બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.72

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપદે વૃષ્ણિવંશાનુકીર્ત્તનં નામૈકસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥ 71॥
સૂત ઉવાચ
મનુષ્યપ્રકૃતીન્દેવાન્કીર્ત્યમાનાન્નિબોધત ।
સંકર્ષણો વાસુદેવઃ પ્રદ્યુમ્નઃ સાંબ એવ ચ

અનિરુદ્ધશ્ચ પઞ્ચૈતે વંશવીરાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
સપ્તર્ષ્યઃ કુબેરશ્ચ યજ્ઞે મણિવરસ્તથા

શાલૂકિર્નારદશ્ચૈવ વિદ્વાન્ધન્વન્તરિશ્તથા ।
નન્દિનશ્ચ મહાદેવઃ સાલકાયન એવ ચ ।
આદિદેવ સ્તદા વિષ્ણુરેભિશ્ચ સહ દૈવતૈઃ

ઋષય ઊચુઃ
વિષ્ણુઃ કિમર્થં સંભૂતઃ સ્મૃતાઃ સંભૂતયઃ કતિ ।
ભવિષ્યાઃ કતિ ચાન્યે ચ પ્રાદુર્ભાવા મહાત્મનઃ

બ્રહ્મક્ષત્રેષુ શસ્તેષુ કિમર્થમિહ જાયતે ।
પુનઃ પુનર્મનુષ્યેષુ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

વિસ્તરેણૈવ સર્વાણિ કર્માણિ રિપુઘાતિનઃ

શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગ્વદ કૃષ્ણસ્ય ધીમતઃ ।
કર્મણામાનુપૂર્વીં ચ પ્રાદુર્ભાવાશ્ચ યે પ્રભો

યા વાસ્ય પ્રકૃતિસ્તાત તાં ચાસ્માન્વક્તુમર્હસિ ।
કથં સ ભગવાન્વિષ્ણુઃ સુરેષ્વરિનિષૂદનઃ

વસુદેવકુલે ધીમાન્વાસુદેવત્વમાગતઃ ।
અમરૈરાવૃતં પુણ્યં પુણ્યકૃદ્ભિરલઙ્કૃતમ્

દેવલોકં કિમુત્સૃજ્ય મર્ત્યલોકમિહાગતઃ ।
દેવમાનુષયોર્નેતા ધાતુર્યઃ પ્રસવો હરિઃ

કિમર્થં દિવ્યમાત્માનં માનુષ્યે સમવેશયત્ ।
યશ્ચક્રં વર્ત્તયત્યેકો મનુષ્યાણાં મનોમયમ્

માનુષ્યે સ કથં બુદ્ધિં ચક્રે ચક્રભૃતાં વરઃ ।
ગોપાયન યઃ કુરુતે જગતઃ સર્વકાલિકમ્

સ કથં ગાં ગતો વિષ્ણુર્ગોપત્વમકરોત્પ્રભુઃ ।
મહાભૂતાનિ ભૂતાત્મા યો દધાર ચકાર હ

શ્રીગર્ભઃ સ કથં ગર્ભે સ્ત્રિયા ભૂચરયા વૃતઃ ।
યેન લોકાન્ક્રમૈર્જિત્વા સશ્રીકાસ્ત્રિદશાઃ કૃતાઃ

સ્થાપિતા જગતો માર્ગાસ્ત્રિક્રમં વપુરાહૃતમ્ ।
દદૌ જિતાં વસુમતીં સુરાણાં સુરસત્તમઃ

યેન સૈંહં વપુઃ કૃત્વા દ્વિધાકૃત્વા ચ તત્પુનઃ ।
પૂર્વદૈત્યો મહાવીર્યો હિરણ્યકશિપુર્હતઃ

યઃ પુરા હ્યનલો ભૂત્વા ત્વૌર્વઃ સંવર્ત્તકો વિભુઃ ।
પાતાલસ્થોર્ઽણવગતઃ પપૌ તોયમયં હવિઃ

સહસ્રચરણં દેવં સહસ્રાંશું સહસ્રશઃ ।
સહસ્રશિરસં દેવં યમાહુર્વૈ યુગે યુગે

નાભ્યરણ્યાં સમુદ્ભૂતં યસ્ય પૈતામહં ગૃહમ્ ।
એકાર્ણવગતે લોકે તત્પઙ્કજમપઙ્કજમ્

યેન તે નિહતા દૈત્યાઃ સંગ્રામે તારકામયે ।
સર્વદેવમયં કૃત્વા સર્વાયુધધરં વપુઃ

મહાબલેન વોત્સિક્તઃ કાલનેમિર્નિપાતિતઃ ।
ઉત્તરાંશે સમુદ્રસ્ય ક્ષીરોદસ્યામૃતોદધેઃ ।
યઃ શેતેશશ્વતં યોગમાચ્છાદ્ય તિમિરં મહત્

સુરારણીગર્ભમધત્ત દિવ્યં તપઃપ્રકર્ષાદદિતિઃ પુરાયમ્ ।
શક્રં ચ યો દૈત્યગણં ચ રૂદ્ધં ગર્ભાવમાનેન ભૃશં ચકાર હ

પદાનિ યો લોકપદાનિ કૃત્વા ચકાર દૈત્યાન્સલિલેશયાંસ્તાન્ ।
કૃત્વા ચ દેવાંસ્ત્રિદિવસ્ય દેવાંશ્ચક્રે સુરેશં પુરુહૂતમેવ

