બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 4.3

સ્મૃતિબલાત્કાલપ્રાધાન્યં શઙ્કતે- નનુ ચેતિ ।
શ્રૌતદહરાદ્યુપાસકસ્યાસ્માભિઃ કાલાનપેક્ષોક્તા, સ્માર્તયોગિનાં તુ કાલાપેક્ષા સ્મૃતાવુચ્યત ઇત્યવિરોધમાહ- યોગિન ઇતિ ।
યોગી દહરાદ્યુપાસક એવ સ્મૃત્યુક્તઃ કિં ન સ્યાદિત્યત આહ- સ્માર્તે ચેતિ ।
ભગવદારાધનબુદ્ધ્યાનુષ્ઠિતં કર્મ યોગઃ ઽઅનાશ્રિતઃ કર્મફલં કાર્યં કર્મ કરોતિ યઃ ।
સ સંન્યાસી ચ યોગી ચઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
ધારણાપૂર્વકો ઽકર્તૃત્વાનુભવઃ સાંખ્યં, ઽઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેષુ વર્તન્ત ઇતિ ધારયન્ઽઇતિ સ્મૃતેઃ ।
નનુ શ્રુતિસ્મૃત્યોર્ભિન્નાર્થત્વમયુક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદિતિ શઙ્કતે- નન્વગ્નિરિતિ ।
કાલાગ્રહિણં પ્રતિ ભિન્નાર્થત્વમુક્તમ્ ।
યદિ તુ શ્રૌતાર્થપ્રત્યભિજ્ઞયા કાલશબ્દો દેવતાપરસ્તર્હ્યૈકાર્થ્યમેવેતિ સમાધ્યર્થઃ ।
તસ્માદ્વિદ્યાસામર્થ્યાત્સર્વદૈવ દિષ્ઠઙ્ગતસ્ય ઉપાસકસ્ય ફલપ્રાપ્તિરિતિ સિદ્ધમ્ ॥21॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.11.21
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દકૃતૌ શ્રીમચ્છારીરકમીમાંસાવ્યાખ્યાયાં ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં ચતુર્થધ્યાયસ્ય દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥2॥
॥ ઇતિ ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્યોત્ક્રાન્તિગતિનિરૂપણાખ્યો દ્વિતીયઃ પાદઃ ॥
ચતુર્થે ઽધ્યાયે તૃતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.1.1ઃ
અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ

એવમુત્ક્રાન્તિં નિરૂપ્ય તત્સાધ્યં માર્ગં ગન્તવ્યં ચ નિરૂપયિતું પાદમારભતે- અર્ચિરાદિના તત્પ્રથિતેઃ ।
વૃત્તાનુવાદપૂર્વકમાદ્યાધિકરણસ્ય વિષયં માર્ગમાહ- આસૃતીતિ ।
વિરજા વિરજસઃ નિષ્પાપા ઇત્યર્થ ।
શ્રુતિવિપ્રતિપત્ત્યા સંશયઃ ।
પૂર્વં યદાકદાચિન્મૃતસ્યાપિ ફલપ્રાપ્તિરુક્તા તદ્વદ્યેન કેનચિન્માર્ગેણ ગતિરિતિ પૂર્વપક્ષફલં વિકલ્પઃ, સિદ્ધાન્તે માર્ગૈક્યમિતિ વિવેકઃ ।
ઉપાસનાભેદાત્તચ્છેષત્વેન ધ્યેયાનાં માર્ગાણાં ભેદઃ, એવકારાચ્ચ ।
કિઞ્ચ માર્ગભેદે સત્યસ્માદયં માર્ગસ્ત્વરયા પ્રાપક ઇતિ યુક્તં ન માર્ગૈક્ય ઇત્યર્થઃ ।
ઉપાસનાભેદે ઽપ્યુપાસ્યબ્રહ્મૈક્યવન્માર્ગૈક્યવિરુદ્ધમિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
તસ્ય માર્ગસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ ।
યે ચેત્યવિશેષશ્રુતિરશ્રુતગતિવિદ્યાવિષયયેતિ માર્ગભેદં શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
એકસ્યૈવ માર્ગસ્યાનેકાન્યાગ્ન્યાદીનિ વિશેષણાનીત્યુક્તે લાઘવાન્ન માર્ગભેદઃ ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનાચ્ચેતિ સમાધ્યર્થઃ ।
ગન્તવ્યૈક્યં વિવૃણોતિ- તથાહીતિ ।
પરાવતો દીર્ઘાયુષો હિરણ્યગર્ભસ્ય પરા દીર્ઘાઃ સમાઃ સંવત્સરાન્વસન્તિ કાર્યબ્રહ્મણો યા જિતિઃ સર્વત્ર જયઃ, વ્યુષ્ટિર્વ્યાપ્તિસ્તાં લભત ઇત્યર્થઃ ।
એવં ગન્તવ્યૈક્યવત્પ્રત્યભિજ્ઞયા માર્ગૈક્યનિશ્ચયાત્પ્રકરણભેદો ઽપ્રયોજક ઇત્યુક્તં સંપ્રત્યેવકારત્વરાવચનયોર્ગતિમાહ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
રાત્રૌ સ્પષ્ટરશ્મ્યભાવાદ્વિદુષો રશ્મ્યયોગપ્રાપ્તૌ તન્નિરાસાર્થમેવકારો નાન્યવ્યાવૃત્ત્યર્થઃ ।
યથા લૌકિકમાર્ગે વિલમ્બસ્તથા અર્ચિરાદૌ નેતિ ત્વરાવચનોપપત્તિરિત્યર્થઃ ।
માર્ગૈક્યે લિઙ્ગમાહ- અપિચેતિ ।
શુભમાર્ગબાહુલ્યે તૃતીયસ્થાનોક્તિર્ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ।
ઉત્તરમાર્ગૈક્યે ઽપ્યર્ચિરાદિનેતિ ।
વિશેષણે કો હેતુરિત્યત આહ- ભૂયાંસીતિ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.2.2ઃ
વાયુમ્ અબ્દાદ્ અવિશેષવિશેષાભ્યામ્

