મનનનિદિધ્યાસનયોરપિ શ્રવણવદવગત્યર્થત્વાત્ ।
તસ્માન્ન પ્રતપત્તિવિધિવિષયતયા શાસ્ત્રપ્રમાણકત્વં બ્રહ્મણઃ સંભવતીત્યતઃ સ્વતન્ત્રમેવ બ્રહ્મ શાસ્ત્રપ્રમાણકં વેદાન્તવાક્યસમન્વયાદિતિ સિદ્ધમ્ ।
એવઞ્ચ સતિ ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽ ઇતિ તદ્વિષયઃ પૃથક્શાસ્ત્રમારમ્ભ ઉપપદ્યતે ।
પ્રતિપત્તિવિધિપરત્વે હિ ઽઅથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેઽત્યેવારબ્ધત્વાન્ન પૃથક્શાસ્ત્રમારભ્યેત ।
આરભ્યમાણં ચૈવમારભ્યેત - ઽઅથાતઃ પરિશિષ્ટધર્મજિજ્ઞાસેતિઽ ઽ અથાતઃ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોર્જિજ્ઞાસાઽ (જૈ. 4.1.1) ઇતિવત્ ।
બ્રહ્માત્મૈક્યાવગતિસ્ત્વપ્રતિજ્ઞાતેતિ તદર્થો યુક્તઃ શાસ્ત્રારમ્ભઃ- ઽઅથાતો બ્રહ્મજિજ્ઞાસાઽ ઇતિ ।
તસ્માદહં બ્રહ્માસ્મીત્યેતદવસાના એવ સર્વે વિષયઃ સર્વાણિ ચેતરાણિ પ્રમાણાનિ ।
નહ્યહેયાનુપાદેયાદ્વૈતાત્માવગતૌ નિર્વિષયાણ્યપ્રમાતૃકાણિ ચ પ્રમાણાનિ ભવિતુમર્હન્તીતિ ।
અપિચાહુઃ- ઽગૌણમિથ્યાત્મનો ઽસત્ત્વે પુત્રદેહાદિબાધનાત્ ।
સદ્બ્રહ્માત્માહમિત્યેવં બોધે કાર્યં કથં ભવેત્ ॥
અન્વેષ્ટવ્યાત્મવિજ્ઞાનાત્પ્રાક્પ્રમાતૃત્વમાત્મનઃ ।
અન્વિષ્ટઃ સ્યાત્પ્રમાતૈવ પાપ્મદોષાદિવર્જિતઃ ॥
દેહાત્મપ્રત્યયો યદ્વત્પ્રમાણત્વેન કલ્પિતઃ ।
લૌકિકં તદ્વદેવેદં પ્રમાણં ત્વાઽત્મનિશ્ચયાત્ઽ
ઇતિ ॥ 4 ॥
ઇતિ ચતુઃસૂત્રી સમાપ્તા ।
fન્: પૂર્વપક્ષિણા ક્રિયાશેષતયા બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુક્તં તદ્વ્યાવૃત્ત્યર્થમિતિ ભાવઃ ।
પૂર્ણતયા જુહૂદ્વારા ક્રતુશેષતાવાદાત્મનો ઽપિ જ્ઞાનદ્વારા કર્મશેષત્વાત્તદર્થા વેદાન્તાસ્તદ્વિધિશેષા ભવિષ્યન્તીત્યાશઙ્ક્યાહ તત્કેનેતિ ।
પ્રતિપત્તિકર્મ પ્રધાનકર્મશેષાઙ્ગં ।
યથ પ્રધાનચરુહોમોત્તરં તેનૈવ દ્રવ્યેણ સ્વિષ્ટકૃદ્બલિદાનાદિ ।
યથાવા શ્રાદ્ધે પિણ્ડપ્રદાનપૂજોત્તરં પિણ્ડાનાં ગઙ્ગાદિપ્રવાહે પ્રક્ષેપઃ ।
અનુનપ્રવેશો ઽસંબન્ધઃ ।
પ્રતિપત્તેર્વિધિર્નિયોગસ્તસ્ય વિષયભૂતાં પ્રતિપત્તિપ્રત્યવચ્છેદકત્વેમ વિષયતયેત્યર્થઃ ।
અગ્ન્યાદિદેવતોદ્દેશેન પુરોડાશાદિદ્રવ્યોત્સર્ગો યાગઃ ।
અશરીરં વિદેહં, પ્રિયાપ્રિયે સુખદુઃખે ।
કૃતાકૃતાદિતિ ।
કૃતાત્ કાર્યાત્, અકૃતાત્ કારણાત્ ।
તત્ બ્રહ્મ, અવેત્ વિદિતવત્ ।
વલ્કલાદિવચ્ચિત્તરઞ્જકો રાગાદિકષાયો મૃદિતઃ ક્ષાલિતઃ વિનાશિતો યસ્ય જ્ઞાનવૈરાગ્યાભ્યાસક્ષારજલેન તસ્મૈ ।
અધ્યાસઃ શાસ્ત્રતો ઽતસ્મિંસ્તદ્ધીઃ ।
આદેશ ઉપદેશઃ ।
પ્રલયકાલે વાયુરગ્ન્યાદીન્સંવૃણોતિ સંહરતીતિ સંવર્ગઃ, સ્વાપકાલે પ્રાણો વાગાદીન્સંહરતીતિ સંહારક્રિયાયોગાત્સંવર્ગઃ ।
તત્ વિદિતાજ્જ્ઞાનવિષયાદન્યદ્ભિન્નમ્ ।
અથો અપિ અવિદિતાદજ્ઞાનવિષયાદપિ અધિ અન્યત્ ।
યદ્વાચા શબ્દેનાનભ્યુદિતમપ્રકાશિતં, યેન ભ્મણા સા વાગભ્યદ્યતે પ્રકાશ્યતે ।
ઽનિવૃત્તિવિષયત્વાત્ઽ ભા.પા. ।

સ્વાત્મનો ધર્માનાશ્રયત્વે ઽપિ નિત્યો ધર્મો મોક્ષાખ્યો ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયેણ ધર્મશબ્દઃ, સ્વરૂપપરો વા ।
અન્યો જીવાત્મા ।
પિપ્પલઙ્કર્મફલમ્ ।
અભિચાકશીતિ પ્રકાશતે ।
કર્માધ્યક્ષઃ કર્મફલપ્રદાતા ।
શુક્રમિતિ બાહ્યાશુદ્ધિવિરહ ઉક્તઃ ।
અવ્રણમસ્નાવિરમિત્યેવ કાયનિષેધે સિદ્ધે પુનસ્તન્નિષેધો લીલાધૃતવિષણ્વાદિવિગ્રહસ્યાપ્યનૃતતાપ્રતિપાદનાર્થઃ ।
તથાચ - ઽમાયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યન્માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તં મૈવં માં દ્રષ્ટુમર્હસીઽ તિ ।
શરીરોપાદાનભૂતાવિદ્યારાહિત્યાય શુદ્ધમિતિ ।
તન્નિમિત્તરાહિત્યાયાપાપવિદ્ધમિતિ ।
અત્રાનુપ્રવેશઃ સંબન્ધઃ ।
મયેદં કાર્યમિત્યવગતિમાન્ હિ નિયોજ્યો ભવતિ ।
કૃતિસાધ્યશ્ચ વિધિવિષયો ભવતિ ।
જ્ઞાનસ્ય ચ કૃત્યસાધ્યત્વાન્નોભયમાત્મજ્ઞાનં ભવતીતિ ભાવઃ ।
વિધિચ્છાયાનિ પ્રસિદ્ધયાગાદિવિધિતુલ્યાનિ ।
પ્રત્યગાત્મનિ સ્રોતશ્ચિત્તવૃત્તિપ્રવાહઃ ।
ઽકૃતં કૃત્યં પ્રાપણીયં પ્રાપ્તમિત્યેવ તુષ્યતિઽ પઞ્ચ. ।
અનુસંજ્વરેત્ શરીરં પરિતપ્યમાનમનુતપ્યેત ।
પ્રમાપ્રમારૂપધીમાત્રવિષયઃ પ્રતિપત્તિશબ્દઃ ।
આ. ।
ઽયચ્ચાપ્નોતિ યદાદત્તે યચ્ચાત્તિ વિષયાનિહ ।
યચ્ચાસ્ય સંતતો ભાવસ્તસ્માદાત્મેતિ ભણ્યતેઽ ઇતિ ।
અહંપ્રત્યયવિષય ઔપનિષદઃ પુરુષઃ ।
અહંપ્રત્યયવિષયો યઃ કર્તા કાર્યકરણસંઘાતોપહિતો જીવાત્મા તદ્વ્યતિરેકેણ ।
ઽઇત્યેવમાદ્યાઽ ભા.પા. ।
બટોર્વ્રતમિત્યુપક્રાન્તં ઽનેક્ષેતોદ્યન્તમાદિત્યંઽ ઇત્યાદિ પ્રજાપતિવ્રતમ્ ।
વિધ્યનુપ્રવેશો વિધિસંબન્ધઃ ।
કૂટસ્થસ્ય કૃત્યયોગાન્ન કર્તૃત્વમિત્યર્થઃ ।
શબ્દઃ શાબ્દવોધશ્ચેત્યર્થઃ ।
નિરુપચારેણ ગુણજ્ઞાનંવિના ।
શ્રવણમનનકુશલતામાત્રેણ પણ્ડિતાનાં અનુત્પન્નસાક્ષાત્કારાણામિતિયાવત્ ।
અહિનિર્લ્વયની સર્પત્વક્ વલ્મીકાદૌ પ્રત્યસ્તા નિક્ષિપ્તા મૃતા સર્પેણ ત્યક્તાભિમાના વર્તત એવમિત્યાદ્યૂહ્યમ્ ।
બ્રહ્મસાક્ષાત્કારો ઽવગતિસ્તદર્થત્વાત્ ।
વિધિશેષત્વેન બ્રહ્માર્પણે ઽપિ ।
અથાત ઇતિ તૃતીયે શ્રુત્યાદિભિઃ શેષશેષિત્વે સિદ્ધે સત્યનન્તરં શેષિણૈવ શેષસ્ય પ્રયુક્તિસંભવાત્કોનામ ક્રતવે કોવા પુરુષાર્તાયેતિ જિજ્ઞાસા પ્રવૃત્તા ચતુર્થાદૌ ।
તસ્માત્ જ્ઞાનસ્ય પ્રમેયપ્રમાતૃબાધકત્વાભાવાત્ ।
ગૌમેતિ ।
પુત્રદારાદિષ્વાત્માભિમાનો ગૌણઃ તત્ર ભેદાનુભવાત્ ।
દેહેન્દ્રિયાદિષપ ત્વભેદાનુભવાન્ન ગૌણઃ કિન્તુ મિથ્યા ।
તદુભયાત્મનો ઽસત્વે પુત્રદેહાદિબાધનાત્- ગૌણાત્મનો ઽસત્વે પુત્રકલત્રાદિબાધનં, મિથ્યાત્મનો ઽસત્વે દેહેન્દ્રિયાદિબાધનં ચ ।
તથાચ લોકયાત્રકાર્યં સદ્બ્રહ્માહમિતિ બોધકાર્યં- અદ્વૈતસાક્ષાત્કારશ્ચ કથં ભવેત્ ।
અન્વેષ્ટવ્યાત્મવિજ્ઞાનાત્- ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ, સો ઽન્વેષ્ટવ્યઃ ઇતિ તદ્વિજ્ઞાનાત્પૂર્વમાત્મનો માતૃત્વં પ્રમાપ્રમેયપ્રમાણવિભાગશ્ચ ।
તેન તદભાવે કાર્યં નોત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
આત્મનિશ્ચયાત્ આબ્રહ્મસ્વરૂપસાક્ષાત્કારાદિત્યર્થઃ ।
5 ઈક્ષત્યધિકરણમ્ । સૂ. 5 - 11
એવં તાવદ્વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્માત્માવગતિપ્રયોજનાનાં બ્રહ્માત્મનિ તાત્પર્યેણ સમન્વિતાનામન્તરેણાપિ કાર્યાનુપ્રવેશં, બ્રહ્મણિ પર્યવસાનમુક્તમ્ ।
બ્રહ્મ ચ સર્વજ્ઞં સર્વશક્તિ જગદુત્પત્તિસ્થિતિનાશકારણમિત્યુક્તમ્ ।
સાંખ્યાદયસ્તુ પરિનિષ્ઠિતં વસ્તુ પ્રમાણાન્તરગમ્યમેવેતિ મન્યમાનાઃ પ્રધાનાદીનિ કારણાન્તરાણ્યનુમિમાનાસ્તત્પરતયૈવ વેદાન્તવાક્યાનિ યોજયન્તિ ।
સર્વેષ્વેવ વેદાન્તવાક્યેષુ સૃષ્ટિવિષયેષ્વનુમાનેનૈવ કાર્યેણ કારણં લિલક્ષયિષિતમ્ ।
પ્રધાનપુરુષસંયોગા નિત્યાનુમેયા ઇતિ સાંખ્યા મન્યન્તે ।
કાણાદાસ્ત્વેતેભ્ય એવ વાક્યેભ્ય ઈશ્વરં નિમિત્તકારણમનુમિમતે અણૂંશ્ચ સમવાયિકારણમ્ ।
એવમન્યે ઽપિ તાર્કિકા વાક્યાભાસયુક્ત્યાભાસાવષ્ટમ્ભાઃ પૂર્વપક્ષવાદિન ઇહોત્તિષ્ટન્તે ।
તત્ર પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞેનાચાર્યેણ વેદાન્તવાક્યાનાં બ્રહ્માવગતિપરત્વદર્શનાય વાક્યાભાસયુક્તાભાસવિપ્રતિપત્તયઃ પૂર્વપક્ષીકૃત્ય નિરાક્રિયન્તે ।
તત્ર સાંખ્યાઃ પ્રધાનં ત્રિગુણમચેતનં જગતઃ કારણમિતિ મન્યમાના આહુઃ- યાનિ વેદાન્તવાક્યાનિ સર્વજ્ઞસ્ય સર્વશક્તેર્બ્રહ્મણો જગત્કારણત્વં દર્શયન્તીત્યવોચસ્તાનિ પ્રધાનકારણપક્ષે ઽપિ યોજયિતું શક્યન્તે ।
સર્વશક્તિત્વં તાવત્પ્રધાનસ્યાપિ સ્વવિકારવિષયમુપપદ્યતે ।
એવં સર્વજ્ઞત્વમપ્યુપપદ્યતે ।
કથમ્ ।
યત્તુ જ્ઞાનં મન્યસે સ સત્ત્વધર્મઃ , ઽસત્ત્વાત્સંજાયતે જ્ઞાનમ્ઽ (ગી. 14.17) ઇતિ સ્મૃતેઃ ।
તેન ચ સત્ત્વધર્મેણ જ્ઞાનેન કાર્યકારણવન્તઃ પુરુષાઃ સર્વજ્ઞા યોગિનઃ પ્રસિદ્ધાઃ ।
સત્ત્વસ્ય હિ નિરતિશયોત્કર્ષે સર્વજ્ઞત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
ન કેવલસ્યાકાર્યકારણસ્ય પુરુષોપલબ્ધિમાત્રસ્ય સર્વજ્ઞત્વં કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વં વા કલ્પયિતું શક્યમ્ ।
ત્રિગુણત્વાત્તુ પ્રધાનસ્ય સર્વજ્ઞાનકારણભૂતં સત્ત્વં પ્રધાનાવસ્થાયામપિ વિદ્યત ઇતિ પ્રધાનસ્યાચેતનસ્યૈવ સતઃ સર્વજ્ઞત્વમુપચર્યતે ।
વેદાન્તવાક્યેષ્વવશ્યં ચ ત્વયાપિ સર્વજ્ઞં બ્રહ્માભ્યુપગચ્છતા સર્વજ્ઞાનાક્તિમત્ત્વેનૈવ સર્વજ્ઞત્વમુપગન્તવ્યમ્ ।
નહિ સર્વવિષયં જ્ઞાનં કુર્વદેવ બ્રહ્મ વર્તતે ।
તથાહિ- જ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વે જ્ઞાનક્રિયાં પ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યં બ્રહ્મણો હીયેત ।
અથાનિત્યં તદિતિ જ્ઞાનક્રિયાયા ઉપરમેતાપિ બ્રહ્મ, તદા સર્વજ્ઞાનાક્તિમત્ત્વેનૈવ સર્વજ્ઞત્વમાપતતિ ।
અપિચ પ્રાગુત્પત્તેઃ સર્વકારકાશૂન્યં બ્રહ્મેષ્યતે ત્વયા ।
નચ જ્ઞાનસાધનાનાં શરીરેન્દ્રિયાદીનામભાવે જ્ઞાનોત્પત્તિઃ કસ્યચિદુપપન્ના ।
અપિચ પ્રધાનસ્યનેકાત્મકસ્ય પરિણામાસંભવાત્કારણત્વોપપત્તિર્મૃદાદિવત્, નાસંહતસ્યૈકાત્મકસ્ય બ્રહ્મણ ઇત્યેવં પ્રાપ્તં ઇદં સૂત્રમારભ્યતે-
fન્: કાર્યસંબન્ધંવિનાપિ અનુમેયા ઇતિ ।
બુદ્ધૌ યઃ પ્રતિબિમ્બઃ સ તાદૃશબિમ્બપૂર્વકઃ પ્રતિબિમ્બત્વાત્ ।
દર્પણે મુખાભાસાદિત્યનુમાનમ્ ।
વ્યાકરણમીમાંસાન્યાયાઃ પદવાક્યપ્રમાણાનિ ।
વાક્યાભાસેષુ યુક્ત્યાભાસેષુ ચ વિપ્રતિપત્તિર્યેષાં તે ।
જ્ઞાનક્રિયાંપ્રતિ જ્ઞાધાત્વર્થંપ્રતિ, સ્વાતન્ત્ર્યં કર્તૃત્વમ્ ।
આદિપદેન જ્ઞેયજ્ઞાત્રાદિસંગ્રહઃ ।
પ્રધાનાદેઃ કારણત્વં તર્કપાદે યુક્તિભિર્નિરસ્યતિ ।
બ્રહ્મણઃ કારણત્વં સ્મૃતિપાદે સમર્થ્યતે ।
ઈક્ષતેર્ નાશબ્દમ્