ગાર્હપત્યેન વિધિના અન્વાહાર્યેણ કર્મણા

અગ્નિમાહવનીયં ચ વેદીં ચૈવ કુશં સ્રુવમ્ ।
પ્રોક્ષણીયં શ્રુતં ચૈવ આવભૃથ્યં તથૈવ ચ

અથર્ષીંશ્ચૈવ યશ્ચક્રે હવ્યભાગપ્રદાન્મખે ।
હવ્યાદાંશ્ચ સુરાંશ્ચક્રે કવ્યાદાંશ્ચ પિતૄનપિ ।
ભોગાર્થં યજ્ઞવિધિના યો યજ્ઞો યજ્ઞકર્મણિ

યૂપાન્સમિત્સ્રુવં સોમં પવિત્રં પરિધીનપિ ।
યજ્ઞિયાનિ ચ દ્રવ્યાણિ યજ્ઞિયાંશ્ચ તથાનલાન્

સદસ્યાન્યજમાનાંશ્ચ હ્યશ્વમેધાન્ક્રતુત્તમાન્ ।
વિચિત્રાન્રાજસૂયદીન્પારમેષ્ઠ્યેન કર્મણા

ઉદ્ગાત્રાદીંશ્ચ યઃ કૃત્વા યજ્ઞાંલ્લોકાનનુક્રમમ્ ।
ક્ષણા નિમેષાઃ કાષ્ઠાશ્ચ કલાસ્ત્રૈકાલ્યમેવ ચ

મુહૂર્ત્તાસ્તિથયો માસા દિનં સંવત્સરં તથા ।
ઋતવઃ કાલયોગાશ્ચ પ્રમાણં ત્રિવિધં ત્રિષુ

આયુઃ ક્ષેત્રાણ્યથ બલં ક્ષણં યદ્રૂપસૌષ્ઠવમ્ ।
મેધાવિત્વં ચ શૌર્યં ચ શાસ્ત્રસ્યેવ ચ પારણમ્

ત્રયો વર્ણાસ્ત્રયો લોકાસ્ત્રૈવિદ્યં પાવકાસ્ત્રયઃ ।
ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ તિસ્રો માત્રા ગુણાસ્ત્રયઃ

સૃષ્ટા લોકેશ્વરાશ્ચૈવ યેન યેન ચ કર્મણા ।
સર્વભૂતગણાઃ સૃષ્ટાઃ સર્વભૂતગણાત્મના

ક્ષણં સંધાય પૂર્વેણ યોગેન રમતે ચ યઃ ।
ગતાગતાનાં યો નેતા સર્વત્ર વિવિધેશ્વરઃ

યો ગતિર્દ્ધર્મયુક્તાનામગતિઃ પાપકર્મણામ્ ।
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા

ચાતુર્વિદ્યસ્ય યો વેત્તા ચાતુરાશમ્યસંશ્રયઃ ।
દિગન્તરં નભો ભૂમિરાપો વાયુર્વિભાવસુઃ

ચન્દ્રસૂર્યદ્વયં જ્યોતિર્યુગેશાઃ ક્ષણદાચરાઃ ।
યઃ પરં શ્રુયતે દેવો યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ

યઃ પરં તમસઃ પ્રાહુર્યઃ પરં પરમાત્મવાન્ ।
આદિત્યાદિસ્તુ યો દેવો યશ્ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ

યુગાન્તેષ્વન્તકો યશ્ચ યશ્ચ લોકાન્તકાન્તકઃ ।
સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધો યો મધ્યકર્મણામ્

વેદ્યો યો વેદવિદુષાં પ્રભુર્યઃ પ્રભવાત્મનામ્ ।
સોમભૂતસ્તુ ભૂતાનામગ્નિભૂતો ઽગ્નિવર્ચસામ્

મનુષ્યાણાં મનુર્ભૂતસ્તપોભૂતસ્તપસ્વિનામ્ ।
વિનયો નયતૃપ્તાનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ

વિગ્રહો વિગ્રહાણાં યો ગતિર્ગતિમતામપિ ।
આકાશપ્રભવો વાયુર્વાયુપ્રાણો હુતાશનઃ

દેવા હુતાશનપ્રાણાઃ પ્રાણો ઽગ્નેર્મધુસૂદનઃ ।
રસાચ્છોણિતસંભૂતિઃ શોણિતાન્માસમુચ્યતે

માંસાત્ત મેદસો જન્મ મેદસો ઽસ્થિ નિરુચ્યતે ।
અસ્ય્નો મજ્જા સમભવન્મજ્જાતઃ શુક્રસંભવઃ

શુક્રાદ્ગર્ભઃ સમાભવ દ્રસમૂલેન કર્મણા ।
તત્રાપાં પ્રથમાવાપઃ સ સૌમ્યો રાશિરુચ્યતે

ગર્ભો ઽશ્મસંભવો જ્ઞેયો દ્વિતીયો રાશિરુચ્યતે ।
શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદાર્ત્તવં પાવકાત્મકમ્

ભાવૌ રસાનુગાવેતૌ વીર્યે ચ શશિપાવકૌ ।
કફવર્ગે ભવેચ્છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્

કફસ્ય ત્દૃદયં સ્થાનં નાભ્યાં પિત્તં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
દેહસ્ય મધ્યે ત્દૃદયં સ્થાનં તુ મનસઃ સ્મૃતમ્

નાભિશ્ચોદર સંસ્થા તુ તત્ર દેવો હુતાશનઃ ।
મનઃ પ્રજાપતિર્જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે

પિત્તમગ્નિઃ સ્મૃતો હ્યેતદગ્નીષોમાત્મકં જગત્ ।
એવં પ્રવર્ત્તિતે ગર્ભે વૃત્તે કર્કન્ધુસંનિભે

વાયુઃ પ્રવેશનં ચક્રે સંગતઃ પરમાત્મના ।
સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો વિદ્યતે વર્દ્ધયેત્પુનઃ

પ્રાણાપાનૌ સમાનશ્ચ હ્યુદાનો વ્યાન એવ ચ ।
પ્રાણો ઽસ્ય પરમાત્માનં વર્દ્ધયન્પરિવર્ત્તતે

અપાનઃ પશ્ચિમં કાયમુ દાનો ઽર્દ્ધં શરીરિણઃ ।
વ્યાનો વ્યાનીયતે યેન સમાનઃ સર્વસંધિષુ

ભૂતાવાપ્તિસ્તતસ્તસ્ય જાયતેન્દ્રિયગોચરા ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્

સર્વેદ્રિયનિવિષ્ટાસ્તે સ્વસ્વયોગં પ્રચક્રિરે ।
પાર્થિવં દેહમાહુસ્તુ પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્

છિદ્રાણ્યાકાશયોનીનિ જલાત્સ્રાવઃ પ્રવર્ત્તતે ।
જ્યોતિશ્ચક્ષુષિ કોષ્ઠો ઽસ્માત્તેષાં યન્નામતઃ સ્મૃતમ્

સંગ્રાહ્ય વિષયાંશ્ચૈવ યસ્ય વીર્યાત્પ્રવર્તિતાઃ ।
ઇત્યેતાન્પુરુષઃ સર્વાન્સૃજત્યેકઃ સનાતનઃ

નૈધને ઽસ્મિન્કથં લોકે નરત્વં વિષ્ણુરાગતઃ ।
એષ નઃ સંશયો ધીમન્નેષ વૈ વિસ્મયો મહાન્

કથં ગતિર્ગતિમતામાપન્નો માનુષીં તનુમ્ ।
શ્રોતુમિચ્છામહે વિષ્ણોઃ કર્માણિ ચ યથાક્રમમ્

આશ્ચર્યં પરમં વિષ્ણુર્વેદૈર્દેવશ્ચૈ કથ્યતે ।
વિષ્ણોરુત્પત્તિમાશ્ચય કથયસ્વ મહામતે

એતદાશ્ચર્યમાખ્યાતં કથ્યતાં વૈ સુખાવહમ્ ।
પ્રખ્યાતબલવીર્યસ્ય પ્રાદુર્ભાવન્મહાત્મનઃ ।
કર્મણાશ્ચર્યભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ સત્ત્વમિહોચ્યતે

સૂત ઉવાચ
અહં વઃ કીર્ત્તયિષ્યામિ પ્રાદુર્ભાવં મહાત્મનઃ

યથા બભૂવ ભગવાન્માનુષેષુ મહાતપાઃ ।
ભૃગુસ્ત્રીવધદોષેણ ભૃગુશાપેન માનુષે

જાયતે ચ યુગાન્તેષુ દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે ।
તસ્ય દિવ્યાં તનું વિષ્ણોર્ગદતો મે નિબોધત

યુગધર્મે પરાવૃત્તે કાલે ચ શિથિલે પ્રભુઃ ।
કર્ત્તું ધર્મવ્યવસ્થાનં જાયતે માનુષેષ્વિહ ।
ભૃગોઃ શાપનિમિત્તેન દેવાસુરકૃતેન ચ

ઋષય ઊચુઃ
કથં દેવાસુરકૃતે તદ્વ્યાહારમવાપ્તવાન્ ।
એતદ્વેદિતુમિચ્છામો વૃત્તં દેવાસુરં કથમ્

સૂત ઉવાચ
દેવાસુરં યથાવૃત્તં બ્રુવતસ્તન્નિબોધત

હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યસ્ત્રૈલોક્યં પ્રાક્પ્રશાસતિ ।
બલિનાધિષ્ઠિતં રાજ્યં પુનર્લોકત્રયે ક્રમાત્

સખ્યમાસીત્પરં તેષાં દેવાનામસુરૈઃ સહ ।
યુગાખ્યા દશ સંપૂર્ણા હ્યાસીદવ્યાહતં જગત્

નિદેશસ્થાયિનશ્ચૈવ તયોર્દેવાસુરાભવન્ ।
બદ્ધે બલૌ વિવાદો ઽથ સંપ્રવૃત્તઃ સુદારુણઃ

દેવાસુરાણાં ચ તદા ઘોરઃ ક્ષયકરો મહાન્ ।
તેષાં દ્વીપનિમિત્તં વૈ સંગ્રામા બહવો ઽભવેન્

વરાહે ઽસ્મિન્દશ દ્વૌ ચ ષણ્ડામર્કાન્તગાઃ સ્મૃતાઃ ।
નામતસ્તુ સમાસેન શૃણુધ્વં તાન્વિવક્ષતઃ

પ્રથમો નારસિંહસ્તુ દ્વિતીયશ્ચાપિ વામનઃ ।
તૃતીયઃ સ તુ વારાહશ્ચતુર્થો ઽમૃતમન્થનઃ

સંગ્રામઃ પઞ્ચમશ્ચૈવ સુઘોરસ્તારકામયઃ ।
ષષ્ઠો હ્યાડીબકસ્તેષાં સપ્તમસ્ત્રૈપુરઃ સ્મૃતઃ