ઉક્તં માર્ગસ્યૈક્યમુપજીવ્ય પર્વક્રમમાહ- વાયુમબ્દાત્ ।
અર્ચિરાદિષ્વસ્માદયમનન્તર ઇતિ ક્રમેણ વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઉચ્યત ઇત્યધિકરણસ્ય તાત્પર્યમુક્ત્વા વિષયમાહ- સ એતમિતિ ।
અત્રાગ્ન્યનન્તરં પઠિતો વાયુર્વિષયઃ ।
સ કિં અર્ચિરાત્મકાગ્નેરનન્તરમુત સંવત્સરાત્પર ઇતિ પાઠાદ્વક્ષ્યમાણવિશેષશ્રુતેશ્ચ સંશયે સિદ્ધાન્તમેવોપક્રમતે- ઉચ્યત ઇતિ ।
પુરુષઃ ઉપાસકો ઽસ્માલ્લોકાદ્દેહાત્પ્રૈતિ નિર્ગચ્છતિ તસ્મૈ પ્રાપ્તાય પુરુષાય સ વાયુસ્તત્ર સ્વાત્મનિ વિજિહીતે છિદ્રં કરોતિ, તેન વાયુદત્તેન રથચક્રછિદ્રતુલ્યેન દ્વારેણોર્ધ્વમાદિત્યં ગચ્છતીતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ઇદાનીં પૂર્વપક્ષમાહ- કસ્માત્પુનરિતિ ।
પાઠબલાદર્ચિષો ઽનન્તરો વાયુરિત્યર્થઃ ।
કૌષીતકિનાં પાઠમાત્રં, ન ક્રમવિશેષવાચી કશ્ચિચ્છબ્દો ઽસ્તિ ।
કાણ્વાનાં તુ તેનેત્યૂર્ધ્વમિતિ ચ શબ્દાભ્યાં ક્રમનિશ્ચયાત્પાઠબાધ ઇતિ સિદ્ધાન્તાર્થઃ ।
અસ્ત્વર્ચિરાદિમાર્ગે છાન્દોગ્યસ્થે સંવત્સરપાઠાદ્વાયોરબ્દાત્પરત્વં, વાજિશ્રુતિસ્થે તુ સંવત્સરસ્યાશ્રુતેઃ કથમબ્દાત્પરો વાયુરિત્યત આહ- વાજેતિ ।
તર્હિ દેવલોકાદ્વાયુમિતિ સૂત્રં સ્યાદિત્યત આહ- વાયુમબ્દાદિતિ ત્વિતિ ।
સંવત્સરસ્ય માસાવયવિત્વાન્માસાનન્તર્યં સંવત્સરાત્પરો દેવલોકસ્તતઃ પરો વાયુર્વાયોઃ પર આદિત્ય ઇતિ શ્રુતિદ્વયે ક્રમો નિષ્પન્નઃ ।
તેનેતિ તૃતીયાશ્રુત્યા વાયોરાદિત્યપૂર્વત્વાવગમાદિતિ, સૂત્રે તુ વાયુપદં દેવલોકપૂર્વકવાયુપરમિતિ સ્થિતમ્ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.2.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.3.3ઃ
તટિતો ઽધિ વરુણઃ સંબન્ધાત્

