બ્રહ્મસૂત્ર · અધ્યાય 4.2

ભોગેન ત્વિતરે ક્ષપયિત્વા સંપદ્યતે ।
તત્ત્વવિદત્ર વિષયઃ, સ કિં પ્રારબ્ધક્ષયાનન્તરં સંસરત્યુત નેતિ નિમિત્તભાવાભાવાભ્યાં સંશયે સિદ્ધાન્તમુપક્રમતે- અનારબ્ધેતિ ।
અનારબ્ધકર્મણઃ ક્ષયોક્તાવારબ્ધસ્ય કથં ક્ષય ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામસ્યોત્થાનાત્સઙ્ગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે વિદેહકૈવલ્યાસિદ્ધિઃ સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ ભેદઃ ।
દેહપાતોત્તરમપિ તત્ત્વવિત્સંસરતિ સંસારયોગ્યત્વાદ્યથા દેહપાતાત્પૂર્વમિત્યનારબ્ધાધિકરણદૃષ્ટાન્તેન પૂર્વપક્ષમાહ- નન્વિતિ ।
ભોગનિમિત્તકર્માભાવાદ્ધેત્વસિદ્ધિઃ ।
યત્તુ સંચિતં કર્માન્તરં તન્ન નિમિત્તં ફલસ્ય, દગ્ધમૂલત્વાત્ ।
અવિદ્યાદયો હિ ક્લેશાઃ કર્મણસ્તત્ફલસ્ય ચ મૂલમ્ ।
તદુક્તં યોગશાસ્ત્રે ઽક્લેશમૂલઃ કર્માશયઃ સતિ મૂલે તાદ્વિપાકઃઽઇતિ ।
તચ્ચ મૂલં જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધમિતિ કુતઃ પુનઃ સંસારસ્તસ્માદ્દેહપાતે કૈવલ્યમિતિ સિદ્ધમ્ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,1.14.19
ઇતિ શ્રીમત્પરમહંસપરિવ્રાજકાચાર્યશ્રીગોવિન્દાનન્દભગવત્પાદકૃતૌ ભાષ્યરત્નપ્રભાયાં ચતુર્થસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥1॥
॥ ઇતિ ચતુર્થસ્યાધ્યાય જીવન્મુક્તિ નિરૂપણાખ્યઃ પ્રથમઃ પાદઃ ॥
ચતુર્થાધ્યાયે દ્વિતીયઃ પાદઃ ।
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.1.1ઃ
વાઙ્મનસિ દર્શનાચ્ છબ્દાચ્ ચ

વાઙ્મનસિ દર્શનાચ્છબ્ધાચ્ચ ।
જ્ઞાનફલોક્ત્યનન્તરમુપાસનફલં બ્રહ્મલોકસ્થં વક્તવ્યં તચ્ચાર્ચિરાદિમાર્ગપ્રાપ્યં, માર્ગપ્રાપ્તિશ્ચોત્ક્રાન્તિસાધ્યા તસ્માદુપાસ્તિફલક્ષિપ્તોત્ક્રાન્તિપાદસ્યાસ્ત્યાધ્યાયસંગતિઃ ।
યુક્તં ચાસ્ય પૂર્વપાદાનન્તર્યં જ્ઞાનફલોક્ત્યનન્તરં વક્તવ્યોપાસ્તિફલેનાક્ષિપ્તત્વાદિત્યાહ- અથેતિ ।
જ્ઞાનિન ઇવોપાસકસ્યાપ્યુત્ક્રાન્તિર્નેત્યત આહ- સમાનેતિ ।
વિદ્વાનુપાસકઃ, તસ્યાનુપાસકવદુત્ક્રાન્તિરસ્તિ, અજ્ઞત્વાદિતિ વક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ ।
પ્રયતો મ્રિયમાણસ્યેત્યર્થઃ ।
વાક્પદસ્ય કરણભાવવ્યુત્પત્તિભ્યાં કરણતદ્વૃત્ત્યોર્લયભાનાત્સંશયઃ ।
પૂર્વપક્ષે કરણાનાં સ્વરૂપલયાન્મૃતમાત્રસ્ય મુક્તિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ સંસારસિદ્ધિઃ ।
અનુપાદાને મનસિ વાચસ્તત્ત્વલયાયોગેન વ્યાપારમાત્રોપશમાદિતિ વિવેકઃ ।
સૂત્રે વૃત્તિપદાધ્યાહારઃ કથમિતિ શઙ્કતે- કથમિતિ ।
ઉત્તરત્ર હિ સૂત્રકૃત્તત્ત્વવિદ ઇન્દ્રિયાણાં સ્વરૂપલયં વક્ષ્યતિ તદ્બલાદિહાધ્યાહાર ઉચિતઃ ।
અજ્ઞસ્યાપિ ઇન્દ્રિયલયસામ્યે વક્ષ્યમાણવિશેષોક્ત્યયોગાદિતિ સમાધ્યર્થઃ ।
પ્રકૃતાવેવ વિકારલય ઇતિ ન્યાયવિરુદ્ધાર્થં શ્રુતિરપિ ન બ્રૂત ઇતિ સિદ્ધાન્તયતિ- અતત્પ્રકૃતિત્વાદિતિ ।
ન્યાયસ્ય નિરવકાશત્વાદ્બલીયસ્ત્વં શબ્દસ્ય તૂક્તિર્વાગિતિવ્યુત્પત્ત્યા લક્ષણયા વા સાવકાશત્વમિતિ દ્યોતયિતું શબ્દાચ્ચેત્યુક્તમ્ ॥1॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.1.1
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.1.2ઃ
અત એવ ચ સર્વાણ્યનુ

