બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.20

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે પ્લક્ષાદિદ્વીપવર્ણનં નામૈકોનવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
અધઃપ્રમાણમૂર્દ્ધ્વ ચ વક્ષ્યમાણં નિબોધત ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્

અનન્તા ધાતવો હ્યેતં વ્યાપકાસ્તુ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
જનની સર્વભૂતાનાં સર્વસત્ત્વધરા ધરા

નાનાજનપદાકીર્ણા નાનાધિષ્ઠાનપત્તના ।
નાનાનદનદીશૈલા નૈકજાતિસમાકુલા

અનન્તા ગીયતે દેવી પૃથિવી બહુવિસ્તરા ।
નદીનદસસુદ્રસ્થાસ્તન્થા ક્ષુદ્રાશ્રયસ્થિતાઃ

પર્વતાકાશસંસ્થાશ્ચ અન્તર્ભૂમિગાતાશ્ચ યાઃ ।
આપો ઽનન્તા હિ વિજ્ઞેયાસ્તથાગ્નિઃ સર્વલોકગઃ

અનન્તઃ પઠ્યતે ચૈવ વ્યાપકઃ સર્વસંભવઃ ।
તથાકાશમનાલેખ્યં રમ્યં નાનાશ્રયં સ્મૃતમ્

અનન્તં પઠ્યતે ચૈવ વાયુશ્ચાકાશસમ્ભવઃ ।
આપઃ પૃથિવ્યામુદકે પૃથિવ્યુપરિ સંસ્થિતાઃ

આકાશશ્ચાપરમથ પુનર્ભૂમિઃ પુનર્જલમ્ ।
એવં મતમનન્તસ્ય ભૌતિકસ્ય ન વિદ્યતે

પરસ્પરૈઃ સોપચિતા ભૂમિશ્ચૈવ નિબોધત ।
ભૂમિર્જલમથા કાશમિતિ યા યા પરંપરા

સ્થિતિરેષા તુ વિખ્યાતા સપ્તમે ઽસ્મિન્નસાતલે ।
દશયોજનસાહસ્રમેકં ભૌમં રસાતલમ્

સાધુભિઃ પરિસંખ્યાતમેકૈકેનૈવ વિસ્તરમ્ ।
પ્રથમં તત્વલં નામ સુતલં તુ તતઃ પરમ્

તતસ્તલાતલં વિદ્યાદતલં બહુવિસ્તરમ્ ।
તતોર્ઽવાક્ચ તલં નામ પરતશ્ચ રસાતલમ્

એતેષામપ્યધોભાગે પાતાલં સપ્તમં સ્મૃતમ્ ।
કૃષ્ણભૌમશ્ચ પ્રથમો ભૂમિભાગઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

પાણ્ડુભૂમિર્દ્વિતીયસ્તુ તૃતીયો નીલમૃત્તિકઃ ।
પીતભૌમશ્ચતુર્થસ્તુ પઞ્ચમઃ શર્કરામયઃ

ષષ્ઠઃ શિલામયો જ્ઞેયઃ સૌવર્ણઃ સપ્તમઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રથમે ઽસ્મિંસ્તલે ખ્યાતમસુરેદ્રસ્ય મન્દિરમ્

નમુચેરિન્દ્રશત્રોશ્ચ મહાનાદસ્ય ચાલયમ્ ।
પુરં ચ શઙ્કુકર્ણસ્ય કબન્ધસ્ય ચ મન્દિરમ્

નિષ્કુલાદસ્ય ચ પુરં પ્રહૃષ્ટજનસંકુલમ્ ।
રાક્ષસસ્ય ચ ભીમસ્ય શૂલદન્તસ્ય ચાલયમ્

લોહિતાક્ષકલિઙ્ગાનાં નગરં શ્વાપદસ્ય ચ ।
ધનઞ્જયસ્ય ચ પુરં નાગેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ

કાલિયસ્ય ચ નાગસ્ય નગરં કૌશિકસ્ય ચ ।
એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્

તલે જ્ઞેયાનિ પ્રથમે કૃષ્ણભૌમે ન સંશયઃ ।
દ્વિતીયે સુતલે વિપ્રા દૈત્યેન્દ્રસ્ય ચ રક્ષસઃ