એવં કૌષીતકિભિરગ્ન્યનન્તરં પઠિતસ્ય વાયોઃ સ્થાનમુક્ત્વા વાય્વનન્તરં પઠિતસ્ય વરુણસ્યાર્ચિરાદિમાર્ગે સ્થાનમાહ- તડિતો ઽધિ વરુણઃ સંબન્ધાત્ ।
પઠિતો વરુણાદિર્માર્ગપર્વત્વેન સંબધ્યતે ન વેતિ સંદેહે ઽર્ચિષો ઽહરિત્યાદિ પઞ્ચમ્યાર્ચિરાદીનાં ક્રમેણ માર્ગપર્વતયા બદ્ધત્વાદ્વાયોરિવ સ્થાનવિશેષશ્રુત્યભાવાદલબ્ધસ્થાનો વરુણાદિર્ન સંબધ્યત ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તમાહ- આદિત્યાદિતિ ।
અપાં વિદ્યુત્કાર્યત્વેન સંબન્ધે માનમાહ- વિદ્યોતત ઇતિ ।
વરુણસ્યાબ્દ્વારા વિદ્યુસંબન્ધાત્ ઽઆગન્તુકાનામન્તે નિવેશઃઽઇતિ ન્યાયાય્ચ્ચ વિદ્યુદાનન્તર્યે સતિ યથાપાઠમિન્દ્રપ્રજાપત્યોઃ ક્રમ ઇત્યર્થઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.3.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.4.4ઃ
આતિવાહિકાસ્ તલ્લિઙ્ગાત્

એવમર્ચિરાદીનાં ક્રમં નિરૂપ્ય સ્વરૂપં નિરૂપયતિ- આતિવાહિકાસ્તલ્લિઙ્ગાત્ ।
ચિહ્નનિર્દેશસામ્યાલ્લોકશબ્દાન્નેતૃત્વલિઙ્ગાચ્ચ સંશયઃ ।
આદ્યપક્ષદ્વયં પૂર્વપક્ષઃ ।
અર્ચિરાદયો વિદ્યુદન્તાશ્ચેતના નેતારશ્ચામાનવપુરૂષેણ નેત્રા સહ પઠિતત્વાદિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિત્યાદિના ।
યથાશ્રુત્યમાનવસ્યાસ્તુ નેતૃત્વં નાર્ચિરાદીનામિતિ શઙ્કતે- તદ્વચનમિતિ ।
પુરુષસ્યામાનવત્વં નેતૃત્વં ચેત્યુભયપરત્વે વાક્યભેદઃ સ્યાદતો ઽર્ચિરાદિપદૈર્નેતાર એવ માનવાઃ પ્રકૃતાઃ પ્રકરણબલાદ્વિદ્યુદનન્તરં માનવસ્ય નેતુઃ પ્રાપ્તૌ પ્રકરણપ્રાપ્તનેતૃત્વાનુવાદેનામાનવત્વમેકમેવ પ્રતિપાદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમિત્યાહ- નેતિ ।
નેતૃપ્રકરણાનઙ્ગીકારે ત્વમાનવઃ પુરુષો ગમયતીતિ વાક્યં ભિદ્યેત અમાનવત્વવન્નેતૃત્વસ્યાપ્યપ્રાપ્તેરિતિ ભાવઃ ।
નેતૃત્વાનુવાદલિઙ્ગસ્યાનુગ્રાહકન્યાયપરં સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- નન્વિતિ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.4.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.4.5ઃ
ઉભયવ્યામોહાત્ તત્ સિદ્ધેઃ

યદ્યનેતારો ઽચેતના એવાર્ચિરાદયસ્તર્હિ માર્ગતદ્ગન્ત્રોરુભયોરપિ વ્યામોહાદજ્ઞત્વાદૂર્ધ્વગતિર્ન સ્યાદતઃ સ્વયં પ્રયત્નશૂન્યશ્ચેતનાન્તરેણ નેય ઇતિ લૌકિકન્યાયાનુગ્રહાત્તત્સિદ્ધેર્નેતૃત્વસિદ્ધેરુક્તલિઙ્ગં ન્યાયોપેદમિતિ સૂત્રાર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષદ્વયં દૂષયતિ- અનવસ્થિતત્વાદિત્યાદિના ।
અર્ચિરહરાદીનામસ્થિરત્વાદ્રાત્ર્યાદૌ મૃતસ્ય પ્રતીક્ષા નાસ્તીત્યુક્તત્વાચ્ચ ન માર્ગચિહ્નત્વં ભોગ્યત્વં વા, દેવતાત્વે ત્વસ્થિરત્વદોષો નાસ્તીત્યર્થઃ ।
યત્તૂપદેશસ્વારસ્યાચ્ચિહ્નત્વં ભાતીતિ, તત્રાહ- અર્ચિષો ઽહરિતિ ।
ચિહ્નત્વનેતૃત્વસંશયાચ્ચ વાક્યશેષાન્નિર્ણય ઇત્યાહ- અપિચેતિ ।
યદુક્તં લોકશબ્દાદ્ભોગ્યત્વમિતિ તન્નેત્યાહ- સંપિણ્ડિતેતિ ।
સૂત્રાન્તરં ગૃહ્ણાતિ- કથં પુનરિતિ ॥5॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.4.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.4.6ઃ
વૈદ્યુતેનૈવ તતસ્ તચ્છ્રુતેઃ

