બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.14

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે કાલસદ્ભાવવર્ણનં નામ ત્રયોદશોંઽધ્યાય
સુત ઉવાચ
અથાન્તરેષુ સર્વેષુ અતીતાનાગતેષ્વિહ ।
તુલ્યાભિમાનિનઃ સર્વે જાયન્તે નામરૂપતઃ

દેવાશ્ચાષ્ટવિધા યે ચ તસ્મિન્મમ્વન્તરે ઽધિપાઃ ।
ઋષયો મનવશ્ચૈવ સર્વે તુલ્યપ્રયોજનાઃ

મહર્ષિસર્ગઃ સંક્રાન્તો વંશં સ્વાયંભુવસ્ય તુ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કીર્ત્ય માનં નિબોધત

મનોઃ સ્વાયંભૂવસ્યાસન્ દશ પૌત્રાસ્તુ તત્સમાઃ ।
યૈરિયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપત્તના

સસમુદ્રા કરવતી પ્રતિવર્ષં નિવેશિતા ।
સ્વાયંભુવેંઽતરે પૂર્વમાદ્યે ત્રેતાયુગે તથા

પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌત્રૈઃ સ્વાયંભુવસ્ય તુ ।
પ્રજા સત્ત્વતપોયુક્તૈસ્તૈરિયં વિનિવેશિતા

પ્રિયવ્રતાત્પ્રજોપેતાન્ વીરાન્કામ્યાન્વ્યજાયત ।
કન્યા સા તુ મહાભાગ કર્દમસ્ય પ્રજા પતેઃ

કન્યે દ્વે દશ પુત્રાશ્ચ સમ્રાટ્ કુક્ષિશ્ચ તે શુભે ।
તયોર્વૈ ભ્રાતરઃ શૂરાઃ પ્રજાપતિસમા દશ

આગ્નીધ્રશ્ચાગ્નિબા હુશ્ચ મેધા મેધાતિથિર્વસુઃ ।
જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્હવ્યઃ સવનઃ સભ્ર એવ ચ

પ્રિયવ્રતો ઽભ્યષિઞ્ચત્તાન્સપ્તસપ્તસુ પાર્થિવાન્ ।
દ્વીપેષુ તેષુ ધર્મેણ દ્વીપાન્તાશ્ચ નિબોધત

જંબૂદ્વીપેશ્વરં ચક્રે આગ્નીધ્રં સુમહાબલમ્ ।
પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરશ્ચાપિ તેન મેધાતિથિઃ કૃતઃ

શાલ્મલે તુ વપુષ્મન્તં રાજાનં સો ઽભિષિક્તવાન્ ।
જ્યોતિષ્મન્તં કુશદ્વીપે રાજાનં કૃતવાન્પ્રભુઃ

દ્યુતિમન્તં ચ રાજાનં ક્રૈઞ્ચદ્વીપે ઽભ્યષેચયત્ ।
શાકદ્વીપેશ્વરં ચાપિ હવ્યં ચક્રે પ્રિયવ્રતઃ

પુષ્કરાધિપતિં ચૈવ સવનં કૃતવાન્પ્રભુઃ ।
પુષ્કરે સવનસ્યાથ મહાવીતઃ સુતો ઽભવત્

ધાતકિશ્ચાપિ દ્વાવેતૌ પુત્રૌ પુત્રવતા વરૌ ।
મહાવીતં સ્મૃતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના મહાત્મનઃ

નામ્ના ચ ધાતકેશ્ચાપિ ધાતકીખણ્ડ ઉચ્યતે ।
હવ્યો વ્યજનયત્પુત્રાઞ્ શાકદ્વીપેશ્વરાઞ્ પ્રભુઃ

જલદં ચ કુમારં ચ સુકુમારં મણીવકમ્ ।
કુસુમોત્તરમોદાકૌ સપ્તમં ચ મહાદ્રુગમ્

જલદં જલદસ્યાથ પ્રથમં વર્ષમુચ્યતે ।
કુમારસ્ય તુ કૌમારં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

સુકુમારં તૃતીયં તુ સુકુમારસ્ય તત્સ્સતમ્ ।
મણીવસ્ય ચતુર્થં તુ મણીવકમિહોચ્યતે

કુસુમોત્તરવર્ષં યત્પઞ્ચમં કુસુમોત્તરમ્ ।
મોદકસ્યાપિ મોદાકં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રકીર્ત્તિતમ્