મહાજંભસ્ય તુ તથા નગરં પ્રથમસ્ય તુ ।
ઇયગ્રીવસ્ય કૃષ્ણસ્ય નિકુમ્ભસ્ય ચ મન્દિરમ્

શઙ્ખખ્યસ્ય ચ દૈત્યસ્ય નગરં ગોમુખસ્ય ચ ।
રાક્ષસસ્ય ચ નીલસ્ય મેઘસ્ય કથનસ્ય ચ

આલયં કુકુપાદસ્ય મહોષ્ણીષસ્ય ચાલયમ્ ।
કંબલસ્ય ચ નાગસ્ય પુરમશ્વતરસ્ય ચ

કદ્રૂપુત્રસ્ય ચ પુરં તક્ષકસ્ય મહાત્મનઃ ।
એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્

દ્વિતીયે ઽસ્મિન્ તલે વિપ્રાઃ પાણ્ડુભૌમે ન સંશયઃ ।
તૃતીયે તુ તલે ખ્યાતં પ્રહ્લાદસ્ય મહાત્મનઃ

અનુદ્રાદસ્ય ચ પુરં પુરમગ્નિમુખસ્ય ચ ।
તારકાશ્યસ્ય ચ પુરં પુરં ત્રિશિરસસ્તથા

શિશુમારસ્ય ચ પુરં ત્રિપુરસ્ય તથા પુરમ્ ।
પુરઞ્જનસ્ય દૈત્યસ્ય હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલમ્

ચ્યવનસ્ય તુ વિજ્ઞેયં રાક્ષસસ્ય ચ મન્દિરમ્ ।
રાક્ષસેંદ્રસ્ય ચ પુરં કુમ્ભિલસ્ય ખરસ્ય ચ

વિરાધસ્ય ચ ક્રૂરસ્ય પુરમુલ્કાસુખસ્ય ચ ।
હેમકસ્ય ચ નાગસ્ય તથા પાણ્ડુરકસ્ય ચ

મણિનાગસ્ય ચ પુરં કપિલસ્ય ચ મન્દિરમ્ ।
નેદકસ્યોરગપતોર્વિશાલાક્ષસ્ય મન્દિરમ્

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્ ।
તૃતીયે ઽસ્મિંસ્તલે વિપ્રા નીલભૌમે ન સંશયઃ

ચતુર્થે દૈત્યસિંહસ્ય કાલનેમેર્મહાત્મનઃ ।
ગજકર્ણસ્ય ચ પુરં નગરં કુઞ્જરસ્ય ચ

રાક્ષસેંદ્રસ્ય ચ પુરં સુમાલેર્બહુવિસ્તરમ્ ।
મુઞ્જસ્ય લોકનાથસ્ય વૃકવક્ત્રસ્ય ચાલયમ્

બહુયોજનવિસ્તીર્ણં બહુપક્ષિસમાકુલમ્ ।
નગલં વૈનતેયસ્ય ચતુર્થે ઽસ્મિન્નસાતલે

પઞ્ચમે શર્કરાભૌમે બહુયોજનવિસ્તરમ્ ।
વિરોજનસ્ય નગરં દૈત્યસિંહસ્ય ધીમતઃ

વૈદ્યુતસ્યાગ્નિજિ હ્વસ્ય હિરણ્યાક્ષસ્ય ચાલયમ્ ।
પુરં ચ વિદ્યુજ્જિહ્વસ્ય રાક્ષસેન્દ્રસ્ય ધીમતઃ

સહામેઘસ્ય ચ પુરં રાક્ષસેંદ્રસ્ય માલિનઃ ।
કિર્મીરસ્ય ચ નાગસ્ય સ્વસ્તિકસ્ય જયસ્ય ચ

એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્ ।
પઞ્ચમે ઽસ્મિંસ્તલે જ્ઞેયં શર્કરાનિચયે સદા