ન સાંખ્યપરિકલ્પિતમચેતનં પ્રધાનં જગતઃ કારણં શક્યં વેદાન્તેષ્વાશ્રયિતુમ્ ।
અશબ્દં હિ તત્ ।
કથમશબ્દત્વં, ઈક્ષતેઃ- ઈક્ષિતૃત્વશ્રવણાત્કારણસ્ય ।
કથમ્ ।
એવંહિ શ્રૂયતે- ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ઽ ।
(છાન્દો. 6.2.1) ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છાન્દો. 6.2.3) ઇતિ ।
તત્રેદંશબ્દવાચ્યં નામરૂપવ્યાકૃતં જગત્પ્રાગુત્પત્તેઃ સદાત્મનાવધાર્ય તસ્યૈવ પ્રકૃતસ્ય સચ્છબ્દવાચ્યસ્યેક્ષણપૂર્વકં તેજઃપ્રભૃતેઃ સ્રષ્ટૃત્વં દર્શયતિ ।
તથાન્યત્ર- ઽઆત્મા વા ઇદમેક એવાગ્ર આસીત્ ।
નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્ ।
સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા ઇતિ ।
સ ઇમાંલોકાનસૃજતઽ (ઐત. 1.1.1) ઇતીક્ષાપૂર્વિકામેવ સૃષ્ટિમાચષ્ટે ।
દ્વચિચ્ચ ષોડષકલં પુરુષં પ્રસ્તુત્યાહ- ઽસ ઈક્ષાઞ્ચક્રે ।
સ પ્રાણમસૃજતઽ (પ્રશ્ન. 6.3) ઇતિ ।
ઈક્ષતેરિતિ ચ ધાત્વર્થનિર્દેશો ઽભિપ્રેતઃ, યજતેરિતિવત્ ।
ન ધાતુનિર્દેશઃ ।
તેન ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિદ્યસ્ય જ્ઞાનમયં તપઃ ।
તસ્માદેતદ્બ્રહ્મ નામ રૂપમન્નં ન જાયતેઽ (મુણ્ડ. 1.1.9) ઇત્યેવમાદીન્યપિ સર્વજ્ઞેશ્વરકારણપરાણિ વાક્યાનુદાહર્તવ્યાનિ ।
યત્તૂક્તં સત્ત્વધર્મેણ જ્ઞાનેન સર્વજ્ઞં પ્રધાનં ભવિષ્યતીતિ, તન્નોપપદ્યતે ।
નહિ પ્રધાનાવસ્થાયાં ગુણસામ્યાત્સત્ત્વધર્મો જ્ઞાનં સંભવતિ ।
નનૂક્તં સર્વજ્ઞાનશક્તિમત્ત્વેન સર્વજ્ઞં ભવિષ્યતીતિ ।
તદપિ નોપપદ્યતે ।
યદિ ગુણસામ્યે સતિ સત્ત્વવ્યપાશ્રયાં જ્ઞાનાક્તિમાશ્રિત્ય સર્વજ્ઞં પ્રધાનમુચ્યેત કામં રજસ્તમોવ્યપાશ્રયામપિ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકશક્તિમાશ્રિત્ય કિઞ્ચિજ્જ્ઞમુચ્યેત ।
અપિચ નાસાક્ષિકા સત્ત્વવૃત્તિર્જાનાતિનાભિધીયેતે ।
ન ચાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય સાક્ષિત્વમસ્તિ ।
તસ્માદનુપપન્નં પ્રધાનસ્ય સર્વજ્ઞત્વમ્ ।
યોગિનાં તુ ચેતનત્વાત્સત્ત્વોત્કર્ષનિમિત્તં સર્વજ્ઞત્વમુપપન્નમિત્યનુદાહરણમ્ ।
અથ પુનઃ સાક્ષિનિમિત્તમીક્ષિતૃત્વં કલ્પ્યેત, યથાગ્નિનિમિત્તમયઃપિણ્ડાદેર્દગ્ધૃત્વમ્ ।
તથાસતિ યન્નિમિત્તમીક્ષિતૃત્વં પ્રધાનસ્ય તદેવ સર્વજ્ઞં મુખ્યં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમિતિ યુક્તમ્ ।
યત્પુનરુક્તં બ્રહ્મણો ઽપિ ન મુખ્યં સર્વજ્ઞત્વમુપપદ્યતે, નિત્યજ્ઞાનક્રિયત્વે જ્ઞાનક્રિયાંપ્રતિ સ્વાતન્ત્ર્યાસંભવાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- ઇદં તાવદ્ભવાન્પ્રષ્ટવ્યઃ, કથં નિત્યજ્ઞાનક્રિયત્વે સર્વજ્ઞત્વહાનિરિતિ ।
યસ્ય હિ સર્વવિષયાવભાસનક્ષમં જ્ઞાનં નિત્યમસ્તિ સો ઽસર્વજ્ઞ ઇતિ વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ।
અનિત્યત્વે હિ જ્ઞાનસ્ય કદાચિજ્જાનાતિ કદાચિન્નજાનાતીત્યસર્વજ્ઞત્વમપિ સ્યાત્ ।
નાસૌ જ્ઞાનનિત્યત્વે દોષો ઽસ્તિ જ્ઞાનનિત્યત્વે જ્ઞાનવિષયઃ સ્વાતન્ત્ર્યવ્યપદેશો નોપપદ્યત ઇતિ ચેન્ન, પ્રતતૌષ્ણ્યપ્રકાશે ઽપિ સવિતરિ દહતિ પ્રકાશયતીતિ સ્વાતન્ત્ર્યવ્યપદેશદર્શનાત્ ।
નનુ સવિતુર્દાહ્યપ્રકાશસંયોગે સતિ દહતિ પ્રકાશયતીતિ વ્યપદેશઃ સ્યાત્, નતુ બ્રહ્મણઃ પ્રાગુત્પત્તેર્જ્ઞાનકર્મસંયોગો ઽસ્તીતિ વિષમો દૃષ્ટાન્તઃ ।
ન ।
અસત્યપિ કર્મણિ સવિતા પ્રકાશત ઇતિ કર્તૃત્વવ્યપદેશદર્શનાત્ ।
એવમસત્યપિ જ્ઞાનકર્મણિ બ્રહ્મણઃ ઽતદૈક્ષતઽ ઇતિ કર્તૃત્વવ્યપદેશોપપત્તેર્ન વૈષમ્યમ્ ।
કર્માપેક્ષાયાં તુ બ્રહ્મણીક્ષિતૃત્વશ્રુતયઃ સુતરામુપપન્નાઃ ।
કિં પુનસ્તત્કર્મ, યત્પ્રાગુત્પત્તેરીશ્વરજ્ઞાનસ્ય વિષયો ભવતીતિ ।
તત્ત્વાન્યત્વાભ્યામનિર્વચનીયે નામરૂપે અવ્યાકૃતે વ્યાચિકીર્ષિતે ઇતિ બ્રૂમઃ ।
યત્પ્રસાદાદ્ધિ યોગિનામપ્યતીતાનાગતવિષયં પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનમિચ્છન્તિ યોગશાસ્ત્રવિદઃ, કિમુ વક્તવ્યં તસ્ય નિત્યસિદ્ધસ્યેશ્વરસ્ય સૃષ્ટિસ્થિતિસંહૃતિવિષયં નિત્યજ્ઞાનં ભવતીતિ ।
યદપ્યુક્તં પ્રાગુત્પત્તેર્બ્રહ્મણઃ શરીરાદિસંબન્ધમન્તરેણેક્ષિતૃત્વમનુપપન્નમિતિ, ન તચ્ચોદ્યમવતરતિ, સવિતૃપ્રકાશવદ્બ્રહ્મણો જ્ઞાનસ્વરૂપનિત્યત્વે જ્ઞાનસાધનાપેક્ષાનુપપત્તેઃ ।
અપિચાવિદ્યાદિમતઃ સંસારિણઃ શરીરાદ્યપેક્ષા જ્ઞાનોત્પત્તિઃ સ્યાન્ન જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણરહિતસ્યેશ્વરસ્ય ।
મન્ત્રૌ ચેમાવીશ્વરસ્ય શરીરાદ્યનપેક્ષતામનાવરણજ્ઞાનતાં ચ દર્શયતઃ- ઽન તસ્ય કાર્યં કરણં ચ વિદ્યતે ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે ।
પરાસ્ય શક્તિર્વિવિધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકી જ્ઞાનબલક્રિયા ચઽ (શ્વેતા. 6.8) ઇતિ ।
ઽઅપાણિપાદો જવનો ગ્રહીતા પશ્યત્યચક્ષુઃ સ શૃણોત્યકર્ણઃ ।
સ વેત્તિ વેદ્યં ન ચ તસ્યાસ્તિ વેત્તા તમાહુરગ્ર્યં પુરુષં મહાન્તમ્ઽ (શ્વેતા. 3.19) ઇતિ ચ ।
નનુ નાસ્તિ તાવજ્ જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકારણવાનીશ્વરાદન્યઃ સંસારી, ઽનાન્યો ઽસ્તી દ્રષ્ટા નાન્યો ઽતો ઽસ્તી વિજ્ઞાતાઽ (બૃહ. 3.7.23) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
તત્ર કિમિદમુચ્યતે સંસારિણઃ શરીરાદ્યપેક્ષા જ્ઞાનોત્પત્તિર્નેશ્વરસ્યેતિ ।
અત્રોચ્યતે - સત્યં, નેશ્વરાદન્યઃ સંસારી ।
તથાપિ દેહાદિસંઘાતોપાધિસંબન્ધ ઇત્યત એવ, ઘટકરકગિરિગુહાદ્યુપાધિસંબન્ધ ઇવ વ્યોમ્નઃ ।
તત્કૃતશ્ચ શબ્દપ્રત્યયવ્યવહારો લોકસ્ય દૃષ્ટો ઘટચ્છિદ્રં કરકાદિચ્છિદ્રમિત્યાદિરાકાશાવ્યતિરેકે ઽપિ તત્કૃતા ચાકાશે ઘટાકાશાદિભેદમિથ્યાબુદ્ધિર્દૃષ્ટા ।
તથેહાપિ દેહાદિસંઘાતોપાધિસંબન્ધાવિવેકકૃતેશ્વરસંસારિભેદમિથ્યાબુદ્ધિઃ ।
દૃશ્યતે ચાત્મન એવ સતો દેહાદિસંઘાતે ઽનાત્મન્યાત્મત્વાભિનિવેશો મિથ્યાબુદ્ધિમાત્રેણ પૂર્વેણ ।
સતિ ચૈવં સંસારિત્વે દેહાદ્યપેક્ષમીક્ષિતૃત્વમુપપન્નં સંસારિણઃ ।
યદપ્યુક્તં પ્રધાનસ્યાનેકાત્મકત્વાન્મૃદાદિવત્કારણત્વોપપત્તિર્નાસંહતસ્ય બ્રહ્મણ ઇતિ, તત્પ્રધાનસ્યાશબ્દત્વેનૈવ પ્રત્યુક્તમ્ ।
યથા તુ તર્કેણાપિ બ્રહ્મણ એવ કારણત્વં નિર્વોઢું શક્યતે ન પ્રધાનાદીનાં તથા પ્રપઞ્ચયિષ્યતિ- ઽન વિલક્ષણત્વાદસ્યઽ- (બ્ર. 2.1.4) ઇત્યેવમાદિના ॥ 5 ॥
અત્રાહ- યદુક્તં નાચેતનં પ્રધાનં જગત્કારણમીક્ષિતૃત્વાદિતિ તદન્યથાપ્યુપપદ્યતે, અચેતને ઽપિ ચેતનવદુપચારદર્શનાત્ ।
યથા પ્રત્યાસન્નપતનતાં નદ્યાઃ કૂલસ્યાલક્ષ્ય કૂલં પિપાતિષતીત્યચેતને ઽપિ કૂલે ચેતનવદુપચારો દૃષ્ટઃ, તદ્વદચેતનો ઽપિ પ્રધાને પ્રત્યાસન્નસર્ગે ચેતનવદુપચારો ભવિષ્યતિ ઽતદૈક્ષતઽ ઇતિ ।
યથા લોકે કશ્ચિચ્ચેતનઃ સ્નાત્વા ભુક્ત્વા ચાપરાહ્ને ગ્રામં રથેન ગમિષ્યામીતીક્ષિત્વાનન્તરં તથૈવ નિયમેન પ્રવર્તતે, તથા પ્રધાનમપિ મહદાદ્યાકારેણ નિયમેન પ્રવર્તતે ।
તસ્માચ્ચેતનવદુપચર્યતે ।
કસ્માત્પુનઃ કારણાદ્વિહાય મુખ્યમીક્ષિતૃત્વમૌપચારિકં કલ્પ્યતે, ઽતત્તેજ ઐક્ષતઽ, ઽતા આપ ઐક્ષન્તઽ (છાન્દો. 6.2.3,4) ઇતિ ચાચેતનયોરપ્યપ્તેજસોશ્ચેતનવદુપચારદર્શનાત્ ।
તસ્માત્કર્તૃકમપીક્ષણમૌપચારિકમિતિ ગમ્યતે, ઽઉપચારપ્રાયે વચનાત્ઽ ઇતિ ।
એવં પ્રાપ્ત ઇદં સૂત્રમારભ્યતે-
fન્: સામાન્યતઃ સર્વે જાનાતીતિ સર્વજ્ઞઃ ।
તત્તદ્વિશેષધર્મઘટાદિપુરસ્કારેણ સર્વે વેત્તીતિ સર્વવિત્ ।
એતદ્બ્રહ્મ જાયમાનં હિરણ્યગર્ભાખ્યં કાર્યમ્ ।
સાંખ્યીયં સ્વમતસમાધાનમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- યત્તૂક્તમિતિ ।
અચેતનસ્યાજ્ઞાતૃત્વં તચ્છબ્દાર્થઃ ।
સેશ્વરસાંખ્યમતમાહ- અથેતિ ।
પ્રતતેત્યસ્ય સંતતેત્યર્થઃ ।
અસત્યપિ અવિવક્ષિતેપિ ।
પ્રકૃત્યર્થવત્પ્રત્યયાર્થસ્યાપિ બાધાભાવાત્સુતરામિત્યુક્તમ્ ।

કાર્યં શરીરમ્, કરણમિન્દ્રિયજાતમ્ ।
અભિનિવેશો મિથ્યાભિમાનઃ ।
ગૌણશ્ચેન્નાત્મશબ્દાત્

યદુક્તં પ્રધાનમચેતનં સચ્છબ્દવાચ્યં તસ્મિન્નૌપચારિક ઈક્ષતિઃ, અપ્તેજસોરિવેતિ, તદસત્ ।
કસ્માત્, આત્મશબ્દાત્ ।
ઽસદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીત્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽતદૈક્ષત તત્તેજો ઽસૃજતઽ (છાન્દો. 6.2.1,3) ઇતિ ચ તેજો ઽબન્નાનાં સૃષ્ટિમુક્ત્વા તદેવ પ્રકૃતં સદીક્ષિતૃ, તાનિ ચ તેજો ઽબન્નાનિ, દેવતાશબ્દેન પરામૃશ્યાહ- ઽસેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણિઽ (છાન્દો. 6.3.2) ઇતિ ।
તત્ર યદિ પ્રધાનમચેતનં ગુણવૃત્ત્યેક્ષિતૃ કલ્પ્યેત તદેવ પ્રકૃતત્વાત્સેયં દેવતેતિ પરામૃશ્યેત ।
ન તદા દેવતા જીવાત્મશબ્દેનાભિદધ્યાત્ ।
જીવો હિ નામ ચેતનઃ શરીરાધ્યક્ષઃ પ્રાણાનાં ધારયિતા, તત્પ્રસિદ્ધેર્નિર્વચનાચ્ચ ।
સ કથમચેતનસ્ય પ્રધાનસ્યાત્મા ભવેત્ ।
આત્મા હિ નામ સ્વરૂપમ્ ।
નાચેતનસ્ય પ્રધાનસ્ય ચેતનો જીવઃ સ્વરૂપં ભવિતુમર્હતિ ।
અથ તુ ચેતનં બ્રહ્મ મુખ્યમીક્ષિતૃ પરિગૃહ્યતે તસ્ય જીવવિષય આત્મશબ્દપ્રયોગ ઉપપદ્યતે ।
તથા ઽસ ય એષો ઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ (છાન્દો. 6.14.3) ઇત્યત્ર ઽસ આત્માઽ ઇતિ પ્રકૃતં સદણિમાનમાત્માનમાત્મશબ્દેનોપદિશ્ય ઽતત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોરાત્મત્વેનોપદિશતિ, અપ્તેજસોસ્તુ વિષયત્વાદચેતનત્વં, નામરૂપવ્યાકરણાદૌ ચ પ્રયોજ્યત્વેનૈવ નિર્દેશાત્, નચાત્મશબ્દવત્કિઞ્ચિન્મુખ્યત્વે કારણમસ્તીતિ યુક્તં કૂલવદ્ગૌણત્વમીક્ષિતૃત્વસ્ય ।
તયોરપિ ચ સદધિષ્ઠિતત્વાપેક્ષમેવેક્ષિતૃત્વમ્ ।
સતસ્ત્વાત્મશબ્દાન્ન ગૌણમીક્ષિતૃત્વમિત્યુક્તમ્ ॥ 6 ॥
અથોચ્યેતાચેતને ઽપિ પ્રધાને ભવત્યાત્માબ્દઃ, આત્મનઃ સર્વાર્થકારિત્વાત્, યથા રાજ્ઞઃ સર્વાર્થકારિણિ ભૃત્યે ભવત્યાત્મશબ્દો મમાત્મા ભદ્રસેન ઇતિ ।
પ્રધાનં હિ પુરુષસ્યાત્મનો ભોગાપવર્ગો કુર્વદુપકરોતિ, રાજ્ઞ ઇવ ભૃત્યઃ સંધિવિગ્રહાદિષુ વર્તમાનઃ ।
અથવૈક એવાત્મશબ્દશ્ચેતનાચેતનવિષયો ભવિષ્યતિ,
ભૂતાત્મેન્દ્રિયાત્મેતિ ચ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
યથૈક એવ જ્યોતિઃશબ્દઃ ક્રતુજ્વલનવિષયઃ ।
તત્ર કુત એતદાત્મશબ્દાદીક્ષતેરગૌણત્વમિત્યત ઉત્તરં પઠતિ-
fન્: અનેન પૂર્વસૃષ્ટ્યનુભૂતેન પ્રાણધૃતિહેતુનામાત્મના સદ્રૂપેણ યથોક્તા દેવતાઃ સર્ગાનન્તરં પ્રવિશ્ય નામ રૂપં ચેતિ વિસ્પષ્ટમાસમન્તાત્કરવાણીતિ પરા દેવતેક્ષિતવતીત્યર્થઃ ।
કૂલસ્ય ગુણવૃત્ત્યા પિપતિષાવદ્યુક્તમપ્તેજસોર્ગૌણમીક્ષિતૃત્વમિત્યર્થઃ ।
તન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્

