બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 2.35

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યભાગે તૃતીય
ઉપોદ્ધાતપાદે ભાર્ગવચરિતે ચતુસ્ત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥ 34॥
સગર ઉવાચ
મુને પરમતત્ત્વજ્ઞધ્યાનજ્ઞાનાર્થકોવિદ ।
ભગવદ્ભક્તિસંલીનમાનસાનુગ્રહઃ કુતઃ

ત્વયાપિ હિ મહાભાગ યતઃ શંસસિ સત્કથાઃ ।
શ્રુત્વા મૃગમુખાત્સર્વં ભાર્ગવસ્ય વિચેષ્ટિતમ્

ભૂતં ભવદ્ભવિષ્યં ચ નારાયણકથાન્વિતમ્ ।
પુનઃ પ્રપચ્છ કિં નાથ તન્મે વદ સવિસ્તરમ્

વસિષ્ઠ ઉવાચ
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ મૃગસ્ય ચરિતં મહત્ ।
યથા પૃષ્ટં તયા સો ઽસ્યૈ વર્ણયામાસ તત્ત્વવિત્

શ્રુત્વા તુ ચરિતં તસ્ય ભાર્ગવસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભૂયઃ પ્રપચ્છ તં કાન્તં જ્ઞાનતત્ત્વાર્થમાદરાત્

મૃગ્યુવાચ
સાધુસાધુ મહાભાગ કૃતાર્થસ્ત્વં ન સંશયઃ ।
યદસ્ય દર્શનાત્તે ઽદ્ય જાતં જ્ઞાનમતીદ્રિયમ્

અથાતશ્ચાત્મનઃ સર્વં મમાપિ વદ કારણમ્ ।
કર્મણા યેન સંપ્રાપ્તાવાવાં તિર્યગ્જનિં પ્રભો

ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય પ્રિયાયાઃ સ મૃગઃ સ્વયમ્ ।
વર્ણયામાસ ચરિતં મૃગ્યશ્ચૈવાત્મનસ્તદા

મૃગ ઉવાચ
શૃણુ પ્રિયે મહાભાગે યથાઽવાં મૃગતાં ગતૌ ।
સંસારે ઽસ્મિન્નમહાભાગે ભાવો ઽસ્ય ભવકારણમ્

જીવસ્ય સદસભ્દ્યાં હિ કર્મભ્યામાગતઃ સ્મૃતિમ્ ।
પુરા દ્રવિડદેશે તુ નાનાઋદ્ધિસમાકુલે

બ્રાહ્મણાનાં કુલે વાહં જાતઃ કૌશિકગોત્રિણામ્ ।
પિતા મે શિવદત્તો ઽભૂન્નામ્ના શાસ્ત્રવિશારદઃ

તસ્ય પુત્રા વયં જાતાશ્ચત્વારો દ્વિજસત્તમાઃ ।
જ્યેષ્ઠો રામો ઽનુજસ્તસ્ય ધમસ્તસ્યાનુ જઃ પૃથુઃ

ચતુર્થો ઽહં પ્રિયે જાતો સૂરિરિત્યભિવિશ્રુતઃ ।
ઉપનીય ક્રમાત્સર્વાઞ્છિવદત્તો મહાયશાઃ

વેદાનધ્યાપયામાસ સાંગાંશ્ચ સરહસ્યકાન્ ।
ચત્વારો ઽપિ વયં તત્ર વેદાધ્યયનતત્પરાઃ

ગુરુશુશ્રૂષણે યુક્તા જાતા જ્ઞાનપરાયણાઃ ।
ગત્વારણ્યં ફલાન્યંબુસમિત્કુશમૃદો ઽન્વહમ્

આનીય પિત્રે દત્ત્વાથ કુર્મો ઽધ્યયનમેવ હિ ।
એકદા તુ વયં સર્વે સંપ્રાપ્તા પર્વતે વને

ઔદ્ભિદં નામ લોલક્ષિ કૃતમાલાતટે સ્થિતમ્ ।
સર્વે સ્નાત્વા મહાનદ્યામુષસિ પ્રીતમાનસાઃ

દત્તાર્ઘાઃ કૃતજપ્યાશ્ચ સમારૂઢા નાગોત્તમમ્ ।
શાલસ્તમાલૈઃ પ્રિયકૈઃ પનસૈઃ કોવિદારકૈઃ

સરલાર્જુનપૂગૈશ્ચ ખર્જૂરૈર્નારિકેલકૈઃ ।
જંબૂભિઃ સહકારૈશ્ચ કટ્ફલૈર્બૃહતીદ્રુમૈઃ

અન્યૈર્નાનાવિધૈર્વૃક્ષૈઃ પરાર્થપ્રતિપાદકૈઃ ।
સ્નિગ્ધચ્છાયૈઃ સમાહૃષ્ટનાનાપક્ષિનિનાદિતૈઃ

