ब्रह्माण्ड पुराण · अध्याय 2.35

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय
उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ 34॥
सगर उवाच
मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद ।
भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः

त्वयापि हि महाभाग यतः शंससि सत्कथाः ।
श्रुत्वा मृगमुखात्सर्वं भार्गवस्य विचेष्टितम्

भूतं भवद्भविष्यं च नारायणकथान्वितम् ।
पुनः प्रपच्छ किं नाथ तन्मे वद सविस्तरम्

वसिष्ठ उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि मृगस्य चरितं महत् ।
यथा पृष्टं तया सो ऽस्यै वर्णयामास तत्त्ववित्

श्रुत्वा तु चरितं तस्य भार्गवस्य महात्मनः ।
भूयः प्रपच्छ तं कान्तं ज्ञानतत्त्वार्थमादरात्

मृग्युवाच
साधुसाधु महाभाग कृतार्थस्त्वं न संशयः ।
यदस्य दर्शनात्ते ऽद्य जातं ज्ञानमतीद्रियम्

अथातश्चात्मनः सर्वं ममापि वद कारणम् ।
कर्मणा येन संप्राप्तावावां तिर्यग्जनिं प्रभो

इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः स मृगः स्वयम् ।
वर्णयामास चरितं मृग्यश्चैवात्मनस्तदा

मृग उवाच
शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ ।
संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्

जीवस्य सदसभ्द्यां हि कर्मभ्यामागतः स्मृतिम् ।
पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले

ब्राह्मणानां कुले वाहं जातः कौशिकगोत्रिणाम् ।
पिता मे शिवदत्तो ऽभून्नाम्ना शास्त्रविशारदः

तस्य पुत्रा वयं जाताश्चत्वारो द्विजसत्तमाः ।
ज्येष्ठो रामो ऽनुजस्तस्य धमस्तस्यानु जः पृथुः

चतुर्थो ऽहं प्रिये जातो सूरिरित्यभिविश्रुतः ।
उपनीय क्रमात्सर्वाञ्छिवदत्तो महायशाः

वेदानध्यापयामास सांगांश्च सरहस्यकान् ।
चत्वारो ऽपि वयं तत्र वेदाध्ययनतत्पराः

गुरुशुश्रूषणे युक्ता जाता ज्ञानपरायणाः ।
गत्वारण्यं फलान्यंबुसमित्कुशमृदो ऽन्वहम्

आनीय पित्रे दत्त्वाथ कुर्मो ऽध्ययनमेव हि ।
एकदा तु वयं सर्वे संप्राप्ता पर्वते वने

औद्भिदं नाम लोलक्षि कृतमालातटे स्थितम् ।
सर्वे स्नात्वा महानद्यामुषसि प्रीतमानसाः

दत्तार्घाः कृतजप्याश्च समारूढा नागोत्तमम् ।
शालस्तमालैः प्रियकैः पनसैः कोविदारकैः

सरलार्जुनपूगैश्च खर्जूरैर्नारिकेलकैः ।
जंबूभिः सहकारैश्च कट्फलैर्बृहतीद्रुमैः

अन्यैर्नानाविधैर्वृक्षैः परार्थप्रतिपादकैः ।
स्निग्धच्छायैः समाहृष्टनानापक्षिनिनादितैः

शार्दूल हरिभिर्भल्लैर्गण्डकैर्मृगनाभिभिः ।
गचैन्द्रैः शारभाद्यैश्च सेवितं कन्दरागतैः

मल्लिकापाटलाकुन्दकर्णिकारकदंबकैः ।
सुगन्धिभिर्वृतं चान्यैर्वातोद्धूतपरगिभिः

नानामणिगणाकीर्णैर्नीलपीतसितारुणैः ।
शृङ्गैः समुल्लिखन्तं च व्योम कौतुकसं युतम्

अत्युच्चपातध्वनिभिर्निर्झरैः कन्दरोद्गतैः ।
गर्ज्जतमिव संसक्तं व्यालाद्यैर्मृगपक्षिभिः

तत्रातिकौतुकाहृष्टदृष्टयोभ्रातरो वयम् ।
नास्मार्ष्म चात्मनात्मानं वियुक्ताश्च परस्परम्

एतस्मिन्नन्तरे चैका मृगी ह्यगात्पिपासिता ।
निर्झरापात शिरसि पातुकामा जलं प्रिये

तस्याः पिबन्त्यास्तु जलं शार्दूलो ऽतिभयङ्करः ।
तत्र प्राप्तो यदृच्छातो जगृहे तां भयर्दिताम्

अहं तद्ग्रहणं पश्यन्भयेन प्रपलायितः ।
अत्युच्चवत्त्वात्पतितो मृतश्चैणीमनुस्मरन्

सा मृता त्वं मृगी जाता मृग स्त्वाहमनुस्मरन् ।
जातो भद्रे न जाने वै क्व गाता भ्रातरो ऽग्रजाः