અન્ધકારો ઽષ્ટમસ્તેષાં ધ્વજશ્ચ નવમઃ સ્મૃતઃ ।
વાર્ત્રશ્ચ દશમો ઘોરસ્તતો હાલાહલઃ સ્મૃતઃ

સ્મૃતો દ્વાદશકસ્તેષાં ઘોરઃ કોલાહલો ઽપરઃ ।
હિરણ્યકશિપુર્દૈત્યો નરસિંહેન સૂદિતઃ

વામનેન બલિર્બદ્ધસ્ત્રૈલોક્યાક્રમણે કૃતે ।
હિરણ્યાક્ષો હતો દ્વન્દ્વે પ્રતિવાદે ચ દૈવતે

મહાબલો મહાસત્ત્વઃ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ ।
દંષ્ટ્રયા તુ વરાહેણ સ દૈત્યસ્તુ દ્વિધાકૃતઃ

પ્રહ્લાદો નિર્જિતો યુદ્ધે ઇન્દ્રેણામૃતમન્થને ।
વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્લાદિર્નિત્યમિન્દ્રવધોદ્યતઃ

ઇન્દ્રેણૈવ સ વિક્રમ્ય નિહતસ્તારકામયે ।
ભવાદવધ્યતાં પ્રાપ્ય વિશેષાસ્ત્રાદિભિસ્તુ યઃ

સ જંભો નિહતઃ ષષ્ઠે શક્રાવિષ્ટેન વિષ્ણુના ।
અશક્નુવત્સુ દેવેષુ પરં સોઢુમદૈવતમ્

નિહતા દાનવાઃ સર્વે ત્રિપુરે ત્ર્યંબકેણ તુ ।
અથ દૈત્યાઃ સુરાશ્ચૈવ રાક્ષસાસ્ત્વન્ધકારિકે

જિતા દેવમનુષ્યેસ્તે પિતૃભિશ્ચૈવ સંગતાઃ ।
સવૃત્રાન્દાનવાંશ્ચૈવ સંગતાન્કૃત્સ્નશશ્ચ તાન્

જઘ્ને વિષ્ણુસહાયેન મહેન્દ્રસ્તેન વર્દ્ધિતઃ ।
હતો ધ્વજે મહેન્દ્રેણ મયાછત્રશ્ચ યોગવિત્

ધ્વજલક્ષં સમાવિશ્ય વિપ્રચિત્તિઃ મહાનુજઃ ।
દૈત્યાંશ્ચ દાનવાંશ્ચૈવ સંહતાન્કૃત્સ્નશશ્ચ તાન્

જયદ્ધાલાહલે સર્વૈર્દેવૈઃ પરિવૃતો વૃષા ।
રજિઃ કોલાહલે સર્વાન્દૈત્યાન્પરિવૃતો ઽજયત્

યજ્ઞસ્યાવભૃથે જિત્વા ષણ્ડામકારૈ તુ દૈવતૈઃ ।
એતે દેવાસુરા વૃત્તાઃ સંગ્રામા દ્વાદશૈવ તુ

સુરાસુરક્ષયકરાઃ પ્રજાના મશિવશ્ચ હ ।
હિરણ્યકશિપૂ રાજા વર્ષાણામર્બુદં બભૌ

તથા શતસહસ્રાણિ હ્યધિકાનિ દ્વિસફતિઃ ।
અશીતિશ્ચ સહસ્રાણિ ત્રૈલોક્યસ્યેશ્વરો ઽભવત્

પારંપર્યેણ રાજા તુ બલિર્વર્ષાર્બુધં પુનઃ ।
ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ ત્રિંશચ્ચ નિયુતાનિ ચ

બલે રાજ્યાધિકારસ્તુ યાવત્કાલં બભૂવ હ ।
પ્રહ્લાદો નિર્જિતો ઽભૂચ્ચ તાવત્કાલં સહાસુરૈઃ

ઇન્દ્રાસ્ત્રયસ્તે વિખ્યાતા હ્યસુરાણાં મહૌ જસઃ ।
દૈત્યસંસ્થમિદં સર્વમાસીદ્દશયુગં કિલ

અશપત્તુ તતઃ શુક્રો રાષ્ટ્રં દશયુગં પુનઃ ।
ત્રૈલોક્યમિદમવ્યગ્રં મહેન્દ્રો હ્યભ્યયાદ્બલેઃ

પ્રહ્લાદસ્ય હૃતે તસ્મિંસ્ત્રૈલોક્યે કાલપર્યયાત્ ।
પર્યાયેણૈવ સંપ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યં પાકશાસનમ્

તતો ઽસુરાન્પરિત્યજ્ય યજ્ઞો દેવાનુપાગમત્ ।
યજ્ઞે દેવાનથ ગતે કાવ્યં તે હ્યસુરાં બ્રુવન્

કિં તન્નો મિષતાં રાષ્ટ્રં ત્યક્ત્વા યજ્ઞઃ સુરાન્ગતઃ ।
સ્થાતું ન શક્રુમો હ્યદ્ય પ્રવિશામ રસાતલમ્

એવમુક્તો ઽબ્રવીદેતાન્વિષણ્ણઃ સાંત્વયન્ગિરા ।
માભૈષ્ટ ધારયિષ્યામિ તેજસા સ્વેન વઃ સુરાઃ