વાચ્યુક્તં ન્યાયં ચક્ષુરાદિષ્વતિદિશતિ- એત એવેતિ ।
ઉપશાન્તદેહૌષ્ણ્યસ્તસ્માદુત્ક્રમણાદૂર્ધ્વં પુનર્ભવં પ્રતિપદ્યત ઇતિ શ્રુત્યર્થઃ ।
ઇન્દ્રિયશબ્દસ્ય શ્રુતિસ્થસ્ય વૃત્તિપરતયોપપત્તેઃ ।
સર્વેન્દ્રિયવૃત્તિલયશ્ચેદિષ્ટસ્તર્હિ વાઙ્મનસીતિ પૃથક્સૂત્રં કિમર્થમિત્યત આહ- સર્વેષાં કરણાનામિતિ ॥2॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.1.2
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.2.3ઃ
તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્

તન્મનઃ પ્રાણ ઉત્તરાત્ ।
વાક્યક્રમાદર્થક્રમાચ્ચાધિકરણક્રમઃ ।
શ્રુતિન્યાયાભ્યાં સંશયઃ પૂર્વં પ્રબલન્યાયવિરોધાદ્વાગિતિ શ્રુતેર્બાધઃ ।
કૃતઃ ઇહ ત્વબાત્મકપ્રાણસ્ય અન્નાત્મકમનઃપ્રકૃતિત્વેન પ્રકૃતૌ વિકારલય ઇતિ ન્યાયાનુગ્રહાન્ન મનઃશ્રુતિર્બાધ્યેતિ પૂર્વપક્ષફલં પૂર્વવત્, સિદ્ધાન્તસ્ત્વબન્નયોઃ પ્રકૃતિવિકૃતિભાવે ઽપિ ન તદ્વિકારયોઃ પ્રાણમનસોસ્તદ્ભાવો હિમઘટયોરપિ તદ્ભાવપ્રસઙ્ગાદતો ન્યાયવિરોધાત્પૂર્વવચ્છ્રુતિર્બાધ્યેતિ વિવેકઃ ।
આગૃહીતા બાહ્યેન્દ્રિયવૃત્તયો યેન તત્તથા લીનેન્દ્રિયવૃત્તિકં મનો ઽપિ વૃત્તિલયેનૈવ પ્રાણે લીયત ઇત્યર્થઃ ।
એવમપીતિ ।
પ્રાણસ્યાબ્વિકારત્વપક્ષે ઽપીત્યર્થઃ ।
તસ્માદિતિ પ્રાણસ્ય સાક્ષાન્મનઃપ્રકૃતિભાવાન્મનઃશબ્દો વૃત્તિં લક્ષયતીત્યર્થઃ ॥3॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.2.3
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.3.4ઃ
સો ઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ

