બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.32

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે ચતુર્યુગાખ્યાનં નામૈકત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
યુગેષુ યાસ્તુ જાયન્તે પ્રજાસ્તા મે નિબોધત ।
આસુરી સર્પગાન્ધર્વા પૈશાચી યક્ષરાક્ષસી

યસ્મિન્યુગે ચ સંભૂતિ સ્તાસાં યાવચ્ચ જીવિતમ્ ।
પિશાચાસુરગન્ધર્વાં યક્ષરાક્ષસપન્નગાઃ

પરિણાહોચ્છ્રયૈસ્તુલ્યા જાયન્તે હ કૃતે યુગે ।
ષણ્ણવત્યઙ્ગુલો ત્સેધો હ્યષ્ટાનાં દેવજન્મનામ્

સ્વેનાઙ્ગુલપ્રમાણેન નિષ્પન્નેન ચ પૌષ્ટિકાત્ ।
એતત્સ્વાભાવિકં તેષાં પ્રમાણમિતિ કુર્વતે

મનુષ્યા વર્તમાનાસ્તુ યુગં સંધ્યાશકેષ્વિહ ।
દેવાસુરપ્રમાણં તુ સપ્તસપ્તઙ્ગુલાદસત્

અઙ્ગુલાનાં શતં પૂર્ણમષ્ટપઞ્ચાશદુત્તરમ્ ।
દેવાસુરપ્રમાણં તુ ઉચ્છ્રયાત્કલિજૈઃ સ્મૃતમ્

ચત્વારશ્ચાપ્યશીતિશ્ચ કલિજૈરઙ્ગુલૈઃ સ્મૃતઃ ।
સ્વેનાઙ્ગુલિપ્રમાણેન ઊર્દ્ધ્વમાપાદમસ્તકાત્

ઇત્યેષ માનુષોત્સેધો હ્રસતીહ યુગાંશકે ।
સર્વેષુ યુગકાલેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ

સ્વેનાઙ્ગુલિપ્રમાણેન અષ્ટતાલઃ સ્મૃતો નરઃ ।
આપાદતલમસ્તિષ્કો નવતાલો ભવેત્તુ યઃ

સંહતા જાનુબાહુસ્તુ સ સુરૈરપિ પૂજ્યતે ।
ગવાશ્વહસ્તિનાં ચૈવ મહિષ સ્યાવરાત્મનામ્

કર્મણૈતેન વિજ્ઞેયે હ્રાસવૃદ્ધી યુગે યુગે ।
ષટ્સપ્તત્યઙ્ગુલોત્સેધઃ પશૂનાં કકુદસ્તુ વૈ

અઙ્ગુલાષ્ટશતં પૂર્ણમુત્સેધઃ કરિણાં સ્મૃતઃ ।
અઙ્ગુલાનાં સહસ્રં તુ ચત્વારિંશાઙ્ગુલૈર્વિના

પઞ્ચાશતા યવાનાં ચ ઉત્સેધઃ શાખિનાં સ્મૃતઃ ।
માનુષસ્ય શરીરસ્ય સન્નિવેશસ્તુ યાદૃશઃ

તલ્લક્ષણસ્તુ દેવાનાં દૃશ્યેત તત્ત્વદર્શનાત્ ।
બુદ્ધ્યાતિશયયુક્તશ્ચ દેવાનાં કાય ઉચ્યતે

તથા સાતિશયસ્છૈવ માનુષઃ કાય ઉચ્યતે ।
ઇત્યેતે વૈ પરિક્રાન્તા ભાવા યે દિવ્યમાનુષાઃ

પશૂનાં પક્ષિણાં ચૈવ સ્થાવરાણાં ચ સર્વશઃ ।
ગાવો હ્યજાવયો ઽશ્વાશ્ચ હસ્તિનઃ પક્ષિણો નગાઃ