શાર્દૂલ હરિભિર્ભલ્લૈર્ગણ્ડકૈર્મૃગનાભિભિઃ ।
ગચૈન્દ્રૈઃ શારભાદ્યૈશ્ચ સેવિતં કન્દરાગતૈઃ

મલ્લિકાપાટલાકુન્દકર્ણિકારકદંબકૈઃ ।
સુગન્ધિભિર્વૃતં ચાન્યૈર્વાતોદ્ધૂતપરગિભિઃ

નાનામણિગણાકીર્ણૈર્નીલપીતસિતારુણૈઃ ।
શૃઙ્ગૈઃ સમુલ્લિખન્તં ચ વ્યોમ કૌતુકસં યુતમ્

અત્યુચ્ચપાતધ્વનિભિર્નિર્ઝરૈઃ કન્દરોદ્ગતૈઃ ।
ગર્જ્જતમિવ સંસક્તં વ્યાલાદ્યૈર્મૃગપક્ષિભિઃ

તત્રાતિકૌતુકાહૃષ્ટદૃષ્ટયોભ્રાતરો વયમ્ ।
નાસ્માર્ષ્મ ચાત્મનાત્માનં વિયુક્તાશ્ચ પરસ્પરમ્

એતસ્મિન્નન્તરે ચૈકા મૃગી હ્યગાત્પિપાસિતા ।
નિર્ઝરાપાત શિરસિ પાતુકામા જલં પ્રિયે

તસ્યાઃ પિબન્ત્યાસ્તુ જલં શાર્દૂલો ઽતિભયઙ્કરઃ ।
તત્ર પ્રાપ્તો યદૃચ્છાતો જગૃહે તાં ભયર્દિતામ્

અહં તદ્ગ્રહણં પશ્યન્ભયેન પ્રપલાયિતઃ ।
અત્યુચ્ચવત્ત્વાત્પતિતો મૃતશ્ચૈણીમનુસ્મરન્

સા મૃતા ત્વં મૃગી જાતા મૃગ સ્ત્વાહમનુસ્મરન્ ।
જાતો ભદ્રે ન જાને વૈ ક્વ ગાતા ભ્રાતરો ઽગ્રજાઃ

એતન્મે સ્મૃતિમાપન્નં ચરિતં તવ ચાત્મતઃ ।
ભૂતં ભવિષ્યં ચ તથા શૃણુ ભદ્રે વદામ્યહમ્

યો ઽયં વા વૃષ્ઠસંલગ્નો વ્યાધો દૂરસ્થિતો ઽભવત્ ।
રામસ્યાસ્ય ભયાત્સો ઽપિ ભક્ષિતો હરિણા ધુના

પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા વિધાનેન સ્વર્ગલોકં ગમિષ્યતિ ।
અવાભ્યાં તુ જલં પીતં મધ્યમે પુષ્કરે ત્વિહ

સંદૃષ્ટો ભાર્ગવશ્ચાયં સાક્ષાદ્વિષ્ણુસ્વરૂપધૃક્ ।
તેનાનેકભવોત્પન્નં પાતકં નાશમાગતમ્

અગસ્ત્યદર્શનં લબ્ધ્વા શ્રુત્વા સ્તોત્રં ગતિપ્રદમ્ ।
ગમિષ્યાવઃ શુભાંલ્લોકાન્યેષુ ગત્વા ન શોચતિ

ઇત્યેવમુક્ત્વા સ મૃગઃ પ્રિયાયૈ પ્રિયદર્શનઃ ।
વિરરામ પ્રસન્નાત્મા પશ્યન્રામમના તુરઃ

ભર્ગવઃ શ્રુતવાંશ્ચૈવ મૃગોક્તં શિષ્યસંયુતઃ ।
વિસ્મિતો ઽભૂચ્ચ રાજેન્દ્ર ગન્તું કૃતમતિસ્તથા

અકૃતવ્રમસંયુક્તો હ્યગસ્ત્યસ્યાશ્રમં પ્રતિ ।
સ્નાત્વા નિત્યક્રિયાં કૃત્વા પ્રતસ્થે હર્ષિતો ભૃશમ્

રામેણ ગચ્છતા માર્ગે દૃષ્ટો વ્યાધો મૃતસ્તદા ।
સિંહસ્ય સંપ્રહારેમ વિસ્મિતેન મહાત્મના

અધ્યર્દ્ધયોજનં ગત્વા કનિષ્ઠં પુષ્કરં પ્રતિ ।
સ્નાત્વા માધ્યાહ્નિકીં સન્ધ્યાં ચકા રાતિમુદાન્વિતઃ