મહાદ્રુમસ્ય નામ્ના ચ સપ્તમં તન્મહાદ્રુમમ્ ।
તેષાં તુ નામભિસ્તાનિ સપ્ત વર્ષાણિ તત્ર વૈ

ક્રૈઞ્ચદ્વીપેશ્વરસ્યાપિ પુત્રો દ્યુતિમતસ્તુ વૈ ।
કુશલો મનોનુગસ્છોષ્ણઃ પાવનશ્ચાન્ધકારકઃ

મુનિશ્ચ દુન્દુભિશ્ચૈવ સુતા દ્યુતિમતસ્તુ વૈ ।
તેષાં સ્વનામભિર્દેશાઃ ક્રૈઞ્ચદ્વીપાશ્રયાઃ શુભાઃ

કુશલસ્ય તુ દેશો ઽભૂત કૌશલો નામ વિશ્રુતઃ ।
દેશો મનોનુગસ્યાપિ માનોનુગે ઇતે સ્મૃતઃ

ઉષ્ણસ્યોષ્ણઃ સ્મૃતો દેશઃ પાવનસ્યાપિ પાવનઃ ।
અન્ધકારસ્ય દેશસ્તુ આન્ધકારઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ

મુનેશ્ચ મૌનિદેશો વૈ દુન્દુભેર્દુન્દુભિઃ સ્મૃતઃ ।
એતે જનપદાઃ સપ્ત ક્રૈઞ્ચદ્વીપે તુ ભાસ્વરાઃ

જ્યોતિષ્મતઃ કુશદ્વીપે સપ્તૈવાસન્મહૌજસઃ ।
ઉદ્ભિજ્જો વેણુમાંશ્ચૈવ વૈરથો લવણો ધૃતિઃ

ષષ્ઠઃ પ્રભાકરશ્ચા પિ સપ્તમઃ કપિલઃ સ્મૃતઃ ।
ઉદ્ભિજ્જં પ્રથમં વર્ષં દ્વિતીયં વેણુમણ્ડલમ્

તૃતીયં વૈ રથાકારં ચતુર્થં લવણં સ્મૃતમ્ ।
પઞ્ચમં ધૃતિમદ્વર્ષં ષષ્ઠં વર્ષં પ્રભાકરમ્

સપ્તમં કપિલં નામ કપિલસ્ય પ્રકીર્ત્તિતમ્ ।
તેષાં દેશાઃ કશદ્વીપે તત્સનામાન એવ ચ

આશ્રમાચારયુક્તાભિઃ પ્રજાભિઃ સમલઙ્કૃતાઃ ।
શાલ્મલસ્યેશ્વરાઃ સપ્ત સુતાસ્તે ચ વપુષ્મતઃ

શ્વેતશ્ચ હરિતશ્ચૈવ જીમૂતો રોહિતસ્તથા ।
વૈદ્યુતો માનસશ્ચાપિ સુપ્રભઃ સપ્તમસ્તથા

શ્વેતસ્તુ દેશઃ શ્વેતસ્ય હરિતસ્ય સુહારિતઃ ।
જીમૂતસ્યાપિ જીમૂતો રોહિતસ્યાપિ રોહિતઃ

વૈદ્યુતો વૈદ્યુતસ્યાપિ માનસસ્ય તુ માનસઃ ।
સુપ્રભઃ સુપ્રભસ્યાપિ સપ્તૈતે દેશપાલકાઃ

પ્લક્ષ દ્વીપં પ્રવક્ષ્યામિ જંબૂદ્વીપાદનન્તરમ્ ।
સપ્ત મેધાતિથે પુત્રાઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરા નૃપાઃ

જ્યેષ્ઠઃ શાન્તભયો નામ દ્વિતીયઃ શિશિરઃ સ્મૃતઃ ।
સુખોદયસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો નન્દ ઉચ્યતે

શિવસ્તુ પેચમસ્તેષાં ક્ષેમકઃ ષષ્ઠ ઉચ્યતે ।
ધ્રુવસ્તુ સપ્તમો જ્ઞેયઃ પુત્રા મેધાતિથેઃ સ્મૃતાઃ

સપ્તાનાં નામભિસ્તેષાં તાનિ વર્ષાણિ સપ્ત વૈ ।
તસ્માચ્છાન્તભયં ચૈવ શિશિરં ચ સુખોદયમ્