સો ઽધ્યક્ષે તદુપગમાદિભ્યઃ ।
ઉક્તન્યાયસિદ્ધં પ્રાણસ્યાપિ વૃત્તિલયમુપજીવ્ય ઽપ્રાણસ્તેજસિઽઇતિ શ્રુતેરૂપગમાદિશ્રુતેશ્ચ સંશયમુક્ત્વા જીવે લયં વિનાપિ ઉપગમાદિસંભવ ઇતિ પૂર્વપક્ષયતિ- સ્થિતમિત્યાદિના ।
અત્ર તેજઃશબ્દસ્ય મુખ્યત્વં, સિદ્ધાન્તે તુ ભૂતોપહિત જીવલક્ષકત્વમિતિ મત્વા સૂત્રં યોજયતિ- સ પ્રકૃત ઇત્યાદિના ।
અજ્ઞાનકર્મવાસનોપાધિક ઇત્યર્થઃ ।
તં જીવં પ્રતિ પ્રાણાનામુપગમાનુગમનાવસ્થાનશ્રુતિભ્ય ઇતિ હેત્વર્થઃ ।
યથા યાત્રેચ્છાવન્તં રાજાનં ભૃત્યા ઉપગચ્છન્ત્યેવમેવ પરલોકં જિગમિષું જીવં સર્વે પ્રાણા અભિમુખ્યેનાયાન્તીત્યુપગમઃ શ્રુતઃ ।
તમુત્ક્રામન્તમિત્યનુગમનં શ્રુતમ્ ।
જીવે પ્રાણાવસ્થાનશ્રુતિમાહ- સવિજ્ઞાન ઇતિ ।
જીવસ્ય પ્રાપ્તવ્યફલાવગમાય હિ વિજ્ઞાનસાહિત્યશ્રુત્યાઃ મુખ્યપ્રાણસહિતકરણાનાં જીવે સ્થિતિર્ભાતીત્યર્થઃ ॥4॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.3.4
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.3.5ઃ
ભૂતેષુ તચ્છ્રુતેઃ

યદ્યપિ પ્રાણસ્ય તેજસ્યવ્યવધાનેન લયઃ શ્રુતસ્તથાપ્યુભયશ્રુત્યનુગ્રહાય પ્રાણો જીવે લીયતે, જીવદ્વારા ચ તદુપાધિષુ તેજઆદિભૂતેષ્વિતિ શ્રુત્યર્થસ્ફુટીકરણાર્થં સૂત્રં ગૃહ્ણાતિ- કથં તર્હીતિ ।
નચ લયં વિનાપિ જીવં પ્રત્યિપગમાદિસંભવાત્તેજઃ શ્રુતિર્મુખ્યાસ્ત્વિતિ વાચ્યં, જીવં પ્રત્યાગત્ય પ્રાણસ્ય નિર્વ્યાપારત્વેન સ્થિતેરેવાત્ર લયત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ભૂતેષુ જીવસ્થિતિઃ કિં બલાદ્વ્યાખ્યાયત ઇત્યાશઙ્ક્ય ઽસો ઽધ્યક્ષેઽઇતિ સૂત્રોદાહૃતશ્રુતિબલાદિત્યાહ- નન્વિત્યાદિના ।
પ્રાણસ્ય જીવદ્વારા ભૂતપ્રાપ્તૌ દૃષ્ટાન્તમાહ- યો ઽપિ હીતિ ॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.3.5
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.3.6ઃ
નૈકસ્મિન્ દર્શયતો હિ

સ્થૂલદેહારમ્ભાય પઞ્ચીકૃતભૂતાન્યાવશ્યકાનીતિ રંહત્યધિકરણે વ્યાખ્યાતમ્ ।
અણ્વ્યઃ સૂક્ષ્માઃ, મીયન્ત ઇતિ માત્રાઃ પરિચ્છિન્નાઃ, પ્રાઙ્મોક્ષાદવિનાશિન્યઃ, દશાર્ધાનાં પઞ્ચાનાં ભૂતાનાં સૂક્ષ્મભાગા ઇતિ યાવત્ ।
જીવસ્ય ભૂતાશ્રયત્વં કર્માશ્રયત્વશ્રુતિવિરુદ્ધમિત્યાશઙ્ક્ય કર્મ નિમિત્તત્વેનાશ્રયઃ, ભૂતાનિ તુ દેહોપાદાનત્વેનેત્યુભયમવિરુદ્ધમિત્યાહ- નનુ ચેત્યાદિના ।
તૌ યાજ્ઞવલ્ક્યાર્તભાગૌ યજ્જીવાધારમૂચતુસ્તત્કર્મેતિ શ્રુતેર્વચનમ્ ॥6॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.3.6
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.4.7ઃ
સમાના ચાસૃત્યુપક્રમાદ્ અમૃતત્વં ચાનુપોષ્ય