વૃષ્ટિરોષધયશ્ચૈવ રસા વસ્તુ ચ યત્પરમ્ ।
કૃત્સ્નાનિ હ્યપિ તિષ્ઠન્તુ પાપસ્તેષાં સુરેષુ વૈ

યુષ્મદર્થં પ્રદાસ્યામિ તત્સર્વ ધાર્યતે મયા ।
તતો દેવાસુરાન્દૃષ્ટ્વા ધૃતાન્કાવ્યેન ધીમતા

અમન્ત્રયંસ્તદા તે વૈ સંવિઘ્ના વિજિગીષયા ।
એષ કાવ્ય ઇદં સર્વં વ્યાવર્ત્તયતિ નો બલાત્

સાધુ ગચ્છામહે તૂર્ણં યાવન્નાપ્યાયયેત્તુ તાન્ ।
પ્રસહ્ય હત્વા શિષ્ટાંસ્તુ પાતાલં પ્રાપયામહે

તતો દેવાસ્તુ સંરબ્ધા દાનવાનભિસૃત્ય વૈ ।
જઘ્નુસ્તૈર્વધ્યમાનાસ્તે કાવ્યમેવાભિદુદ્રુવુઃ

તતઃ કાવ્યસ્તુ તાન્દૃષ્ટ્વા તૂર્ણં દેવૈરભિદ્રુતાન્ ।
સમારક્ષત સંત્રસ્તાન્દેવેભ્યસ્તાન્દિતેઃ સુતાન્

કાવ્યો દૃષ્ટ્વા સ્થિતાન્દેવાંસ્તત્ર દૈવમચિન્તયત્ ।
તાનુવાચ તતો ધ્યાત્વા પૂર્વવૃત્તમનુસ્મરન્

ત્રૈલોક્યં વિજિતં સર્વં વામનેન ત્રિભિઃક્રમૈઃ ।
બલિર્બદ્ધો હતો જંભો નિહતશ્ચ વિરોચનઃ

મહાસુરા દ્વાદશસુ સંગ્રામેષુ સુરૈર્હતાઃ ।
તૈસ્તૈરુપાયૈર્ભૂયિષ્ઠા નિહતા યે પ્રધાનતઃ

કિઞ્ચિચ્છિષ્ટાસ્તુ વૈ યૂયં યુદ્ધે સ્વલ્પે તુ વૈ સ્વયમ્ ।
નીતિં વો હિ વિધાસ્યામિ કાલઃ કશ્ચિત્પ્રતીક્ષ્યતામ્

યાસ્યામ્યહં મહાદેવં મન્ત્રાર્થે વિજયાય ચ ।
અગ્નિમાપ્યાયયેદ્ધોતા મેત્રૈરેષ દહિષ્યતિ

તતો યાસ્યામ્યહં દેવં મન્ત્રાર્થે નીલલોહિતમ્ ।
યુષ્માનનુગ્રહીષ્યામિ પુનઃ પશ્ચાદિહાગતઃ

યૂયં તપશ્ચરધ્વં વૈ સંવૃતા વલ્કલૈર્વને ।
ન વૈ દેવા વાધિષ્યન્તિ યાવદાગમનં મમ

અપ્રતીપાંસ્તતો મન્ત્રાન્દેવાત્પ્રાપ્ય મહેશ્વરાત્ ।
યોત્સ્યામહે પુનર્દેવાંસ્તતઃ પ્રાપ્સ્યથ વૈ જયમ્

તતસ્તે કૃતસંવાદા દેવાનૂચુસ્તતો ઽસુરાઃ ।
ન્યસ્તશસ્ત્રા વયં સર્વે લોકાન્યૂયં ક્રમન્તુ વૈ

વયં તપશ્ચરિષ્યામઃ સંવૃત્તા વલ્કલૈર્વને ।
પ્રહ્લાદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સત્યાનુવ્યાત્દૃતં તુ તત્

તતો દેવા ન્યવર્ત્તન્ત વિજ્વરા મુદિતાશ્ચ હ ।
ન્યસ્તશસ્ત્રેષુ દૈત્યેષુ સ્વાન્વૈ જગ્મુર્યથાગતાન્

તતસ્તાનબ્રવીત્કાવ્યઃ કઞ્ચિત્કાલં પ્રતીક્ષ્યતામ્ ।
નિરુત્સુકાસ્તપોયુક્તાઃ કાલઃ કાર્યાર્થસાધકઃ

પિતુર્મમાશ્રમસ્થા વૈ સંપ્રતીક્ષત દાનવાઃ ।
સ સંદિશ્યસુરાન્કાવ્યો મહોદેવં પ્રપદ્ય ચ

પ્રણમ્યૈવમુવાચાયં જગત્પ્રભવમીશ્વરમ્ ।
મન્ત્રાનિચ્છામિ હે દેવ યે ન સંતિ બૃહસ્પતૌ

પરાભવાય દેવાનામસુરેષ્વભયાવહાન્ ।
એવમુક્તો ઽબ્રવીદ્દેવો મન્ત્રાનિચ્છસિ વૈ દ્વિજ

વ્રતં ચર મયોદ્દિષ્ટં બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ ।
પૂર્મં વર્ષસહસ્રં વૈ કુણ્ડધૂમમવાક્શિરાઃ

યદિ પાસ્યતિ ભદ્રં તે મત્તો મન્ત્રમવાપ્સ્યસિ ।
તથોક્તો દેવદેવેન સ શુક્રસ્તુ મહાતપાઃ