આમાનવો વિદ્યુલ્લોકમાગતો વૈદ્યુતસ્તેનેત્યર્થઃ ।
શ્રુતૌ વૈદ્યુતાલ્લોકાદિત્યર્થઃ ।
શ્રુત્યા વરુણાદીનાં નેતૃત્વાભાવે ઽપ્યનુગ્રાહકત્વેન માર્ગાન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.4.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.7ઃ
કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ

એવં માર્ગં નિરૂપ્ય ગન્તવ્યં ચિન્તયતિ- કાર્યં બાદરિરસ્ય ગત્યુપપત્તેઃ ।
પરં બ્રહ્મ ગન્તવ્યમિતિ પૂર્વપક્ષે માર્ગસ્ય મુક્ત્યર્થતા કાર્યં બ્રહ્મેતિ સિદ્ધાન્તે ભોગાર્થતેતિ મત્વા પ્રથમં સિદ્ધાન્તમાહ- તત્ર કાર્યમેવેતિ ।
સર્વગતસ્યાપિ પ્રદેશાન્તરવિશિષ્ટત્વેનાકાશસ્ય ગન્તવ્યત્વં, દૃષ્ટં, બ્રહ્મણસ્તુ પ્રત્યક્ત્વાન્ન કથમપિ ગન્તવ્યતેત્યર્થઃ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.8ઃ
વિશેષિતત્વાચ્ ચ

બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ બહુવચનલોકશબ્દાધારસપ્તમીશ્રુતિભિર્ગન્તવ્યસ્ય પરસ્માદ્વ્યાવૃત્તત્વાચ્ચ ન પરં ગન્તવ્યમિત્યાહ- વિશેષિતત્વાચ્ચેતિ ।
પરબ્રહ્મણિ ભોગ્યત્વોપચારાદ્ગૌણી લોકશ્રુતિરિત્યર્થઃ ।
નપુંસકબ્રહ્મશબ્દેન કારણવાચિના કાર્યં લક્ષ્યતે ગન્તવ્યત્વન્યાયોપેતબહુવચનાદ્યનેકશ્રુત્યનુગ્રહાયઃ ।
ન ચાનાવૃત્તિલિઙ્ગાત્પરસ્ય ગન્તવ્યતા, ક્રમમુક્ત્યા લિઙ્ગસ્યાન્યથાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.9-12ઃ
સામીપ્યાત્ તુ તદ્વ્યપદેશઃ

કાર્યાત્યયે તદધ્યક્ષેણ સહાતઃ પરમ્ અભિધાનાત્

સ્મૃતેશ્ ચ

પરં જૈમિનિર્ મુખ્યત્વાત્

પ્રતિસંચરો મહાપ્રલયઃ, તસ્મિન્પ્રાપ્તે પરસ્ય હિરણ્યગર્ભસ્યાન્તે સમષ્ટિલિઙ્ગશરીરરૂપવિકારાવસાને બ્રહ્મલોકનિવાસિનઃ કુતાત્માનઃ શુદ્ધધિયસ્તત્રોત્પન્નસમ્યગ્ધિયઃ સર્વે બ્રહ્મણા મુચ્યમાનેન સહ પરં પદં પ્રવિશન્તીતિ યોજના ।
એવં સિદ્ધાન્તમુક્ત્વા તેન નિરસ્તં પૂર્વપક્ષમાહ- કં પુનરિત્યાદિના ॥9 ॥ ॥10 ॥ ॥11 ॥ ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.9-12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.13ઃ
દર્શનાચ્ ચ

દહરવિદ્યાયાં કઠવલ્લીષુ પરબ્રહ્મપ્રકરણે ચ તયોર્ધ્વમાયન્નિતિ ગતિર્દર્શિતા ॥13॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.13
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.14ઃ
ન ચ કાર્યે પ્રતિપત્ત્યભિસંધિઃ