ઉપયુક્તાઃ ક્રિયાસ્વેતે યજ્ઞિયાસ્વિહ સર્વશઃ ।
દેવસ્થાનેષુ જાયન્તે તદ્રૂપા એવ તે પુનઃ

યથાશયોપભોગાસ્તુ દેવાનાં શુભમૂર્ત્તયઃ ।
તેષાં રૂપાનુરૂપૈસ્તુ પ્રમાણૈઃ સ્થાણુજઙ્ગમૈઃ

મનોજ્ઞૈસ્તત્ર ભાવૈસ્તે સુખિનો હ્યુપપેદિરે ।
અતઃ શિષ્ટાન્પ્રવક્ષ્યામિ સતઃ સાધૂંસ્તથૈવ ચ

સદિતિ બ્રહ્મણઃ શબ્દસ્તદ્વન્તો યે ભવન્ત્યુત ।
સાજાત્યાદ્બ્રહ્મણસ્ત્વેતે તેન સન્તઃ પ્રચક્ષતે

દશાત્મકે યે વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે ।
ન ક્રુધ્યન્તિ ન ત્દૃષ્યન્તિ જિતાત્માનસ્તુ તે સ્મૃતાઃ

સામાન્યેષુ તુ ધર્મેષુ તથા વૈશેષિકેષુ ચ ।
બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યસ્માદ્યુક્તાસ્તસ્મા દ્દ્વિજાતયઃ

વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સ્વર્ગતૌ સુખચારિમઃ ।
શ્રૌતસ્માર્તસ્ય ધર્મસ્ય જ્ઞાનાદ્ધર્મજ્ઞ ઉચ્યતે

વિદ્યાયાઃ સાધનાત્સાધુર્બ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ ।
ગૃહાણાં સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે

સાધનાત્તપસો ઽરણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ ।
યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્

એવમાશ્રમધર્માણાં સાધનાત્સાધવઃ સ્મૃતાઃ ।
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્તથા

અથ દેવા ન પિતરો મુનયો ન ચ માનુષાઃ ।
અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ વિન્દતે ભિન્નદર્શનાઃ

ધર્માધર્માવિહપ્રોક્તૌ શબ્દાવેતૌ ક્રિયાત્મકૌ ।
કુશલાકુશલં કર્મ ધર્માધર્માવિહ સ્મૃતામ્

ધારણર્થો ધૃતિશ્ચૈવ ધાતુઃ શબ્દે પ્રકીર્ત્તિતઃ ।
અધારણામહત્ત્વે ચ અધર્મ ઇતિ ચોચ્યતે

અથેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે ।
અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલોહ્યાચાર્યૈરુપદિશ્યતે

વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ ત્વાત્મવન્તો હ્યદાંભિકાઃ ।
સમ્યગ્વિનીતા ઋજવસ્તાનાચાર્યાન્પ્રજક્ષતે

સ્વયમાચરતે યસ્માદાચારં સ્થાપયત્યપિ ।
આચિનોતિ ચ શાસ્ત્રાણિ આચાર્યસ્તેન ચોચ્યતે

ધર્મજ્ઞૈર્વિહિતો ધર્મઃ શ્રૌતઃ સ્માર્ત્તો દ્વિધા દ્વિજૈઃ ।
દારાગ્નિહોત્રસમ્બન્ધાદ્દ્વિધા શ્રૌતસ્ય લક્ષણમ્

સ્માર્ત્તો વર્ણાશ્રમાચારૈર્યમૈઃ સનિયમૈઃ સ્મૃતઃ ।
પૂર્વેભ્યો વેદયિત્વેહ શ્રૌતં સપ્તર્ષ યો ઽબ્રુવન્

ઋચો યજૂંસામાનિ બ્રહ્મણો ઽઙ્ગાનિ ચ શ્રુતિઃ ।
મન્વન્તરસ્યાતીતસ્ય સ્મૃત્વાચારાન્મનુર્જગૌ