એવં બાહ્યેન્દ્રિયાણાં મનસિ પ્રથમં વૃત્તિલયલાભાત્તતો મનોવૃત્તેઃ પ્રાણે લયઃ પ્રાણવૃત્તેર્ભૂતોપહિતજીવે લય ઇત્યુત્ક્રાન્તિવ્યવસ્થોક્તા ।
સાચ સર્વપ્રાણિષુ તુલ્યેત્યાહ- સમાના ચાનુપોષ્ય ।
ઽપુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્મનસિઽઇત્યવિશેષશ્રુતેઃ ઽવિદ્યયામૃતમશ્નુતેઽઇતિ શ્રુતેશ્ચ સંશયમાહ- સેયમિતિ ।
વિશયાનાનાં સંદિહાનાનામિત્યર્થઃ ।
પૂર્વપક્ષે સગુણબ્રહ્મવિદસંબન્ધિત્વમુત્ક્રાન્તેર્વિશેષઃ સાધ્યતે ।
તતો ઽનૂત્ક્રાન્ત ઉપાસકો મુક્તિમશ્નુત ઇતિ ફલં, સિદ્ધાન્તે તૂત્ક્રાન્તો બ્રહ્મલોકભાગીતિ ફલભેદઃ ।
પૂર્વપક્ષમાક્ષિપ્ય સમાધત્તે- નનુ વિદ્યેત્યાદિના ।
વિદ્યયામૃતમિતિ શ્રુતિનિર્ગુણવિદ્યાવત્પરા ।
ન તસ્ય પ્રાણા ઉત્ક્રામન્તીતિ પ્રતિષેધો ઽપિ તદ્વિષયઃ ।
અતઃ સગુણવિદો ઽપ્યજ્ઞસ્યૈવોત્ક્રાન્તિરિતિ સિદ્ધાન્તયતિ- એવમિતિ ।
સૃતિર્માર્ગસ્તસ્યોપક્રમો ઽર્ચિઃપ્રાપ્તિસ્તતઃ પ્રાક્તના ઉત્ક્રાન્તિસ્તુલ્યા, તત ઉપાસકો મૂર્ધન્યનાડીદ્વારાર્ચિરાદિમાર્ગં પ્રાપ્નોતિ નાન્ય ઇતિ વિશેષઃ ।
યત્તુ દહરોપાસકસ્યામૃતત્વં શ્રુતં ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽઇતિ તદાપેક્ષિકમેવ ન મુખ્યં ઽયં કામં કામયતે સો ઽસ્ય સંકલ્પાદેવ સમુત્તિષ્ઠતિઽઇતિ ભોગશ્રવણાદિત્યાહ- અનુપોષ્ય ચેદમિતિ ।
ઉષ દાહ ઇતિ ધાતોરિદં રૂપમ્ ॥7॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.4.7
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.5.8ઃ
તદાપીતેઃ સંસારવ્યપદેશાત્

તદાપીતેઃ ।
પૂર્વોદાહૃતોત્ક્રાન્તિવાક્યશેષં વ્યાખ્યાય લિઙ્ગાશ્રયપઞ્ચભૂતાનાં કિમાત્યન્તિકો બ્રહ્મણિ લય ઉતાનાત્યન્તિક ઇતિ લયસ્યોભયથાદર્શનાત્સંશયમાહ- કીદૃશી પુનરિયમિતિ ।
પૂર્વત્રાપેક્ષિકમમૃતત્વમિત્યુક્તં તદયુક્તમિત્યાક્ષેપાત્સંગતિઃ પૂર્વપક્ષે મૃતમાત્રસ્ય મુક્તિસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તુ કર્મવિદ્યાશાસ્ત્રબલાત્સાવશેષલયસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ॥8॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.5.8
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.5.9ઃ
સૂક્ષ્મં પ્રમાણતશ્ ચ તથોપલબ્ધેઃ

નનુ લિઙ્ગાત્મકસ્ય તેજસઃ કથં સૂક્ષ્મતમનાડીદ્વારા ગતિઃ કુતો વા કેનચિન્મૂર્તેન પ્રતિઘાતો નાસ્તિ કુતો વા ન દૃશ્યત ઇત્યત આહ- સૂક્ષ્મમિતિ ॥9॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.5.9
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.5.10ઃ
નોપમર્દેનાતઃ