પાદૌ સંસ્પૃશ્ય દેવસ્ય બાઢમિત્યભાષત ।
વ્રતં ચરામ્યહં દેવ યથોદ્દિષ્ટો ઽસ્મિ વૈપ્રભો

તતો નિયુક્તો દેવેન કુણ્ડધારો ઽસ્ય ધૂમકૃત્ ।
અસુરાણાં હિતાર્થાય તસ્મિઞ્છુક્રે ગતે તદા

મન્ત્રાર્થં તત્ર વસતિ બ્રહ્મ ચર્યં મહેશ્વરે ।
તદ્બુદ્ધ્વા નીતિપૂર્વં તુ રાષ્ટ્રં ન્યસ્તં તદાસુરૈઃ

તસ્મિઞ્છિદ્રે તદામર્ષાદ્દેવાસ્તાન્સમભિદ્રવન્ ।
પ્રગૃહીતાયુધાઃ સર્વે બૃહસ્પતિપુરોગમાઃ

દૃષ્ટ્વાસુરગણા દેવાન્પ્રગૃહીતાયુધાન્પુનઃ ।
ઉત્પેતુઃ સહસા સર્વે સંત્રસ્તાસ્તે તતો ઽભવન્

ન્યસ્તે શસ્ત્રે ઽભયે દત્તે હ્યાચાર્યે વ્રતમાસ્થિતે ।
સંત્યજ્ય સમયં દેવાસ્તે સપત્નજિઘાંસવઃ

અનાચાર્યાસ્તુ ભદ્રં વો વિશ્વસ્તાસ્તપસે સ્થિતાઃ ।
ચીરવલ્કાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ

રણે વિજેતું દેવાન્વૈ ન શક્ષ્યામઃ કથઞ્ચન ।
અયુદ્ધેન પ્રપદ્યામઃ શરણં કાવ્યમાતરમ્

પ્રાપદ્યન્ત તતો ભીતાસ્તયા ચૈવ તદાભયમ્ ।
દત્તં તેષાં તુ ભીતાનાં દૈત્યાનામભયાર્થિનામ્

તયા ચાભ્યુપપન્નાંસ્તાન્દૃષ્ટ્વા દેવાસ્તદાસુરાન્ ।
અભિજઘ્નુઃ પ્રસહ્યૈતાન્વિચાર્ય ચ બલાબલમ્

તત સ્તાન્વધ્યમાનાંસ્તુ દેવૈર્દૃષ્ટ્વાસુરાંસ્તદા ।
દેવી ક્રુદ્ધાબ્રવીદેનાનનિન્દ્રત્વં કરોમ્યહમ્

સંસ્તભ્ય શીઘ્રં સંરંભાદિન્દ્રં સાભ્યચરત્તતઃ ।
તતઃ સંસ્તંભિતં દૃષ્ટ્વા શક્રં દેવાસ્તુ મૂઢવત્

વ્યદ્રવન્ત તતો ભીતા દૃષ્ટ્વા શક્રં વશીકૃતમ્ ।
ગતેષુ સુરસંઘેષુ વિષ્મુરિન્દ્રમભાષત

માં ત્વં પ્રવિશ ભદ્રં તે નેષ્યામિ ત્વાં સુરેશ્વર ।
એવમુક્તસ્તતો વિષ્ણુઃ પ્રવિવેશ પુરન્દરઃ

વિષ્મુના રક્ષિતં દૃષ્ટ્વા દેવી ક્રુદ્ધા વચો ઽવદત્ ।
એષા ત્વાં વિષ્ણુના સાર્દ્ધ દહામિ મઘવન્બલાત્

મિષતા સર્વભૂતાનાં દૃશ્યતાં મે તપોબલમ્ ।
તયાભિભૂતૌ તૌ દેવાવિન્દ્રાવિષ્ણૂ જજલ્પતુઃ

કથં મુચ્યેવ સહિતૌ વિષ્ણુરિન્દ્રમભાષત ।
ઇન્દ્રો ઽબ્રવીજ્જહિ હ્યેનાં યાવન્નો ન દહે દ્વિભો

વિશેષેણાભિભૂતો ઽહમિમાં તજ્જહિ માચિરમ્ ।
તતઃ સમીક્ષ્ય તાં વિષ્ણુઃ સ્ત્રીવધં કર્ત્તુમાસ્થિતઃ

અભિધ્યાય તતશ્શક્રમાપન્નં સત્વરં પ્રભુઃ ।
તસ્યાઃ સંત્વરમાણાયાઃ શીઘ્રઙ્કારી મુરારિહા

ત્રિધા વિષ્ણુસ્તતો દેવઃ ક્રૂરં બુદ્ધ્વા ચિકીર્ષિતમ્ ।
ક્રુદ્ધસ્તદસ્ત્રમાવિધ્ય શિરશ્ચિચ્છેદ માધવઃ

તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીવધં ઘોરં ચુકોપ ભૃગુરીશ્વરઃ ।
તતો ઽભિશપ્તો ભૃગુણા વિષ્ણુર્ભાર્યાવધે તદા

યસ્માત્તે જાનતા ધર્મમવધ્યા સ્ત્રી નિષૂદિતા ।
તસ્માત્ત્વં સપ્તકૃત્વો વૈ મનુષ્યેષુ પ્રપદ્યસે