તસ્મા ત્સ્માર્ત્તઃ ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાજકઃ ।
સ એષ વિવિધો ધર્મઃ શિષ્ટાચાર ઇહોચ્યતે

શેષશબ્દઃ શિષ્ટ ઇતિ શેષં શિષ્ટં પ્રચક્ષતે ।
મન્વન્તરેષુ યે શિષ્ટા ઇહ તિષ્ઠન્તિ ધાર્મિકાઃ

મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ લોકસંતાનકારમાત્ ।
ધર્માર્થં યે ચ તિષ્ઠન્તિ તાઞ્છિષ્ટાન્વૈ પ્રચક્ષતે

મન્વાદયશ્ચ યે ઽશિષ્ટા યે મયા પ્રાગુદીરિતાઃ ।
તૈઃ શિષ્ટૈશ્ચરિતો ધર્મઃ સમ્યગેવ યુગે યુગે

ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિરિજ્યા વર્ણાશ્રમાસ્તથા ।
શિષ્ટૈરાચર્યતે યસ્માન્મનુના ચ પુનઃ પુનઃ

પૂર્વૈઃ પૂર્વગતત્વાચ્ચ શિષ્ટાચારઃ સ સાત્વતઃ ।
દાનં સત્યં તપો જ્ઞાનં વિદ્યેજ્યા વ્રજનં દયા

અષ્ટૌ તાનિ ચરિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ।
શિષ્ટા યસ્માચ્ચરન્ત્યેનં મનુઃ સપ્તર્ષયસ્તુ વૈ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શિષ્ટાચારસ્તતઃ સ્મૃતઃ ।
વિજ્ઞેયઃ શ્રવણાચ્છ્રૌતઃ સ્મરણાત્સ્માર્ત્ત ઉચ્યતે

ઇજ્યાવેદાત્મકઃ શ્રૌતઃ સ્માર્ત્તો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ ।
પ્રત્યઙ્ગાનિ ચ વક્ષ્યામિ ધર્મસ્યેહ તુ લક્ષણમ્

દૃષ્ટ્વા તુ ભૂતમર્થં યઃ પૃષ્ટો વૈ ન નિગૂ હતિ ।
યથા ભૂતપ્રવાદસ્તુ ઇત્યેતત્સત્યલક્ષણમ્

બ્રહ્મચર્યં જપો મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ ।
ઇત્યેતત્તપસો રૂપં સુઘોરં સુદુરા સદમ્

પશૂનાં દ્રવ્યહવિષામૃક્સામયજુષાં તથા ।
ઋત્વિજાં દક્ષિણાનાં ચ સંયોગો યજ્ઞ ઉચ્યતે

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યા હિતાયાહિતાય ચ ।
પ્રવર્ત્તન્તે સમા દૃષ્ટિઃ કૃત્સ્નાપ્યેષા દયા સ્મૃતા

આક્રુષ્ટો નિહતો વાપિ નાક્રોશેદ્યો ન હન્તિ ચ ।
વાઙ્મનઃકર્મભિર્વેત્તિ તિતિક્ષૈષા ક્ષમા સ્મૃતા

સ્વામિના રક્ષ્યમાણાનામુત્સૃષ્ટાનાં ચ સંભ્રમે ।
પરસ્વાનામનાદાનમલોભ ઇતિ કીર્ત્યતે

મૈથુનસ્યાસમાચારો ન ચિન્તા નાનુજલ્પનમ્ ।
નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં તદચ્છિદ્રં તપ ઉચ્યતે

આત્માર્થં વા પરાર્થં વા ચેન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ ।
મિથ્યા ન સંપ્રવર્ત્તન્તે શામસ્યૈતત્તુ લક્ષમમ્

દશાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે ।
ન ક્રુદ્ધ્યેત પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા વિભાવ્યતે

યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનૈવાગતં ચ યત્ ।
તત્તદ્ગુણવતે દેયમિત્યેતદ્દાનલક્ષણમ્