પ્રમાણસૌક્ષ્મ્યાદ્ગતિરનુદ્ભૂતસ્પર્શરૂપવત્ત્વાખ્યસ્વચ્છત્વાદપ્રતિઘાતાનુપલબ્ધી ઇત્યર્થઃ ॥10॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.5.10
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.6.11ઃ
અસ્યૈવ ચોપપત્તેર્ ઊષ્મા

લિઙ્ગસદ્ભાવે ચૌષ્ણ્યલિઙ્ગકાનુમાનમાહ- અસ્યૈવ ચેતિ ॥11॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.6.11
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.6.12ઃ
પ્રતિષેધાદ્ ઇતિ ચેન્ ન શારીરાત્

પ્રતિષેધાદિતિ ચેન્ન શારીરાત્ ।
પૂર્વમનુપોષ્યેતિ પદેન દગ્ધાશેષક્લેશસ્ય નિર્ગુણજ્ઞાનિન ઉત્ક્રાન્ત્યાદ્યભાવઃ ।
સૂચિતસ્તસ્યાત્રાક્ષિપ્ય સમાધાનાદ્વ્યવહિતેનાસ્ય સંગતિરિત્યાહ- અમૃતત્વં ચેતિ ।
સકામસ્ય સંસારોક્ત્યનન્તરં નિષ્કામસ્ય મુક્તિપ્રકરણાર્થો ઽથશબ્દઃ આત્મકામત્વાત્ પૂર્ણાનન્દાત્મવિત્ત્વાદાપ્તકામઃ પ્રાપ્તપરમાનન્દઃ, અતો નિષ્કામઃ અનભિવ્યક્તાન્તરવાસનાત્મકકામશૂન્યઃ, તસ્માદકામઃ વ્યક્તબહિષ્કામરહિતઃ, ઈદૃશો યો ઽકામયમાનસ્તસ્યેત્યન્વયઃ ।
જ્ઞાનિન ઉત્ક્રાન્તિરસ્તિ ન વેતિ પઞ્ચમીષષ્ઠીશ્રુતિભ્યાં સંદેહે સિદ્ધાન્તિશઙ્કાનિરાસપૂર્વકં પૂર્વપક્ષયતિ- નેત્યાદિના ॥12॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.6.12
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.6.13-14ઃ
સ્પષ્ટો હ્યેકેષામ્