આનન્દં ચ શિવં ચૈવ ક્ષેમકં ચ ધ્રુવં તથા ।
તાનિ તેષાં સમાનાનિ સપ્ત વર્ષાણિ ભાગશઃ

નિવેશિતાનિ તૈસ્તાનિ પૂર્વં સ્વાયંભૂવેન્તરે ।
મેધા તિથેસ્તુ પુત્રૈસ્તૈઃ પ્લક્ષદ્વીપેશ્વરૈર્નૃબૈઃ

વર્ણાશ્રમાચારયુક્તાઃ પ્લક્ષદ્વીપે પ્રજાઃ કૃતાઃ ।
પ્લક્ષદ્વીપાદિષુ ત્વેષુ શાકદ્વીપાન્તિકેષુ વૈ

જ્ઞેયઃ પઞ્ચસુ ધર્મો વૈ વર્ણાશ્રમવિભાજકઃ ।
સુખમાયુશ્ચ રૂપં ચ બલં ધર્મશ્ચ નિત્યશઃ

પઞ્ચસ્વેતેષુ દ્વીપેષુ સર્વસાધા રણં સ્મૃતમ્ ।
પ્રક્ષદ્વીપઃ પરિષ્ક્રાન્તો જંબૂદ્વીપં નિબોધત

આગ્નીધ્રં જ્યેષ્ઠદાયાદં કામ્યાપુત્રં મહાબલમ્ ।
પ્રિયવ્રતો ઽભ્ય ષિઞ્ચત્તં જંબૂદ્વીપેશ્વરં નૃપમ્

તસ્ય પુત્રા બભૂવુર્હિ પ્રજાપતિસમા નવ ।
જ્યેષ્ઠો નાભિરિતિ ખ્યાતસ્તસ્ય કિંપુરુષો ઽનુજઃ

હરિવર્ષસ્તૃતીયસ્તુ ચતુર્થો ઽભૂદિલાવૃતઃ ।
રમ્યસ્તુ પઞ્ચમઃ પુત્રો હિરણ્વાન્ ષષ્ઠ ઉચ્યતે

કુરુસ્તુ સપ્તમસ્તેષાં ભદ્રાશ્વશ્ચાષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ।
નવમઃ કેતુમાલશ્ચ તેષાં દેશાન્નિબોધત

નાભેસ્તુ દક્ષિણં વર્ષં હિમાખ્યં તુ પિતા દદૌ ।
હેમકૂટં તુ યદ્વર્ષં દદૌ કિપુરુષાય તત્

નૈષધં યત્સ્મૃતં વર્ષં હરિવર્ષાય તં દદૌ ।
મધ્યમં યત્સુમેરોસ્તુ દદૌ સ તદિલાવૃતમ્

નીલં તુ યત્સ્મૃતં વર્ષં રમ્યાયૈતપ્તિતા દદૌ ।
શ્વેતં યદુત્તરં તસ્માત્પિત્રા દત્તં હિરણ્વતે

યદુત્તરે શૃઙ્ગવતો વર્ષં તત્કુરવે દદૌ ।
સાલ્યવન્તં તથા વર્ષં ભદ્રાશ્વાય ન્યવેદયત્

ગન્ધમાદનવર્ષં તુ કેતુમાલે ન્યવેદયત્ ।
ઇત્યેતાનિ મયોક્તાનિ નવ વર્ષાણિ ભાગશઃ

આગ્ની ધ્રસ્તેષુ વર્ષેષુ પુત્રાંસ્તાનભ્યષેચયત્ ।
યથાક્રમં સ ધર્માત્મા તતસ્તુ તપસિ સ્થિતઃ

ઇત્યેતૌઃ સપ્તભિઃ કૃત્સ્ના સપ્તદ્વીપા નિવે શિતાઃ ।
પ્રિયવ્રતસ્ય પુત્રૈસ્તૈઃ પૌતૈઃ સ્વાયંભુવસ્ય ચ

એવં વર્ષેષુ સર્વેષુ સન્નિવેશાઃ પુનઃ પુનઃ ।
ક્રિયન્તે પ્રલયે વૃત્તે સપ્ત સપ્તસુ પાર્થિવૈઃ

એવં સ્વભાવઃ કલ્પાનાં દ્વીપાનાં ચ નિવેશને ।
યાનિ કિંપુરુષાદ્યાનિ વર્ણાણ્યષ્ટૌ શ્રુતાનિ તુ