એવં બ્રહ્મશ્રુત્યમૃતત્વલિઙ્ગાભ્યાં પ્રકરણાચ્ચ પરવિષયા ગતિરિત્યુક્તં, સંપ્રતિ પ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રાપ્નુયામિતિ ઉપાસકસ્ય મરણકાલે કાર્યપ્રાપ્તિસંકલ્પશ્રુતેર્ન પરં ગન્તવ્યમિતિ શઙ્કાં નિરસ્યતિ- નચ કાર્ય ઇતિ ।
પરસ્ય પ્રકૃતત્વાત્, યશઃપદસ્ય પરમાત્મનામત્વપ્રસિદ્ધ્યા યશઃપદેનાત્મોક્તિઃ ।
યશ આત્મા બ્રાહ્મણાનામહં ભવામિ, તથા રાજ્ઞાં યશો વિશાં યશ ઇતિ સાર્વાત્મ્યલિઙ્ગાચ્ચ પરપ્રાપ્તિસંકલ્પ એવાયમિત્યર્થઃ ।
અસ્તુ વેશ્મપ્રતિપત્તીચ્છા પરબ્રહ્મવિષયા તથાપિ સા કથં ગતિપૂર્વિકા સ્યાદિત્યત આહ- સા ચેતિ ।
તત્તત્ર બ્રહ્મલોકે વિદ્યાવિધીનેનાપરાજિતા પૂરસ્તિ બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભસ્ય તેનૈવ પ્રભુણાં વિમિતં નિર્મિતં હિરણ્મયં વેશ્માસ્તિ તત્પ્રતિપદ્યતે વિદ્વાનિતિ દહરવિદ્યાયાં ગતિપૂર્વિકા વેશ્મપ્રાપ્તિરુક્તા ।
તેન પરબ્રહ્મણ્યપિ વેશ્મપ્રતિપત્તિશબ્દસામાન્યાદ્ગતિપૂર્વકત્વં તસ્યાઃ સિધ્યતીત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ પદ ગતાવિતિ ધાતુપાઠાદ્વેશ્મ પ્રપદ્યે ઇત્યત્ર માર્ગાપેક્ષા ભાતીત્યાહ- પદેરપીતિ ।
પૂર્વપક્ષમુપસંહરતિ- તસ્માદિતિ ।
આદ્ય એવ સિદ્ધાન્તપક્ષ ઇતિ દૃઢીકર્તુમુપસંક્રમતે- તાવિતિ ।
બ્રહ્મશબ્દમુખ્યત્વાદિહેતૂનામાભાસત્વ્ઃઅં સ્ફુટયતિ- નહીતિ ।
ગન્તવ્યત્વસ્ય બ્રહ્મલોકેષ્વિતિ બહુવચનાદેઃ સંકલ્પાદેવ ગન્ધાદિદિવ્યભોગશ્રુતેશ્ચ પરબ્રહ્મણ્યસંભવાન્મુખ્યાર્થત્યાગ ઇત્યર્થઃ ।
યદ્યપ્યેતદ્વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મેત્યાદિશ્રુતિષુ પ્રયોગસામ્યાદ્બ્રહ્મશબ્દ ઉભયત્ર રૂઢતયા મુખ્યઃએવ તથાપિ પૂર્ણે પરસ્મિન્નવયવાર્થસ્ય નિરતિશયમહત્ત્વસ્ય લાભાદપરબ્રહ્મણ્યમુખ્ય ઇત્યઙ્ગીકૃતમિતિ મન્તવ્યમ્ ।
યદુક્તં કઠવલ્લીષુ પ્રકરણબલાદ્ગતિઃ પરવિષયેતિ, તત્રાહ- પરેતિ ।
યથા વિદ્યાસંબદ્ધસુષુમ્નાસ્તુત્યર્થં તદસંબદ્ધનાડ્યન્તરકીર્તનં તથા પરવિદ્યાસ્તુત્યર્થં તત્પ્રકરણે ઽપ્યપરવિદ્યાશ્રયગતિકીર્તનં યુજ્યતે, ગતિં વિનાપિ હિ પરવિદ્યા નિરતિશયફલા તસ્યાં ત્વપરવિદ્યાફલં ગતિસાધ્યમન્તર્ભવતીતિ સ્તુતિલાભાદિત્યર્થઃ ।
યદપ્યુક્તં પ્રાપ્તિસંકલ્પો ઽપિ પ્રકૃતપરવિષય ઇતિ તન્નેત્યાહ- પ્રજાપતેરિતિ ।
પ્રજાપતિસભાવેશ્મશ્રુતિભિસ્તત્સંઘાતાત્મકવાક્યેન ચ પ્રકરણં, બાધ્યં, યશો ઽહમિતિ સાર્વાત્મ્યં તૂપાસનાર્થમપરબ્રહ્મણ્યુપયુજ્યત ઇત્યર્થ ।
સ્વપક્ષમુક્ત્વા પરમતં દૂષયતિ- કેચિદિત્યાદિના ।
સર્વગતસ્ય સ્વાત્મભૂતસ્યાપિ બ્રહ્મણઃ સંસારદેશાદ્દેશાન્તરેણ તત્કાલાત્કાલાન્તરેણ વિશિષ્ટતયા ગન્તવ્યત્વં સ્યાદિતિ પૃથિવીવયોદૃષ્ટાન્તાભ્યાં શઙ્કતે- નન્વિતિ ।
યત્નં વિનૈવ પ્રાપ્તમનન્યત્વમ્, અવસ્થાતદ્વતોરભેદાત્સ્વાત્મભૂતત્વમ્ ।
નનુ યુક્તં ભૂવયસોઃ પ્રાપ્તયોરપિ દેશાન્તરકાલાન્તરવિશિષ્ટત્વેન ગન્તવ્યત્વં તયોર્ગન્તૃભિન્નત્વાત્, બ્રહ્મણસ્તુ ગન્ત્રભિન્નસ્ય કથં ગન્તવ્યત્વં તત્રાહ- સર્વશક્તીતિ ।
યા પ્રાપ્તા ભૂઃ સા ન ગન્તવ્યા યચ્ચ ગન્તવ્યં દેશાન્તરં તત્ત્વપ્રાપ્તમિતિ કુતઃ પ્રાપ્તસ્ય ગન્તવ્યતા વયસો ઽપિ કાલાન્તરે ઽભિવ્યક્તિમાત્રં ન ગન્તવ્યત્વમિતિ વસ્તુગતિઃ ।
અઙ્ગીકૃત્ય વિશિષ્ટભૂવયસોર્ગન્તવ્યતાં પરબ્રહ્મણો દેશકાલવૈશિષ્ટ્યાભાવાન્ન કથઞ્ચિદપિ ગન્તવ્યતેત્યાહ- નેત્યાદિના ।
ઽઅનાદિમત્પરં બ્રહ્મઽઇત્યાદ્યા સ્મૃતિર્દૃશ્યવિશેષસ્ય દૃશિ કલ્પિતત્વાદ્દૃગાત્મનો નિર્વિશેષતેતિ ન્યાયઃ ।
સગુણમેવ બ્રહ્મ સૂત્રાત્માપેક્ષયા પરં ગન્તવ્યં, નિર્વિશેષં તુ નાસ્ત્યેવેતિ શઙ્કતે- જગદુત્પત્તીતિ ।