સ્મર્યતે ચ

કાણ્વશ્રુતૌ તાવત્તસ્યેતિ સર્વનામ્ના પ્રકૃતં જ્ઞાનિનં પરામૃશ્ય સંબન્ધસામાન્યમુક્તં તત્ર માધ્યન્દિનશાખાયાં તસ્માદિત્યપાદાનત્વરૂપવિશેષ ઉક્તો ગ્રાહ્યસ્તથાચ જીવાત્પ્રાણોત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધો ભાતિ ન દેહાત્તચ્છબ્દેન દેહસ્યાનુક્તેસ્તસ્માજ્જ્ઞાનિનો ઽપ્યુત્ક્રાન્તિરસ્તીતિ જ્ઞાનવૈયર્થ્યમિતિ પૂર્વપક્ષફલમ્ ।
સિદ્ધાન્તે તત્સાર્થક્યમાહ- સ્પષ્ટો હીતિ ।
અત્ર પુરુષશબ્દવાચ્યો દેહ એવસ્માદિત્યુત્ક્રાન્ત્યવધિરુચ્યતે ।
સશબ્દપરામૃષ્ટસ્ય પ્રકૃતસ્ય પુરુષસ્યોચ્છ્વયનાદિધર્મકસ્ય જીવત્વાયોગાદિત્યર્થઃ ।
ઉચ્છ્વયતિ બાહ્યવાયુપૂરણાદ્વર્ધતે, આધ્માયતિ આર્દ્રભેરીવચ્છબ્દં કરોતીત્યર્થઃ ।
યેષાં પઞ્ચમીપાઠસ્તેષાં યદ્યપિ દેહિનઃ પ્રાધાન્યં તથાપિ દેહદેહિનોરભેદાત્તસ્માદિતિ દેહં પરામૃશ્ય તદાપાદન એવોત્ક્રાન્તિપ્રતિષેધ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ ।
તત્સામાન્યદુક્તશ્રુત્યાસ્ય પાઠસ્યૈકાર્થત્વાદિતિ યોજના ।
ઇદાનીં કાણ્વપાઠસ્યાનુગુણ્યમાહ- યેષાં તુ ષષ્ઠીપાઠ ઇતિ ।
સંબન્ધવિશેષાકાઙ્ક્ષાયાં ભોક્તા પ્રાણાનાં ભોગોપકરણત્વવિશેષો ઽત્રૈવ પ્રાણમયો મનોમયઃ ઇતિ પૂર્વશ્રુત્યુક્તો ગ્રાહ્યઃ ।
ન શાખાન્તરસ્થમપાદાનત્વં ગ્રાહ્યં જીવાદુત્ક્રાન્તેરપ્રાપ્તાયાઃ પ્રતિષેધાયોગાત્ ।
અતો વિદ્વત્સંબન્ધિપ્રાણાનામુત્ક્રાન્ત્યપાદાનાપેક્ષાયાં ચક્ષુષ્ટો વા મૂર્ધ્નોવેત્યુક્તદેહપ્રદેશા એવ ગ્રાહ્યઃ ।
તથાચાયમર્થઃ-તસ્ય વિદુષો ભોગોપકરણાત્મકાઃ પ્રાણાઃ દેહપ્રદેશેભ્યો નોત્ક્રામન્તીતિ ।
એવં ચ પ્રાપ્તોત્ક્રાન્તિનિષેધાર્થત્વં વાક્યસ્યેતિ સર્વં ચતુરસ્રમ્ ।
અપિચેતિ સ્પષ્ટાર્થમ્ ।
સમ્યગાત્મભાવેન ભૂતાનિ પશ્યતઃ અપદસ્ય પ્રાપ્યપદરહિતસ્ય પદૈષિણો દેવા અપિ માર્ગે મુહ્યન્તિ માર્ગં ન જાનન્તિ તદભાવાદિતિ સ્મૃતિયોજના ।
સમૃત્યન્તરવિરોધં શઙ્કતે- નનુ ગતિરપીતિ ।
સગુણવિદ્યાબલેનૈષા ગતિરિતિ પરિહરતિ- સશરીરસ્યેતિ ।
નનુ તર્હિ ઽતયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિઽ, ઽસ એવૈતાન્બ્રહ્મ ગમયતિઽઇત્યાદિશ્રુતીનાં કા ગતિઃ, તત્રાહ- ગતીતિ ॥13 ॥ ॥14॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.6.13-14
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.7.15ઃ
તાનિ પરે તથા હ્ય્ આહ

તાનિ પરે તથાહ્યાહ ।
પૂર્વત્ર ગતિનિષેધેન વિદ્વત્કલાનાં ઘ્રાણાદીનામત્રૈવ લય ઉક્તઃ ।
તમુપજીવ્ય સ કિં તત્તત્કલાપ્રકૃતિષુ પૃથિવ્યાદિષુ સ્યાદુત પરમાત્મનીતિ શ્રુતિદ્વયદર્શનાત્સંશયઃ કાર્યઃ ।
તત્ર સાક્ષાત્પ્રકૃતૌ વિકારલય ઇતિ ન્યાયાનુગૃહીતયા ઽગતાઃ કલાઃઽઇતિ શ્રુત્યા પૂર્વપક્ષમગ્રે વદન્નાદૌ સિદ્ધાન્તમાહ- તાનીતિ ।
યથા નદ્યઃ સમુદ્રં પ્રાપ્ય લીયન્તે એવમેવાસ્ય પરિતઃ સર્વત્ર બ્રહ્મદ્રષ્ટુરિમાઃ પ્રાણશ્રદ્ધાદ્યાઃ પુરુષાયણાઃ પુરુષે કલ્પિતાઃ પુરુષમેવ જ્ઞેયં પ્રાપ્ય લયં ગચ્છન્તીત્યર્થઃ ।
મનઃપ્રાણયોરેકીકરણેન કલાનાં પઞ્ચદશત્વમ્ ।
પ્રતિષ્ઠા ઇતિ દ્વિતીયાબહુવચનમ્ ।
સ્વસ્ય પ્રકૃતીઃ પૃથિવ્યાદ્યા ઇત્યર્થઃ ।
વસ્તુગત્યા વિદ્વદ્દૃષ્ટ્યા પરમાત્મનિ કલાલયે ઽપિ લોકદૃષ્ટ્યા પ્રતિષ્ઠાસુ લયોક્તિરવિરુદ્ધા ।
તથાચ કલાઃ સ્વપ્રકૃતિષુ વિલાપ્ય તાભિઃ સહ પુરુષે લીયન્તે ઇતિ શ્રુતિદ્વયતાત્પર્યમ્ ॥15॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.7.15
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.8.16ઃ
અવિભાગો વચનાત્

