બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.13

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે અગ્નિનિચયો નામ દ્વાદશો ઽધ્યાયઃ
સુત ઉવાચ
બ્રહ્મણઃ સૃજતઃ પુત્રાન્ પૂર્વં સ્વાયંભુવેંઽતરે ।
ગાત્રેભ્યો જજ્ઞિરે તસ્ય મનુષ્યાસુરદેવતાઃ

પિતૃવન્મન્યમાનાસ્તં જજ્ઞિરે પિતરો ઽપિ ચ ।
તેષાં નિસર્ગઃ પ્રાગુક્તઃ સમાસાચ્છ્રુયતાં પુનઃ

દેવાસુરમનુષ્યાંશ્ચ સૃષ્ટ્વા બ્રહ્માભ્યમન્યત ।
પિતૃવન્મન્યમાના વૈ જજ્ઞિરે ઽસ્યોપપક્ષતઃ

મધ્વાદયઃ ષડૃતવઃ પિતૄંસ્તાન્પરિચક્ષતે ।
ઋતવઃ પિતરો દેવા ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ હ્યતીતાનાગતેષુ વૈ ।
એતે સ્વાયંભુવે પૂર્વમુત્પન્નાશ્ચાન્તરે શુભે

અગ્નિષ્વાત્તા સ્મૃતા નામ્ના તથા બર્હિષદશ્ચ વૈ ।
અયજ્વાનસ્તથા તેષામાસન્યે ગૃહમેધિનઃ

અગ્નિષ્વાત્તા સ્મૃતાસ્તે વૈ પિતરો નાહિતાગ્નયઃ ।
યજ્વાનસ્તેષુ યે ત્વાસન્પિતરઃ સોમપીથિનઃ

સ્મૃતા બર્હિષદસ્તે વૈ પિતર સ્ત્વગ્નિહોત્રિણઃ ।
ઋતવઃ પિતરો દેવાઃ શાસ્ત્રે ઽસ્મિન્નિશ્ચયં ગતાઃ

મધુમાધવૌ રસૌ જ્ઞેયૌ શુચિશુક્રૌ ચ શુષ્મિણૌ ।
નભાશ્ચૈવ નભસ્યશ્ચ જીવાવેતાપુદાત્દૃતૌ

ઇષશ્ચૈવ તથોર્જશ્ચ સ્વધાવન્તાવૃદાત્દૃતૌ ।
સહશ્ચૈવ સહસ્યશ્ચ ઘોરાવેતાપુદાત્દૃતૌ

તપાશ્ચૈવ તપસ્યશ્ચ મન્યુમન્તૌ તુ શૈશિરૌ ।
કાલાવસ્થાસુ ષટ્સ્વેતે માસાખ્યા વૈ વ્યવસ્થિતાઃ

ઇમે ચ ઋતવઃ પ્રોક્તાશ્ચેતનાચેતનેષુ વૈ ।
ઋતવો બ્રહ્મણઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તે ઽભિમાનિનઃ

માસાર્દ્ધમાસસ્થાનેષુ સ્થાનિનૌ ઋતવો મતાઃ ।
સ્થાનાનાં વ્યતિરેકેણ જ્ઞેયાઃ સ્થાનાગિમાનિનઃ

અહોરાત્રાણિ માસાશ્ચ ઋતવશ્ચાયનાનિ ચ ।
સંવત્સરાશ્ચ સ્થાનાનિ કામાખ્યા હ્યભિમાનિનામ્

એતેષુ સ્થાનિનો યે તુ કાલાવસ્થા વ્યવસ્થિતાઃ ।
તત્સતત્ત્વાસ્તદાત્માનસ્તાન્વક્ષ્યામિ નિબોધત

પાર્વણ્યસ્તિ થયઃ સંધ્યાઃ પક્ષા માસાર્દ્ધસંમિતાઃ ।
નિમેષાશ્ચ કલાઃ કષ્ઠા મુહુર્ત્તા દિવસાઃ ક્ષયાઃ

દ્વાવર્દ્ધમાસૌ માસસ્તુ દ્વૌ માસાવૃ તુરુચ્યતે ।
ઋતુત્રયં ચાપ્યયનં દ્વે ઽયને દક્ષિણોત્તરે

સંવત્સરઃ સમેતશ્ચ સ્થાનાન્યેતાનિ સ્થાનિનામ્ ।
ઋતવસ્તુ નિમેઃ પુત્રા વિજ્ઞેયાસ્તે તથૈવ ષટ્

ઋતુપુત્રાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ પ્રજાઃ સ્વાર્તવલક્ષણાઃ ।
યસ્માચ્ચૈવાર્ત્તવેભ્યસ્તુ જાયન્તે સ્થાણુ જઙ્ગમાઃ