કિં નિર્વિશેષસ્યાસત્ત્વં માનભાવાત્સવિશેષશ્રુતિવિરોધાદ્વા ।
નાદ્ય ઇત્યાહ- નેતિ ।
દ્વિતીયં શઙ્કતે- ઉત્પત્ત્યાદીતિ ।
સવિશેષશ્રુતીનાં નિર્વિશેષશ્રુતિશેષત્વાન્ન વિરોધ ઇત્યાહ- નેતિ ।
નિર્વિશેષશ્રુતીનામેવ સવિશેષશ્રુતિશેષત્વં કિં ન સ્યાદિત્યાહ- કસ્માદિતિ ।
તાસાં સ્વાર્થે ફલવત્ત્વેન નિરાકાઙ્ક્ષત્વાચ્છેષિતા વિશેષશ્રુતીનાં ત્વફલત્વાન્નિષેધ્યવિશેષસમર્પણાદિદ્વારેણ શેષત્વં ફલવત્સંનિધાવફલં તદઙ્ગમિતિ ન્યાયાદિત્યાહ-ઉ ચ્યત ઇત્યાદિના ।
ન કેવલં ન્યાયાચ્છેષતા કિન્તુ શ્રુત્યાપીત્યાહ- પ્રત્યક્ષં ત્વિતિ ।
તત્ર મૂલકારણે બ્રહ્મણ્યેતચ્છુઙ્ગં જગદાત્મકં કાર્યમુત્પન્નમિત્યુપક્રમ્ય તેન શુઙ્ગેન તન્મૂલમન્વિચ્છેત્યુપસંહારે સત એવ જ્ઞેયત્વમુક્તં છાન્દોગ્યે ।
તથા તૈત્તિરીયકે ઽપિ જગજ્જન્માદ્યનુવાદેન બ્રહ્મણ એવ જ્ઞેયત્વં દર્શિતમતઃ સૃષ્ટિશ્રુતીનાં શ્રુત્યૈવ નિર્વિશેષધીશેષતા ભાતીત્યર્થઃ ।
એવં બ્રહ્મણો નિર્વિશેષત્વાન્ન ગન્તવ્યતેતિ ફલિતમાહ- એવમિતિ ।
સ્પષ્ટનિષેધાચ્ચ પરસ્ય ન ગન્તવ્યતેત્યાહ- ન તસ્યેતિ ।
એવં ગન્તવ્યાલોચનયા ગતિં નિરસ્ય ગન્ત્રાલોચનયાપિ નિરસ્યતિ- ગતિકલ્પનાયાં ચેત્યાદિના ।
ભેદાભેદેન દ્વૌ કલ્પાવત્યન્તભેદસ્તૃતીયઃ કલ્પઃ ।
નન્વત્યન્તાભેદકલ્પઃ કિમિતિ નોક્તઃ, તત્રાહ- અત્યન્તેતિ ।
કલ્પત્રયે કિં દૂષણમિતિ પૃચ્છતિ- યદ્યેવમિતિ ।
કલ્પદ્વયે ઽપિ દોષાન્તરમાહ- વિકારાવયવપક્ષયોશ્ચેતિ ।
વિકારાવયવરૂપજીવવિશિષ્ટસ્યઃ બ્રહ્મણઃ સ્થિરત્વાજ્જીવાનાં ગત્યાગતી ન સ્યાતામ્ ।
નહ્યચલાતિસ્થૂલપાષાણસ્થયોર્મણ્ડૂકપાષાણાવયવયોશ્ચલનમસ્તીત્યથ્રઃ ।
અસ્માકં ત્વજ્ઞાનાત્કલ્પિતોપાધિભિર્ગત્યાગતિવિભ્રમ ઇતિ ભાવઃ ।
તૃતીયકલ્પમનૂદ્ય વિકલ્પ્ય દૂષયતિ- અથેત્યાદિના ।
અભેદશ્રુતિવિરોધરૂપો દોષો મમ નાસ્તીતિ ભેદાભેદવાદ્યાહ- વિકારાવયવયોરિતિ ।
ભિન્નયોરભેદો મુખ્યો ન યુક્તો વિરોધાદિતિ પરિહરતિ- નેતિ ।
કિઞ્ચ પક્ષત્રયમપ્યયુક્તં સંસારિત્વસ્ય તાત્ત્વિકજીવભાવસ્ય નાશે તાત્ત્વિવજીવસ્વરૂપનાશપ્રસઙ્ગાત્ ।
નચાસ્માભિરિવ ત્વયા બ્રહ્માત્મત્વં જીવસ્ય તાત્ત્વિકરૂપમઙ્ગીકૃતં યદસ્ય સંસારનાશે ઽપિ ન નશ્યેદિત્યાહ- સર્વેષ્વિતિ ।
નનુ કિં બ્રહ્મત્વેન, સંસારાભાવઃ કિલ મોક્ષઃ સ ચ કર્માભાવમાત્રેણ સેત્સ્યતીતિ ક્રમજડાનાં મતમુદ્ભાવ્ય નિરસ્યતિ- યત્ત્વિત્યાદિના ।
તદિતિ ।
એવંવૃત્તં મોક્ષહેતુરિત્યસ્મિન્નર્થે માનાભાવાદિત્યર્થઃ ।
તર્ક એવ માનમિત્યત આહ- ન ચૈતત્તર્કયિતુમિતિ ।
નનુ તવાપ્યેતત્તર્કમાત્રમેકસ્મિઞ્જન્મન્યનેકવિરુદ્ધફલાનાં કર્મણાં ભોગાયોગાદસ્ત્યવશિષ્ટં કર્મ જન્માન્તરસ્ય નિમિત્તમિત્યાશઙ્ક્ય તત્ર માનમાહ- કર્મશેષસદ્ભાવસિદ્ધિશ્ચેતિ ।
સન્ત્વનારબ્ધફલાનિ પુણ્યપાપાનિ તેષાં નિત્યાદ્યનુષ્ઠાનેન ક્ષયાન્ન જન્માન્તરમિતિ શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
પુણ્યેન પુણ્યસ્ય ન નાશઃ અવિરોધાદન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
પાપસ્યાપિ સર્વાત્મના પુણ્યનાશ્યત્વે માનં નાસ્તીતિ સંચિતપુણ્યપાપાભ્યાં જન્માન્તરં દુર્વારમિત્યાહ- તન્નેત્યાદિના ।
ક્રિયમાણનિત્યાદિનાપિ જન્મ સ્યાત્, કર્મણા પિતૃલોક ઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ, સ્મૃતેશ્ચેત્યાહ- નચ નિત્યેતિ ।
પ્રત્યવાયનિરાસાર્થે નિત્યાદ્યાચારે સત્યનુ પશ્ચાત્ફલાન્તરં નિષ્પદ્યત ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ ।
તદ્યથેતિ ।
નિર્મિતે આરોપિતે સતીત્યર્થઃ ।
તથાપિ કામ્યાદિકર્મસત્તાનિશ્ચયો નાસ્ત્યત આહ- સંશયિતવ્યં ત્વિતિ ।
જ્ઞાનં વિના દેહપાતે મોક્ષ એવેતિ નિશ્ચયાલાભાત્ત્વત્પક્ષે ક્ષતિરિતિ ભાવઃ ।