અવિભાગો વચનાત્ ।
ઉક્તલયમુપજીવ્ય લયસ્ય દ્વેધાદર્શનાત્સંશયમાહ- સ પુનરિતિ ।
મુક્ત્યસિદ્ધિસ્તત્સિદ્ધિશ્ચેત્યુભયત્ર ફલમ્ ।
અવશેષો મૂલકારણે શક્ત્યાત્મના સ્થિતિઃ ।
પુનર્જન્મયોગ્યતેતિ યાવત્ ।
વિમતઃ કલાલયઃ સાવશેષઃ, કલાલયત્વાત્સુષુપ્તિવદિતિ પૂર્વપક્ષઃ ।
વિમતો નિરવશેષઃ, વિદ્યાકૃતત્વાદ્રજ્જ્વા વિદ્યયા સર્પલયવદિતિ યુક્ત્યુપેતશ્રુત્યા સિદ્ધાન્તયતિ- બ્રવીતીતિ ।
નામરૂપે શક્ત્યાત્મકે અપિ ભિદ્યેતે ઇત્યર્થઃ ॥16॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.8.16
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.9.17ઃ
તદોકોગ્રજ્વલનં તત્પ્રકાશિતદ્વારો વિદ્યાસામર્થ્યાત્ તચ્છેષગત્યનુસ્મૃતિયોગાચ્ ચ હાર્દાનુગૃહીતાઃ શતાધિકયા

તદોકોગ્રજ્વલનમ્ ।
સૃતેર્માર્ગસ્યોપક્રમો નાડીપ્રવેશનિયમસ્તં વક્તું સૂત્રભાગવ્યાખ્યાદ્વારાધિકરણવિષયમાહ- તસ્યેતિ ।
સ મુમૂર્ષુસ્તેજોમાત્રા ઇન્દ્રિયાણિ ।
તસ્ય હૃદયસ્યાગ્રં નાડીમુખં તસ્ય જ્વલનં ભાવિફલસ્ફુરણં પ્રદ્યોતાખ્યમ્ ।
ચક્ષુષો વેત્યનિયમશ્રુતેસ્તયોર્ઘ્વમાયન્નિતિ વિશેષશ્રુતેશ્ચ સંશયઃ-કિમુપાસકો ઽપ્યનુપાસકવદ્યેન કેનચિદ્દ્વારેણ નિર્ગચ્છતિ ઉત મૂર્ધન્યનાડ્યૈવેતિ ।
અત્ર પૂર્વપક્ષે વિદ્યાકૃતાતિશયાસિદ્ધિઃ, સિદ્ધાન્તે તત્સિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ ।
વચનાદવિભાગવદનિયમ ઇતિ પ્રાપ્તે સિદ્ધાન્તયતિ- આચષ્ટ ઇતિ ।
યેન કેનચિન્માર્ગેણ નિર્ગતસ્યાપિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તૌ વિદ્યશેષત્વેન માર્ગાનુસ્મૃતિવિધેઃ કેવલાદૃષ્ટાર્થત્વં સ્યાદતો ઽન્વહં સ્મૃતેનૈવ માર્ગેણ ગમનં યુક્તમિતિ ભાવઃ ।
હાર્દં બ્રહ્મ ।
વિષ્વઙ્ નાનાવિધા અન્યા નાડ્યો ઽન્યેષામિત્યર્થઃ ।
સુષુમ્નાખ્યા નાડી હૃદયાત્ નિર્ગતા દક્ષિણાક્ષિતાલુકણ્ઠાન્તસ્તનનાસિકામધ્યાભિત્તિદ્વારા બ્રહ્મરન્ધ્રં પ્રાપ્તા સૂર્યરશ્મિભિરેકીકૃતા બ્રહ્મલોકમાર્ગ ઉપાસકસ્યેતિ સ્થિતમ્ ॥17॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.9.17
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.10.18ઃ
રશ્મ્યનુસારી