દાનં ત્રિવિધમિત્યેતત્કનિષ્ઠજ્યેષ્ઠમધ્યમમ્ ।
તત્ર નૈશ્રેયસં જ્યેષ્ઠં કનિષ્ઠં સ્વાર્થસિદ્ધયે

કારુણ્યાત્સર્વભૂતેષુ સંવિભાગસ્તુ મધ્યમઃ ।
શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્માશ્રમાત્મકઃ

શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધશ્ચ ધર્મઃ સત્સાધુસંમતઃ ।
અપ્રદ્વેષોહ્યનિ ષ્ટેષુ તથેષ્ટસ્યાભિનન્દનમ્

પ્રીતિતાપવિષાદેભ્યો વિનિવૃત્તિર્વિરક્તતા ।
સંન્યાસઃ કર્મણાં ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ

કુશલાકુશલાનાં તુ પ્રહાણં ન્યાસ ઉચ્યતે ।
વ્યક્તા યે વિશેષાસ્તે વિકારે ઽસ્મિન્નચેતને

ચેતનાચેતનાન્યત્વવિજ્ઞાનં જ્ઞાનમુચ્યતે ।
પ્રત્યઙ્ગાનાં તુ ધર્મસ્ય ત્વિત્યેતલ્લક્ષણં સ્મૃતમ્

ઋષિભિર્ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈઃ પૂર્વં સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ વિધિં મન્વન્તરસ્ય યઃ

તથૈવ ચાતુર્હેત્રસ્ય ચાતુર્વિદ્યસ્ય ચૈવ હિ ।
પ્રતિમન્વન્તરે ચૈવ શ્રુતિરન્યા વિધીયતે

ઋચો યજૂંષિ સમાનિ યથા ચ પ્રતિદૈવતમ્ ।
આભૂતસંપ્લવસ્યાપિ વર્જ્યૈકં શતરુદ્રિયમ્

વિધિર્હૈત્રસ્તથા સ્તોત્રં પૂર્વવત્સંપ્રવર્તતે ।
દ્રવ્યસ્તોત્રં ગુણસ્તોત્રં ફલસ્તોત્રં તથૈવ ચ

ચતુર્થમાભિજનકં સ્તોત્રમેતચ્ચતુર્વિધમ્ ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યથા દેવા ભવન્તિ યે

પ્રવર્તયતિ તેષાં વૈ બ્રહ્મા સ્તોત્રં ચતુર્વિધમ્ ।
એવં મન્ત્રગણાનાં તુ સમુત્પત્તિશ્ચતુર્વિધા

અથર્વગર્યજુષાં સામ્નાં વેદેષ્વિહ પૃથક્પૃથક્ ।
ઋષીણાં તપ્યતામુગ્રં તપઃ પરમદુષ્કરમ્

મન્ત્રાઃ પ્રાદુર્બભૂવુર્હિ પૂર્વમન્વન્તરેષ્વિહ ।
અસંતોષાદ્ભયા દ્દુઃખાત્સુખાચ્છોકાચ્ચ પઞ્ચધા

ઋષીણાં તારકાખ્યેન દર્શનેન યદૃચ્છયા ।
ઋષીણાં યદૃષિત્વં હિ તદ્વક્ષ્યામીહ લક્ષણૈઃ

અતીતાનાગતાનાં ચ પઞ્ચધા ત્વૃષિરુચ્યતે ।
અતસ્ત્વૃષીણાં વક્ષ્યામિ તત્ર હ્યાર્ષસમુદ્ભવમ્

ગુણસામ્યે વર્ત્તમાને સર્વસંપ્રલયે તદા ।
અવિભાગે તુ વેદાનામનિર્દેશ્યે તમોમયે

અબુદ્ધિબૂર્વકં તદ્વૈ ચેતનાર્થે પ્રવર્ત્તતે ।
ચેતનાબુદ્ધિપૂર્વં તુ ચેતનેન પ્રવર્ત્તતે