ષષ્ઠે તલે દૈત્યપતેઃ કેસરે નગરોત્તમમ્ ।
સુપર્વણઃ પુલોમ્નશ્ચ નગરં મહિષસ્ય ચ

રાક્ષસેંદ્રસ્ય ચ પુરં સુરોષસ્ય મહાત્મનઃ ।
તત્રાસ્તે સુરમાપુત્રઃ શતશીર્ષો મુદા યુતઃ

મહેન્દ્રસ્ય સખા શ્રીમાન્વાસુકિનામ નાગરાટ્ ।
એવં પુરસહસ્રાણિ નાગદાનવરક્ષસામ્

ષષ્ઠે તલે ઽસ્મિન્વિખ્યાતે શિલાભૌમે રસાતલે ।
સપ્તમે તુ તલે જ્ઞેયં પાતાલે સર્વપશ્ચિમે

પુરં બલેઃ પ્રમુદિતં નરના રીગણાકુલમ્ ।
અસુરાશીવિષૈઃ પૂર્ણં સુખિતૈર્દેવશત્રુભિઃ

મુચુકુન્દસ્ય દેત્યસ્ય તત્રૈવ નગરં મહાત્ ।
અનેકૈર્દિતિપુત્રાણાં સમુદીર્ણૈર્મહાપુરૈઃ

તથૈવ નાગનગરૈર્દ્યુતિમદ્ભિઃ સહસ્રશઃ ।
દૈત્યાનાં દાનવાનાં ચ સમુદીર્ણૈર્મહાપુરૈઃ

ઉદીર્ણૈ રાક્ષસાવાસૈરનેકૈશ્ચ સમાકુલમ્ ।
પાતાલાન્તે ચ વિપ્રેન્દ્રા વિસ્તીણ બહુયોજને

આસ્તે રક્તારવિન્દાક્ષો મહાત્મા હ્યજરામરઃ ।
ધૌતશઙ્ખોદરવપુર્નીલ વાસા મહાબલઃ

વિશાલભોગો દ્યુતિમાંશ્ચિત્રમાલ્યધરો બલી ।
રુક્મશૃઙ્ગાવદાતેન દીપ્તાસ્યેન વિરાજતા

પ્રભુર્મુખ સહસ્રેણ શોભતે ચૈકકુણ્ડલી ।
સ જિહ્વામાલયા દીપ્તો લોલજ્જ્વાલાનલાર્ચિષા

જ્વાલામાલાપરિક્ષિપ્તઃ કૈલાસ ઇવ લક્ષ્ય તે ।
સ તુ નેત્રસહસ્રેણ દ્વિગુણેન વિરાજતા

બાલસૂર્યાભિતામ્રેણ શરીરસ્નિગ્ધપાણ્ડુના ।
તસ્ય કુન્દેન્દુવર્ણસ્ય નેત્રમાલા વિરાજતે

તરુણાદિત્યમાલેવ શ્વેતપર્વતમૂર્દ્ધનિ ।
વિકરાલોચ્છ્રિતતનુર્લક્ષ્યતે શયનાસને

વિસ્તીર્ણ ઇવ મેદિન્યાં સહસ્રશિખરો ગિરિઃ ।
મહાનાગૈર્મહાભોગૈર્મહાવિજ્ઞૈર્મહાત્મભિઃ

ઉપાસ્યતે મહાતેજા મહાનાગપતિઃ સ્વયમ્ ।
સ રાજા સર્વનાગાનાં શેષો ઽનન્તો મહાદ્યુતિઃ

સા વૈષ્ણવી વ્યવહૃતિર્મર્યાદા યા વ્યવસ્થિતા ।
સપ્તૈવમેતે કથિતા વ્યવહાર્યા રસાતલાઃ

દેવાસુરમ હાનાગરાક્ષસાધ્યુષિતાઃ સદા ।
અતઃ પરમનાલોકમગમ્યં સિદ્ધસાધુભિઃ

દેવાનામપ્યવિદિતં વ્યવહારવિવક્ષયા ।
પૃથ્વ્યંબુવ ઙ્નિવાયૂનાં નભસશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ

મહત્ત્વમૃષિભિશ્ચૈવં વર્ણ્યતે નાત્ર સંશયઃ ।
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ગતિમ્