આર્તવાઃ પિતરસ્તસ્માદૃતવશ્ચ પિતામહાઃ ।
સમેતાસ્તુ પ્રસૂયન્તે પ્રજાશ્ચૈવ પ્રજાપતેઃ

તસ્માત્સ્મૃતઃ પ્રજાનાં વૈ વત્સરઃ પ્રપિતામહઃ ।
સ્થાનેષુ સ્થાનિનો હ્યેતે સ્થાનાત્માનઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તદાખ્યાસ્તત્સસત્ત્વાશ્ચ તદાત્માનશ્ચ તે સ્મૃતાઃ ।
પ્રજાપતિઃ સ્મૃતો યસ્તુ સ તુ સંવત્સરો મતઃ

સંવત્સરસુતો હ્યગ્નિ ઋત ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
ઋતાત્તુ ઋતવો યસ્માજ્જજ્ઞિરે ઋતવસ્તતઃ

માસાઃ ષડર્તવો જ્ઞેયાસ્તેષાં પઞ્ચર્તવાઃ સ્મૃતાઃ ।
દ્વિપદાં ચતુષ્પદાં ચૈવ પક્ષિણાં સર્વતામપિ

સ્થાવરાણાં ચ પઞ્ચાનાં પુષ્પં કાલાર્ત્તવં સ્મૃતમ્ ।
ઋતુત્વમાર્તવત્વં ચ પિતૃત્વં ચ પ્રકીર્ત્તિતમ્

ઇત્યેતે પિતરો જ્ઞેયા ઋતવશ્ચાર્તવાશ્ચ યે ।
સર્વભૂતાનિ તેભ્યો યદૃતુકાલાદ્વિજજ્ઞિરે

તસ્માદેતે હિ પિતર આર્તવા ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
મન્વન્તરેષ્વિહ ત્વેતે સ્થિતાઃ કાલભિમાનિનઃ

કાર્યકારણયુક્તાસ્તુ એ શ્વર્યાદ્વ્યાપ્ય સંસ્થિતાઃ ।
સ્થાનાભિમાનિનો હ્યેતે તિષ્ઠન્તીહ પ્રસંગમાત્

અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદઃ પિતરો વિવિધાઃ પુનઃ ।
જજ્ઞે સ્વધાપિતૃભ્યસ્તુ દ્વે કન્યે લોકવિશ્રુતે

મેના ચ ધારણી ચૈવ યાભ્યાં ધતમિદં જગત્ ।
તે ઉભે બ્રહ્મવાદિન્યૌ યોગિન્યૌ ચૈવ તે ઉભે

પિતરસ્તે નિજે કન્યે ધર્માર્થં પ્રદદુઃ શુભે ।
અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ યે પ્રોક્તાસ્તેષાં મેના તુ માનસી

ધારણી માનસી ચૈવ કન્યા બર્હિષદાં સ્મૃતા ।
મેરોસ્તાં ધારણીં નામ પત્ન્યર્થં વા સૃજન્ ઘુભામ્

પિતરસ્તે બર્હિષદઃ સ્મૃતા યે સોમપાયિનઃ ।
અગ્નિષ્વાત્તાસ્તુ તાં મેના પત્ની હિમવતે દદુઃ

ઉપહૂતા સ્મૃતા યે વૈ તદ્દૌહિત્રાન્નિબોધત ।
મેના હિમવતઃ પત્ની મૈનાકં સા વ્યજાયત

ગઙ્ગાં સરિદ્વરાં ચૈવ પત્ની યા લવણોદધેઃ ।
મૈનાકસ્યા ત્મજઃ ક્રૌચઃ ક્રૈઞ્ચદ્વીપો યતઃ સ્મૃતઃ

મેરોસ્તુ ધારણી પત્ની દિવ્યૌષધિસમન્વિતમ્ ।
મન્દરં સુષુવે પુત્રં તિસ્રઃ કન્યાશ્ચ વિશ્રુતાઃ

વેલાં ચ નિયતિં ચૈવ તૃતીયાં ચાયતિં વિદુઃ ।
ધાતુશ્ચૈવાયતિઃ પત્ની વિધાતુર્નિયતિઃ સ્મૃતા

સ્વાયં ભુવેંઽતરે પૂર્વં યયોર્વૈ કીર્ત્તિતાઃ પ્રજાઃ ।
સુષુવે સાગરાદ્વેલા કન્યામેકામનિન્દિતામ્

સવર્ણાં નામ સામુદ્રીં પત્નીં પ્રાચીનબર્હિષઃ ।
સવર્ણાયાં સુતા જાતા દશ પ્રાચીનબર્હિષઃ