एतन्मे स्मृतिमापन्नं चरितं तव चात्मतः ।
भूतं भविष्यं च तथा शृणु भद्रे वदाम्यहम्

यो ऽयं वा वृष्ठसंलग्नो व्याधो दूरस्थितो ऽभवत् ।
रामस्यास्य भयात्सो ऽपि भक्षितो हरिणा धुना

प्राणांस्त्यक्त्वा विधानेन स्वर्गलोकं गमिष्यति ।
अवाभ्यां तु जलं पीतं मध्यमे पुष्करे त्विह

संदृष्टो भार्गवश्चायं साक्षाद्विष्णुस्वरूपधृक् ।
तेनानेकभवोत्पन्नं पातकं नाशमागतम्

अगस्त्यदर्शनं लब्ध्वा श्रुत्वा स्तोत्रं गतिप्रदम् ।
गमिष्यावः शुभांल्लोकान्येषु गत्वा न शोचति

इत्येवमुक्त्वा स मृगः प्रियायै प्रियदर्शनः ।
विरराम प्रसन्नात्मा पश्यन्राममना तुरः

भर्गवः श्रुतवांश्चैव मृगोक्तं शिष्यसंयुतः ।
विस्मितो ऽभूच्च राजेन्द्र गन्तुं कृतमतिस्तथा

अकृतव्रमसंयुक्तो ह्यगस्त्यस्याश्रमं प्रति ।
स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा प्रतस्थे हर्षितो भृशम्

रामेण गच्छता मार्गे दृष्टो व्याधो मृतस्तदा ।
सिंहस्य संप्रहारेम विस्मितेन महात्मना

अध्यर्द्धयोजनं गत्वा कनिष्ठं पुष्करं प्रति ।
स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यां चका रातिमुदान्वितः

हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् ।
तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्

पुष्करे तु जलं पीत्वाभिषिच्यात्मतनुं जलैः ।
पश्यतो भार्गवस्यागादगस्त्याश्रमसंमुखम्

रामो ऽपि सन्ध्यां निर्वर्त्त्य कुंभजस्याश्रमं ययौ ।
विपद्गतं पुष्करं तु पश्यमानो महामनाः

विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम् ।
गत्वोपस्पृश्य शुच्यंभो जगामागस्त्यसंश्रयम्

यच्च ब्रह्मसुता राजन्समायाता सरस्वती ।
त्रीन्संपूरयितुं कुण्डानग्निहोत्रस्य वै विधेः

तत्र तीरे शुभं पुण्यं नानामुनिनिषेवितम् ।
ददर्श महदाश्चर्यं भार्गवः कुंभजाश्रमम्

मृगैः सिंहैः सहगतैः सेवितं शान्तमानसैः ।
कुटरैरर्जुनैर्निंबैः पारिभद्रधवेगुदैः

खदिरासनखर्जूरैः संकुलं बदरीद्रुमैः ।
तत्र प्रविश्य वै रामो ह्यकृतव्रणसंयुतः

ददर्श मुनिमासीनं कुम्भजं शान्तमानसम् ।
स्तिमितोदसरः प्रख्यं ध्यायन्तं ब्रह्म शाश्वतम्

कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे ।
ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्

रामो ऽस्मि जामदग्न्यो ऽहं भवन्तं द्रष्टुमागतः ।
ताद्विद्धि प्रणिपातेन नमस्ते लोकभावन

इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः ।
दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्

मधुपर्कं समानीय शिष्येण मुनिपुङ्गवः ।
ददौ पप्रच्छ कुशलं तपसश्च कुलस्य च

स पृष्टस्तेन वै रामो घटोद्भवमुवाच ह ।
भवत्संदर्शनादीश कुशलं मम सर्वतः

किं त्वङ्कं संशयं जातं छिन्धि स्ववचनामृतैः ।
मृगश्चैको मया दृष्टो मध्यमे पुष्करे विभो

तेनोक्तमखिलं वृत्तं मम भूतमनागतम् ।
तच्छूत्वा विस्मयाविष्टो भवच्छरणमागतः

पाहि मां कृपया नाथ साधयन्त महामनुम् ।
शिवेन दत्तं कवच मम साधयतो गुरो

कृष्मस्य समतीत तु साधिकं हि शरच्छतम् ।
न च सिद्धिमवाप्तो ऽहं तन्मे त्वं कृपया वद

वसिष्ठ उवाच
एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः ।
क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा

मृगं चापि समायातं मृग्या सह निजाश्रमे ।
श्रोतुं कृष्णामृतं स्तोत्रं सर्वं तत्कारण मुनिः ।
विचार्याश्वासयामास भार्गवः स्ववचोमृतैः