ન પ્રધાનમચેતનમાત્મશબ્દાલમ્બનં ભવિતુમર્હતિ, ઽસ આત્માઽ ઇતિ પ્રકૃતં સદણિમાનમાદાય ઽતત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોર્મોક્ષયિતવ્યસ્ય તન્નિષ્ઠમુપદિશ્ય ઽઆચાર્યવાન્પુરુષો વેદઽ ઽતસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યે ઽથ સંપત્સ્યેઽ (છાન્દો. 6.14.2) ઇતિ મોક્ષોપદેશાત્ ।
યદિ હ્યચેતનં પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યં તદસીતિ ગ્રાહયેન્મુમુક્ષું ચેતનં સન્તમચેતનો ઽસીતિ તદા વિપરીતવાદી શાસ્ત્રં પુરુષસ્યાનર્થાયેત્યપ્રમાણં સ્યાત્ ।
નતુ નિર્દેષં શાસ્ત્રમપ્રમાણં કલ્પયિતું યુક્તમ્ ।
યદિ ચાજ્ઞસ્ય સતો મુમુક્ષોરચેતનમનાત્માનમાત્મેત્યુપદિશેત્પ્રમાણભૂતં શાસ્ત્રં સ શ્રદ્ધધાનતયાન્ધગોલાઙ્ગૂલન્યાયેન તદાત્મદૃષ્ટિં ન પરિત્યજેત્, તદ્વ્યતિરિક્તં ચાત્માનં ન પ્રતિપદ્યેત, તથા સતિ પુરુષાર્થાદ્વિહન્યેતાનર્થં ન ઋચ્છેત્ ।
તસ્માદ્યથા સ્વર્ગાદ્યર્થિનો ઽગ્નિહોત્રાદિસાધનં યથાભૂતમુપદિશતિ તથા મુમુક્ષોરપિ ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતોઽ ઇતિ યથાભૂતમેવાત્માનમુપદુશતીતિ યુક્તમ્ ।
એવઞ્ચ સતિ તપ્તપરશુગ્રહણમોક્ષદૃષ્ટાન્તેન સત્યાભિસન્ધસ્ય મોક્ષોપદેશ ઉપપદ્યતે ।
અન્યથા હ્યમુખ્યે સદાત્મતત્ત્વોપદેશે ઽઅહમુક્થમસ્મીતિ વિદ્યાત્ઽ (ઐ. આર. 2.1.2.6) ઇતિવત્સંપન્માત્રમિદમનિત્યફલં સ્યાત્ ।
તત્ર મોક્ષોપદેશો નોપપદ્યેત ।
તસ્માન્ન સદણિમન્યાત્મશબ્દસ્ય ગૌણત્વમ્ ।
ભૃત્યે તુ સ્વામિભૃત્યભેદસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદુપપન્નો ગૌણ આત્મશબ્દો મમાત્મા ભદ્રસેન ઇતિ ।
અપિચ દ્વચિદ્ગૌણઃ શબ્દો દૃષ્ટ ઇતિ નૈતાવતા શબ્દપ્રમાણકેર્ઽથો ગૌણી કલ્પના ન્યાય્યા, સર્વત્રાનાશ્વાસપ્રસઙ્ગાત્ ।
યત્તૂક્તં ચેતનાચેતનયોઃ સાધારણ આત્માબ્દઃ ક્રતુજ્વલનયોરિવ જ્યોતિઃશબ્દ ઇતિ, તન્ન, અનેકાર્થત્વાસ્યાન્યાય્યત્વાત્ ।
તસ્માચ્ચેતનવિષય એવ મુખ્ય આત્મશબ્દશ્ચેતનત્વોપચારાદ્ભૂતાદિષુ પ્રયુજ્યતે ભૂતાત્મેન્દ્રિયાત્મેતિ ચ ।
સાધારણત્વે ઽપ્યાત્મશબ્દસ્ય ન પ્રકરણમુપપદં વા કિઞ્ચિન્નિશ્ચાયકમન્તરેણાન્યતરવૃત્તિતા નિર્ધારયિતું શક્યતે ।
નચાત્રાચેતનસ્ય નિશ્ચાયકં કિઞ્ચિત્કારણમસ્તિ ।
પ્રકૃતં તુ સદીક્ષિતૃ, સંનિહિતશ્ચેતનઃ શ્વેતકેતુઃ નહિ ચેતનસ્ય શ્વેતકેતોરચેતન આત્મા સંભવતીત્યવોચામ ।
તસ્માચ્ચેતનવિષય ઇહાત્મશબ્દ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
જ્યોતિઃશબ્દો ઽપિ લૌકિકેન પ્રયોગેણ જ્વલન એવ રૂઢોર્ઽથવાદકલ્પિતેન તુ જ્વલનસાદૃશ્યેન ક્રતૌ પ્રવૃત્ત ઇત્યદૃષ્ટાન્તઃ ।
અથવા પૂર્વસૂત્ર એવાત્મશબ્દં નિરસ્તસમસ્તગૌણત્વસાધારણત્વશઙ્કતયા વ્યાખ્યાય તતઃ સ્વતન્ત્ર એવ પ્રધાનકારણનિરાકરણહેતુર્વ્યાખ્યેયઃ ઽતન્નિષ્ઠસ્ય મોક્ષોપદેશાત્ઽ ઇતિ ।
તસ્માન્નાચેતનં પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્ ॥ 7 ॥
fન્: અત્રોત્તમપુરુષસ્તૂભયત્ર પ્રથમપુરુષે છાન્દસવત્ ।
તદા ચેતનં સન્તં મુમુક્ષુમચેતનો ઽસીતિબ્રુવચ્છાસ્ત્રં વિપરીતવાદિભૂત્વા પુંસો ઽનર્થાયેતિકૃત્વા સ્યાદપ્રમાણમિતિ યોજના ।
અત્ર વિહતિર્મુક્તિભાક્ત્વાભાવઃ ।
ઽયથા સત્યાભિસંધસ્તપ્તં પરશું સ ન દહ્યતે ઽથ મુચ્યતેઽ ઇતિ ।
ઉક્થં પ્રાણઃ ।
મહાવાક્યોત્થં જ્ઞાનમિદમુચ્યતે ।
કુતશ્ચ ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્ ।
હેયત્વાવચનાચ્ચ
યદ્યાનાત્મૈવ પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યં ઽસ આત્મા તત્ત્વમસિઽ ઇતીહોપદિષ્ટં સ્યાત્સ તદુપદેશશ્રવણાદનાત્મજ્ઞતયા તન્નિષ્ઠો મા ભૂદિતિ મુખ્યમાત્માનમુપદિદિક્ષુસ્તસ્ય હેયત્વં બ્રૂયાત્ ।
યથારુન્ધતીં દિદર્શયિષુસ્તત્સમીપસ્થાં સ્થૂલાં તારામમુખ્યાં પ્રથમમરુન્ધતિતિ ગ્રાહયિત્વા તાં પ્રત્યાખ્યાય પશ્ચાદરુન્ધતીમેવ ગ્રાહયતિ તદ્વન્નાયમાત્મેતિ બ્રૂયાત્ ।
નચૈવમવોચત્ ।
સન્માત્રાત્માવગતિનિષ્ઠૈવ હિ ષષ્ઠપ્રપાઠકપરિસમાપ્તિર્દૃશ્યતે ।
ચશબ્દઃ
[પ્રતિજ્ઞાવિરોધાત્

]
પ્રતિજ્ઞાવિરોધાભ્યુચ્ચયપ્રદર્શનાર્થઃ ।
સત્યપિ હેયત્વવચને પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ પ્રસજ્યેત ।
કારણવિજ્ઞાનાદ્ધિ સર્વં વિજ્ઞાતમિતિ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ।
ઽઉત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યો યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમિતિ કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ઽ ।
ઽએવં સોમ્ય સ આદેશો ભવતિઽ (છાન્દો. 6.1.1,3) ઇતિ વાક્યોપક્રમે શ્રવણાત્ ।
નચ સચ્છબ્દવાચ્યે પ્રધાને ભોગ્યવર્ગકારણે હેયત્વેનાહેયત્વેન વા વિજ્ઞાતે ભોક્તૃવર્ગો વિજ્ઞાતો ભવતિ, અપ્રધાનવિકારત્વાદ્ભોક્તૃવર્ગસ્ય ।
તસ્માન્ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્ ॥ 8 ॥
કુતશ્ચ ન પ્રધાનં સચ્છબ્દવાચ્યમ્-
હે શ્વેતકેતો, ઉત અપિ આદિસ્યત ઇત્યાદેશસ્તં શાસ્ત્રાચાર્યોક્તિગમ્યં વસ્ત્વપ્રાક્ષ્યઃ પૃષ્ટવાનસ્યાચાર્યમ્ ।
વાચારભ્યમાણમુચ્ચાર્યમાણં નામધેયમેવ વિકારો ન તુ ઘટશરાવાદિનામાતિરિક્તો મૃદિ વિકારો વસ્તુતો ઽસ્તિ પરમાર્થતો મૃત્તિકૈવ તુ સત્યં વસ્ત્વસ્તીતિ ।
સ્વાપ્યયાત્

તદેવ સચ્છબ્દવાચ્યં કારણં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽયત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સંપન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિ તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતે સ્વં હ્યપીતો ભવતિઽ (છાન્દો. 6.8.1) ઇતિ ।
એષા શ્રુતિઃ સ્વપિતીત્યેતત્પુરુષસ્ય લોકપ્રસિદ્ધં નામ નિર્વક્તિ ।
સ્વશબ્દેનેહાત્મોચ્યતે ।
યઃ પ્રકૃતઃ સચ્છબ્દવાચ્યસ્તમપીતો ભવત્યપિગતો ભવતીત્યર્થઃ ।
અપિપૂર્વસ્યૈતેર્લર્યાર્થત્વં પ્રસિદ્ધં, પ્રભવાપ્યયાવિત્યુત્પત્તિપ્રલયયોઃ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
મનઃપ્રચારોપાધિવિશેષસંબન્ધાદિન્દ્રિયાર્થાન્ગૃહ્યંસ્તદ્વિશેષાપન્નો જીવો જાગર્તિ ।
તદ્વાસનાવિશિષ્ટઃ સ્વપ્નાન્પશ્યન્મનઃશબ્દવાચ્યો ભવતિ ।
સ ઉપાધિદ્વયોપરમે સુષુપ્તાવસ્થામુપાધિકૃતવિશેષાભાવાત્સ્વાત્મનિ પ્રલીન ઇવેતિ ઽસ્વં હ્યપીતો ભવતિઽ ઇત્યુચ્યતે ।
યથા હૃદયશબ્દનિર્વચનં શ્રુત્વા દર્શિતમ્- ઽસ વા એષ આત્મા હૃદિ તસ્યૈતદેવ નિરુક્તં હૃદ્યયમિતિ તસ્માધૃદયમિતિઽ (છાન્દો. 8.3.3) ઇતિ ।
યથાવાશનાયોદન્યાશબ્દપ્રવૃત્તિમૂલં દર્શયતિ શ્રુતિઃ- ઽઆપ એવ તદશિતં નયન્તેઽ ઽતેજ એવ તત્પીતં નયન્તેઽ (છા. 6. 8. 3,5) ઇતિ ચ ।
એવં સ્વમાત્માનં સચ્છબ્દવાચ્યમપીતો ભવતીતીમમર્થં સ્વપિતિનામનિર્વચનેન દર્શયતિ ।
નચ ચેતન આત્માચેતનં પ્રધાનં સ્વરૂપત્વેન પ્રતિપદ્યેત ।
યદિ પુનઃ પ્રધાનમેવાત્મીયાત્વાત્સ્વાશબ્દેનૈવોચ્યેત, એવમપિ ચેતનો ઽચેતનમપ્યેતીતિ વિરુદ્ધમાપદ્યેત ।
શ્રુત્યન્તરં ચ - ઽપ્રાજ્ઞેનાત્મના સંપરિષ્વક્તો ન બાહ્યં કિઞ્ચન વેદ નાન્તરમ્ઽ ।
(બૃહ. 4.3.21) ઇતિ સુષુપ્તાવસ્થાયાં ચેતને ઽપ્યયં દર્શયતિ ।
અતો યસ્મિન્નપ્યયઃ સર્વેષાં ચેતનાનાં તચ્ચેતનં સચ્છબ્દવાચ્યં જગતઃ કારણં ન પ્રધાનમ્ ॥ 9 ॥
fન્: યત્ર સુપ્તૌ પુંસઃ સ્વપિતીત્યેતન્નામ ભવતિ તદા પુરુષઃ સતા સંપન્નસ્તેનૈકીભૂત ઇતિ યોજના ।
કુતશ્ચ ન પ્રધાનં જગતઃ કારણમ્-
ગતિસામાન્યાત્

યદિ તાર્કિકસમય ઇવ વેદાન્તેષ્વપિ ભિન્ના કારણાવગતિરભવિષ્યત્ક્વચિચ્ચેતનં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં દ્વચિદન્યદેવેતિ, તતઃ કદાચિત્પ્રધાનકારણવાદાનુરોધેનાપીક્ષત્યાદિશ્રવણમકલ્પયિષ્યત્ ।
નત્વેતદસ્તિ ।
સમાનૈવ હિ સર્વેષુ વેદાન્તેષુ ચેતનકારણાવગતિઃ ।
ઽયથાગ્નેર્જ્વલતઃ સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ સર્વે પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃઽ (કૌ. 3.3) ઇતિ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ ।
ઽઆત્મત એવેદં સર્વમ્ઽ (છાન્દો. 7.26.1) ઇતિ ।
ઽઆત્મન એષ પ્રાણો જાયતેઽ (પ્ર. 3.3) ઇતિ ચાત્મનઃ કારણત્વં દર્શયન્તિ સર્વે વેદાન્તાઃ ।
આત્મશબ્દશ્ચ ચેતનવચન ઇત્યવોચામ ।
મહચ્ચ પ્રામાણ્યકારણમેતદ્યદ્વેદાન્તવાક્યાનાં ચેતનકારણત્વે સમાનગતિત્વં, ચક્ષુરાદીનામિવ રૂપાદિષુ ।
અતો ગતિસામાન્યાત્સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમ્ ॥ 10 ॥
fન્: ગતિરવગતિઃ ।
વિપ્રતિષ્ઠેરન્ નાનાગતિત્વેન દિશો દશાપિ પ્રસૃતાઃ સ્યુરિત્યર્થઃ ।
અજ્ઞાતજ્ઞાપકત્વં પ્રામાણ્યમ્ ।
કુતશ્ચ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણમ્-
શ્રુતત્વાચ્ ચ

સ્વશબ્દેનૈવ ચ સર્વજ્ઞ ઈશ્વરો જગતઃ કારણમિતિ શ્રૂયતે શ્વેતાશ્વતરાણાં મન્ત્રોપનિષદિ સર્વજ્ઞમીશ્વરં પ્રકૃત્ય ઽસ કારણં કરણાધિપાધિપો ન ચાસ્ય કશ્ચિજ્જનિતા ન ચાધિપઃઽ (શ્વે. 6.9) ઇતિ ।
તસ્માત્ સર્વજ્ઞં બ્રહ્મ જગતઃ કારણં, નાચેતનં પ્રધાનમન્યદ્વેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 11 ॥
fન્: કારણાધિપા જીવસ્તેષામધિપઃ ।
વસ્તુતન્ત્રં ભવેજ્જ્ઞાનં કર્મતન્ત્રમુપાસનમ્ ।
આવિસ્તરામતિશયેન પ્રકટમ્ ।
6 આનન્દમયાધિકરણમ્ । સૂ. 12-19
ઽજન્માદ્યસ્ય યતઃઽ ઇત્યારભ્ય ઽશ્રુતત્વાચ્ચઽ ઇત્યેવમન્તૈઃ સૂત્રૈર્યાન્યુદાહૃતાનિ વેદાન્તવાક્યાનિ તેષાં સર્વજ્ઞઃ સર્વશક્તિરીશ્વરો જગતો જન્મસ્થિતિલયકારણમિત્યેતસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદકત્વં ન્યાયપૂર્વકં પ્રતિપાદિતમ્ ।
ગતિસામાન્યોપન્યાસેન ચ સર્વે વેદાન્તાશ્ચેતનકારણવાદિન ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ ।
અતઃ પરસ્ય ગ્રન્થસ્ય કિમુત્થાનમિતિ ।
ઉચ્યતે- દ્વિરૂપં હિ બ્રહ્માવગમ્યતે, નામરૂપવિકારભેદોપાધિવિશિષ્ટં, તદ્વિપરીતં ચ સર્વોપાધિવિવર્જિતમ્ ।
ઽયત્ર હિ દ્વૈતમિવ ભવતિ તદિતર ઇતરં પશ્યતિ યત્ર ત્વસ્ય સર્વમાત્મૈવાભૂત્તત્કેન કં પશ્યેત્ઽ (બૃહ. 4.5.15) ઽયત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાથ યત્રાન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પં વો વૈ ભૂમા તદમૃતમથ યદલ્પં તન્મર્ત્યમ્ઽ (છાન્દો. 7.24.1) ઽસર્વાણિ રૂપાણિ વિચિત્ય ધીરો નામાનિ કૃત્વાભિવદન્યદાસ્તેઽ (તૈ.આ. 3.12.7) ઽનિષ્કલં નિષ્ક્રિયં શાન્તં નિરવદ્યં નિરઞ્જનમ્ ।
અમૃતસ્ય પરં સેતું દગ્ધેન્ધનમિવાનલમ્ઽ (શ્વે. 6.19) ઽનેતિ નેતિઽ (બૃ. 2.3.6) ઇતિ ઽઅસ્થૂલમનણુઽ (બૃ. 3.8.8) ઽન્યૂનમન્યત્સ્થાનં સંપૂર્ણમન્યત્ઽ ઇતિ ચૈવં સહસ્રશો વિદ્યાવિદ્યાવિષયભેદેન બ્રહ્મણો દ્વિરૂપતાં દર્શયન્તિ વાક્યાનિ ।
તત્રાવિદ્યાવસ્થાયાં બ્રહ્મણ ઉપાસ્યોપાસકાદિક્ષણઃ સર્વો વ્યવહારઃ ।
તત્ર કાનિચિદ્બ્રહ્મણ ઉપાસનાન્યભ્યુદયાર્થાનિ, કાનિચિત્ક્રમમુક્ત્યર્થાનિ, કાનિચિત્કર્મસમૃદ્ધ્યર્થાનિ ।
તેષાં ગુણવિશેષોપાધિભેદેન ભેદઃ ।
એક એવ તુ પરમાત્મેશ્વરસ્તૈસ્તૈર્ગુણવિશેષૈર્વિશિષ્ટ ઉપાસ્યો યદ્યપિ ભવતિ તથાપિ યથાગુણોપાસનમેવ ફલાનિ ભિદ્યન્તે ।
ઽતં યથા યથોપાસતે તદેવ ભવતિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ, ઽયથાક્રતુરસ્મિંલોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિઽ (છા. 3.14.1) ઇતિ ચ ।
સ્મૃતેશ્ચ- ઽયં યં વાપિ સ્મરન્ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્ ।
તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ ॥ઽ (ગી. 8.6) ઇતિ ।
યદ્યપ્યેક આત્મા સર્વભૂતેષુ સ્થાવરજઙ્ગમેષુ ગૂઢસ્તથાપિ ચિત્તોપાધિવિશેષતારતમ્યાદાત્મનઃ કૂટસ્થનિત્યસ્યૈકરૂપસ્યાપ્યુત્તરોત્તરમાવિષ્કૃતસ્ય તારતમ્યમૈશ્વર્યશક્તિવિશેષૈઃ શ્રૂયતે- ઽતસ્ય ય આત્માનમાવિસ્તરાં વેદઽ (ઐ.આ. 2.3.2.1) ઇત્યત્ર ।
સ્મૃતાવપિ- ઽયદ્યદ્વિભૂતિમત્સર્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા ।
તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંઽશસંભવમ્ ।ઽ (ગી. 10.41) ઇતિ ।
યત્ર યત્ર વિભૂત્યાદ્યતિશયઃ સ સ ઈશ્વર ઇત્યુપાસ્યતયા ચોદ્યતે ।
એવમિહાપ્યાદિત્યમણ્ડલે હિરણ્મયઃ પુરુષઃ સર્વપાપ્મોદયલિઙ્ગાત્પર એવેતિ વક્ષ્યતિ ।
એવં ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ (બ્ર. 1.1.22) ઇત્યાદિષુ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
એવં સદ્યોમુક્તિકારણમપ્યાત્મજ્ઞાનમુપાધિવિશેષદ્વારેણોપદિશ્યમાનમપ્યવિવક્ષિતોપાધિસંબન્ધવિશેષં પરાપરવિષયત્વેન સંદિહ્યમાનં વાક્યગતિપર્યાલોચનયા નિર્ણેતવ્યં ભવતિ ।
યથેહૈવ તાવત્ ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ ઇતિ ।
એવમેકમપિ બ્રહ્માપેક્ષિતોપાધિસંબન્ધં નિરસ્તોપાધિસંબન્ધં ચોપાસ્યત્વેન જ્ઞેયત્વેન ચ વેદાન્તેષૂપદિશ્યત ઇતિ પ્રદર્શયિતું પરો ગ્રન્થ આરભ્યતે ।
યચ્ચ ઽગતિસામાન્યાત્ઽ ઇત્યચેતનકારણનિરાકરણમુક્તં તદપિ વાક્યાન્તરાણિ બ્રહ્મવિષયાણિ વ્યાચક્ષાણેન બ્રહ્મવિપરીતકારણનિષેધેન પ્રપઞ્ચ્યતે-
આનન્દમયો ઽભ્યાસાત્