તતસ્તેનાભિશાપેન નષ્ટે ધર્મે પુનઃ પુનઃ ।
સર્વલોક હિતાર્થાય જાયતે માનુષેષ્વિહ

અનુવ્યાહૃત્ય વિષ્મું સ તદાદાય શિરઃ સ્વયમ્ ।
સમાનીય તતઃ કાયે સમાયોજ્યેદમબ્રવીત્

એતાં ત્વાં વિષ્ણુના સત્યં હતાં સંજીવયામ્યહમ્ ।
યદિ કૃત્સ્નો મયા ધર્મશ્ચરિતો જ્ઞાયતે ઽપિ વા

તેન સત્યેન જીવસ્વ યદિ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ ।
સત્યાભિવ્યહૃતાત્તસ્ય દેવી સંજીવિતા તદા

તદા તાં પ્રોક્ષ્ય શીતાભિરદ્ભિર્જીવેતિ સો ઽબ્રવીત્ ।
તતસ્તાં સર્વભૂતાનાં દૃષ્ટ્વા સુપ્તોત્થિતામિવ

સાધુસાધ્વિત્યદૃશ્યાનાં વાચસ્તાઃ સસ્વનુર્દિશઃ ।
દૃષ્ટ્વા સંજીવિતામેવં દેવીં તાં ભૃગુણા તદા

મિષતાં સર્વભૂતાનાં તદદ્ભુતમિવાભવત્ ।
અસંભ્રાન્તેન ભૃગુણા પત્ની સંજીવિતાં તતઃ

દૃષ્ટ્વા શક્રો ન લેભે ઽથ શર્મ કાવ્યભયાત્તતઃ ।
પ્રજાગરે તતશ્ચેન્દ્રો જયન્તીમાત્મનઃ સુતામ્

પ્રોવાચ મતિમાન્વાક્યં સ્વાં કન્યાં પાકશાસનઃ ।
એષ કાવ્યો હ્યનિન્દ્રાય ચરતે દારુણં તપઃ

તેનાહં વ્યાકુલઃ પુત્રિ કૃતો ધૃતિમના દૃઢમ્ ।
ગચ્છ સંભાવયસ્વૈનં શ્રમાપનયનૈઃ શુભે

તૈસ્તૈર્મનો ઽનુકૂલૈશ્ચ હ્યુપચારૈરતદ્રિતા ।
દેવી સારીન્દ્રદુહિતા જયન્તી શુભચારિણી

સુસ્વરૂપધરાગાત્તં દુર્વહં વ્રતમાસ્થિતમ્ ।
પિત્રા યથોક્તં વાક્યં સા કાવ્યે કૃતવતી તદા

ગીર્ભિશ્ચૈવાનુકૂલાભિઃ સ્તુવન્તી વલ્ગુભાષિણી ।
ગાત્રસંવાહનૈઃ કાલે સેવમાના ત્વચાસુખૈઃ

શુશ્રૂષન્ત્યનુકૂલા ચ ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ ।
પૂર્ણં ધૂમવ્રતે ચાપિ ઘોરે વર્ષસહસ્રકે

વરેણ ચ્છન્દયામાસ કાવ્યં પ્રીતો ઽભવસ્તદા ।
એવં વ્રતં ત્વયૈકેન ચીર્ણં નાન્યેન કેન ચિત્

તસ્માત્ત્વં તપસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ ।
તેજસા વાપિ વિબુધાન્સર્વાનભિભવિષ્યસિ

યચ્ચ કિઞ્ચિન્મમબ્રહ્મ વિદ્યતે ભૃગુનન્દન ।
સાંગ ચ સરહસ્યં ચ યજ્ઞોપનિષદસ્તથા

પ્રતિભાતિ તે સર્વં તદ્વાચ્યં તુ ન કસ્યચિત્ ।
સર્વાભિભાવી તેન ત્વં દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભવિષ્યસિ

એવં દત્ત્વા વરં તસ્યૈ ભાર્ગવાય ભવઃ પુનઃ ।
પ્રજેશત્વં ધનેશત્વમવધ્યત્વં ચ વૈ દદૌ

એતાંલ્લબ્ધ્વા વરાન્કાવ્યઃ સંપ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ ।
હર્ષાત્પ્રાદુર્બભૌ તસ્ય દિવ્યં સ્તોત્રં મહેશિતુઃ

તદા તિર્યક્સ્થિતસ્ત્વેવં તુષ્ટુવે નીલલોહિતમ્ ।
નમો ઽસ્તુ શિતિકણ્ઠાય સુરાદ્યાય સુવર્ચસે