તેષાં સ્વભાવતઃ સિદ્ધિઃ સુખપ્રાયમયત્નતઃ ।
વિપર્યયો ન તેષ્વસ્તિ જરામૃત્યુભયં ન ચ

ધર્માધર્મૌં ન તેષ્વાસ્તા નોત્તમાધમમધ્યમાઃ ।
ન તેષ્વસ્તિ યુગાવસ્થા ક્ષેત્રેષ્વષ્ટાસુ સર્વશઃ

નાભેર્નિસર્ગં વક્ષ્યામિ હિમાહ્વે ઽસ્મિન્નિબોધત ।
નાભિસ્ત્વજ નયત્પુત્રં મેરુદેવ્યાં મહાદ્યુતિમ્

ઋષભં પાર્થિવશ્રેષ્ઠં સર્વક્ષત્રસ્ય પૂર્વજમ્ ।
ઋષભાદ્ભરતો જજ્ઞે વીરઃ પુત્રશતાગ્રજઃ

સોભિષિચ્યર્ષભઃ પુત્રં મહાપ્રવ્રજ્યયા સ્થિતઃ ।
હિમાહ્વં દક્ષિણં વર્ષં ભરતાય ન્યવેદયત્

તસ્માત્તુ ભારતં વર્ષં તસ્ય નામ્ના વિદુર્બુધાઃ ।
ભરતસ્યાત્મજો વિદ્વાન્સુમતિર્નામ ધાર્મિકઃ

બભૂવ તસ્મિન્ રાજ્યે તંભરતસ્ત્વભ્યષેચયત્ ।
પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ વનં રાજા વિવેશ સઃ

તેજસસ્તત્સુતશ્ચાપિ પ્રજાપતિરમિત્રજિત્ ।
તેજસસ્યાત્મજો વિદ્વાનિન્દ્રદ્યુમ્ન ઇતિ સ્મૃતઃ

પરમેષ્ઠી સુતશ્ચાપિ નિધને તસ્ય ચાપ્યભૂત્ ।
પ્રતીહારઃ કુલં તસ્ય નામ્ના જજ્ઞે તદન્વયઃ

પ્રતિહર્તેતિ વિખ્યાતો જજ્ઞે તસ્યાપિ ધીમતઃ ।
ઉન્નેતા પ્રતિહર્તુસ્તુ ભૂમા તસ્ય સુતઃ સ્મૃતઃ

ઉદ્ગીથસ્તસ્ય પુત્રો ઽભૂતપ્રસ્તાવિશ્ચાપિ તત્સુતઃ ।
પ્રસ્તાવેસ્તુ વિભુઃ પુત્રઃ પૃથુસ્તસ્ય સુતો ઽભવત્

પૃથોશ્ચાપિ સુતો નક્તો નક્તસ્યાપિ ગયઃ સુતઃ ।
ગયસ્યાપિ નરઃ પુત્રો નરસ્યાપિ સુતો વિરાટ્

વિરાટ્સુતો મહાવીર્યો ધીમાંસ્તસ્ય સુતો ઽભવત્ ।
ધીમતશ્ચ મહાન્પુત્રો મહતશ્ચાપિ ભૌવનઃ

ભૌવનસ્ય સતસ્ત્વષ્ટા વિરજાસ્તસ્ય ચાત્મજઃ ।
રજા વિરજસઃ પુત્રઃ શતજિદ્રજસસ્તથા

તસ્ય પુત્રશતં ત્વાસીદ્રાજાનઃ સર્વ એવ તુ ।
વિશ્વજ્યોતિષ્પ્રધાનાસ્તે યૈરિમા વર્દ્ધિતાઃ પ્રજાઃ

તૈરિદં ભારતં વર્ષં સપ્તદ્વીપમિહાઙ્કિતમ્ ।
તેષાં વંશપ્રસૂતૈસ્તુ ભુક્તેયં ભારતી પુરા

કૃતત્રેતાદિયુક્તાસ્તુ યુગાખ્યા હ્યેકસપ્તતિઃ ।
યે ઽતીતાસ્તૈર્યુગૈઃ સાર્ધં રાજાનસ્તે તદન્વયાઃ

સ્વાયંભુવેંઽતરે પૂર્વં શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
એવં સ્વાયં ભુવઃ સર્ગો યેનેદં પૂરિતં જગત્

ઋષિભિર્દૈવતૈશ્ચાપિ પિર્તૃગન્ધવરાક્ષસૈઃ ।
યક્ષભૂતપિશાચૈશ્ચ મનુષ્યમૃગપક્ષિભિઃ ।
તેષાં સૃષ્ટિરિયં પ્રોક્તા યુગૈઃ સહ વિવર્ત્તતે