સર્વે પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાઃ ।
તેષાં સ્વાયંભુવો દક્ષઃ પુત્રત્વં જગ્મિ વાન્પ્રભુઃ

ત્રયંબકસ્યાભિશાપેન ચાક્ષુષસ્યાતરે મનોઃ ।
એતચ્છુત્વા તતઃ સૂતમપૃચ્છચ્છાંશપાયનિઃ

ઉત્પન્નઃ સ કથં દક્ષો હ્યભિશાપાદ્ભવસ્ય તુ ।
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વં તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્

ઇત્યુક્તઃ કથયામાસ સૂતો દક્ષાશ્રયાં કથામ્ ।
શાંશપાયનિમામન્ત્ર્ય ત્ર્યંબકાચ્છાપકારણમ્

સૂત ઉવાચ
દક્ષસ્યાસન્સુતા હ્યષ્ટૌ કન્યા યાઃ કીર્ત્તિતા મયા ।
સ્વેભ્યો ગૃહેભ્ય આનાય્ય તાઃ પિતાભ્યર્ચયદ્ગૃહે

તતસ્ત્વભ્યર્ચિતાઃ સર્વા ન્યવસંસ્તાઃ પિતુર્ગૃહે ।
તાસાં જ્યેષ્ઠા સતી નામ પત્ની યા ત્ર્યંબકસ્ય વૈ

નાજુહાવાત્મજાં તાં વૈ દક્ષો રુદ્રમભિદ્વિષન્ ।
અકરોત્સંનતિં દક્ષે ન કદાચિન્મહેશ્વરઃ

જામાતા શ્વશુરે તસ્મિન્સ્વભાવાત્તેજસિ સ્થિતઃ ।
તતો જ્ઞાત્વા સતી સર્વાઃ ન્યવસંસ્તાઃ પિતુર્ગૃહે

જગામ સાપ્યનાહૂતા સતી તત્સ્વ પિતુર્ગૃહમ્ ।
તાભ્યો હીનાં પિતા ચક્રે સત્યાઃ પૂજામસંમતામ્

તતો ઽબ્રવીત્સા પિતરં દેવી ક્રોધાદમર્ષિતા ।
યવીયસીભ્યો પ્યધમાં પૂજાં કૃત્વા મમ પ્રભો

અસત્કૃત્ય પિતર્માં ત્વં કૃતવાનસિ ગર્હિતમ્ ।
અહં જ્યેષ્ઠા વરિષ્ઠા ચ ત્વં માં સત્કર્તુમર્હ સિ

એવમુક્તો ઽબ્રવીદેનાં દક્ષઃ સંરક્તલોચનઃ ।
ત્વત્તઃ શ્રેષ્ઠાવરિષ્ઠાશ્ચ પૂજ્યા બાલાઃ સુતા મમ

તાસાં ચૈવ તુ ભર્તાર સ્તે મે બહુમાતાઃ સતિ ।
બ્રહ્મિષ્ઠાઃ સુતપસ્કાશ્ચ મહાયોગાઃ સુધાર્મિકાઃ

ગુણૈશ્ચૈવાધિકાઃ શ્લાઘ્યાઃ સર્વે તે ત્ર્યંબકાત્સતિ ।
વસિષ્ઠો ઽત્રિઃ પુલસ્ત્યશ્ચ હ્યઙ્ગિરા પુલહઃ ક્રતુઃ

ભૃગુર્મરીચિશ્ચ તથા શ્રૈષ્ઠા જામાતરો મમ ।
યસ્માન્માં સ્પર્દ્ધતે શર્વઃ સદા ચૈવાવમન્યતે

તેન ત્વાં ન વિભૂષોમિ પ્રતિકૂલો હિ મે ભવઃ ।
ઇત્યુક્તવાંસ્તદા દક્ષઃ સંપ્રમૂઢેન ચેતસા

શાપાર્થમાત્મનશ્ચૈવ યે ચોક્તાઃ પરમર્ષયઃ ।
તથોક્તા પિતરં સા વૈ ક્રુદ્ધા દેવીદમ બ્રવીત્

વાઙ્મનઃ કર્મભિર્યસ્માદદુષ્ટાં માં વિગર્હસે ।
તસ્માત્ત્યજામ્યહમિમં દેહં તાત તવાત્મજમ્