તૈત્તિરીયકે ઽન્નમયં, પ્રાણમયં, મનોમયં, વિજ્ઞાનમયં,ચાનુક્રમ્યામ્નાયતે- ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદ્વિજ્ઞાનમયાત્ ।
અન્યો ઽન્તર આત્માનન્દમયઃઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમિહાનન્દમયશબ્દેન પરમેવ બ્રહ્મોચ્યતે યત્પ્રકૃતમ્ ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1) ઇતિ, કિંવાન્નમયાદિબ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરમિતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં બ્રહ્મણોર્ઽથાન્તરમમુખ્ય આત્માનન્દમયઃ સ્યાત્ ।
કસ્માત્ ।
અન્નમયાદ્યમુખ્યાત્મપ્રવાહપતિતત્વાત્ ।
અથાપિ સ્યાત્સર્વાન્તરત્વાદાનન્દમયો મુખ્ય એવાત્મેતિ ।
ન સ્યાત્પ્રિયાદ્યવયવયોગાચ્છરીરત્વશ્રવણાચ્ચ ।
મુખ્યશ્ચેદાત્માનન્દમયઃ સ્યાન્ન પ્રિયાદિસંસ્પર્શઃ સ્યાત્ ।
ઇહ તુ ઽતસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃઽ ઇત્યાદિ શ્રૂયતે ।
શારીરત્વં ચ શ્રૂયતે- ઽતસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા ।
યઃ પૂર્વસ્યઽ ઇતિ ।
તસ્ય પૂર્વસ્ય વિજ્ઞાનમયસ્યૈષ એવ શારીર આત્મા ય એષ આનન્દમય ઇત્યર્થઃ ।
નચ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયસંસ્પાર્શો વારયિતું શક્યઃ ।
તસ્માત્સંસાર્યેવાનન્દમય આત્મેત્યવં પ્રાપ્ત ઇદમુચ્યતે- ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ ।
પર એવાત્માનન્દમયો ભવિતુમર્હતિ ।
કુતઃ ।
અભ્યાસાત્ ।
પરસ્મિન્નેવ હ્યાત્મન્યાનન્દશબ્દો બહુકૃત્વો ઽભ્યસ્યતે ।
આનન્દમયં પ્રસ્તુત્ય ઽરસો વૈ સઃઽ ઇતિ તસ્યૈવ રસત્વમુક્ત્વોચ્યતે- ઽરસંહ્યેવાયં લબ્ધ્વાઽનન્દી ભવતિઽ ઇતિ, ઽકો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્ ।
યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ ।
એષ હ્યેવાનન્દયાતિઽ ।
(તૈ. 2.7) ઽસૈષાનન્દસ્ય મીમાંસા ભવતિઽ, ઽ એતમાનન્દમયમાત્માનમુપસંક્રામતિઽ, ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ન બિભેતિ કુતશ્ચનઽ (તૈ. 2.8,9) ઇતિ ।
ઽઆનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ (તૈ. 3.6) ઇતિ ચ ।
શ્રુત્યન્તરે ચ ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.9.28) ઇતિ બ્રહ્મણ્યેવાનન્દશબ્દો દૃષ્ટઃ ।
એવમાનન્દશબ્દસ્ય બહુકૃત્વો બ્રહ્મણ્યભ્યાસાદાનન્દમય આત્મા બ્રહ્મેતિ ગમ્યતે ।
યત્તૂક્તમન્નમયાદ્યમુખ્યાત્મપ્રવાહપતિતત્વાદાનન્દમયસ્યાપ્યમુખ્યત્વમિતિ, નાસૌ દોષઃ ।
આનન્દમયસ્ય સર્વાન્તરત્વાત્ ।
મુખ્યમેવ હ્યાત્માનમુપદિદિક્ષુ શાસ્ત્રં લોકબુદ્ધિમનુસરત્, અન્નમયં શરીરમનાત્માનમત્યન્તમૂઢાનામાત્મત્વેન પ્રસિદ્ધમનૂદ્ય મૂષાનિષિક્તદ્રુતતામ્રાદિપ્રતિમાવત્તતો ઽનન્તરં તતો ઽન્તરમિત્યેવં પૂર્વેણ પૂર્વેણ સમાનમુત્તરમુત્તરમનાત્માનમાત્મેતિ ગ્રાહયત્, પ્રતિપત્તિસૌકર્યાપેક્ષયા સર્વાન્તરં મુખ્યમાનન્દમયમાત્માનમુપદિદેશેતિ શ્લિષ્ટતરમ્ ।
યથારુન્ધતીનિદર્શને બર્હ્વીષ્વપિ તારાસ્વમુખ્યાસ્વરુન્ધતીષુ દર્શિતાસુ યાન્ત્યા પ્રદર્શ્યતે સા મુખ્યૈવારુન્ધતી ભવતિ, એવમિહાપ્યાનન્દમયસ્ય સર્વાન્તરત્વાન્મુખ્યમાત્મત્વમ્ ।
યત્તુ બ્રૂષે, પ્રિયાદીનાં શિરસ્ત્વાદિકલ્પનાનુપપન્ના મુખ્યસ્યાત્મન ઇતિ, આતીતાનન્તરોપાધિજનિતા સા ન સ્વાભાવિકીત્યદોષઃ ।
શારીરત્વમપ્યાનન્દમયસ્યાન્નમયાદિશરીરપરમ્પરયા પ્રદર્શ્યમાનત્વાત્, ન પુનઃ સાક્ષાદેવ શારીરત્વં સંસારિવત્, તસ્માદાન્દમયઃ પર એવાત્મા ॥ 12 ॥
fન્: તસ્ય નિષ્કલત્વશ્રુત્યા નિરંશત્વાદિત્યર્થઃ ।
કોવાન્યાચ્ચલેત્, કો વા વિશિષ્ય પ્રાણ્યાજ્જીવેત્ ।
આનન્દયાતિ આનન્દયતીત્યર્થઃ ।
ઉપસંક્રમણં પ્રાપ્તિઃ બ્રહ્મણઃ સ્વરૂપમિતિ શેષઃ ।
લોકબુદ્ધેઃ સ્થૂલગ્રાહિતામનુસરદિત્યર્થઃ ।
ઇહાપિ અમુખ્યપ્રવાહે પતિતસ્યાપિ ।
વિકારશબ્દાન્ નેતિ ચેન્ ન પ્રાચુર્યાત્

અત્રાહ- નાનન્દમયઃ પર આત્મા ભવિતુમર્હતિ ।
કસ્માત્, વિકારશબ્દાત્ ।
પ્રકૃતિવચનાદયમન્યઃ શબ્દો વિકારવચનઃ સમધિગતઃ, આનન્દમય ઇતિ મયટો વિકાર્થત્વાત્ ।
તસ્માદન્નમયાદિશબ્દવદ્વિકારવિષય એવાનન્દમયશબ્દ ઇતિચેત્, ન ।
પ્રાચુર્યાર્થે ઽપિ મયટઃ સ્મરણાત્ ।
ઽતત્પ્રકૃતવચને મયટ્ઽ (પા. 5.4.21) ઇતિ હિ પ્રચુરતાયામપિ મયટ્ સ્મર્યતે ।
યથા ઽઅન્નમયો યજ્ઞઃઽ ઇત્યન્નપ્રચુર ઉચ્યતે, એવમાનન્દપ્રચુરં બ્રહ્માનન્દમય ઉચ્યતે ।
આનન્દપ્રચુરત્વં ચ બ્રહ્મણો મનુષ્યત્વાદારભ્યોત્તરસ્મિન્નુત્તરસ્મિન્સ્થાને શતગુણ આનન્દ ઇત્યુક્ત્વા બ્રહ્માનન્દસ્ય નિરતિશયત્વાવધારણાત્ ।
તસ્માત્પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્ ॥ 13 ॥
તદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ ચ

ઇતશ્ચ પ્રાચુર્યાર્થે મયટ્ ।
યસ્માદાનન્દહેતુત્વં બ્રહ્મણો વ્યપદિશતિ શ્રુતિઃ- ઽએષ હ્યેવાનન્દયાતિઽ ઇતિ ।
આનન્દયતીત્યર્થઃ ।
યો હ્યન્યાનાનન્દયતિ સ પ્રચુરાનન્દ ઇતિ પ્રસિદ્ધં ભવતિ ।
યથા લોકે યો ઽન્યેષાં ધનિકત્વમાપાદયતિ સ પ્રચુરધન ઇતિ ગમ્યતે, તદ્વત્ ।
તસ્માત્પ્રાચુર્યાર્થે ઽપિ મયટઃ સંભવાદાનન્દમયઃ પર એવાત્મા ॥ 14 ॥
માન્ત્રવર્ણિકમેવ ચ ગીયતે

ઇતશ્ચાનન્દમયઃ પર એવાત્મા ।
યસ્માત્ ઽબ્રહ્મવિદાપ્નોતિ પરમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈ. 2.1)
ઇત્યસ્મિન્મન્ત્રે યત્પ્રકૃતં બ્રહ્મ સત્યજ્ઞાનાનન્તવિશેષણૈર્નિર્ધરિતં, યસ્માદાકાશાદિક્રમેણ સ્થાવરજઙ્ગમાનિ ભૂતાન્યજાયન્ત, યચ્ચ ભૂતાનિ સૃષ્ટ્વા તાન્યનુપ્રવિશ્ય ગુહાયામવસ્થિતં, સર્વાન્તરં, યસ્ય વિજ્ઞાનાય ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માન્યો ઽન્તર આત્માઽ ઇતિ પ્રક્રાન્તં તન્માન્ત્રવર્ણિકમેવ બ્રહ્મેહ ગીયતે ઽઅન્યો ઽન્તર આત્માનન્દમયઃઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
મન્ત્રબ્રાહ્મણયોશ્ચૈકાર્થત્વં યુક્તં, અવિરોધાત્ ।
અન્યથા હિ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે સ્યાતામ્ ।
ન ચાન્નમયાદિભ્ય ઇવાનન્દમયાદન્યો ઽન્તર આત્માભિધીયતે ।
એતન્નિષ્ઠૈવ ચ ઽસૈષા ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યાઽ (તૈ. 3.6) તસ્માદાનન્દમયઃ પર એવાત્મા ॥15 ॥
fન્: યસ્માદિત્યસ્ય તસ્માદિતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ ।
યન્નિર્ધારિતં તદેવેહ ગીયત ઇતિ યોજના ।
એકાર્થત્વેસત્યુપાયોપેયત્વયોગાદિત્યર્થઃ ।
નેતરો ઽનુપપત્તેઃ

ઇતશ્ચાનન્દમયઃ પર એવાત્મા ।
નેતરઃ ।
ઇતર ઈશ્વરાદન્યઃ સંસારી જીવ ઇત્યર્થઃ ।
ન જીવ આનન્દમયશબ્દેનાભિધીયતે ।
કસ્માત્ ।
અનુપપત્તેઃ ।
આનન્દમયં હિ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽસો ઽકામયત ।
બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ ।
સ તપો ઽતપ્યત ।
સ તપસ્તપ્ત્વા ।
ઇદંસર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ ।
તત્ર પ્રાક્શરીરાદ્યુત્પત્તેરભિધ્યાનં સૃજ્યમાનાનાં ચ વિકારાણાં સ્રષ્ટુરવ્યતિરેકઃ સર્વવિકારસૃષ્ટિશ્ચ, ન પરસ્માદાત્મનો ઽન્યત્રોપપદ્યતે ॥ 16 ॥
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચ

ઇતશ્ચ નાનન્દમયઃ સંસારી ।
યસ્માદાનન્દમયાધિકારે- ઽરસો વૈ સઃ ।
રસંહ્યેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ જીવાનન્દમયૌ ભેદેન વ્યપદિશતિ ।
નહિ લબ્ધૈવ લબ્ધવ્યો ભવતિ ।
કથં તર્હિ ઽઆત્માન્વેષ્ટવ્યઃઽ, ઽઆત્મલાભાન્ન પરં વિદ્યતેઽ ઇતિ શ્રુતિસ્મૃતી, યાવતા ન લબ્ધૈવ લબ્ધવ્યો ભવતીત્યુક્તમ્ ।
બાઢમ્ ।
તથાપ્યાત્મનો ઽપ્રચ્યુતાત્મભાસ્યૈવ સતસ્તત્વાનવબોધનિમિત્તો દેહાદિષ્વનાત્મસ્વાત્મત્વનિશ્ચયો લૌકિકો દૃષ્ટઃ ।
તેન દેહાદિભૂતસ્યાત્મનો ઽપ્યાત્માનન્વિષ્ટો ઽન્વેષ્ટવ્યો ઽલબ્ધો લબ્ધવ્યો ઽશ્રુતઃ શ્રોતવ્યો ઽમતો મન્તવ્યો ઽવિજ્ઞાતો વિજ્ઞાતવ્ય ઇત્યાદિભેદવ્યપદેશ ઉપપદ્યતે ।
પ્રતિષિધ્યત એવ તુ પરમાર્થતઃ સર્વજ્ઞાત્પરમેશ્વરાદન્યો દ્રષ્ટા શ્રોતા વા ઽનાન્યો ઽતો ઽસ્તિ દ્રષ્ટાઽ (બૃ. 3.7.23) ઇત્યાદિના ।
પરમેશ્વરસ્ત્વવિદ્યાકલ્પિતાચ્છરીરાત્કર્તૃભોક્તૃવિજ્ઞાનાત્માખ્યાદન્યઃ ।
યથા માયાવિનશ્ચર્મખડ્ગધરાત્સૂત્રેણાકાશમધિરોહતઃ સ એવ માયાવી પરમાર્થરૂપો ભૂમિષ્ઠો ઽન્યઃ ।
યથાવા ધટાકાશાદુપાધિપરિચ્છિન્નાદનુપાધિરપરિચ્છિન્ન આકાશો ઽન્યઃ ।
ઈદૃશં ચ વિજ્ઞાનાત્મપરમાત્મભેદમાશ્રિત્ય ઽનેતરો ઽનુપપત્તેઃઽ, ઽભેદવ્યપદેશાચ્ચઽ ઇત્યુક્તમ્ ॥ 17 ॥
fન્: અધિકારઃ પ્રકરણમ્ ।
સ આનન્દમયો રસઃ સારઃ ।
અખણ્ડૈકરસસ્ય ।
લોકાદનપેતો લૌકિકો ઽપ્રામાણિકઃ ।
કામાચ્ ચ નાનુમાનાપેક્ષા

આનન્દમયાધિકારે ચ ઽસો ઽકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેયઽ (તૈ. 2.6) ઇતિ કામયિતૃત્વનિર્દેશાન્નાનુમાનિકમપિ સાંખ્યપરિકલ્પિતમચેતનં પ્રધાનમાનન્દમયત્વેન કારણત્વેન વાપેક્ષિતવ્યમ્ ।
ઽઈક્ષતેર્નાશબ્દમ્ઽ (બ્ર. 1.1.5) ઇતિ નિરાકૃતમપિ પ્રધાનં પૂર્વસૂત્રોદાહૃતાં કામયિતૃત્વશ્રુતિમાશ્રિત્ય પ્રસઙ્ગાત્પુનર્નિરાક્રિયતે ગતિસામાન્યપ્રપઞ્ચનાય ॥ 18 ॥
અસ્મિન્ન્ અસ્ય ચ તદ્યોગં શાસ્તિ

