બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.26

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વ ભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે નીલકણ્ઠનામોત્પત્તિકથનં નામ પઞ્ચવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
ઋષય ઊચુઃ
મહાદેવસ્ય મહાત્મ્યં પ્રભુત્વં ચ મહાત્મનઃ ।
શ્રોતુમિચ્છામહે સમ્યગૈશ્વર્યગુણવિસ્તરમ્

સૂત ઉવાચ
પૂર્વં ત્રૈલોક્યવિજયે વિષ્ણુના સમુદાત્દૃ તમ્ ।
બલિં બદ્ધ્વા મહાવીર્યં ત્રૈલોક્યાધિપતિં પુરા

પ્રનષ્ટેષુ તુ દૈત્યેષુ પ્રહૃષ્ટે તુ શચીપતૌ ।
અથાજગ્મુઃ પ્રભું દ્રષ્ટું સર્વે દેવાઃ સનાતનમ્

યત્રાસ્તે વિશ્વરૂપાત્મા ક્ષીરોદસ્ય મસીપતઃ ।
સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયો યક્ષા ગન્ધર્વાપ્સરસાં ગણાઃ

નાગા દેવર્ષયશ્ચૈવ નદ્યઃ સર્વે ચ પર્વતાઃ ।
અભિગમ્ય મહાત્માનં સ્તુવન્તિ પુરુષં હરિમ્

ત્વં ધાતા ત્વં ચ કર્તાસિ ત્વં લોકાન્સૃજસિ પ્રભો ।
ત્વત્પ્રસાદાચ્ચ કલ્યાણં પ્રાપ્તં ત્રૈલોક્યમવ્યયમ્

અસુરાશ્ચ જિતાઃ સર્વે બલિર્બદ્ધશ્ચ વૈ ત્વયા ।
એવમુક્તઃ સુરૈર્વિષ્ણઃ સિદ્ધૈશ્ચ પરમર્ષિભિઃ

પ્રત્યુવાચ તદા દેવાન્ સર્વાંસ્તાન્પુરુષોત્તમઃ ।
શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ કારણં સુરસત્તમાઃ

યઃ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કાલઃ કાલકરઃ પ્રભુઃ ।
યેનાહં બ્રહ્મણા સાર્દ્ધં સૃષ્ટા લોકાશ્ચ માયયા

તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન આદૌ સિદ્ધત્વમાગતઃ ।
પુરા તમસિ ચાવ્યક્તે ત્રૈલોક્યે ગ્રસિતે મયા

ઉદરસ્થેષુ ભૂતેષુ ત્વેકો ઽહં શયિત સ્તદા ।
સહસ્રશીર્ષા ભૂત્વા ચ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્

શઙ્ખચક્રગદાપાણિઃ શયિતો વિમલેંઽભસિ ।
એતસ્મિન્નન્તરે દૂરાત્પશ્યામિ હ્યમિતપ્રભમ્

શતસૂર્યપ્રતીકાશં જ્વલન્તં સ્વેન તેજસા ।
ચતુર્વક્ત્રં મહાયોગં પુરુષં કાઞ્ચનપ્રભમ્

કૃષ્ણાજિનધરં દેવં કમણ્ડલુવિભૂષિતમ્ ।
નિમેષાન્તરમાત્રેણ પ્રાપ્તો ઽસૌ પુરુષોત્તમઃ

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા સર્વલોકનમસ્કૃતઃ ।
કસ્ત્વં કુતો વા કિ ચેહ તિષ્ઠસે વદ મે વિભો

અહં કર્તાસ્મિ લોકાનાં સ્વયંભૂર્વિશ્વતોમુખઃ ।
એવમુક્તસ્તદા તેન બ્રહ્મણાહમુવાચ તમ્

અહં કર્ત્તા હિ લોકાનાં સંહર્તા ચ પુનઃ પુનઃ ।
એવં સંભાષમાણૌ તુ પરસ્પરજયૈષિણૌ

ઉત્તરાં દિશમાસ્થાય જ્વાલામદ્રાક્ષ્વ વિષ્ઠિતામ્ ।
જ્વાલાં તતસ્તામાલોક્ય વિસ્મિતૌ ચ તદાનઘાઃ

તેજસા ચ બલેનાથ શાર્વં જ્યોતિઃ કૃતાઞ્જલી ।
વર્દ્ધમાનાં તદા જ્વાલામત્યન્તપરમાદ્ભુતામ્

અભિદુદ્રાવ તાં જ્વાલાં બ્રહ્મા ચાહં ચ સત્વરૌ ।
દિવં ભૂમિં ચ નિર્ભિદ્ય તિષ્ઠન્તં જવાલમણ્ડલમ્

તસ્યા જ્વાલસ્ય મધ્યે તુ પશ્યાવો વિપુલપ્રભમ્ ।
પ્રાદેશમાત્રમવ્યક્તં લિઙ્ગં પરમદીપ્તિમત્

ન ચ તત્કાઞ્ચનં મધ્યે નશૈલં ન ચ રાજતમ્ ।
અનિર્દેશ્યમચિન્ત્યં ચ લક્ષ્યાલક્ષ્યં પુનઃ પુનઃ

