બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.34

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે ઋષિલક્ષણં નામ ત્રયસ્ત્રિન્ત્તમો ઽધ્યાયઃ
વાયુરુવાચ
ઋષયસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા સૂતમાહુસ્તદુત્તરમ્ ।
કથં વેદાઃ પુનર્વ્યસ્તાસ્તન્નો બ્રૂહિ મહામતે

સૂત ઉવાચ
દ્વાપરે તુ પુરાવૃત્તે મનોઃ સ્વાયંભુવાન્તરે ।
બ્રહ્મા મનુમુવાચેદં રક્ષવેદં મહામતે

પરિવૃત્તં યુગં તાત સ્વલ્પવીર્યા દ્વિજાતયઃ ।
સંવૃતા યુગદોષેણ સર્વે ચૈવ યથાક્રમમ્

તસ્ય માનં યુગવશાદલ્પં ચૈવ હિ દૃશ્યતે ।
દશસાહસ્રભાગેન હ્યવશિષ્ટં કૃતોદિતમ્

વાય તેજો બલં ચાલ્પં સર્વં ચૈવ પ્રણશ્યતિ ।
વેદક્રિયા હિ કાર્યાઃ સ્યુર્માભૂદ્વેદવિનાશનમ્

વેદે નાશમનુપ્રાપ્તે યજ્ઞો નાશં ગમિષ્યતિ ।
યજ્ઞે નષ્ટે વેદનાશસ્તતઃ સર્વં પ્રણશ્યતિ

આદ્યો વેદશ્ચ તુષ્પાદઃ શતસાહસ્રસંમિતઃ ।
પુનર્દશગુણઃ કૃષ્ણો યજ્ઞો વૈ સર્વકામધુક્

એવમુક્તસ્તથેત્યુક્ત્વા મનુર્લૌકહિતે રતઃ ।
વેદમેકં ચતુષ્પાદં ચતુર્દ્ધા વ્યભજત્પ્રભુઃ

બ્રહ્મણો વચનાત્તાત લોકાનાં હિતકામ્યયા ।
તદહં વર્ત્તમાનેન યુષ્માકં વેદકલ્પનમ્

મન્વન્તરેણ વક્ષ્યમિ વ્યતીતાનાં પ્રકલ્પનમ્ ।
પ્રત્યક્ષેણ વરોક્ષંવૈ તન્નિબોધત સત્તમાઃ

અસ્મિન્યુગે તદા વ્યાસઃ પારાશર્યઃ પરન્તપઃ ।
દ્વૈપાયન ઇતિ ખ્યાતો વિષ્ણોરંશઃ સનાતનઃ

બ્રહ્મણા ચોદિતઃ સો ઽસ્મિન્ વેદં વક્તું પ્રચક્રમે ।
અથ શિષ્યાન્સજગ્રાહ ચતુરો વેદકારણાત્

જૈમિનિં ચ સુમન્તું ચ વૈશંપાયનમેવ ચ ।
ચતુર્થં પૈલમેતેષાં પઞ્ચમં લોમહર્ષણમ્

ઋગ્વેદશ્રાવકં પૈલમગ્રહીદ્વિધિવદ્દ્વિજાઃ ।
યજુર્વેદપ્રવક્તારં વૈશંપાયનમેવ ચ

જૈમિનિં સામવેદાર્થશ્રાવકં સો ઽન્વપદ્યત ।
તથૈવાથર્ વવેદસ્ય સુમન્તુમૃષિસત્તમમ્

ઇતિહાસપુરાણસ્ય કલપવાક્યસ્ય ચૈવ હિ ।
માં ચૈવ પ્રતિજગ્રાહ ભગવાનીશ્વરઃ પ્રભુઃ

એક આસીદ્યજુર્વેદસ્તં ચતુર્દ્ધા વ્યકલ્પયત્ ।
ચાતુર્હેત્રમભૂત્તસ્મિંસ્તેન યજ્ઞમકલ્પયત્

આધ્વર્યવં યજુર્ભિસ્તુ ઋગ્ભિર્હેત્રં તથૈવ ચ ।
ઔદ્ગાત્રં સામભિશ્ચક્રે બ્રહ્મત્વં ચાપ્યથર્વભિઃ

તતઃ સ ઋચ ઉદ્ધૃત્ય ઋગ્વેદં સમકલ્પયત્ ।
હોતૃકં કલ્પયત્તેન યજુર્વેદં જગત્પતિઃ

સામભિઃ સામવેદં ચ તેનૌદ્ગાત્રમકલ્પયત્ ।
રા5સ્ત્વથર્વવેદેન સર્વકર્માણ્યકારયત્

આખ્યાનૈશ્ચાપ્યુપાખ્યાનૈર્ગાથાભિઃ કલ્પજોક્તિભિઃ ।
પુરામસંહિતાં ચક્રે પુરાણાર્થવિશારદઃ

યચ્છિષ્ટં તુ યજુર્વેદે તેન ય5મયુઞ્જત ।
યજનાત્સ યજુર્વેદ ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ

પાદાનામુદ્ધતત્વાચ્ચ યજૂંષિ વિષમાણિ ચ ।
શતેનોદ્ધતવીર્યસ્તુ ઋત્વિગ્ભિર્વેદપારગૈઃ

પ્રયુજ્યતે હ્યશ્વમેધસ્તેન વા પુષ્યતે તુ સઃ ।
ઋચો ગૃહીત્વા પૈલસ્તુ વ્યભજત્તુ દ્વિધા પુનઃ

દ્વે કૃત્વા સંહિતે ચૈવ શિષ્યાભ્યા મદદાદ્વિબુઃ ।
ઇન્દ્રપ્રમત્તયે ચૈકાં દ્વિતીયાં બાષ્કલાય ચ

ચતસ્રઃ સંહિતાઃ કૃત્વા બાષ્કલો દ્વિજસત્તમઃ ।
શિષ્યાનધ્યાપયા માસ શુશ્રુષાભિરતાન્હિતાન્

બોધ્યાં તુ પ્રથમાં શાખાં દ્વિતીયામગ્નિમાતરમ્ ।
પારાશરીં તૃતીયાં તુ યા5વલ્ક્યામથાપરામ્

ઇન્દ્રપ્રમતિરેકાં તુ સંહિતામૃષિસત્તમઃ ।
અધ્યાપયન્મહાભાગં માણ્ડૂકેયં યશસ્વિનમ્

સ્ત્યસ્રવસમગ્ર્યં તુ પુત્રં સ તુ મહાયશાઃ ।
સત્યસ્રવાઃ સત્યહિતં પુત્રમધ્યાપયદ્વિભુઃ

સો ઽપિ સત્યહિતઃ પુત્રં પુનરધ્યાપયદ્દ્વિજાઃ ।
સત્યશ્રિયં મહાત્માનં સત્ય ધર્મપરાયણમ્

અભવંસ્તસ્ય શિષ્યા વૈ ત્રયસ્તુ સુમહૌજસઃ ।
સત્યશ્રિયાશ્ચ વિદ્વાંસઃ શાસ્ત્રગ્રહણતત્પરાઃ

શાકલ્યઃ પ્રથમસ્તેષાં તસ્માદન્યો રથીતરઃ ।
બાષ્કલિશ્ચ ભરદ્વાજ ઇતિ શાખાપ્રવર્ત્તકાઃ

દેવમિત્રસ્તુ શાકલ્યો જ્ઞાનાહઙ્કારગર્વિતઃ ।
જનકસ્ય સ યજ્ઞે વૈ વિનાશામગમદ્દ્વિજાઃ

શાંશપાયન ઉવાચ
કથં વિનાશમગમત્સ મુનિર્જ્ઞાનગર્વિતઃ ।
જનકસ્યાશ્વમેધે તુ કથ વાદાભ્યજાયત

કિમર્થં વાભવદ્વાદઃ કેન સાર્દ્ધમથાપિ વા ।
એતત્સર્વં યથા વૃત્તમાચક્ષ્ત્ર વિદિતં તવ

સૂત ઉવાચ
જનકસ્યાશ્વમેધે તુ મહાનાસીત્સમાગમઃ ।
ઋષીણાં હિ સહસ્રાણિ તત્રાજગ્મુરનેકશઃ

રાજર્ષેર્જનકસ્યાથ તં યજ્ઞં હિ દિદૃક્ષવઃ ।
આગતાન્બ્રાહ્મણાન્દૃષ્ટ્વા જિજ્ઞાસાસ્યાભવત્તતઃ

કો ન્વેષાં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ કથં મે નિશ્ચયો ભવેત્ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા બુદ્ધિં ચક્રે જનાધિપઃ

ગવાં સહસ્રમાદાય સુવર્ણમધિકં તતઃ ।
ગ્રામાન્રત્નાનિ દાસીસ્છ મુનીન્પ્રાહ નરાધિપઃ

સર્વાનહં પ્રપન્નો વઃ શિરસા શ્રેષ્ઠભાગિનઃ ।
યદેતદાહૃતં વિત્તં યો વા શ્રેષ્ઠતમો ભવેત્

તસ્મૈ તદુપનીતં મે વિત્ત વિત્તં દ્વિજોત્તમાઃ ।
જનકસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ઋષયસ્તે શ્રુતિક્ષમાઃ

દૃષ્ટ્વા ધનં મહાસારં ધનગૃધ્ના જિઘૃક્ષવઃ ।
આહ્વયાઞ્ચક્રિરે ઽન્યોન્યં વેદજ્ઞાનમદોલ્બણાન્

મનસા ગતવિત્તાસ્તે મમૈતદ્ધનમિત્યુત ।
મમૈતન્ન તવેત્યન્યો બ્રૂહિ વા કિં વિકત્થસે

ઇત્યેવં ધનદોષેણ વાદાંશ્ચકુરનેકશઃ ।
અથાન્યસ્તત્રવૈ વિદ્વાન્બ્રહ્મણસ્તુ સુતઃ કવિઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજાસ્તપસ્વી બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
બ્રહ્મણોંઽશસમુત્પન્નો વાક્યં પ્રોવાચ સુસ્વરમ્