ઇતશ્ચ ન પ્રધાને જીવે વાનન્દમયશબ્દઃ ।
યસ્માદસ્મિન્નાનન્દમયે પ્રકૃત આત્મનિ પ્રતિબુદ્ધસ્યાસ્ય જીવસ્ય તદ્યોગં શાસ્તિ ।
તદાત્મના યોગસ્તદ્યોગઃ, તદ્ભાવાપત્તિઃ ।
મુક્તિરિત્યર્થઃ ।
તદ્યોગં શાસ્તિ શાસ્ત્રં- ઽયદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નદૃશ્યે ઽનાત્મ્યે ઽનિરુક્તે ઽનિલયને ઽભયં પ્રતિષ્ઠાં વિન્દતે ।
અથ સો ઽભયં ગતો ભવતિ ।
યદા હ્યેવૈષ એતસ્મિન્નુદરમન્તરં કુરુતે ।
અથ તસ્ય ભયં ભવતિઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યદૈતસ્મિન્નાનન્દમયે ઽલ્પમપ્યન્તરમતાદાત્મ્યરૂપં પશ્યતિ તદા સંસારભયાન્ન નિવર્તતે ।
યદા ત્વેતસ્મિન્નાનન્દમયે નિરન્તરં તાદાત્મ્યેન પ્રતિતિષ્ઠતિ તદા સંસારભયાન્નિવર્તત ઇતિ ।
તચ્ચ પરમાત્મપરિગ્રહે ઘટતે, ન પ્રધાનપરિગ્રહે જીવપરિગ્રહે વા ।
તસ્માદાનન્દમયઃ પરમાત્મેતિ સ્થિતમ્ ।
ઇદં ત્વિહ વક્તવ્યમ્- ઽસ વા એષ પુરુષો ઽન્નરસમયઃઽ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદન્નરસમયાત્ ।
અન્યો ઽન્તર આત્મા પ્રાણમયઃઽ તસ્માત્ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્મા મનોમયઃઽ તસ્માત્ ઽઅન્યો ઽન્તર આત્મા વિજ્ઞાનમયઃઽ (તૈ. 2.1,2,3,4) ઇતિ ચ વિકારાર્થે મયટ્પ્રવાહે સત્યાનન્દમય એવાકસ્માદર્ધજરતીયન્યાયેન કથમિવ મયટઃ પ્રાચુર્યર્થાત્વં બ્રહ્મવિષયત્વં ચાશ્રીયત ઇતિ ।
માન્ત્રવર્ણિકબ્રહ્માધિકારાદિતિ ચેત્, ન ।
અન્નમયાદીનામપિ તર્હિ બ્રહ્મત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અત્રાહ- યુક્તમન્નમયાદીનામબ્રહ્મત્વં, તસ્માત્તસ્માદાન્તરસ્યાન્તરસ્યાન્યસ્યાન્યસ્યાત્મન ઉચ્યમાનત્વાત્ આનન્દમયાત્તુ ન કશ્ચિદન્ય આન્તર આત્મોચ્યતે, તેનાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વમ્, અન્યથા પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- યદ્યપ્યન્નમયાદિભ્ય ઇવાનન્દમયાદન્યો ઽન્તર આત્મેતિ ન શ્રૂયતે તથાપિ નાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વં, યત આનન્દમયં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે- ઽતસ્ય પ્રિયમેવ શિરઃ ।
મોદો દક્ષિણઃ પક્ષઃ ।
પ્રમોદ ઉત્તરઃ પક્ષઃ ।
આનન્દ આત્મા ।
બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ (તૈ. 2.5) ઇતિ ।
તત્ર યદ્બ્રહ્મ મન્ત્રવર્ણે પ્રકૃતમ્- ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ ઇતિ, તદિહ ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યુચ્યતે ।
તદ્વિજિજ્ઞાપયિષયૈવાન્નમયાદય આનન્દમયપર્યન્તાઃ પઞ્ચ કોશાઃ કલ્પ્યન્તે ।
તત્ર કુતઃ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયાપ્રસઙ્ગઃ ।
નન્વાનન્દમયસ્યાવયવત્વેન ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યુચ્યતે, અન્નમયાદીનામિવ ઽઇદં પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યાદિ ।
તત્ર કથં બ્રહ્મણઃ સ્વપ્રધાનત્વં શક્યં વિજ્ઞાતુમ્ ।
પ્રકૃતત્વાદિતિ બ્રૂમઃ ।
નન્વાનન્દમયાવયવત્વેનાપિ બ્રહ્મણિ વિજ્ઞાયમાને ન પ્રકૃતત્વં હીયતે, આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- તથા સતિ તદેવ બ્રહ્માનન્દમય આત્માવયવી તદેવ ચ બ્રહ્મપુચ્છં પ્રતિષ્ઠાવયવ ઇત્યસામઞ્જસ્યં સ્યાત્ ।
અન્યતરપરિગ્રહે તુ યુક્તં ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યત્રૈવ બ્રહ્મનિર્દેશ આશ્રયિતું, બ્રહ્મશબ્દસંયોગાત્ ।
નાનન્દમયવાક્યે બ્રહ્મશબ્દસંયોગાભાવાદિતિ ।
અપિચ બ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠા ઇત્યુક્તત્વેદમુચ્યતે- ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ।
અસન્નેવ સ ભવતિ ।
અસદ્બ્રહ્મેતિ વેદ ચેત્ ।
અસ્તિ બ્રહ્મેતિ ચેદ્વેદ ।
સન્તમેનં તતો વિદુરિતિઽ (તૈ. 2.6) અસ્મિંશ્ચ શ્લોકે ઽનનુકૃષ્યાનન્દમયં, બ્રહ્મણ એવ ભાવાભાવવેદનયોર્ગુણદોષાભિધાનાદ્ગમ્યતે ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યત્ર બ્રહ્મણ એવ સ્વપ્રધાનત્વમિતિ ।
ન ચાનન્દમયસ્યત્મનો ભાવાભાવાશઙ્કા યુક્તા, પ્રિયમોદાદિવિશેષસ્યાનન્દમયસ્ય સર્વલોકપ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
કથં પુનઃ સ્વપ્રધાનં સદ્બ્રહ્મ, આનન્દમયસ્ય પુચ્છત્વેન નિર્દિશ્યતે- ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
પુચ્છવત્પુચ્છં , પ્રતિષ્ઠા પરાયણમેકનીડં લૌકિકસ્યાનન્દજાતસ્ય બ્રહ્માનન્દ ઇત્યેતદનેન વિવક્ષ્યતે, નાવયવત્વં, ઽએતસ્યૈવાનન્દસ્યાન્યાનિ ભૂતાનિ માત્રામુપજીવન્તિઽ (બૃહ. 4.3.32) ઇતિ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
અપિચ આનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વે પ્રિયાદ્યવયવત્વેન સવિશેષં બ્રહ્માભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
નિર્વિશેષં તુ બ્રહ્મ વાક્યશેષે શ્રૂયતે, વાઙ્મનસયોરગોચરત્વાભિધાનાત્- ઽ યતો વાચો નિવર્તન્તે ।
અપ્રાપ્ય મનસા સહ ।
આનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ ।
ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિઽ (તૈ. 2.9) ।
અપિચ આનન્દપ્રચુર ઇત્યુક્તે દુઃખાસ્તિત્વમપિ ગમ્યતે પ્રાચુર્યસ્ય લોકે પ્રતિયોગ્યલ્પત્વાપેક્ષત્વાત્ ।
તથાચ સતિ, ઽયત્ર નાન્યત્પશ્તિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ભૂમ્નિ બ્રહ્મણિ તદ્વ્યતિરિક્તાભાવશ્રુતિરૂપરુધ્યેત ।
પ્રતિશરીરં ચ પ્રિયાદિભેદાદાનન્દમયસ્યાપિ ભિન્નત્વમ્ ।
બ્રહ્મ તુ ન પ્રતિશરીરં ભિદ્યતે, ઽસત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મઽ (તૈત્તિ. 2.1) ઇત્યાનન્તશ્રુતેઃ, ઽએકો દેવઃ સર્વભૂતેષુ ગૂઢઃ સર્વવ્યાપી સર્વભૂતાન્તરાત્માઽ (શ્વે. 6.11) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરાત્ ।
નચાનન્દમયસ્યાભ્યાસઃ શ્રૂયતે ।
પ્રાતિપદિકાર્થમાત્રમેવ હિ સર્વત્રાભ્યસ્યતે- ઽરસો વૈ સઃ, રસંહ્યેવાયં લબ્ધ્વાનન્દી ભવતિ, કો હ્યેવાન્યાત્કઃ પ્રાણ્યાત્, યદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ઽ ।
ઽસૈષાનન્દસ્ય મીમાંસા ભવતિઽ ।
ઽઆનન્દં બ્રહ્મણો વિદ્વાન્ન બિભેતિ કુતશ્ચનેતિઽ (તૈ.2.7.8.9) ઽઆનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ (તૈ. 6.6) ઇતિ ચ ।
યદિચ આનન્દમયશબ્દસ્ય બ્રહ્મવિષયત્વં નિશ્ચિતં ભવેત્, તત ઉત્તરેષ્વાનન્દમાત્રપ્રયોગેષ્વપ્યાનન્દમયાભ્યાસઃ કલ્પ્યેત ।
ન ત્વાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મત્વમસ્તિ, પ્રિયશિરસ્ત્વાદિભિર્હેતુભિરિત્યવોચામ ।
તસ્માચ્છ્રુત્યન્તરે ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ (બૃ. 3.9.28) ઇત્યાનન્દપ્રાતિપદિકસ્ય બ્રહ્મણિ પ્રયોગદર્શનાત્, ઽયદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ઽ ઇત્યાદિર્બ્રહ્મવિષયઃ પ્રયોગો ન ત્વાનન્દમયાભ્યાસ ઇત્યવગન્તવ્યમ્ ।
યત્સ્વયં મયડન્તસ્યૈવાનન્દશબ્દસ્યાભ્યાસઃ - ઽએતમાનન્દમયાત્માનમુપસંક્રામતિઽ (તૈ. 2.8) ઇતિ, ન તસ્ય બ્રહ્મવિષયત્વમસ્તિ, વિકારાત્મનામેવાન્નમયાદીનામનાત્મનામુપસંક્રમિતવ્યાનાં પ્રવાહે પઠિતત્વાત્ ।
નન્વાનન્દમયસ્યોપસંક્રમિતવ્યસ્યાન્નમયાદિવદ્બ્રહ્મત્વે સતિ નૈવ વિદુષો બ્રહ્મપ્રાપ્તિફલં નિર્દિષ્ટં ભવેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
આનન્દમયોપસંક્રમણનિર્દેશેનૈવ પુચ્છપ્રતિષ્ઠાભૂતબ્રહ્મપ્રાપ્તેઃ ફલસ્યનિર્દિષ્ટત્વાત્ ।
ઽતદપ્યેષ શ્લોકો ભવતિ ।
યતો વાચો નિવર્તન્તેઽ ઇત્યદિના ચ પ્રપઞ્ચ્યમાનત્વાત્ ।
યા ત્વાનન્દમયસંનિધાને ઽસો ઽકામયત બહુસ્યાં પ્રજાયેયેતિઽ ઇયં શ્રુતિરુદાહૃતા સા ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યનેન સંનિહિતતરેણ બ્રહ્મણા સંબધ્યમાના નાનન્દમયસ્ય બ્રહ્મતાં પ્રતિબોધયતિ ।
તદપેક્ષત્વાચ્ચોત્તરસ્ય ગ્રન્થસ્ય ઽરસો વૈ સઃઽ ઇત્યાદેર્નાનન્દમયવિષયતા ।
નનુ ઽસો ઽકામયતઽ ઇતિ બ્રહ્મણિ પુંલિઙ્ગનિર્દેશો નોપપદ્યતે ।
નાયં દોષઃ ।
ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃઽ ઇત્યત્ર પુંલિઙ્ગેનાપ્યાત્મશબ્દેન બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વાત્ ।
યા તુ ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યા ઽઆનન્દો બ્રહ્મેતિ વ્યજાનાત્ઽ ઇતિ તસ્યાં મયડશ્રવણાત્, પ્રિયશિરસ્ત્વાદ્યશ્રવણાચ્ચ યુક્તમાનન્દસ્ય બ્રહ્મત્વમ્ ।
તસ્માદણુમાત્રમપિ વિશેષમનાશ્રિત્ય ન સ્વત એવ પ્રિયશિરસ્ત્વાદિ બ્રહ્મણ ઉપપદ્યતે ।

નચેહ સવિશેષં બ્રહ્મ પ્રતિપિપાદયિષિતં, વાઙ્મનસગોચરાતિક્રમશ્રુતેઃ ।
તસ્માદન્નમયાદિષ્વિવાનન્દમયે ઽપિ વિકારાર્થ એવ મયડ્વિજ્ઞેયો ન પ્રાચુર્યાર્થઃ ।
સૂત્રાણિ ત્વેવં વ્યાખ્યેયાનિ- ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યત્ર કિમાનન્દમયાવયવત્વેન બ્રહ્મ વિવક્ષ્યત ઉત સ્વપ્રધાનત્વેનેતિ ।
પુચ્છશબ્દાદવયવત્વેનેતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે- ઽઆનન્દમયો ઽભ્યાસાત્ઽ આનન્દમય આત્મેત્યત્ર ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇતિ સ્વપ્રધાનમેવ બ્રહ્મોપદિશ્યતે, અભ્યસાત્ ।
ઽઅસન્નેવ સ ભવતિઽ ઇત્યસ્મિન્નિગમનાશ્લોકે બ્રહ્મણ એવ કેવલસ્યાભ્યસ્યમાનત્વાત્ ।
વિકારશબ્દાન્નેતિ ચેન્ન પ્રાચુર્યાત્ ।
વિકારશબ્દેનાવયવશબ્દો ઽભિપ્રેતઃ ।
પુચ્છમિત્યવયવશબ્દાન્ન સ્વપ્રધાનત્વં બ્રહ્મણ ઇતિ યદુક્તં, તસ્ય પરિહારો વક્તવ્યઃ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ, પ્રાચુર્યાદપ્યવયવશબ્દોપપત્તેઃ ।
પ્રાચુર્યં પ્રાયાપત્તિઃ, અવયવપ્રાયે વચનમિત્યર્થઃ ।
અન્નમયાદીનાં હિ શિરઆદિષુ પુચ્છાન્તેવવયવેઃષૂક્તે ત્વાનન્દમયસ્યાપિ શિરઆદીન્યવયવાન્તરાણ્યુક્ત્વાવયવપ્રાયાપત્ત્યા ઽબ્રહ્મ પુચ્છં પ્રતિષ્ઠાઽ ઇત્યાહ, નાવયવવિવક્ષયા ।
યત્કારણમભ્યાસાદિતિ સ્વપ્રધાનત્વં બ્રહ્મણઃ સમર્થિતમ્ ।
ઽતદ્ધેતુવ્યપદેશાચ્ચઽ ।
સર્વસ્ય વિકારજાતસ્ય સાનન્દમયસ્ય કારણત્વેન બ્રહ્મ વ્યપદિશ્યતે- ઇદં સર્વમસૃજત ।
યદિદં કિઞ્ચ (તૈ. 2.6) ઇતિ ।
નચ કારણં સત્ બ્રહ્મ સ્વવિકારસ્યાનન્દમયસ્ય મુખ્યયા વૃત્ત્યાવયવ ઉપપદ્યતે ।
અપરાણ્યપિ સૂત્રાણિ યથાસંભવં પુચ્છવાક્યનિર્દિષ્ટસ્યૈવ બ્રહ્મણ ઉપપાદકાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ॥ 19॥
fન્: અનાત્મ્યે સસંબન્ધિતયાધ્યસ્તેન્દ્રિયજાતેનાપઞ્ચાકૃતભૂતકાર્યેણાત્મ્યેન તાદાત્મ્યાદિહીને, અનિરુક્તે નિકૃષ્યોચ્યન્ત ઇતિ નિરુક્તાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ તૈશ્ચાભેદવર્જિતે, નિઃશેષલયસ્થાનં નિલયનં માયા તચ્છૂન્યે ।
ઉદરમિતિ ઉત્ અપિ અરમલ્પમ્ અન્તરં ભેદમ્ ।
આનન્દમયાત્ત્વિતિ બ્રહ્મણ્યાન્તરત્વમશ્રુતં પુચ્છત્વં તુ શ્રુતમિત્યર્થઃ ।
પુચ્છમિત્યાધારત્વમાત્રં પ્રતિષ્ઠેતિ ।
એકનીડમધિષ્ઠાનં સોપાદાનસ્ય જગતઃ ।
યતો યસ્માત્ વાચઃ શક્તિવૃત્ત્યા તમપ્રકાશ્યૈવ નિવર્તન્તે ।
પ્રતિયોગી વિરોધી તસ્યાત્મત્વમપેક્ષતે ।
યથા વિપ્રમયો ગ્રામ ઇત્યત્ર શૂદ્રલ્પત્વમ્ ।
ઉપક્રમણં બાધઃ ।
ઉપસંક્રતિમિતવ્યાનાં વિવેકેન ત્યાજ્યાનામ્ ।
પ્રાયાપત્તિરવયવક્રમસ્ય બુદ્ધૌ પ્રાપ્તિઃ ।
અન્તરધિકરણમ્ ।
20-21
અન્તસ્ તદ્ધર્મોપદેશાત્

ઇદમામ્નાયતે- ઽઅથ ય એષો ઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આપ્રણખાત્સર્વં એવ સુવર્ણઃઽ ઽતસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી તસ્યોદિતિ નામ સ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિત ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદઽ ઽઇત્યધિદૈવતમ્ઽ ( છા. 1.6.7.8) ।
ઽઅથાધ્યાત્મમ્ઽ ઽઅથ ય એષો ઽન્તરપક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતેઽ (છા. 1.7.1.5) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિં વિદ્યાકર્માતિશયવશાત્પ્રાપ્તોત્કર્ષઃ કશ્ચિત્સંસારી સૂર્યમણ્ડલે ચક્ષુષિ ચોપાસ્યાત્વેન શ્રૂયતે કિંવા નિત્યસિદ્ધઃ પરમેશ્વર ઇતિ ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તં, સંસારીતિ ।
કુતઃ રૂપવત્ત્વશ્રવણાત્ ।
આદિત્યપુરુષે તાવત્ ઽહિરણ્યશ્મશ્રુઃઽ ઇત્યાદિ રૂપમુદાહૃતમ્ ।
અક્ષિપુરુષે ઽપિ તદેવાતિદેશેન પ્રાપ્યતે- ઽતસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપમ્ઽ ઇતિ ।
નચ પરમેશ્વરસ્ય રૂપવત્ત્વં યુક્તમ્, ઽઅશબ્દર્મસ્પામરૂપમવ્યયમ્ઽ (કા. 1.3.15) ઇતિ શ્રુતેઃ, આધારશ્રવણાચ્ચ- ઽય એષો ઽન્તરાદિત્યેઽ, ઽય એષો ઽન્તરક્ષિણિઽ ઇતિ ।
નહ્યનાધારસ્ય સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠસ્ય સર્વવ્યાપિનઃ પરમેશ્વરસ્યાધાર ઉપદિશ્યેત ।
ઽસ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિઽ (છા. 7.24.1) ઇતિ ।
ઽઆકાશવત્સર્વગતશ્ચ નિત્યઃઽ ઇતિ ચ શ્રુતી ભવતઃ ।
ઐશ્વર્યમર્યાદાશ્રુતેશ્ચ ।
ઽ સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચઽ (છાં 1.6.8) ઇત્યાદિત્યપુરુષસ્યૈશ્વર્યમર્યાદા ।
ઽસ એષ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચઽ ઇત્યક્ષિપુરુષસ્ય ।
નચ પરમેશ્વરસ્ય મર્યાદાવદૈશ્વર્યં યુક્તમ્, ઽએષ સર્વેશ્વર એષ ભૂતાધિપતિરેષ ભૂતપાલ એષ સેતુર્વિધારણ એષાં લોકાનામસંભેદાયઽ (બૃ. 4.4.22) ઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ ।
તસ્માન્નાક્ષ્યાદિત્યયોરન્તઃ પરમેશ્વર ઇત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- ઽઅન્તસ્તદ્ધર્મોપદેશાત્ઽ ઇતિ, ઽય એષો ઽન્તરાદિત્યેઽ ઽય એષો ઽન્તરક્ષિણિઽ ઇતિ ચ શ્રૂયમાણઃ પુરુષઃ પરમેશ્વર એવ, ન સંસારી ।
કુતઃ, તદ્ધર્મોપદેશાત્ ।
તસ્ય હિ પરમેશ્વરસ્ય ધર્મા ઇહોપદિષ્ટાઃ ।
તદ્યથા- ઽતસ્યોદિતિ નામઽ ઇતિ શ્રાવયિત્વા અસ્યાદિત્યપુરુષસ્ય નામ ઽસ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિતઃઽ ઇતિ સર્વપાપ્માપગમેન નિર્વક્તિ ।
તદેવ ચ કૃતનિર્વચનં નામાક્ષિપુરુષસ્યાપ્યતિદિશતિ- ઽયન્નામ તન્નામઽ ઇતિ ।
સર્વપાપ્માપગમશ્ચ પરમાત્મન એવ શ્રૂયતે- ઽય આત્માપહતપાપ્માઽ (છાં. 8.7.1) ઇત્યાદૌ ।
તથા ચાક્ષુષે પુરુષે ઽસૈવર્ક્તત્સમાસ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્બ્રહ્મઽ ઇત્યૃક્સમાસાદ્યાત્મકતાં નિર્ધારયતિ ।
સા ચ પરમેશ્વરસ્યોપપદ્યતે,
સર્વકારણત્વાત્સર્વાત્મકત્વોપપત્તેઃ ।
પૃથિવ્યગ્ન્યાદ્યાત્મકે ચાધિદૈવતં ઋક્સામે, વાક્પ્રાણાદ્યાત્મકે ચાધ્યાત્મમનુક્રમ્યાહ- ઽતસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌઽ ઇત્યધિદૈવતમ્ ।
તથાધ્યાત્મમપિ- ઽ યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌઽ ઇતિ ।
તચ્ચ સર્વાત્મન એવોપપદ્યતે ।
તદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્યેતં તે ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયઃઽ (છા. 1.7.6) ઇતિ ચ લૌકિકેષ્વપિ ગાનેષ્વસ્યૈવ ગીયમાનત્વં દર્શયતિ ।
તચ્ચ પરમેશ્વરપરિગ્રહે ધટતે, ઽયદ્યદ્વિભૂતિમત્સત્ત્વં શ્રીમદૂર્જિતમેવ વા ।
તત્તદેવાવગચ્છ ત્વં મમ તેજોંશસંભવમ્ ।
(10.41) ઇતિ ભગવદ્ગીતાદર્શનાત્ ।
લોકકામેશિતિતૃત્વમપિ નિરઙ્ કુશં શ્રૂયમાણં પરમેશ્વરં ગમયતિ ।
યત્તૂક્તં હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિરૂપશ્રવણં પરમેશ્વરે નોપપદ્યત ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- સ્યાત્પરમેશ્વરસ્યાપીચ્છાવશાન્માયામયં રૂપં સાધકાનુગ્રહાર્થમ્ ।
ઽમાયા હ્યેષા મયા સૃષ્ટા યન્માં પશ્યસિ નારદ ।
સર્વભૂતગુણૈર્યુક્તં મૈવં માં જ્ઞાતુમર્હસિઽ ઇતિ સ્મરણાત્ ।
અપિચ યત્ર તુ નિરસ્તસર્વવિશેષં પારમેશ્વરં રૂપમુપદિશ્યતે, ભવતિ તત્ર શાસ્ત્રમ્- ઽશબ્દર્મસ્પર્શમરૂપમવ્યયમ્ઽ ઇત્યાદિ ।
સર્વકારણત્ત્વાત્તુ વિકારધર્મૈરપિ કૈશ્ચિદ્વિશિષ્ટઃ પરમેશ્વર ઉપાસ્યત્વેન નિર્દિશ્યતે- ઽસર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃઽ (છાં 3.14.2) ઇત્યાદિના ।
તથા હિરણ્યશ્મશ્રુત્વાદિનિર્દેશો ઽપિ ભવિષ્યતિ ।
યદપ્યાધારશ્રવણાન્ન પરમેશ્વર ઇતિ, અત્રોચ્યતે- સ્વમહિમપ્રતિષ્ઠસ્યાપ્યાધારવિશેષોપદેશ ઉપાસનાર્થો ભવિષ્યતિ, સર્વગતત્વાદ્બ્રહ્મણો વ્યોમવત્સર્વાન્તરત્વોપપત્તેઃ ।
ઐશ્વર્યમર્યાદાશ્રવણમપ્યધ્યાત્માધિદૈવતવિભાગાપેક્ષમુપાસનાર્થમેવ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવાક્ષ્યાદિત્યયોરન્તરુપદિશ્યતે ॥ 20 ॥
fન્: અન્તરાદિત્યે આદિત્યમણ્ડલમધ્યે ।
હિરણ્મયો જ્યોતિર્મયઃ ।
અપ્રાણખાન્નખાગ્રમભિવ્યાપ્ય ।
કપેર્મર્કટસ્યાસઃ પૃષ્ટ(પુચ્છ) ભાગો ઽત્યન્તતેજસ્વી તત્તુલ્યં પુણ્ડરીકં યથાત્યન્તદીપ્તિમત્તથાસ્ય દેવસ્યાક્ષિણી પ્રકૃષ્ટદીપ્તિમતી, તસ્ય ઉદિતીતિ ઉદિત ઉદ્ગતઃ સકાર્યસર્વપાપાસ્પૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ ।
સ એષ ઇત્યાધિદૈવિકપુરુષોક્તિઃ ।
અમુષ્માદાદિત્યાદૂર્ધ્વગા યે લોકાસ્તેષામીશિતા યે ચ દેવાનાં કામા ભોગાસ્તેષાં ચેત્યર્થઃ ।
યૌ સર્વાત્મકઋક્સામાત્મકૌ તાવમુષ્યાદિત્યરથસ્ય ગેષ્ણૌ પાદપર્વણી ।
સનિર્યાઞ્ચાયાં ।
ભેદવ્યપદેશાચ્ ચાન્યઃ