લેલિહાનાય લેહ્યાય વત્સરાય જગત્પતે ।
કપર્દિને હ્યૂર્દ્ધ્વરોમ્ણે હર્યક્ષવરદાય ચ

સંસ્તુતાય સુતીર્થાય દેવદેવાય રંહસે ।
ઉષ્ણીષિણે સુવક્ત્રાય સહસ્રાક્ષાય મીઢુષે

વસુરેતાય રુદ્રાય તપસે ચીરવાસસે ।
નિસ્વાય મુક્તકેશાય સેનાન્યે રોહિતાય ચ

કવયે રાજવૃદ્ધાય તક્ષકક્રીડનાય ચ ।
ગિરિશાયાર્કનેત્રાય યતયે ચાજ્યપાય ચ

સુવૃત્તાય સુહસ્તાય ધન્વિને ભાર્ગવાય ચ ।
સહસ્રબાહવે ચૈવ સહસ્રામલચક્ષુષે

સહસ્રકુક્ષયે ચૈવ સહસ્રચરણાય ચ ।
સહસ્રશિરસે ચૈવ બહુરૂપાય વેધસે

ભવાય વિશ્વરૂપાય શ્વેતાય પુરુષાય ચ ।
નિષઙ્ગિણે કવચિને સૂક્ષ્માય ક્ષપણાય ચ

તામ્રાય ચૈવ ભીમાય ઉગ્રાય ચ શિવાય ચ ।
મહાદેવાય સર્વાય વિશ્વરૂપશિવાય ચ

હિરણ્યાય વસિષ્ઠાય વર્ષાય મધ્યમાય ચ ।
ધામ્ને ચૈવ પિશઙ્ગાય પિઙ્ગલાયારુણાય ચ

પિનાકિને ચેષુમતે ચિત્રાય રોહિતાય ચ ।
દુન્દુભ્યાયૈકપાદાય અર્હાય બુદ્ધયે તથા ।
મૃગવ્યાધાય સર્વાય સ્થાણવે ભીષણાય ચ

બહુરૂપાય ચોગ્રાય ત્રિનેત્રાયેશ્વરાય ચ ।
કપિલોયૈકવીરાય મૃત્યવે ત્ર્યંબકાય ચ

વાસ્તોષ્પતે પિનાકાય શઙ્કરાય શિવાય ચ ।
આરણ્યાય ગૃહસ્થાય યતિને બહ્મચારિણે

સાંખ્યાય ચૈવ યોગાય ધ્યાનિને દીક્ષિતાય ચ ।
અન્તર્હિતાય સર્વાય તપ્યાય વ્યાપિને તથા

બુદ્ધાય ચૈવ શુદ્ધાય મુક્તાય કેવલાય ચ ।
રોધસે ચૈકિતાનાય બ્રહ્મિષ્ઠાય મહાર્ષયે

ચતુષ્પાદાય મેધ્યાય વર્મિણે શીઘ્રગાય ચ ।
શિખણ્ડિને કપાલાય દણ્ડિને વિશ્વમેધસે

અપ્રતીતાય દીપ્તાય ભાસ્કરાય સુમેધસે ।
ક્રૂરાય વિકૃતાયૈવ બીભત્સાય શિવાય ચ

શુચયે પરિધાનાય સદ્યોજાતાય મૃત્યવે ।
પિશિતાશાય શર્વાય મેઘાય વૈદ્યુતાય ચ

દક્ષાય ચ જઘન્યાય લોકાનામીશ્વરાય ચ ।
અનામયાય ચેધ્માય હિરણ્યાયૈકચક્ષુષે

શ્રેષ્ઠાય વામદેવાય ઈશાનાય ચ ધીમતે ।
મહાકલ્પાય દીપ્તાય રોદનાય હસાય ચ

દૃઢધન્વિને કવચિને રથિને ચ વરૂથિને ।
ભૃગુનાથાય શુક્રાય ગહ્વરિષ્ઠાય ધીમતે

અમોઘાય પ્રશાન્તાય સદા વિપ્રપ્રિયાય ચ ।
દિગ્વાસઃ કૃત્તિવાસાય ભગઘ્નાય નમો ઽસ્તુ તે

પશૂનાં પતયે ચૈવ ભૂતાનાં પતયે નમઃ ।
પ્રભવે ઋગ્યજુઃસામ્ને સ્વાહાયૈ ચ સુધાય ચ

વષટ્કારતમાયૈવ તુભ્યં મન્ત્રાત્મને નમઃ ।
સ્રષ્ટ્રે ધાત્રે તથા કર્ત્રે હર્ત્રે ચ ક્ષપણાય ચ

ભૂતભવ્યભવેશાય તુભ્યં કર્માત્મને નમઃ ।
વસવે ચૈવ સાધ્યાય રુદ્રાદિત્યાશ્વિનાય ચ

વિશ્વાય મરુતે ચૈવ તુભ્યં દેવાત્મને નમઃ ।
અગ્નીષોમવિધિજ્ઞાય પશુમન્ત્રૌ ષધાય ચ

દક્ષિણાવભૃથાયૈવ તુભ્યં યજ્ઞાત્મને નમઃ ।
તપસે ચૈવ સત્યાય ત્યાગાય ચ શમાય ચ

અહિંસાયાથ લોભાય સુવેષાયાનિશાય ચ ।
સર્વભૂતાત્પ્રભૂતાય તુભ્યં યોગાત્મને નમઃ

પૃથિવ્યૈ ચાન્તરિક્ષાય મહાસે ત્રિદિવાય ચ ।
જનસ્તપાય સત્યાય તુભ્યં લોકાત્મને નમઃ

અવ્યક્તાયાથ મહતે ભૂતાયૈવેન્દ્રિયાય ચ ।
તન્માત્રાયાથ મહતે તુભ્યં તત્ત્વાત્મને નમઃ

નિત્યાય ચાપ્યલિઙ્ગાય સૂક્ષ્માય ચેતરાય ચ ।
શુદ્ધાય વિભવે ચૈવ તુભ્યં નિત્યાત્મને નમઃ

નમસ્તે ત્રિષુ લોકેષુ સ્વરન્તેષુ ભુવાદિષુ ।
સત્યાન્તમહરાદ્યેષુ ચતુર્ષુ ચ નમો ઽસ્તુ તે

નામસ્તોત્રે મયા હ્યસ્મિન્યદસદ્વ્યાહૃતં પ્રભો ।
મદ્ભક્ત ઇતિબ્રહ્મણ્ય સર્વં તત્ક્ષન્તુમર્હસિ