પ્રવર્ત્તતે તથા દ્વૌ તુ યથા મત્સ્યોદકે ઉભે ।
ચેતનાધિષ્ઠિતં સત્ત્વં પ્રવર્ત્તતિ ગુણાત્મકમ્

કારણત્વાત્તથા કાર્યં તદા તસ્ય પ્રવર્ત્તતે ।
વિષયો વિષયિત્વાચ્ચ અર્થેર્ઽથત્વાત્તથૈવ ચ

કાલેન પ્રાપણીયેન ભેદાસ્તુ કરણાત્મકાઃ ।
સંસિધ્યન્તિ તદા વ્યક્તાઃ ક્રમેણ મહદાદયઃ

મહતશ્ચાપ્યહઙ્કારસ્તસ્માદ્ભૂતેદ્રિયાણિ ચ ।
ભૂતભેદાશ્ચ ભૂતેભ્યો જજ્ઞિરે સ્મ પરસ્પરમ્

સંસિદ્ધકાર્યકરણઃ સદ્ય એવ વ્યવર્ત્તત ।
યથોલ્મુકાત્તુ ત્રુટયઃ એકકાલાદ્ભવન્તિ હિ

તથા વિવૃત્તાઃ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કાલેનૈકેન કારણાત્ ।
યથાન્ધકારે ખદ્યોતઃ સહસા સંપ્રદૃશ્યતે

તથા વિવૃત્તો હ્યવ્યક્તાત્ખદ્યોત ઇવ સઞ્જ્વલન્ ।
સ માહન્સશરીરસ્તુ યત્રૈવાયમવર્ત્તત

તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાન્દ્વારશાલામુખે વિભુઃ ।
મહાંસ્તુ તમસઃ પારે વૈલક્ષણ્યાદ્વિભાવ્યતે

તત્રૈવ સંસ્થિતે વિદ્વાંસ્તમસોંઽત ઇતિ શ્રુતિઃ ।
બુદ્ધિર્વિવર્ત્તમાનસ્ય પ્રાદુર્ભૂતા ચતુર્વિધા

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ધર્મશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ।
સાંસિદ્ધિકાન્યથૈતાનિ વિજ્ઞેયાનિ નરસ્ય વૈ

સ મહાત્મા શરીરસ્ય વૈવર્ત્તાત્સિદ્ધિરુચ્યતે ।
અનુશેતે યતઃ સર્વાન્ક્ષેત્રજ્ઞાનમથાપિ વા

પુરિષત્વાચ્ચ પુરુષઃ ક્ષત્રેજ્ઞાનાત્સ ઉચ્યતે ।
યસ્માદ્વુદ્ધ્યાનુશેતે ચ તસ્માદ્વોધાત્મકઃ સ વૈ

સંસિદ્ધયે પરિગતં વ્યક્તાવ્યક્તમચેતનમ્ ।
એવં વિવૃત્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રજ્ઞાનાભિસંહિતઃ

વિવૃત્તિસમકાલં તુ બુદ્ધ્યાવ્યક્તમૃષિઃ સ્વયમ્ ।
પરં હ્યર્ષયતે યસ્માત્પરમર્ષિત્વમસ્ય તત્

ગત્યર્થાદૃષતેર્ધાતોર્નામ નિર્વૃતિરાદિતઃ ।
યસ્માદેવ સ્વયં ભૂતસ્તસ્માચ્ચાપ્યૃષિતા સ્મૃતા

ઈશ્વરાત્સ્વયમુદ્ભૂતા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ।
યસ્માદુત્પદ્યમાનૈસ્તૈર્મહાન્પરિગતઃ પરઃ

યસ્માદ-ષન્તિ તે ધીરા મહાન્તં સર્વતો ગુણૈઃ ।
તસ્માન્મહર્ષયઃ પ્રોક્તા બુદ્ધેઃ પરમ દર્શિના