અસ્તિ ચાદિત્યાદિશરીરાભિમાનિભ્યો જીવેભ્યો ઽન્ય ઈશ્વરો ઽન્તર્યામી, ઽય આદિત્યે તિષ્ઠન્નાદિત્યાન્તરો યમાદિત્યો ન વેદ યસ્યાદિત્યઃ શરીરં ય આદિત્યમન્તરો યમયત્યેષ ત આત્માન્તર્યામ્યમૃતઃઽ (બૃ. 3.7.9) ઇતિ શ્રુત્યન્તરે ભેદવ્યપદેશાત્ ।
તત્ર હિ ઽઆદિત્યાદન્તરો યમાદિત્યો ન વેદઽ ઇતિ વેદિતુરાદિત્યાદ્વિજ્ઞાનાત્મનો ઽન્તર્યામી સ્પષ્ટં નિર્દિશ્યતે ।
સ એવેહાપ્યન્તરાદિત્યે પુરુષો ભવિતુમર્હતિ, શ્રુતિસામાન્યાત્ ।
તસ્માત્પરમેશ્વર એવેહોપદિશ્યત ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
8 આકાશાધિકરણમ્ । સૂ. 22
આકાશસ્ તલ્લિઙ્ગાત્

ઇદમામનન્તિ- ઽઅસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યાકાશ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્ત આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્ત્યાકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાકાશઃ પરાયણમ્ઽ (છાન્દો. 1.9.1) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમાકાશશબ્દેન પરં બ્રહ્માભિધીયત ઉત ભૂતાકાશમિતિ ।
કુતઃ સંશયઃ, ઉભયત્ર પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ભૂતવિશેષે તાવત્સુપ્રસિદ્ધો લોકવેદયોરાકાશશબ્દઃ ।
બ્રહ્મણ્યપિ ક્વચિત્પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
યત્ર વાક્યશેષવશાદસાધારણશ્રવણાદ્વા નિર્ધારિતં બ્રહ્મ ભવતિ, યથા- ઽયદેષ આકાશ આનન્દો ન સ્યાત્ઽ (તૈ. 2.7) ઇતિ ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 8.14.1) ઇતિ ચૈવમાદૌ ।
અતઃ સંશયઃ ।
કિં પુનરત્ર યુક્તં, ભૂતાકાશમિતિ ।
કુતઃ, તદ્ધિ પ્રસિદ્ધતરેણ પ્રયોગેણ શીઘ્રં બુદ્ધિમારોહતિ ।
નચાયમાકાશશબ્દ ઉભયોઃ સાધારણઃ શક્યો વિજ્ઞાતું, અનેકાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મણિ ગૌણ આકાશશબ્દો ભવિતુમર્હતિ ।
વિભુત્વાદિભિર્હિ બહુભિર્ધર્મૈઃ સદૃશમાકાશેન બ્રહ્મ ભવતિ ।
નચ મુખ્યસંભવે ગૌણોર્ઽથો ગ્રહણમર્હતિ ।
સંભવતિ ચેહ મુખ્યસ્યૈવાકાશસ્ય ગ્રહણમ્ ।
નનુ ભૂતાકાશપરિગ્રહે વાક્યશેષો નોપપદ્યતે- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ ઇત્યાદિઃ ।
નૈષ દોષઃ ।
ભૂતાકાશસ્યાપિ વાય્વાદિક્રમેણ કારણત્વોપપત્તેઃ ।
વિજ્ઞાયતે હિ- ઽતસ્માદ્વા એતસ્માદાત્મન આકાશઃ સંભૂતઃ ।
આકાશાદ્વાયુઃ ।
વાયોરગ્નિઃઽ (તૈ. 2.1) ઇત્યાદિ ।
જ્યાયસ્ત્વપરાયણત્વે અપિ ભૂતાન્તરાપેક્ષયોપપદ્યેતે ભૂતાકાશસ્યાપિ ।
તસ્માદાકાશશબ્દેન ભૂતાકાશસ્ય ગ્રહણમિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ- ઽઆકાશસ્તલ્લિઙ્ગાત્ઽ આકાશશબ્દેન બ્રહ્મણો ગ્રહણં યુક્તમ્ ।
કુતઃ, તલ્લિઙ્ગાત્ ।
પરસ્ય હિ બ્રહ્મણ ઇદં લિઙ્ગમ્- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્તેઽ ઇતિ ।
પરસ્માદ્ધિ બ્રહ્મણો ભૂતાનામુત્પત્તિરિતિ વેદાન્તેષુ મર્યાદા ।
નનુ ભૂતાકાશસ્યાપિ વાય્વાદિક્રમેણ કારણત્વં દર્શિતમ્ ।
સત્યં દર્શિતમ્ ।
તથાપિ મુલકારણસ્ય બ્રહ્મણો ઽપરિગ્રહાદાકાશાદેવેત્યવધારણં, સર્વાણીતિ ચ ભૂતવિશેષણં નાનુકૂલં સ્યાત્ ।
તથા ઽઆકાશં પ્રત્યસ્તં યન્તિઽ ઇતિ બ્રહ્મલિઙ્ગં ઽઆકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનાકાશઃ પરાયણમ્ઽ ઇતિ ચ જ્યાયસ્ત્વપરાયણત્વે ।
જ્યાયસ્ત્વં હ્યાનાપેક્ષિકં પરમાત્મન્યેવૈકસ્મિન્નામ્નાતમ્- ઽજ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયમન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃઽ (છાં 3.14.3) ઇતિ ।
તથા પરાયણત્વમપિ પરમકારણત્વાત્પરમાત્મન્યેવોપપન્નતરમ્ ।
શ્રુતિશ્ચ ભવતિ- ઽવિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મ રાતેર્દાતુઃ પરાયણમ્ઽ (બૃ. 3.9.28) ઇતિ ।
અપિ ચાન્તવત્ત્વદોષેણ શાલાવત્યસ્ય પક્ષં નિન્દિત્વા, અનન્તં કિઞ્ચિદ્વક્તુકામેન જૈવલિના આકાશઃ પરિગૃહીતઃ, તં ચાકાશમુદ્ગીથે સંપાદ્યોપસંહરતિ- ઽસ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષો ઽનન્તઃઽ (છાં 1.9.2) ઇતિ ।
તચ્ચાનન્ત્યં બ્રહ્મલિઙ્ગમ્ ।
યત્પુનરુક્તં ભૂતાકાશં પ્રસિદ્ધિબલેન પ્રથમતરં પ્રતીયત ઇતિ, અત્ર બ્રૂમઃ- પ્રથમતરં પ્રતીતમપિ સત્ વાક્યશેષગતાન્બ્રહ્મગુણાન્દૃષ્ટ્વા ન પરિગૃહ્યતે ।
દર્શિતશ્ચ બ્રહ્મણ્યપ્યાકાશશબ્દઃ- ઽઆકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતાઽ ઇત્યાદૌ ।
તથાકાશપર્યાયવાચિનામપિ બ્રહ્મણિ પ્રયોગો દૃશ્યતે- ઽઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃઽ (ઋ.સં 1.164.39) ઽસૈષા ભાર્ગવી વારુણી વિદ્યા પરમે વ્યોમન્પ્રતિષ્ઠિતાઽ (તૈ. 3.6) ઽઓં કં બ્રહ્મ ખંબ્રહ્મઽ (છાં 4.10.5) ઽખં પુરાણમ્ઽ (બૃ. 5.1) ઇતિ ચૈવમાદૌ ।
વાક્યોપક્રમે ઽપિ વર્તમાનસ્યાકાશશબ્દસ્ય વાક્યશેષવશાદ્યુક્તા બ્રહ્મવિષયત્વાવધારણા ।
ઽઅગ્નિરધીતે ઽનુવાકમ્ઽ ઇતિ હિ વાક્યોપક્રમગતો ઽપ્યગ્નિશબ્દો માણવકવિષયો દૃશ્યતે ।
તસ્માદાકાશશબ્દં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધમ્ ॥ 22 ॥
fન્: વેદિતુઃ પ્રમાતુઃ, વિજ્ઞાનાત્મનઃ અન્તઃકરણોપહિતાત્ ।
અસ્યેતિ શાલાવત્યો બ્રાહ્મણો જૈવરાજં પૃચ્છતિ ।
નિર્વહિતા ઉત્પત્તિસ્થિતિહેતુઃ, તે નામરૂપે યદન્તરા યસ્માદન્યે યસ્ય વા મધ્યે સ્તઃ તન્નામરૂપાસ્પૃષ્ટં બ્રહ્મેતિ વાક્યોષાદત્રાકાશો બ્રહ્મેત્યર્થઃ ।
રાતેર્ધનસ્ય દાતુઃ યજમાનસ્ય ।
દેશતો ઽનન્તત્વં પરત્વં, ગુણત ઉત્કૃષ્ટત્વં વરીયસ્ત્વં, કાલતો વસ્તુતશ્ચાપરિચ્છિન્નત્વમાનન્ત્યમ્ ।
પરેભ્યઃ સ્વરાદિભ્યો ઽતિશયેન શ્રૈષ્ઠ્યં વા પરોવરીયસ્ત્વમ્ ।
વ્યોમન્ વ્યોમ્નિ, પરમે પ્રકૃષ્ટે, અશ્રરે કૂટસ્થે બ્રહ્મણિ, ઋચો ઋગુપક્ષિતાઃ સર્વે વેદા જ્ઞાપકાઃ સન્તિ ।
યસ્મિન્નક્ષરે વિશ્વેદેવા અધિનિષેદુરધિષ્ઠિતાઃ ।
9 પ્રાણાધિકરણમ્ । સૂ. 23
અત એવ પ્રાણઃ

ઉદ્ગીથે- ઽપ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તાઽ ઇત્યુપક્રમ્ય શ્રૂયતે- કતમા સા દેવતેતિ પ્રાણા ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તાઽ (છાં. 1.11.4,5) ઇતિ ।
તત્ર સંશયનિર્ણયૌ પૂર્વવદેવ દ્રષ્ટવ્યૌ ।
ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ (છાં. 6.8.2) ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ (બૃ. 4.4.18)
ઇતિ ચૈવમાદૌ બ્રહ્મવિષયઃ પ્રાણશબ્દો દૃશ્યતે, વાયુવિકારે તુ પ્રસિદ્ધતરો લોકવેદયોઃ, અત ઇહ પ્રાણશબ્દેન કતરસ્યોપાદાનં યુક્તમિતિ ભવતિ સંશયઃ ।
કિં પુનરત્ર યુક્તમ્ ।
વાયુવિકારસ્ય પઞ્ચવૃત્તેઃ પ્રાણસ્યોપાદાનં યુક્તમ્ ।
તત્ર હિ પ્રસિદ્ધતરઃ પ્રાણશબ્દ ઇત્યવોચામ ।
નનુ પૂર્વવદિહાપિ તલ્લિઙ્ગાદ્બ્રહ્મણ એવ ગ્રહણં યુક્તમ્ ।
ઇહાપિ વાક્યશેષે ભૂતાનાં સંવેશનોદ્ગમનં પારમેશ્વરં કર્મ પ્રતીયતે ।
ન ।
મુખ્યો ઽપિ પ્રાણે ભૂતસંવેશનોદ્ગમનસ્ય દર્શનાત્ ।
એવં હ્યામ્નાયતે- ઽયદા વૈ પુરુષઃ સ્વપિતિ પ્રાણં તર્હિ વાગપ્યેતે પ્રાણં ચક્ષુઃ પ્રાણં મનઃ સ યદા પ્રબુધ્યતે પ્રાણદેવાધિ પુનર્જાયન્તેઽ (શ.બ્રા. 10.3.3.6) ઇતિ. પ્રત્યક્ષં ચૈતત્સ્વાપકાલે પ્રાણવૃત્તાવપરિલુપ્યમાનાયામિન્દ્રિયવૃત્તયઃ પરિલુપ્યન્તે પ્રબોધકાલે ચ પ્રાદુર્ભવન્તીતિ ।
ઇન્દ્રિયસારત્વાચ્ચ ભૂતાનામવિરુદ્ધો મુખ્યે પ્રાણે ઽપિ ભૂતસંવેશનોદ્ગમનવાદી વાક્યશેષઃ ।
અપિચાદિત્યો ઽન્નં ચોદ્ગીથપ્રતિહારયોર્દેવતે પ્રસ્તાવદેવતાયાઃ પ્રાણસ્યન્તરં નિર્દિશ્યેતે ।
નચ તયોર્બ્રહ્મત્વમસ્તિ, તત્સામાન્યાચ્ચ પ્રાણસ્યાપિ ન બ્રહ્મત્વમિત્યેવં પ્રાપ્તે સૂત્રકાર આહ- ઽઅત એવ પ્રાણઃઽ ઇતિ ।
ઽતલ્લિઙ્ગાત્ઽ ઇતિ પૂર્વસૂત્રે નિર્દિષ્ટમ્ ।
અત એવ તલ્લિઙ્ગાત્પ્રાણશબ્દમપિ પરં બ્રહ્મ ભવિતુમર્હતિ ।
પ્રાણસ્યાપિ હિ બ્રહ્મલિઙ્ગસંબન્ધઃ શ્રૂયતે- ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતેઽ (છાં 1.115) ઇતિ ।
પ્રાણનિમિત્તૌ સર્વેષાં ભૂતાનામુત્પત્તિપ્રલયાવુચ્યમાનૌ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મતાં ગમયતઃ ।
નનૂક્તં મુખ્યપ્રાણપરિગ્રહે ઽપિ સંવેશનોદ્ ગમનદર્શનમવિરુદ્ધં, સ્વાપપ્રબોધયોર્દર્શનાદિતિ ।
અત્રોચ્યતે- સ્વાપપ્રબોધયોરિન્દ્રિયાણામેવ કેવલાનાં પ્રાણાશ્રયં સંવેશનોદ્ગમનં દૃશ્યતે, ન સર્વેષાં ભૂતાનામ્ ।
ઇહતુ સેન્દ્રિયાણાં સશરીરાણાં ચ જીવાવિષ્ટાનાં ભૂતાનાં, ઽસર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિઽ ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યદાપિ ભૂતશ્રુતિર્મહાભૂતવિષયા પરિગૃહ્યતે તદાપિ બ્રહ્મલિઙ્ગત્વમવિરુદ્ધમ્ ।
નનુ સહાપિ વિષયૈરિન્દ્રિયાણાં સ્વાપપ્રબોધયોઃ પ્રાણે ઽપ્યયં પ્રાણાચ્ચ પ્રભવં શૃણુમઃ- ઽયદા સુપ્તઃસ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિઽ (કૌ. 3.3) ઇતિ ।
તત્રાપિ તલ્લિઙ્ગાત્પ્રાણશબ્દં બ્રહ્મૈવ ।
યત્પુનરન્નાદિત્યસંનિધાનાત્પ્રાણસ્યાબ્રહ્મત્વમિતિ, તદયુક્તમ્ ।
વાક્યશેષબલેન પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મવિષયતાં પ્રતીયમાનાયાં સંનિધાનસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ।
યત્પુનઃ પ્રાણશબ્દસ્ય પઞ્ચવૃત્તૌ પ્રસિદ્ધતરત્વં, તદાકાશશબ્દસ્યેવ પ્રતિવિધેયમ્ ।
તસ્માત્સિદ્ધં પ્રસ્તાવદેવતાયાઃ પ્રાણસ્ય બ્રહ્મત્વમ્ ।
અત્ર કેચિદુદાહરન્તિ- ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ, ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ ઇતિ ચ ।
તદયુક્તમ્ ।
શબ્દભેદાત્પ્રકરણાચ્ચ સંશયાનુપપત્તેઃ ।
યથા પિતુઃ પિતેતિ પ્રયોગે ઽન્યઃ પિતા ષષ્ટીનિર્દિષ્ટો ઽન્યઃ પ્રથમાનિર્દિષ્ટઃ પિતુઃ પિતેતિ ગમ્યતે, તદ્વત્ ઽપ્રાણસ્ય પ્રાણમ્ઽ ઇતિ શબ્દભેદાત્પ્રસિદ્ધાત્પ્રાણાદન્યઃ પ્રાણસ્ય પ્રાણ ઇતિ નિશ્ચીયતે ।
નહિ સ એવ તસ્યેતિ ભેદનિર્દેશાર્હે ભવતિ ।
યસ્ય ચ પ્રકરણે યો નિર્દિશ્યતે નામાન્તરેણાપિ સ એવ તત્ર પ્રકરણી નિર્દિષ્ટ ઇતિ ગમ્યતે ।
યથા જ્યોતિષ્ટોમાધિકારે- ઽવસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતઽ ઇત્યત્ર જ્યોતિઃશબ્દો જ્યોતિષ્ટોમવિષયો ભવતિ, તથા પરસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રકરણે ઽપ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મનઃઽ ઇતિ શ્રુતઃ પ્રાણશબ્દો વાયુવિકારમાત્રં કથમવગમયેત્ ।
અતઃ સંશયવિષયત્વાન્નૈતદુદાહરણં યુક્તમ્ ।
પ્રસ્તાવદેવતાયાં તુ પ્રાણે સંશયપૂર્વપક્ષનિર્ણયા ઉપપાદિતાઃ ॥ 23 ॥
fન્: ચાક્રાયણર્ષિર્ધનાર્થી રાજ્ઞો યજ્ઞં ગત્વોવાચ- હે પ્રસ્તોતઃ, યા દેવતા પ્રસ્તાવં સામભક્તિમન્વાયત્તાનુગતા ।
સંવેશનોદ્ગમનં લયોદયૌ ।
તર્હિ તસ્યામવસ્થાયાં, વાક્ અનુક્તકર્મેન્દ્રિયોપલક્ષણમ્, ચક્ષુઃશ્રોત્રે તાદૃગ્બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં, બુદ્ધિરપિ મનસા લક્ષ્યતે ।
ભૂતેષ્વિન્દ્રિયાણિ સૂક્ષ્મત્વાદ્ભોક્તૃસામીપ્યાચ્ચ સારાણિ અતસ્તેષાં લયોદયોક્ત્યેતરેષામપિ તત્સિદ્ધેઃ શેષઘટનેત્યર્થઃ ।
વાક્યાત્સંનિધાનં દુર્લભમિત્યર્થઃ ।
પ્રાણઃ પરમાત્મા બન્ધનમાશ્રયઃ સ્વરૂપં યસ્યેતિ વિગ્રહઃ ।
જ્યોતિશ્ચરણાધિકરણમ્ । સૂ. 24-27
જ્યોતિશ્ ચરણાભિધાનાત્