બ્રહ્મભિન્નસ્ય જીવસ્યં કર્તૃત્વાદિસ્વભાવસ્ય મોક્ષાશાપિ ન યુક્તેત્યાહ- નચેતિ ।
કર્તૃત્વાદિરૂપં કાર્યં ન સ્વભાવઃ કિન્તુ તચ્છક્તિરિતિ શઙ્કતે- સ્યાદેતદિતિ ।
કાર્યગમ્યાયાઃ શક્તેઃ કાર્યસ્યાત્યન્તાનુત્પાદે સત્ત્વમયુક્તમતઃ શક્તિસત્ત્વે તદ્વિષયસ્ય કાર્યસ્યાદૃષ્ટદેશકાલાદિનિમિત્તાનાં ચાત્મના શક્તિદ્વારા નિત્યસંબદ્ધત્વાન્મોક્ષો ન સ્યાદિતિ પરિહરતિ- તચ્ચેત્યાદિના ।
મોક્ષસિદ્ધ્યર્થં જીવસ્ય બ્રહ્મત્વાઙ્ગીકારે સંસારાનુપપત્તિમાશઙ્ક્યાજ્ઞાનાદુપપત્તિમસકૃદુક્તાં સ્મારયતિ- પરસ્માદિત્યાદિના ।
પ્રાસઙ્ગિકં પરિહૃત્ય પરમં પ્રકૃતમુપસંહરતિ- તદેવમિતિ ।
નનુ પરવિદ્યાયામપ્યાપ્નોતિપદેન ગતિઃ શ્રુતેત્યત આહ- બ્રહ્મવિદાપ્નોતીતિ ।
વૈફલ્યાચ્ચ ગતેર્ન પરવિષયત્વમિત્યાહ- અપિચેતિ ।
અનુચિન્તનપક્ષં પ્રત્યાહ- નચ નિત્યસિદ્ધતિ ।
કથં તર્હિ કૈશ્ચિત્પરવિષયત્વં ગતેરુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય ભ્રાન્તેત્યાહ- તત્ર પરાપરેતિ ।
પ્રશ્નપૂર્વકં પરાપરબ્રહ્મવિભાગં વદન્નપરબ્રહ્મણિ ગતેરર્થવત્ત્વમાહ- કિં દ્વે ઇત્યાદિના ।
વ્યાપિનો જીવસ્ય કથં ગતિસ્તત્રાહ- સર્વગતત્વે ઽપીતિ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.5.14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.6.15ઃ
અપ્રતીકાલમ્બનાન્ નયતીતિ બાદરાયણ ઉભયથા ચ દોષાત્ તત્ક્રતુશ્ ચ