શિષ્યં બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠં ધનમેતદ્ગૃહાણ વૈ ।
નયસ્વ ચ ગૃહંવત્સ મમૈતન્નાત્ર સંશયઃ

સર્વવાદેષ્વહં વક્તા નાન્યઃ કશ્ચિત્તુ મત્સમઃ ।
યો વા ન પ્રીયતે વિદ્વાન્સમાહ્વયતુ માચિરમ્

તતો બ્રહ્માર્ણવઃ ક્ષુબ્દઃ સમુદ્ર ઇવ સંપ્લવે ।
તાનુવાચ તતઃ સ્વસ્થો યાજ્ઞવલ્ક્યો હસન્નિવ

ક્રોધં મા કાર્ષ્ટ વિદ્વાંસો ભવન્તઃ સત્યવાદિનઃ ।
વદામહે યથાશક્તિ જિજ્ઞાસંતઃ પરસ્પરમ્

તતો ઽભ્યુપગતાસ્તેષાં વાદાઃ શબ્દૈરનેકશઃ ।
સહસ્રધા શુભૈરર્થૈઃ સુક્ષ્મદર્શનસંભવૈઃ

લોકે વેદે તથાધ્યાત્મવિદ્યાસ્થાનૈરલઙ્કૃતૈઃ ।
સંત્યુત્તમગુણૈર્યુક્તા નૃપસ્યાપિ પરીક્ષકાઃ

વાદાઃ સમભવંસ્તત્ર ધનહેતોર્મહાત્મનામ્ ।
ઋષયસ્ત્વેકતઃ સર્વે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તથૈકતઃ

સર્વે તે મુનયસ્તેન યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ।
એકૈકશસ્તતઃ પૃષ્ટા નૈવોત્તરમથાબ્રુવન્

સ વિજિત્ય મુનીન્સર્વાન્ બ્રહ્મરાશિર્મહામતિઃ ।
શાકલ્યમિતિ હોવાચ વાદકર્ત્તારમઞ્જસા

શાકલ્ય વદ વક્તવ્યં કિં ધ્યાયન્નવતિષ્ઠસે ।
પણસ્તુ યજમાનેન બદ્ધો નીતો યથા ધૃતઃ

એવં સ ધર્ષિતસ્તેન રોષાત્તામ્રાસ્યલોચનઃ ।
પ્રોવાચ યાજ્ઞવલ્ક્યં સપુરુષં મુનિસન્નિધૌ

ત્વમસ્માસ્તૃણવત્કૃત્વા તથૈવાન્યાન્દ્વિજોત્તમાન્ ।
વિદ્યાધનં મહાસારં સ્વયઙ્ગ્રાહં જિઘૃક્ષસિ

શાકલ્યેનૈવમુક્તસ્તુ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તમબ્રવીત્ ।
બ્રહ્મિષ્ઠાનાં બલં વિદ્ધિ વિદ્યાતત્ત્વાર્થદર્શનમ્

કામસ્યાર્થેન સંબન્ધસ્તેનાર્થં કામયામહે ।
કામપ્રર્શ્નધના વિપ્રાઃ કામપ્રશ્નં વદામહે

પણશ્ચૈવાસ્ય રાજર્ષેસ્તસ્માન્નીતં ધનં મયા ।
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ

યા5વલ્ક્યમથોવાચ કામપ્રશ્નાર્થકૃદ્વચઃ ।
બ્રૂહીદાનીં મયોદ્દિષ્ટાન્કામપ્રશ્નાન્યથાર્થતઃ

તતઃ સમભવદ્વાદસ્તયોર્બ્રહ્મવિદોર્મહાન્ ।
સાગ્રં પ્રશ્નસહસ્રં તુ શાકલ્યઃ સો ઽકરોત્તદા

યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽબ્રવીત્સર્વમૃષીણાં શૃણ્વતાં તદા ।
શાકલ્યસ્ત્વાસ નિર્વાદો યાજ્ઞવલ્ક્યસ્તમબ્રવીત્

પ્રશ્નમેકં મમાપિ ત્વં શાકલ્ય વદ કામિકમ્ ।
પણપ્રાપ્યસ્ય વાદસ્ય બ્રુવતોર્મૃત્યુરત્ર વૈ

સુસૂક્ષ્મજ્ઞાનસંયુક્તં સાંખ્યંયોગમથાપિ વા ।
અધ્યાત્મસ્ય ગતિં મુખ્યાં ધ્યાનમાર્ગમથાપિ વા

અથ સંચોદિતઃ પ્રશ્નો યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ।
શાકલ્યસ્તમવિજ્ઞાય તથા મૃત્યુમવાપ્તવાન્

એવં સ્મૃતઃ સ શાકલ્યઃ પ્રશ્નવ્યાખ્યાનપીડિતઃ ।
એવં વિવાદઃ સુમહાનાસીત્તેષાં ધનાર્થિનામ્

ઋષીણામૃષિભિઃ સાર્દ્ધં યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ચૈવ હિ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો ધનં ગૃહ્ય યશો વિખ્યાય ચાત્મનઃ ।
જગામ વૈ ગૃહં સ્વચ્છં શિષ્યૈઃ પરિવૃતો વશી