હિતં તદાત્મનઃ પ્રોક્તં મૃગેણ સ વિચારયન્ ।
તાવત્તત્પૃષ્ઠસંલગ્નં મૃગયુગ્મમુપાગતમ્

પુષ્કરે તુ જલં પીત્વાભિષિચ્યાત્મતનું જલૈઃ ।
પશ્યતો ભાર્ગવસ્યાગાદગસ્ત્યાશ્રમસંમુખમ્

રામો ઽપિ સન્ધ્યાં નિર્વર્ત્ત્ય કુંભજસ્યાશ્રમં યયૌ ।
વિપદ્ગતં પુષ્કરં તુ પશ્યમાનો મહામનાઃ

વિષ્ણોઃ પદાનિ નાગાનાં કુણ્ડં સપ્તર્ષિસંસ્થિતમ્ ।
ગત્વોપસ્પૃશ્ય શુચ્યંભો જગામાગસ્ત્યસંશ્રયમ્

યચ્ચ બ્રહ્મસુતા રાજન્સમાયાતા સરસ્વતી ।
ત્રીન્સંપૂરયિતું કુણ્ડાનગ્નિહોત્રસ્ય વૈ વિધેઃ

તત્ર તીરે શુભં પુણ્યં નાનામુનિનિષેવિતમ્ ।
દદર્શ મહદાશ્ચર્યં ભાર્ગવઃ કુંભજાશ્રમમ્

મૃગૈઃ સિંહૈઃ સહગતૈઃ સેવિતં શાન્તમાનસૈઃ ।
કુટરૈરર્જુનૈર્નિંબૈઃ પારિભદ્રધવેગુદૈઃ

ખદિરાસનખર્જૂરૈઃ સંકુલં બદરીદ્રુમૈઃ ।
તત્ર પ્રવિશ્ય વૈ રામો હ્યકૃતવ્રણસંયુતઃ

દદર્શ મુનિમાસીનં કુમ્ભજં શાન્તમાનસમ્ ।
સ્તિમિતોદસરઃ પ્રખ્યં ધ્યાયન્તં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

કૌશ્યાં વૃષ્યાં માર્ગકૃત્તિં વસાનં પલ્લવોટજે ।
નનામ ચ મહારાજ સ્વાભિધાનં સમુચ્ચરન્

રામો ઽસ્મિ જામદગ્ન્યો ઽહં ભવન્તં દ્રષ્ટુમાગતઃ ।
તાદ્વિદ્ધિ પ્રણિપાતેન નમસ્તે લોકભાવન

ઇત્યુક્તવન્તં રામં તુ ઉન્મીલ્ય નયને શનૈઃ ।
દૃષ્ટ્વા સ્વાગતમુચ્ચાર્ય તસ્માયાસનમાદિશત્

મધુપર્કં સમાનીય શિષ્યેણ મુનિપુઙ્ગવઃ ।
દદૌ પપ્રચ્છ કુશલં તપસશ્ચ કુલસ્ય ચ

સ પૃષ્ટસ્તેન વૈ રામો ઘટોદ્ભવમુવાચ હ ।
ભવત્સંદર્શનાદીશ કુશલં મમ સર્વતઃ

કિં ત્વઙ્કં સંશયં જાતં છિન્ધિ સ્વવચનામૃતૈઃ ।
મૃગશ્ચૈકો મયા દૃષ્ટો મધ્યમે પુષ્કરે વિભો

તેનોક્તમખિલં વૃત્તં મમ ભૂતમનાગતમ્ ।
તચ્છૂત્વા વિસ્મયાવિષ્ટો ભવચ્છરણમાગતઃ

પાહિ માં કૃપયા નાથ સાધયન્ત મહામનુમ્ ।
શિવેન દત્તં કવચ મમ સાધયતો ગુરો

કૃષ્મસ્ય સમતીત તુ સાધિકં હિ શરચ્છતમ્ ।
ન ચ સિદ્ધિમવાપ્તો ઽહં તન્મે ત્વં કૃપયા વદ

વસિષ્ઠ ઉવાચ
એવં પ્રશ્નં સમાકર્ણ્ય રામસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
ક્ષણં ધ્યાત્વા મહારાજ મૃગોક્તં જ્ઞાતવાન્ હૃદા

મૃગં ચાપિ સમાયાતં મૃગ્યા સહ નિજાશ્રમે ।
શ્રોતું કૃષ્ણામૃતં સ્તોત્રં સર્વં તત્કારણ મુનિઃ ।
વિચાર્યાશ્વાસયામાસ ભાર્ગવઃ સ્વવચોમૃતૈઃ