ઈશ્વરાણાં સુતાસ્તેષાં માનસા ઔરસાશ્ચ વૈ ।
અહઙ્કારં તપશ્ચૈવ ઋષન્તિ ઋષિતાં ગતાઃ

તસ્માત્સપ્તર્ષયસ્તે વૈ ભૂતાદૌ તત્ત્વદર્શનાત્ ।
ઋષિપુત્રા ઋષીકાસ્તુ મૈથુનાદ્ગર્ભસંભવાઃ

તન્માત્રાણિ ચ સત્યં ચ ઋષન્તે તે મહૌજસઃ ।
સપ્તષર્યસ્ત તસ્તે ચ પરસત્યસ્ય દર્શનાઃ

ઋષીકાણાં સુતાસ્તે સ્યુર્વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ ।
ઋષન્તિ તે ઋતં યસ્માદ્વિશેષાંશ્ચૈવ તત્ત્વતઃ

તસ્માત્સપ્તર્ષયસ્તેપિ શ્રુતેઃ પરમદર્શનાત્ ।
અવ્યક્તાત્મા મહાનાત્માહઙ્કારાત્મા તથૈવ ચ

ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ તેષાં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે ।
ઇત્યેતા ઋષિજાતીસ્તા નામભિઃ પઞ્ચ વૈ શૃણુ

ભૃગુર્મરીચિરત્રિશ્ચ હ્યઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
મનુર્દક્ષો વસિષ્ટશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચેતિ તે દશ

બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે ઉદ્ભૂતાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ ।
પરત્વેનર્ષયો યસ્માત્સ્મૃતાસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ

ઈશ્વરાણાં સુતા હ્યેતે ઋષયસ્તાન્નિબોધત ।
કાવ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કશ્યપશ્વ્યવનસ્તથા

ઉતથ્યો વામદેવશ્ચ અપા સ્યશ્ચોશિજસ્તથા ।
કર્દમો વિશ્રવાઃ શક્તિર્વાલખિલ્યાસ્તથાર્વતઃ

ઇત્યેતે ઋષયઃ પ્રોક્તાસ્તપસા ચર્ષિતાં ગતાઃ ।
ઋષિપુત્રાનૃ ષીકાંસ્તુ ગર્ભોત્પન્નાન્નિબોધત

વત્સરો નગૃહૂશ્ચૈવ ભરદ્વાજસ્તથૈવ ચ ।
ઋષિદીર્ઘતમાશ્ચૈવ બૃહદુક્થઃ શરદ્વતઃ

વાજશ્રવાઃ શુચિશ્ચૈવ વશ્યાશ્વશ્ચ પરાશરઃ ।
દધીચઃ શંશપાશ્ચૈવ રાજા વૈશ્રવણસ્તથા

ઇત્યેતે ઋષિકાઃ પ્રોક્તાસ્તે સત્યાદૃષિતાં ગતાઃ ।
ઈશ્વરા ઋષયશ્ચૈવ ઋષિકાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ

એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કૃત્સ્નશસ્તાન્નિબોધત ।
ભૃગુઃ કાવ્યઃ પ્રચેતાશ્ચ ઋચીકો હ્યાત્મવાનપિ

ઔર્વાથ જમદગ્નિશ્ચ વિદઃ સારસ્વતસ્તથા ।
આર્ષ્ટિષેણો યુધાજિચ્ચ વીતહવ્યસુવર્ચસૌ

વૈન્યઃ પૃથુર્દિવોદાસો બાધ્યશ્વો ગૃત્સશૌનકૌ ।
એકોનવિશતિર્હ્યેતેભૃગવો મન્ત્રવાદિતઃ

અઙ્ગિરા વૈદ્યગશ્ચૈવ ભરદ્વાજો ઽથ બાષ્કલિઃ ।
ઋતવાકસ્તથા ગર્ગઃ શિનિઃ સંકૃતિરેવ ચ

પુરુકુત્સશ્ચ માન્ધાતા હ્યંબરીષસ્તથૈવ ચ ।
યુવનાશ્વઃ પૌરકુત્સસ્ત્રસદ્દસ્યુશ્ચ દસ્યુમાન્