જ્વાલામાલાસહસ્રાઢ્યં વિસ્મયં પરમદ્ભુતમ્ ।
મહતા તેજસાયુક્તં વર્દભમાનંભૃશન્તથા

જ્વાલામાલાતતં ન્યસ્તં સર્વભૂતભયઙ્કરમ્ ।
ઘોરરૂપિણમત્યર્થં ભિન્દં તમિવ રોદસી

તતો મામબ્રવીદ્બ્રહ્મા અધો ગચ્છ ત્વમાશુ વૈ ।
અન્તમસ્ય વિજાનીવો લિઙ્ગસ્ય તુ મહાત્મનઃ

અહમૂર્ધ્વં ગમિષ્યામિ યાવદન્તો ઽસ્ય દૃશ્યતે ।
તદા તુ સમયં કૃત્વા ગત ઉર્દ્ધ્વમધશ્ચ હિ

તતો વર્ષસહસ્રં તુ હ્યહં પુનરધો ગતઃ ।
ન પશ્યામિ ચ તસ્યાન્તં ભીતશ્ચાહં તતો ઽભવમ્

તથૈવ બ્રહ્મા હ્યૂધ્વ ચ ન ચાન્તં તસ્ય લબ્ધવાન્ ।
સમાગતો મયા સાર્દ્ધ તત્રૈવ ચ મહાભસિ

તતો વિસ્મયમાપન્નૌ ભીતૌ તસ્ય મહાત્મનઃ ।
માયયા મોહિતૌ તેન નષ્ટસંજ્ઞૈ વ્યવસ્થિતૌ

તતો ધ્યાનરતૌ તત્ર ચેશ્વરં સર્વતોમુખમ્ ।
પ્રભવં નિધનં ચૈવ લૌકાનાં પ્રભુમવ્યયમ્

પ્રહ્વાઞ્જલિપુટૌ ભૂત્વા તસ્મૈ શર્વાય શૂલિને ।
મહાભૈરવનાદાય ભીમરૂપાય દંષ્ટ્રિણે ।
અવ્યક્તાયાથ મહતે નમસ્કારં પ્રકુર્વહે

નમો ઽસ્તુ તે લોકસુરેશ દેવ નમો ઽસ્તુ તે ભૂતપતે મહાત્મન્ ।
નમો ઽસ્તુ તે શાશ્વતસિદ્ધયોગિને નમોસ્તુ તે સર્વજગત્પ્રતિષ્ઠિત

પરમેષ્ઠી પરં બ્રહ્મ ત્વક્ષરં પરમં પદમ્ ।
જ્યેષ્ઠસ્ત્વં વામદેવશ્ચ રુદ્રઃ સ્કન્દઃ શિવઃ પ્રભુઃ

ત્વં ય5સ્ત્વં વષટ્કારસ્ત્વમોઙ્કારઃ પરન્તપઃ ।
સ્વાહાકારો નમસ્કારઃ સંસ્કારઃ સર્વકર્મણામ્

સ્વધાકારશ્ચ યજ્ઞશ્ચ વ્રતાનિ નિયમાસ્તથા ।
વેદા લોકાશ્ચ દેવાશ્ચ ભગવાનેવ સર્વશઃ

આકાશસ્ય ચ શબ્દસ્ત્વંભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયઃ ।
ભૂમૌ ગન્ધો રસશ્ચાપ્સુ તેજોરૂપં મહેશ્વરઃ

વાયોઃ સ્પર્શશ્ચ દેવેશ વપુશ્ચન્દ્રમસસ્તથા

બુદ્ધૌ જ્ઞાનં ચ દેવેશ પ્રકૃતેર્બીજમેવ ચ

સંહર્ત્તા સર્વલોકાનાં કાલો મૃત્યુમયોંઽતકઃ ।
ત્વં ધારયસિ લોકાંસ્ત્રીંસ્ત્વમેવ સૃજસિ પ્રભો

પૂર્વેણ વદનેન ત્વમિન્દ્રત્વં પ્રકરોષિ વૈ ।
દક્ષિણેન તુ વક્ત્રેણ લોકાન્સંક્ષિપસે પુનઃ

પશ્ચિમેન તુ વક્ત્રેણ વરુણસ્થો ન સંશયઃ ।
ઉત્તરેણ તુ વક્ત્રેણ સોમસ્ત્વં દેવસત્તમઃ

એકધા બહુધા દેવ લોકાનાં પ્રભવાપ્યયઃ ।
આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચ સહાશ્વિનઃ

સાધ્યા વિદ્યાધરા નાગાશ્ચારણાશ્ચ તપોધનાઃ ।
વાલખિલ્યા મહાત્માનસ્તપઃ સિદ્ધાશ્ચ સુવ્રતાઃ

ત્વત્તઃ પ્રસૂતા દેવેશ યે ચાન્યે નિયતવ્રતાઃ ।
ઉમા સીતા સિનીવાલી કુહૂર્ગાયત્ર્ય એવ ચ