રશ્મ્યનુસારી ।
પ્રકરણશોધનપૂર્વકમુપાસકસ્ય રશ્મ્યનુસારિત્વં વિષયમાહ- અસ્તીત્યાદિના ।
અથ પ્રારબ્ધાન્તે એતદુત્ક્રમણં યદા સ્યાદથ તદા એતૈરેવ નાડીસંબદ્ધૈ રશ્મિભિરુત્ક્રામતીત્યર્થઃ ।
અત્ર સંબન્ધસ્ય કાલવિશેષાશ્રવણાદ્રાત્રૌ રશ્મ્યભાવાચ્ચ સંશયમાહ- તત્કિમિતિ ।
પૂર્વોક્તનાડીસંબદ્ધરશ્મીનામત્રોપજીવ્યત્વાત્સંગતિઃ ।
પૂર્વપક્ષે રાત્રૌ મૃતસ્ય રશ્મિપ્રાપ્ત્યર્થં સૂર્યોદયપ્રતીક્ષાસ્તિ, સિદ્ધાન્તે નાસ્તીતિ મત્વા સિદ્ધાન્તં પ્રતિજાનીતે- અવિશેષેણેતિ ॥18॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.10.18
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.10.19ઃ
નિશિ નેતિ ચેન્ ન સમ્બન્ધસ્ય યાવદ્દેહભાવિત્વાદ્ દર્શયતિ ચ

પૂર્વપક્ષબીજમુપન્યસ્ય દૂષયતિ- નિશીત્યાદિના ।
શિરા નાડ્યઃ પ્રતાયન્તે વિસ્તૃતા ભવન્તિ સૃપ્તાઃ સંબદ્ધાઃ ।
શ્રુતસંબન્ધસ્ય રાત્રૌ સત્ત્વે યુક્તિમાહ- નિદાઘેતિ ।
તર્હિ હેમન્તાદિરાત્રિષ્વૌષ્ણ્યોપલબ્ધિઃ સ્યાદિત્યત આહ- સ્તોકેતિ ।
સવિતા રાત્રાવપ્યહર્દધાતીતિ ધારણાભિધાનં સ્તોકરશ્મ્યનુવૃત્ત્યભિપ્રાયમેવેત્યર્થઃ ।
કિઞ્ચ યદિ રાત્રૌ મૃતસ્ય રશ્મિયોગં વિનૈવોર્ધ્વગતિઃ સ્યાત્તદા રશ્મિશ્રુતેર્દિવામૃતવિષયતયા સંકોચઃ સ્યાદૂર્ધ્વગત્યભાવે ચ વિદ્યાયામપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
નચ પ્રતીક્ષયોર્ધ્વગતિરિતિ વાચ્યં, રશ્મ્યુદયાત્પ્રાગ્દેહદાહે આદિત્યપ્રતીક્ષાવૈયર્ધ્યાપાતાદપ્રતીક્ષાશ્રુતિવિરોધાચ્ચ ।
તસ્માદ્યદાકદાચિન્મૃતસ્ય રશ્મિપ્રાપ્ત્યા ઝટિતિ બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિરિતિ ॥19॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.10.19
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.10.20ઃ
અતશ્ ચાયને ઽપિ દક્ષિણે

એવં દક્ષિણાયને મૃતો વિદ્વાન્વિદ્યાફલમાપ્નોતિ ન વેતિ વિદ્યાયા નિત્યવત્ફલશ્રુતેરુત્તરાયણપ્રાશસ્ત્યશાસ્ત્રાચ્ચ સંદેહે પૂર્વોક્તહેતૂનતિદિશતિ- અતશ્ચાયને ઽપિ દક્ષિણે ।
પૂર્વપક્ષમાશઙ્ક્યાપનુદતિ- ઉત્તરાયણેત્યાદિના ।
અજ્ઞાનામુત્તરાયણે દૈવાન્મરણં ચેત્પ્રશસ્તમિત્યભિજ્ઞાભિવચનરૂપાચારપરિપાલનાર્થં ભીષ્મસ્ય પ્રતીક્ષા ।
ષણ્માસાનિતિ શ્રુતિસ્તૂત્તરાયણદેવતાપરેતિ વક્ષ્યતે ।
તથાચ દેવતાયાઃ સદા સત્ત્વાદ્વિદ્યયા દક્ષિણાયનકાલે ઽપિ તત્પ્રાપ્તિરવિરુદ્ધેતિ ભાવઃ ॥20॥
એન્દ્ બ્સ્ર્પ્_4,2.10.20
સ્તર્ત્ બ્સ્ર્પ્_4,2.11.21ઃ
યોગિનઃ પ્રતિ ચ સ્મર્યેતે સ્માર્તે ચૈતે