આહાર્યો હ્યજમીઢશ્ચ તુક્ષયઃ કપિરેવ ચ ।
વૃષાદર્ભો વિરૂપાશ્વઃ કણ્વશ્ચૈવાથ મુદ્ગલઃ

ઉતથ્યશ્ચ સનદ્વાજસ્તથા વાજશ્રવા અપિ ।
અયાસ્યશ્ચક્રવર્ત્તી ચવામદેવસ્તથૈવ ચ

અસિજો બૃહદુક્થશ્ચ ઋષિર્દીર્ઘતમાસ્તથા ।
કક્ષીવાંશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્સ્મૃતા હ્યાઙ્ગિરસા વરાઃ

એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કાશ્યપાંસ્તુ નિબોધત ।
કાશ્યપશ્ચૈવ વત્સારો નૈધ્રુવો રૈભ્ય એવ ચ

અસિતો દેવ લશ્ચૈવ ષડેતે બ્રહ્મવાદિનઃ ।
અત્રિરર્વસનશ્ચૈવ શ્યાવાશ્વશ્ચ ગવિષ્ઠિરઃ

આવિહોત્ર ઋષિર્દ્ધીમાંસ્તથા પૂર્વાતિથિશ્ચ સઃ ।
ઇત્યેતે ચા ત્રયઃ પ્રોક્તા મન્ત્રકારા મહર્ષયઃ

વસિષ્ઠશ્ચૈવ શક્તિશ્ચ તથૈવ ચ પરાશરઃ ।
ચતુર્થ ઇન્દ્રપ્રમતિઃ પઞ્ચમશ્ચ ભરદ્વસુઃ

ષષ્ઠશ્ચ મૈત્રાવરુણિઃ કુણ્ડિનઃ સપ્તમસ્તથા ।
ઇતિ સપ્ત વશિષ્ઠાશ્ચ વિજ્ઞેયા બ્રહ્મવાદિનઃ

વિશ્વામિત્રસ્તુ ગાધેયો દેવરાતસ્તથોદ્ગલઃ ।
તથા વિદ્વાન્મધુચ્છન્દા ઋષિશ્ચાન્યો ઽઘમર્ષણઃ

અષ્ટકો લોહિતશ્ચૈવ કતઃ કોલશ્ચ તાવુભૌ ।
દેવશ્રવાસ્તથા રેણુઃ પૂરણો ઽથ ધનઞ્જયઃ

ત્રયોદશૈતે ધર્મિષ્ઠા વિજ્ઞેયાઃ કુશિકાવરાઃ ।
અગસ્ત્યો ઽયો દૃઢાયુશ્ચ વિધ્મવાહસ્તથૈવ ચ

બ્રહ્મિષ્ઠાગસ્તપા હ્યેતે ત્રયઃ પરમકીર્ત્તયઃ ।
મનુર્વૈવસ્વતશ્ચૈવ એલો રાજા પુરૂખાઃ

ક્ષત્ર્રિયાણાં ચરાવેતૌ વિજ્ઞેયૌ મન્ત્રવાદિનૌ ।
ભલન્દનશ્ચ વત્સશ્ચ સંકીલશ્ચૈવ તે ત્રયઃ

એતે મન્ત્રકૃતશ્ચૈવ વૈશ્યાનાં પ્રવરાઃ સ્મૃતાઃ ।
ઇત્યેષા નવતિઃ પ્રોક્તા મન્ત્રા યૈરૃષિભિઃ કૃતાઃ ।
બ્રાહ્યણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા ઋષિપુત્રાન્નિબોધત