ઇદમામનન્તિ- ઽઅથ યદતઃ પરો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃપૃષ્ટેષુ સર્વતઃપૃષ્ટેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃપુરુષે જ્યોતિઃઽ (છા. 3.13.7) ઇતિ ।
તત્ર સંશયઃ-કિમિહ જ્યોતિઃશબ્દેનાદિત્યાદિ જ્યોતિરભિધીયતે કિંવા પરમાત્મેતિ ।
અર્થાન્તરવિષયસ્યાપિ શબ્દસ્ય તલ્લિઙ્ગાદબ્રહ્મવિષયત્વમુક્તમ્ ।
ઇહ તુ તલ્લિઙ્ગમેવાસ્તિ નાસ્તીતિ વિચાર્યતે ।
કિં તાવત્પ્રાપ્તમ્ ।
આદિત્યાદિકમેવ જ્યોતિઃશબ્દેન પરિગૃહ્યત ઇતિ ।
કુતઃ, પ્રસિદ્ધેઃ ।
તમો જ્યોતિરિતિ હીમૌ શબ્દૌ પરસ્પરપ્રતિદ્વન્દ્વી વીષયૌ પ્રસિદ્ધૌ ।
ચક્ષુર્વૃત્તેર્નિરોધકં શાર્વરાદિકં તમ ઉચ્યતે ।
તસ્યા એવાનુગ્રાહકમાદિત્યાદિકં જ્યોતિઃ ।
તથા ઽદીપ્યતેઽ ઇતીયમપિ શ્રુતિરાદિત્યાદિવિષયા પ્રસિદ્ધા ।
નહિ રૂપાદિહીનં બ્રહ્મ ઽદીપ્યતેઽ ઇતિ મુખ્યાં શ્રુતિર્મહતિ ।
દ્યુમર્યાદત્વશ્રુતેશ્ચ ।
નહિ ચરાચરબીજસ્ય બ્રહ્મણઃ સર્વાત્મકસ્ય દ્યૌર્મર્યાદા યુક્તા ।
કાર્યસ્ય તુ જ્યોતિષઃ પરિચ્છિન્નસ્ય દ્યૌર્મર્યાદા સ્યાત્ ।
ઽપરો દિવો જ્યોતિઃઽ ઇતિ ચ બ્રાહ્મણમ્ ।
નનુ કાર્યસ્યાપિ જ્યોતિષઃ સર્વત્ર ગમ્યમાનત્વાદ્દ્યુમર્યાદાવત્ત્વમસમઞ્જસમ્ ।
અસ્તુ તર્હ્યત્રિવૃત્કૃતં તેજઃ પ્રથમજમ્ ।
ન ।
અત્રિવૃત્કૃતસ્ય તેજસઃ પ્રયોજનાભાવાદિતિ ।
ઇદમેવ પ્રયોજનં યદુપાસ્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રયોજનાન્તરપ્રયુક્તસ્યૈવાદિત્યદેરુપાસ્યત્વદર્શનાત્ ।
ઽતાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણિઽ (છા. 6.3.3) ઇતિ ચાવિશેષશ્રુતેઃ ।
નચાત્રિવૃત્કૃતસ્યાપિ તેજસો દ્યુમર્યાદત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
અસ્તુ તર્હિ ત્રિવૃત્કૃતમેવત્ તેજો જ્યોતિઃશબ્દમ્ ।
નનૂક્તમર્વાગપિ દિવો ઽવગમ્યતે ઽગ્ન્યાદિકં જ્યોતિરિતિ ।
નૈષ દોષઃ ।
સર્વત્રાપિ ગમ્યમાનસ્ય જ્યોતિષઃ ઽપરો દિવઃઽ ઇત્યુપાસનાર્થઃ પ્રદેશવિશેષપરિગ્રહો ન વિરુધ્યતે ।
નતુ નિષ્પ્રદેશસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ પ્રદેશવિશેષકલ્પના ભાગિની ।
ઽસર્વતઃપૃષ્ટેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષુઽ ઇતિ ચાધારબહુત્વશ્રુતિઃ કાર્યે જ્યોતિષ્યુપપદ્યતેતરામ્ ।
ઽઇદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નાન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃઽ (છા. 3.13.7) ઇતિ ચ કૌક્ષેયે જ્યોતિરષિ પરં જ્યોતિરધ્યસ્યમાનં દૃશ્યતે ।
સારૂપ્યનિમિત્તાશ્ચાધ્યસા ભવન્તિ ।
યથા- ઽતસ્ય ભૂરિતિ શિર એકમેતદક્ષરમ્ઽ (બૃ. 5.5.3) ઇતિ ।
કૌક્ષેયસ્ય તુ જ્યોતિષઃ પ્રસિદ્ધમબ્રહ્મત્વમ્ ।
ઽતસ્યૈષા દૃષ્ટિઃઽ (છા. 3.13.7) ઽતસ્યૈષા શ્રુતિઃઽ ઇતિ ચૌષ્ણ્યઘોષવિશિષ્ટત્વસ્ય શ્રવણાત્ ।
ઽતદેતદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેપ્યુપાસીતઽ ઇતિ ચ શ્રુતેઃ ।
ઽચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદઽ (છા. 3.13.8) ઇતિ ચાલ્પફલશ્રવણાદબ્રહ્મત્વમ્ ।
મહતે હિ ફલાય બ્રહ્મોપાસનમિષ્યતે ।
નચાન્યદપિ કિઞ્ચિત્સ્વવાક્યે પ્રાણાકાશવજ્જ્યોતિષો ઽસ્તિ બ્રહ્મલિઙ્ગમ્ ।
નચ પૂર્વસ્મિન્નપિ વાક્યે બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમસ્તિ, ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતમ્ઽ ઇતિ છન્દોનિર્દેશાત્ ।
અથાપિ કથઞ્ચિત્પૂર્વસ્મિન્વાક્યે બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટં સ્યાદેવમપિ ન તસ્યેહ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તિ ।
તત્ર હિ ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (3.12.1,6) ઇતિ દ્યૌરધિકરણત્વેન શ્રૂયતે ।
અત્ર પુનઃ ઽપરો દિવો જ્યોતિઃઽ ઇતિ દ્યૌર્મર્યાદાત્વેન ।
તસ્માત્પ્રાકૃતં જ્યોતિરિહ ગ્રાહ્યમિત્યેવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ-જ્યોતિરિહ બ્રહ્મ ગ્રાહ્યમ્ ।
કુતઃ. ચરણાભિધાનાત્ ।
પાદાભિધાનાદિત્યર્થઃ ।
પૂર્વસ્મિન્હિ વાક્યે ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્- ઽતાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પૂરુષઃ ।
પાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.6) ઇત્યનેન મન્ત્રેણ ।
તત્ર યચ્ચતુષ્પાદો બ્રહ્મણસ્ત્રિપાદમૃતં દ્યુસંબન્ધિરૂપં નિર્દિષ્ટં તદેવેહ દ્યુસંબન્ધાન્નિર્દિષ્ટમિતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
તત્પરિત્યજ્ય પ્રાકૃતં જ્યોતિઃ કલ્પયતઃ પ્રકૃતહાનાપ્રકૃતપ્રક્રિયે પ્રસજ્યેયાતામ્ ।
ન કેવલં પૂર્વવાક્યાજ્જ્યોતિર્વાક્ય એવ બ્રહ્માનુવૃત્તિઃ, પરસ્યામપિ શાણ્ડિલ્યવિદ્યયામનુવર્તિષ્યતે બ્રહ્મ ।
તસ્માદિહ જ્યોતિરિતિ બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
યત્તૂક્તમ્- ઽજ્યોતિરદીપ્યતેઽ ઇતિ ચૈતૌ શબ્દૌ કાર્યે જ્યોતિષિ પ્રસિદ્ધાવિતિ ।
નાયં દોષઃ ।
પ્રકરણાદ્બ્રહ્માવગમે સત્યનયોઃ શબ્દયોરવિશેષકત્વાત્ ।
દીપ્યમાનકાર્યજ્યોતિરુપલક્ષિતે બ્રહ્મણ્યપિ પ્રયોગસંભવાત્ ।
ઽયેન સૂર્યસ્તપતિ તેજસેદ્ધઃઽ (તૈ.બ્રા. 3.12.9.7) ઇતિ ચ મન્ત્રવર્ણાત્ ।
યદ્વા નાયં જ્યોતિઃશબ્દશ્ચક્ષુર્વૃત્તેરેવાનુગ્રાહકે તેજસિ વર્તતે, અન્યત્રાપિ પ્રયોગદર્શનાત્ ।
ઽવાચૈવાયં જ્યોતિષાસ્તેઽ (બૃ. 4.3.5), ઽમનો જ્યોતિર્જુષતામ્ઽ (તૈ.બ્રા. 1.6.3.3) ઇતિ ચ, તસ્માદ્યદ્યત્કસ્યચિદવભાસકં તત્તજ્યોતિઃશબ્દેનાભિધીયતે ।
તથા સતિ બ્રહ્મણો ઽપિ ચૈતન્યરૂપસ્ય સમસ્તજગદવભાસહેતુત્વાદુપપન્નો જ્યોતિઃશબ્દઃ ।
ઽતમેવ ભાન્તમનુભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિઽ (કૌ. 2.5.15) ઽતદ્દેવા જ્યોતિષાં જ્યોતિરાયુર્હેપાસતે ઽમૃતમ્ઽ (બૃ. 4.4.16) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યશ્ચ ।
યદપ્યુક્તં દ્યુમર્યાદત્વં સર્વગતસ્ય બ્રહ્મણો નોપપદ્યત ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે- સર્વગતસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપાસનાર્થઃ પ્રદેશવિશેષપરિગ્રહો ન વિરુધ્યતે ।
નનુક્તં નિષ્પ્રદેશસ્ય બ્રહ્મણઃ પ્રદેશવિશેષકલ્પના નોપપદ્યત ઇતિ ।
નાયં દોષઃ ।
નિષ્પ્રદેશસ્યાપિ બ્રહ્મણ ઉપાધિવિશેષસંબન્ધાત્પ્રદેશવિશેષકલ્પનોપપત્તેઃ ।
તથાહિ- આદિત્યો, ચક્ષુષિ, હૃદયે, ઇતિ પ્રદેશવિશેષસંબન્ધાનિ બ્રહ્મણ ઉપાસનાનિ શ્રૂયન્તે ।
એતેન ઽવિશ્વતઃપૃષ્ઠેષુઽ ઇત્યાધારબહુત્વમુપપાદિતમ્ ।
યદપ્યેતદુક્તં, ઔષ્ણ્યઘોષાનુમિતે કૌક્ષેયે કાર્યે જ્યોતિષ્યધ્યસ્યમાનત્વાત્પરમપિ દિવઃ કાર્યં જ્યોતિરેવેતિ ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
પરસ્યાપિ બ્રહ્ણણો નામાદિપ્રતીકત્વત્કૌક્ષેયજ્યોતિષ્પ્રતીકત્વોપપત્તેઃ ।
ઽદૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીતઽ ઇતિ તુ પ્રતીકદ્વારકં દૃષ્ટત્વં શ્રુતત્વં ચ ભવિષ્યતિ ।
યદપ્યલ્પફલશ્રવણાન્ન બ્રહ્મેતિ, તદપ્યનુપપન્નમ્ ।
નહીયતે ફલાય બ્રહ્માશ્રયણીયં, ઇયતે નેતિ નિયમહેતુરસ્તિ ।
યત્ર હિ નિરસ્તસર્વવિશેષસંબન્ધં પરં બ્રહ્માત્મત્વેનોપદિશ્યતે, તત્રૈકરૂપમેવ ફલં મોક્ષ ઇત્યવગમ્યતે ।
યત્ર તુ ગુણવિશેષસંબન્ધં પ્રતીકવિશેષસંબન્ધં વા બ્રહ્મોપદિશ્યતે, તત્ર સંસારગોચરાણ્યેવોચ્ચાવચાનિ ફલાનિ દૃશ્યન્તે- ઽઅન્નાદો વસુદાનો વિદન્તે વસુ ય એવં વેદઽ (બૃ. 4.4.24) ઇત્યાદ્યાસુ શ્રુતિષુ ।
યદ્યપિ ન સ્વવાક્યે કિઞ્ચિજ્જ્યોતિષો બ્રહ્મલિઙ્ગમસ્તિ તથાપિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે દૃશ્યમાનં ગ્રહીતવ્યં ભવતિ ।
તદુક્તં સૂત્રકારેણ- ઽજ્યોતિશ્ચરણાભિધાનાત્ઽ ઇતિ કથં પુનર્વાક્યાન્તરગતેન બ્રહ્મસંનિધાનેન જ્યોતિઃશ્રુતિઃ સ્વવિષયાચ્છક્યા પ્રચ્યાવયિતુમ્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઽયદતઃ પરો જ્યોતિઃઽ ઇતિ પ્રથમતરપઠિતેન યચ્છબ્દેન સર્વનામ્ના દ્યુસંબ્નન્ધાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયમાને પૂર્વવાક્યનિર્દિષ્ટે બ્રહ્મણિ સ્વસામાર્થ્યેન પરામૃષ્ટે સત્યર્થાજ્જ્યોતિઃશબ્દસ્યાપિ બ્રહ્મવિષયત્વોપપત્તેઃ ।
તસ્માદિહ જ્યોતિરિતિ બ્રહ્મ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ॥ 24 ॥
fન્: ગાયત્ર્યુપાધિબ્રહ્મોપાસ્ત્યનન્તરમુપાસ્ત્યન્તરોક્ત્યર્થો ઽથશબ્દઃ ।
અતો દ્યુલોકાત્પરઃપરસ્તાદ્યજ્જ્યોતિર્દીપ્યતે તદિદમિતિ જાઠરે જ્યોતિષ્યધ્યસ્યતે ।
વિશ્વસ્માત્પ્રાણિવર્ગાત્ સર્વસ્માદ્ભૂરાદિલોકાચ્ચ પૃષ્ટેષૂપરીત્યર્થઃ ।

નહીતિ રૂપાદિમતઃ સાવયવસ્યૈવ દીપ્તિયોગાદિત્યર્થઃ ।
યત્તેજોબન્નાભ્યામસંપૃક્તં તદત્રિવત્કૃતમુચ્યતે ।
પ્રયોજનાન્તરં તમોનાશાદિકમ્ ।
તાસાં તેજોબન્નાનામેકૈકં દ્વિધા વિભજ્ય પુનશ્ચેકૈકં ભાગં દ્વેધા કૃત્વા સ્વભાગાદિતરભાગયોર્નિક્ષિપ્ય ત્રિવૃત્કરણં સંપદ્યતે ।
ભાગિની યુક્તા ।
એકત્વસામ્યાદ્ભૂરિત્યસ્મિન્નક્ષરે પ્રજાપતેઃ શિરોદૃષ્ટિરુક્તા તથાત્રાપિ સારૂપ્યં વાચ્યં અન્યથાધ્યાસાસિદ્ધેઃ ।
એષા દૃષ્ટિર્યદેતદુષ્ણિમાનં સ્પર્શેન વિજાનાતિ ।
એષા શ્રુતિર્યત્કર્ણાવપિધાય નિનદમિવ શૃણોતીતિ શેષઃ ।
ચક્ષુષ્યો દર્શનીયઃ ।
શ્રુતો વિશ્રુતઃ ।
પ્રાકૃતં પ્રકૃતેર્જાતં, કાર્યમિતિ યાવત્ ।
બ્રહ્મણો વ્યવચ્છિદ્ય તેજઃસમર્પકત્વં વિશેષકત્વં તદભાવો ઽવિશેષકત્વં, અવિશેષકત્વાદ્બ્રહ્મવ્યાવર્તકત્વાદિત્યર્થઃ ।
પ્રમિત્યર્થત્વેન ઉપાસ્ત્યર્થત્વેન વા મર્યાદાવત્ત્વમ્ ।
દિવઃ પરમપીત્યન્વયઃ ।
કૌક્ષેયકં હિ જ્યોતિર્જીવભાવેનાનુપ્રવિષ્ટસ્ય પરમાત્મનો વિકારઃ જીવાભાવે દેહસ્ય શૈથિલ્યાત્ જીવતશ્ચૌષ્ણ્યાજ્જાયતે ।
તસ્માત્પ્રતીકોપાસનમુપપન્નમ્ ।
જીવરૂપેણાન્નમત્તીત્યન્નાદઃ, અન્નસ્યાસમન્તાદ્દાતા વા ।
વસુ હિરણ્યં કર્મફલં દદાતીતિ વસુદાન ઇતિ ગુણવિશેષસંબન્ધઃ ।
સર્વનામ્ના સ્વસામર્થ્યેન સ્વસ્ય સર્વનામ્નઃ સામર્ત્યં સંનિહિતવાચિત્વં તદ્બલેન પરામૃષ્ટે સતીતિ યોજના ।
છન્દો ઽભિધાનાન્ નેતિ ચેન્ ન તથા ચેતોઽર્પણનિગદાત્ તથા હિ દર્શનમ્

અથ યદુક્તં પૂર્વસ્મિન્નપિ વાક્યે ન બ્રહ્મભિહિતમિતિ, ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિઞ્ચઽ (છાં. 3.12.1) ઇતિ ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય છન્દસો ઽભિહિતત્વાદિતિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
કથં પુનશ્છન્દોભિધાનાન્ન બ્રહ્માભિહિતમિતિ શક્યતે વક્તું, યાવતા ઽતાવાનસ્ય મહિમાઽ ઇત્યેતસ્યામૃચિ ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ દર્શિતમ્ ।
નૈતદસ્તિ ।
ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽ ઇતિ ગાયત્રીમુપક્રમ્ય તામેવ ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્યપ્રમાણભેદૈર્વ્યખ્યાય ઽસૈષા ચતુષ્પાદા ષડ્વિધા ગાયત્રી તદેતદૃચાભ્યનુક્તં તાવાનસ્ય મહિમાઽ ઇતિ તસ્યામેવ વ્યાખ્યાતરૂપાયાં ગાયત્ર્યામુદાહૃતો મન્ત્રઃ કથમકસ્માદ્બ્રહ્મ ચતુષ્પાદભિદધ્યાત્ ।
યો ઽપિ તત્ર ઽયદ્વૈ તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 3.12.5,6) ઇતિ બ્રહ્મશબ્દઃ સો ઽપિ છન્દસઃ પ્રકૃતત્વાચ્છન્દોવિષય એવ ઽય એતામેવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદઽ (છાં 3.11.3) ઇત્યત્ર હિ વેદોપનિષદમિતિ વ્યાચક્ષતે, તસ્માચ્છન્દોભિધાનાન્ન બ્રહ્મણઃ પ્રકૃતત્વમિતિચેત્ ।
નૈષ દોષઃ ।
ઽતથા ચેતોર્પણનિગહાત્ઽ તથા ગાયત્ર્યાખ્યચ્છન્દોદ્વારેણ તદનુગતે બ્રહ્મણિ ચેતસોર્ઽપણં ચિત્તસમાધાનમનેન બ્રહ્મણવાક્યેન નિગદ્યતે- ઽગાયત્રી વા ઇદં સર્વમ્ઽ ઇતિ ।
નહ્યક્ષરસંનિવેશમાત્રાયા ગાયત્ર્યાઃ સર્વાત્મકત્વં સંભવતિ ।
તસ્માદ્યાદ્ગાયત્ર્યાખ્યવિકારે ઽનુગતં જગત્કારણં બ્રહ્મ તદિહ સર્વમિત્યુચ્યતે ।
યથા ઽસર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મઽ (છા. 3.14.1) ઇતિ ।
કાર્યં ચ કારણાદવ્યતિરિક્તમિતિ વક્ષ્યામઃ- ઽતદનન્યત્વમારમ્ભણશબ્દાદિભ્યઃઽ (બ્ર. 2.1.14) ઇત્યત્ર ।
તથાન્યત્રાપિ વિકારદ્વારેણ બ્રહ્મણ ઉપાસનં દૃશ્યતે- ઽએતં હ્યેવ બહ્વૃચા મહત્યુક્થે મીમાંસન્ત એતમગ્નાવધ્વર્યવ એતં મહાવ્રતે છન્દોગાઃઽ (ઐ.આ. 3.23.12) ઇતિ ।
તસ્માદસ્તિ છન્દોભિધાને ઽપિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ નિર્દિષ્ટમ્ ।
તદેવ જ્યોતિર્વાક્યે ઽપિ પરામૃશ્યત ઉપાસનાન્તરવિધાનાય ।
અપર આહ- સાક્ષાદેવ ગાયત્રીશબ્દેન બ્રહ્મ પ્રતિપાદ્યતે, સંખ્યાસામાન્યાત્ ।
યથા ગાયત્રી ચતુષ્પદા ષડક્ષરૈઃ પાદૈસ્તથા બ્રહ્મ ચતુષ્પાત્ ।
તથાન્યત્રાપિ છન્દોભિધાયી શબ્દોર્ઽથાન્તરે સંખ્યાસામાન્યાત્પ્રયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
તદ્યથા- ઽતે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતમ્ઽ ઇત્યુપક્રમ્યાહ ઽસૈષા વિરાડન્નાદિઽ (છા. 4.3.8) ઇતિ ।
અસ્મિન્પક્ષે બ્રહ્મૈવાભિહિતમિતિ ન છન્દોભિધાનમ્ ।
સર્વથાપ્યસ્તિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે પ્રકૃતં બ્રહ્મ ॥ 25 ॥
fન્: ય એતાં પ્રકૃતાં બ્રહ્મોપનિષદં વેદરહસ્યં મધુવિદ્યારૂપં વેદ તસ્યોદયાસ્તમયરહિતબ્રહ્મપ્રાપ્તિર્ભવતીત્યર્થઃ ।
એતમૃગ્વેદિનો મહત્યુક્થે શસ્ત્રે ઉપાસતે, અધ્વર્યવો યજુર્વેદિનઃ ક્રતૌ છન્દોગાઃ સામવેદિનો મહાવ્રતે ક્રતૌ ।
સંવર્ગવિદ્યાયાં અધિદૈવમગ્નિસૂર્યચન્દ્રામ્ભાંસિ વાયૌ લીયતે ।
અધ્યત્મં વાક્ ચક્ષુઃશ્રોત્રમનસિ પ્રાણમપિયન્તિ ।
તે વા એતે પઞ્ચાન્યે આધિદૈવિકાઃ, પઞ્ચાન્યે આધ્યાત્મિકાસ્તે મિલિત્વા દશ સન્તઃ કૃતમિત્યુચ્યતે ।
કૃતં દ્યૂતમ્ ।
ભૂતાદિપાદવ્યપદેશોપપત્તેશ્ ચૈવમ્