એવં ગન્તવ્યં નિરૂપ્ય ગન્તૃન્નિર્ધારયતિ- અપ્રતીકેતિ ।
ઽસ એવૈનાન્ બ્રહ્મ ગમયતિઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ તત્ક્રતુન્યાયાચ્ચ ।
સંશયમાહ- ઇદમિતિ ।
અનિયમાધિકરણે તત્ત્વવિદો ઽન્યત્ર સર્વોપાસકાનાં માર્ગોપસંહાર ઉક્તઃ, ઇદાનીમપતીકોપાસકાનામેવ માર્ગો ન સર્વેષાં વિકારોપાસકાનામિત્યુભયથાભાવોક્તૌ પૂર્વોક્તવિરોધઃ સ્યાત્, તસ્માદુપાસકમાત્રસ્યોત્તરમાર્ગસિદ્ધિરિતિ પૂર્વપક્ષફલં, સિદ્ધાન્તે તૂભયથાભાવસિદ્ધિઃ ।
અદોષાદિતિ સૂત્રે પરચ્છેદઃ, અવિરોધાદિત્યર્થઃ ।
અનિયમઃ સર્વાસામિતિ સૂત્રે સર્વશબ્દસ્ય પ્રતીકોપાસકાન્યપરત્વાદિતિ ભાવઃ ।
યદ્યપિ પ્રતીકધ્યાયિનાં પિતૃયાણતૃતીયસ્થાનયોરપ્રવેશાદર્ચિરાદિમાર્ગો વાચ્યસ્તથાપિ તેષાં વિદ્યુત્પર્યન્તમેવ ગમનમસ્તુ ન બ્રહ્મપ્રાપ્તિર્બ્રહ્મક્રતુત્વાભાવાત્ ।
યો યત્ ધ્યાયતિ સ તત્પ્રાપ્નોતિ હિ તત્ક્રતુન્યાયઃ શ્રુતિમૂલઃ ।
પ્રતીકેષુ ચ નામાદિષુ ધ્યેયેષુ બ્રહ્મણો ગુણત્વાત્, ન બ્રહ્મધ્યાયિત્વમસ્તિ ।
અસ્ય ચ ન્યાયસ્ય પઞ્ચાગ્નિવિદ્યાયામાહત્યવાદાત્પ્રત્યક્ષવચનાદ્બાધ ઇષ્ટ ઇતિ સૂત્રભાષ્યાર્થઃ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,3.6.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,3.6.16ઃ
વિશેષં ચ દર્શયતિ