લક્ષ્મીઃ કીર્ત્તિર્ધૃતિર્મેધા લજ્જા કાન્તિર્વપુઃ સ્વધા ।
તુષ્ટિઃ પુષ્ટિઃ ક્રિયા ચૈવ વાચાં દેવી સરસ્વતી ।
ત્વત્તઃ પ્રસૂતા દેવેશ સંધ્યા રાત્રિસ્તથૈવ ચ

સૂર્યાયુતાનામયુતપ્રભાવ નમો ઽસ્તુ તે ચન્દ્રસહસ્રગૌર ।
નમો ઽસ્તુ તે વજ્રપિનાકધારિણે નમોસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવાસસે

નમોસ્તુ તે ભસ્મવિભૂષિતાઙ્ગ નમો ઽસ્તુ તે કામશરીરનાશન ।
નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યરેતસે નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવાસસે

નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યયોને નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યનાભ ।
નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યરેતસે નમો ઽસ્તુ તે નેત્રસહસ્રચિત્ર

નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવર્ણ નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યકેશ ।
નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યવીર નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યદાયિને

નમો ઽસ્તુ તે દેવ હિરણ્યનાથ નમો ઽશ્તુતે દેવ હિરણ્યનાદ ।
નમો ઽસ્તુ તે દેવ પિનાકપાણે નમો ઽશ્તુતે તે શઙ્કર નીલકણ્ઠ

એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ વ્યક્તો ભૂત્વા મહામતિઃ ।
દેવદેવો જગદ્યોનિઃ સૂર્ય કોટિસમપ્રભઃ

આબભાષે કૃપાવિષ્ટો મહાદેવો મહાદ્યુતિઃ ।
વક્ત્રકોટિસહસ્રેણ ગ્રસમાન ઇવાંબરમ્

કંબુગ્રીવઃ સુજ ઠરો નાનાભૂષણભૂષિતઃ ।
નાનારત્નવિચિત્રાઙ્ગો નાનામાલ્યાનુલેપનઃ

પિનાકપાણિર્ભગવાન્સુરપૂજ્યસ્ત્રિશૂલધૃક્ ।
વ્યાલય જ્ઞોપવીતી ચ સુરાણામભયઙ્કરઃ

દુન્દુભિસ્વરનિર્ઘોષઃ પર્જન્યનિનદોપમઃ ।
મુક્તો હાસસ્તદા તેન સર્વમાપૂરયઞ્જગત્

તેન શબ્દેન મહતા ચાવાં ભીતૌ મહાત્મનઃ ।
અથોવાચ મહાદેવઃ પ્રીતો ઽહં સુરસત્તમૌ

પશ્યતાં ચ મહાયોગં ભયં સર્વ પ્રમુચ્યતામ્ ।
યુવાં પ્રસૂતૌ ગાત્રેભ્યો મમ પૂર્વં સનાતનૌ

યં મે દક્ષિણો બાહુર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ।
વામો બાહુશ્ચ મે વિષ્ણુર્નિત્યં યુદ્ધેષ્વનિર્જિતઃ

પ્રીતો ઽહં યુવયોઃ સમ્યગ્વરં દદ્યાં યથૈપ્સિતમ્ ।
તતઃ પ્રહૃષ્ટમનસૌ પ્રણતૌ પાદયોઃ પ્રભોઃ

અબ્રૂતાં ચ મહાદેવં પ્રસાદાભિમુખં સ્થિતમ્ ।
યદિ પ્રીતિઃ સમુત્પન્ના યદિ દેયો વરશ્ચ તે ।
ભક્તિર્ભવતુ નૌ નિત્યં ત્વયિ દેવ સુરેશ્વર

દેવદેવ ઉવાચ
એવમસ્તુ મહાભાગૌ સૃજતાં વિપુલાઃ પ્રજાઃ ।
એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તત્રૈવાતરધાદ્વિભુઃ

એષ એવ મયોક્તો વઃ પ્રભાવસ્તસ્ય ધીમતઃ ।
એતદ્ધિ પરમં જ્ઞાનમવ્યક્તં શિવસંજ્ઞિતમ્

એતત્સૂક્ષ્મમચિન્ત્યં ચ પશ્યન્તિ જ્ઞ3નચક્ષુષઃ ।
તસ્મૈ દેવાધિદેવાય નમસ્કારં પ્રકુર્મહે ।
મહાદેવ નમસ્તે ઽસ્તુ મહેશ્વર નમો ઽસ્તુ તે

સૂત ઉવાચ
એતચ્છ્રુત્વા ગતાઃ સર્વે સુરાઃ સ્વં સ્વં નિવેશનમ્ ।
નમસ્કારં પ્રકુર્વાણાઃ શઙ્કરાય મહાત્મને

ઇમં સ્તવં પઠિદ્યસ્તુ ચેશ્વરસ્ય મહાત્મનઃ ।
કામાંશ્ચ લભતે સર્વાન્ પાપેભ્યશ્ચ પ્રમુચ્યતે

એતત્સર્વં તદા તેન ન વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના ।
મહાદેવપ્રસાદેન હ્યુક્તં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયા માહેશ્વરં બલમ્