ઇતશ્ચૈવમભ્યુપગન્તવ્યમિતિ, પૂર્વસ્મિન્વાક્યે પ્રકૃતં બ્રહ્મેતિ ।
યતો ભૂતાદીન્પાદાન્વ્યપદિશતિ ।
ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયાનિ હિ નિર્દિશ્યાહ- ઽસૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રીઽ ઇતિ ।
નહિ બ્રહ્માનાશ્રયણે કેવલસ્ય છન્દસો ભૂતાદયઃ પાદા ઉપપદ્યન્તે ।
અપિચ બ્રહ્માનાશ્રયણે નેયમૃક્સંબોધ્યેત- ઽતાવાનસ્યઽ ઇતિ ।
અનયા હિ ઋચા સ્વરસેન બ્રહ્મૈવાભિધીયતે, ઽપાદો ઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ (છા. 3.12.5) ઇતિ સર્વાત્મત્વોપપત્તેઃ ।
પુરુષસૂક્તે ઽપીયમૃગ્બ્રહ્મપરતયૈવ સમામ્નાયતે ।
સ્મૃતિશ્ચ બ્રહ્મણ એવંરૂપતાં દર્શયતિ- ઽવિષ્ટભ્યાહમિદં કૃત્સ્નમેકાંશેન સ્થિતો જગત્ઽ (ભગ. 10.42) ઇતિ ।
ઽયદ્વૈ તદ્બ્રહ્મઽ (છા. 3.12.7) ઇતિ ચ નિર્દેશ એવં સતિ મુખ્યાર્થ ઉપપદ્યતે ।
ઽપઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃઽ (છા. 3.13.6) ઇતિ ચ હૃદયસુષિષુ બ્રહ્મપુરુષશ્રુતિર્બ્રહ્મસંબન્ધિતાયાં વિવક્ષિતાયાં સંભવતિ ।
તસ્માદસ્તિ પૂર્વસ્મિન્વાક્યે બ્રહ્મ પ્રકૃતમ્ ।
તદેવ બ્રહ્મ જ્યોતિર્વાક્યે દ્યુસંબન્ધાત્પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનં પરામૃશ્યત ઇતિ સ્થિતમ્ ॥ 26 ॥
fન્: ભૂતપૃથિવીશરીરહૃદયવાક્પ્રાણ ઇતિ ષટ્પ્રકારા ગાયત્ર્યાખ્યસ્ય બ્રહ્મણઃ શ્રૂયન્તે ।
સુષયશ્છિદ્રાણિ ।
ઉપદેશભેદાન્ નેતિ ચેન્ નોભયસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અવિરોધાત્

યદપ્યેતદુક્તં પૂર્વત્ર- ઽત્રિપાદસ્યામૃતં દિવિઽ ઇતિ સપ્તમ્યા દ્યૌરાધારત્વેનોપદિષ્ટા ઇતિ, પુનઃ ઽઅથ યદતઃ પરો દિવઃઽ ઇતિ પઞ્ચમ્યા મર્યાદાત્વેન, તસ્માદુપદેશભેદાન્ન તસ્યેહ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- નાયં દોષઃ, ઉભયસ્મિન્નપ્યવિરોધાત્ ।
ઉભયસ્મિન્નપિ સપ્તમ્યન્તે પઞ્ચમ્યન્તે ચોપદેશે ન પ્રત્યભિજ્ઞાનં વિરુધ્યતે ।
યથા લોકે વૃક્ષાગ્રસંબદ્ધો ઽપિ શ્યેન ઉભયથોપદિશ્યમાનો દૃશ્યતે, વૃક્ષાગ્રે શ્યેનો વૃક્ષાગ્રાત્પરતઃ શ્યેન ઇતિ ચ ।
એવં દિવ્યેવ સદ્બ્રહ્મ દિવઃ પરમિત્યુપદિશ્યતે ।
અપર આહ- યથા લોકે વૃક્ષાગ્રેણાસંબદ્ધો ઽપિ શ્યેન ઉભયથોપદિશ્યમાનો દૃશ્યતે, વૃક્ષાગ્રે શ્યેનો વૃક્ષાગ્રાત્પુરતઃ શ્યેન ઇતિ ચ ।
એવં ચ દિવઃ પરમપિ સદ્બ્રહ્મ દિવીત્યુપદિશ્યતે ।
તસ્માદસ્તિ પૂર્વનિર્દિષ્ટસ્ય બ્રહ્મણ ઇહ પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્ ।
અતઃ પરમેવ બ્રહ્મ જ્યોતિઃશબ્દમિતિ સિદ્ધમ્ ॥ 27 ॥
પ્રતર્દનાધિકરણમ્ । સૂ. 28-31
પ્રાણસ્ તથાનુગમાત્

અસ્તિ કૌષીતકિબ્રાહ્મણોપનિષદીન્દ્રપ્રતર્દનાખ્યાયિકા- ઽપ્રતર્દનો હ વૈ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચઽ ઇત્યારભ્યામ્નાતા ।
તસ્યાં શ્રૂયતે- ઽસ હોવાચ પ્રણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાઃસ્વઽ ઇતિ ।
તથોત્તરત્રાપિ ઽઅથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ (કો. 1.1,2,3) ઇતિ ।
તથા ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ ।
અન્તે ચ ઽસ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ (કો. 3.8) ઇત્યાદિ ।
તત્ર સંશયઃ- કિમિહ પ્રાણશબ્દેન વાયુમાત્રમભિધીયત ઉપ દેવતાત્મેતિ, જીવો ઽથવા પરં બ્રહ્મેતિ ।
નનુ ઽઅત એવ પ્રાણઃઽ ઇત્યત્ર વર્ણિતં પ્રાણશબ્દસ્ય બ્રહ્મપરત્વમ્ ।
ઇહાપિ ચ બ્રહ્મલિઙ્ગમસ્તિ- ઽઆનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યાદિ ।
કથમિહ પુનઃ સંશયઃ સંભવતિ ।
અનેકલિઙ્ગદર્શનાદિતિ બ્રૂમઃ ।
ન કેવલમિહ બ્રહ્મલિઙ્ગમેવોપલભ્યતે ।
સન્તિ હીતરલિઙ્ગાન્યપિ ।
ઽમામેવ વિજાનીહિઽ (કૌ. 3.1) ઇતીન્દ્રસ્ય વચનં દેવતાત્મલિઙ્ગમ્ ।
ઇદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતીતિ પ્રાણલિઙ્ગમ્ ।
ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇત્યાદિ જીવલિઙ્ગમ્ ।
અત ઉપપન્નઃ સંશયઃ ।
તત્ર પ્રસિદ્ધેર્વાયુઃ પ્રાણ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે-પ્રાણશબ્દં બ્રહ્મ વિજ્ઞેયમ્ ।
કુતઃ, તથાનુગમાત્ ।
તથાહિ- પૌર્વાપર્યેણ પર્યલોચ્યમાને વાક્યે પદાર્થાનાં સમન્વયો બ્રહ્મપ્રતિપાદનપર ઉપલભ્યતે ।
ઉપક્રમે તાવત્, ઽવરં વૃણીષ્વઽ ઇતીન્દ્રેણોક્તઃ પ્રતર્દનઃ પરમં પુરુષાર્થં વરમુપચિક્ષેપ- ઽત્વમેવ મે વૃણીશ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસેઽ ઇતિ ।
તસ્મૈ હિતતમત્વેનોપદિશ્યમાનઃ પ્રાણઃ કથં પરમાત્મા ન સ્યાત્ ।
નહ્યન્યત્ર પરમાત્મજ્ઞાનાદ્ધિતતમપ્રાપ્તિરસ્તિ ।
ઽતમેવ વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ (શ્વેતા. 3.8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા ઽસ યો માં વેદ ન હ વૈ તસ્ય કેનચન કર્મણા લોકો મીયતે ન સ્તેયેન ન ભ્રૂણહત્યયાઽ (કૌ. 3.1) ઇત્યાદિ ચ બ્રહ્મપરિગ્રહે ઘટતે ।
બ્રહ્મવિજ્ઞાનેન હિ સર્વકર્મક્ષયઃ પ્રસિદ્ધઃ- ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્દૃષ્ટે પરાવરેઽ (મુ. 2.2.8) ઇત્યાદ્યાસુ શ્રુતિષુ ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વં ચ બ્રહ્મપક્ષ એવોપપદ્યતે ।
નહ્યચેતનસ્ય વાયોઃ પ્રજ્ઞાત્મત્વં સંભવતિ ।
તથોપસંહારે ઽપિ ઽઆનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇત્યાનન્દત્વાદીનિ ન બ્રહ્મણો ઽન્યત્ર સમ્યક્ સંભવતિ ।
ઽસ ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્ભવતિ નો એવાસાધુના કર્મણા કનીયાનેષ હ્યેવ સાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકસ્ય ઉન્નિનીષતે ।
એષ ઉ ભવાસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્યો ઽધો નિનીષતેઽ ઇતિ, ઽએષ લોકાધિપતિરેષ લોકેશઃઽ (કૌ. 3.8) ઇતિ ચ ।
સર્વમેતત્પરસ્મનિન્બ્રહ્મણ્યાશ્રીયમાણે ઽનુગન્તું શક્યતે ન મુખ્યે પ્રાણે ।
તસ્માત્પ્રાણો બ્રહ્મ ॥ 28 ॥
fન્: બ્રહ્મપ્રતિપાદનપરત્વેનૈવ પદાનામન્વયદૃષ્ટેરિત્યર્થઃ ।
સ નેત્યાદિના ધર્માદ્યસ્પૃષ્ટત્વં તત્કારયિતૃત્વં તદીશિતૃત્વં ચ સર્વમુક્તમ્ ।
ન વક્તુર્ આત્મોપદેશાદ્ ઇતિ ચેદ્ અધ્યાત્મસંબન્ધભૂમા હ્ય્ અસ્મિન્

યદુક્તં પ્રાણો બ્રહ્મેતિ, તદાક્ષિપ્યતે ।
ન પરં બ્રહ્મ પ્રાણશબ્દમ્ ।
કસ્માત્, વક્તુરાત્મોપદેશાત્ ।
વક્તા હીન્દ્રો નામ કશ્ચિદ્વિગ્રહવાન્દેવતાવિશેષઃ સ્વમાત્માનં પ્રતર્દનાયાચચક્ષે- ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુપક્રમ્ય ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇત્યહઙ્કારવાદેન ।
સ એષ વક્તુરાત્મત્વેનોપદિશ્યમાનઃ પ્રાણઃ કથં બ્રહ્મ સ્યાત્ ।
નહિ બ્રહ્મણો વક્તૃત્વં સંભવતિ ઽઅવાગમનાઃઽ (બૃહ ।
3.8.8) ઇત્યાદિશ્રુતિભ્યઃ ।
તથા વિગ્રહસંબન્ધિભિરેવ બ્રહ્મણ્યસંભવદ્ભિર્ધર્મૈરાત્માનં તુષ્ટાવ- ઽત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમરુન્મુખાન્યતીઞ્શાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છમ્ઽ ઇત્યેવમાદિભિઃ ।
પ્રાણત્વં ચેન્દ્રસ્ય બલવત્વાદુપપદ્યતે ।
ઽપ્રાણો વૈ બલમ્ઽ ઇતિ હિ વિજ્ઞાયતે ।
બલસ્ય ચેન્દ્રો દેવતા પ્રસિદ્ધા ।
ઽયા ચ કાચિદ્બલકૃતિરિન્દ્રકર્મૈવ તઽ દિતિ હિ વદન્તિ ।
પ્રજ્ઞાત્મત્વમપ્યપ્રતિહતજ્ઞાનત્વાદ્દેવતાત્મનઃ સંભવતિ ।
અપ્રતિહતજ્ઞાના દેવતા ઇતિ હિ વદન્તિ ।
નિશ્ચિતે ચૈવં દેવતાત્મોપદેશે હિતતમત્વાદિવચનાનિ યથાસંભવં તદ્વિષયાણ્યેવ યોજયિતવ્યાનિ ।
તસ્માદુક્તુરિન્દ્રસ્યાત્મોપદેશાન્ન પ્રાણો બ્રહ્મેત્યાક્ષિપ્ય પ્રતિસમાધીયતે- ઽઅધ્યાત્મસંભન્ધભૂમા હ્યસ્મિન્ઽ ઇતિ ।
અધ્યાત્મસંબન્ધઃ પ્રત્યગાત્મસંબન્ધસ્ય ભૂમાબાહુલ્યસ્મિન્નધ્યાય ઉપલભ્યતે ।
ઽયાવદ્ધ્યસ્મિઞ્સરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃઽ ઇતિ પ્રાણસ્યૈવ પ્રજ્ઞાત્મનઃ પ્રત્યગ્ભૂતસ્યાયુષ્યપ્રધાનોપસંહારયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યં દર્શયતિ ન દેવતાવિશેષસ્ય પરાચીનસ્ય ।
તથાસ્તિત્વે ચ પ્રાણાનાં નિઃશ્રેયસમિત્યધ્યાત્મમેવેન્દ્રિયાશ્રયં પ્રાણં દર્શયતિ ।
તથા ઽપ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોત્થાપયતિઽ (કૌ. 3.3) ઇતિ, ઽન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાત્ઽ ઇતિ ચેપક્રમ્ય ઽતદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણે ઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દો ઽજરો ઽમૃતઃઽ ઇતિ વિષયોન્દ્રિયવ્યવહારાનભિભૂતં પ્રત્યગાત્માનમેવોપસંહરતિ ।
ઽસ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્ઽ ઇતિ ચોપસંહારઃ પ્રત્યગાત્મપરિગ્રહે સાધુર્ન પરાચીનપરિગ્રહે ।
ઽઅયમાત્મા બ્રહ્મ સર્વાનભૂઃઽ (બૃહ. 2.5.19) ઇતિ ચ શ્રુત્યન્તરમ્ ।
તસ્માદધ્યાત્મસંબન્ધબાહુલ્યાદ્બ્રહ્મોપદેશ એવાયં ન દેવતાત્મોપદેશઃ ॥ 29 ॥
કથં તર્હિ વક્તુરાત્મોપદેશઃ-
fન્: ત્વષ્ટૃપુત્રં વિશ્વરૂપં બ્રાહ્મણં અહનં, અરુન્મુખાન્ રૌતિ યથાર્થં શબ્દયતીતિ રુત્ વેદાન્તવાક્યં તન્મુખે યેષાં તે રુન્મુખાસ્તેભ્યો ઽન્યાન્વેદાન્તબહિર્મુખાન્યતીન્ સાલાવૃકેભ્યો ઽરણ્યશ્વભ્યો દત્તવાનસ્મિ ।
યસ્યારેષુ નેમિનાભ્યોર્મધ્યસ્થશલાકાસુ ચક્રોપાન્તરૂપા નેમિરર્પિતા, નાભૌ ચક્રપિણ્ડિકાયામરા અર્પિતાઃ એવં ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ પઞ્ચ મીયન્ત ઇતિ માત્રા ભોગ્યાઃ શબ્દાદયઃ પઞ્ચેતિ દશ ભૂતમાત્રાઃ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટ્યા તૂપદેશો વામદેવવત્

ઇન્દ્રો નામ દેવતાત્માનં સ્વમાત્માનં પરમાત્મત્વેનાહમેવ પરં બ્રહ્મેત્યાર્ષેણ દર્શનેન યથાશાસ્ત્રં પશ્યન્નુપદિશતિ સ્મ- ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇતિ ।
યથા ઽતદ્ધૈતત્પશ્યન્નૃષિર્વામદેવઃ પ્રતિપેદે ઽહં મનુરભવં સૂર્યશ્ચઽ ઇતિ તદ્વત્ ।
ઽતદ્યો યો દેવાનાં પ્રત્યબુધ્યત સ એવ તદભવત્ઽ (બૃ. 1.4.10) ઇતિ શ્રુતેઃ ।
યત્પુનરુક્તં ઽમામેવ વિજાનીહિઽ ઇત્યુક્ત્વા વિગ્રહધર્મૈરિન્દ્ર આત્માનં તુષ્ટાવ ત્વાષ્ટ્રવધાદિભિરિતિ, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ।
અત્રોચ્યતે- ન ત્વાષ્ટ્રવધાદીનાં વિજ્ઞેયેન્દ્રસ્તુત્યર્થત્વેનોપન્યાસો યસ્માદેવઙ્કર્માહં તસ્માન્માં વિજાનીહીતિ ।
કથં તર્હિ ।
વિજ્ઞાનસ્તુત્યર્થત્વેન ।
યત્કારણં ત્વાષ્ટ્રવધાદીનિ સાહસાન્યુપન્યસ્ય પરેણ વિજ્ઞાનસ્તુતિમનુસંદધાતિ- ઽતસ્ય મે તત્ર લોભ ચ ન મીયતે સ યો માં વેદ ન હ વૈ તસ્ય કેન ચ કર્મણા લોકો મીયતેઽ ઇત્યાદિના ।
એતદુક્તં ભવતિ-
યસ્માદીદૃશાન્યપિ ક્રૂરાણિ કર્માણિ કૃતવતો મમ બ્રહ્મભૂતસ્ય લોમાપિ ન હિંસ્યતે, સ યો ઽન્યો ઽપિ માં વેદ ન તસ્ય કેનચિદપિ કર્મણા લોકો હિંસ્યત ઇતિ ।
વિજ્ઞેયં તુ બ્રહ્મૈવ ઽપ્રાણો ઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્માઽ ઇતિ વક્ષ્યમાણમ્ ।
તસ્માદ્બ્રહ્મવાક્યમેતત્ ॥ 30 ॥
જીવમુખ્યપ્રાણલિઙ્ગાન્ નેતિ ચેન્ નોપાસાત્રૈવિધ્યાદાશ્રિતત્વાદ્ ઇહ તદ્યોગાત્