તતસ્તેનાવમાનેન સતી દુઃખાદમર્ષિતા ।
અબ્રવીદ્વચનં દેવી નમસ્કૃત્ય સ્વયંભુવે

યત્રાહમુપપદ્યે ચ પુનર્દેહેન ભાસ્વતા ।
તત્રાપ્યહમસંભૂતા સંભૂતા ધાર્મિકાદપિ

ગચ્છેયં ધર્મપત્નીત્વં ત્ર્યંબકસ્યૈવ ધીમતઃ ।
તત્રૈવાથ સમાસીના યુક્તાત્માનં સમાદધે

ધારયામાસ ચાગ્નેયીં ધારણાં મનસાત્મનઃ ।
તત આત્મસમુત્થો ઽસ્યા વાયુના સમુદીરિતઃ ।
સર્વાગેભ્યો વિનિઃસૃત્ય વહ્નિસ્તાં ભસ્મસાત્કરોત્

તદુપશ્રુત્ય નિધનં સત્યા દેવો ઽથ શૂલભૃત્ ।
સંવાદં ચ તયોર્બુદ્ધા યાથાતથ્યેન શઙ્કરઃ ।
દક્ષસ્ય ચ ઋષીણાં ચ ચુકોપ ભગવાન્પ્રભુઃ

રુદ્ર ઉવાચ
સર્વેષામેવ લોકાનાં ભૂર્લોકસ્ત્વાદિરુચ્યતે ।
તં સદા ધારયિષ્યામિ નિદેશાત્પરમેષ્ઠિનઃ

અસ્યાં ક્ષિતૌ ધૃતા લોકાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ ભાસ્વરાઃ ।
તાનહં ધારયા મીહ સતતં ચ તદાજ્ઞયા

ચાતુર્વર્ણ્યં હિ દેવાનાં તે ચાપ્યેકત્ર ભુઞ્જતે ।
નાહં તૈઃ સહ ભોક્ષયે વૈ તતો દાસ્યન્તિ તે પૃથક્

યસ્માદવમતા દક્ષ મત્કૃતે ઽનાગસા સતી ।
પ્રશસ્તાશ્ચેતરાઃ સર્વાઃ સ્વસુતા ભર્તૃભિઃ સહ

તસ્મા દ્વૈવસ્વતે પ્રાપ્તે પુનરેતે મહર્ષયઃ ।
ઉત્પત્સ્યન્તે દ્વિતીયે વૈ મમ યજ્ઞ હ્યયોનિચાઃ

હુતે વૈ બ્રહ્મણા શુક્રે ચાક્ષુષસ્યાતરે મનોઃ ।
અભિવ્યાહૃત્ય સર્વાંસ્તાન્ દક્ષં ચૈવાશપત્પુનઃ

ભવિતા માનુષો રાજા ચાક્ષુષસ્ય ત્વમન્વયે ।
પ્રાચીનબર્હિષઃ પૌત્રઃ પુત્રશ્ચૈવ પ્રચે તસામ્

દક્ષ એવેહ નામ્ના તુ મારિષાયાં જનિષ્યસિ ।
કન્યાયાં શાખિનાં ત્વં વૈ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેંઽતરે

વિઘ્નં તત્રા પ્યહં તુભ્યમાચરિષ્યામિ દુર્મતે ।
ધર્મ્મયુક્તે ચ તે કાર્યે એકસ્મિંસ્તુ દુરાસદે

સુત ઉવાચ
તદુપશ્રુત્ય દક્ષસ્તુ રુદ્રં સો ઽભ્ય શપત્પુનઃ ।
યસ્માત્ત્વં મત્કૃતે ઽનિષ્ટમૃષીણાં કૃતવાનસિ ।
તસ્માત્સાર્દ્ધં સુરૈર્યજ્ઞે ન ત્વાં યક્ષ્યન્તિ વૈ દ્વિજાઃ

હુત્વાઽહુતિં તવ ક્રૂર હ્યપઃ સ્પ્રક્ષ્યન્તિ કર્મસુ ।
ઇહૈવ વત્સ્યસિ તથા દિવં હિત્વા યુગક્ષયાત્

તતો દેવૈઃસ તૈઃ સાર્દ્ધં નેજ્યતે પૃથસિજ્યતે ।
તતો ઽભિવ્યાહૃતો દક્ષો રુદ્રેણામિતતેજસા

સ્વાયંભુવીં તનું ત્યક્ત્વા ઉત્પન્નો માનુષેષ્વિહ

જ્ઞાત્વા ગૃહપતિર્દક્ષો યજ્ઞાના મીશ્વરં પ્રભુમ્ ।
સમસ્તેનેહ યજ્ઞેન સો ઽયજદ્દૈવતૈઃ સહ

અથ દેવી સતી યા તુ પ્રાપ્તે વૈવસ્વતેંઽતરે ।
મેનાયાં તામુમાં દેવીં જનયામાસ શૈલરાટ્

યા તુ દેવી સતી પૂર્વમાસીત્પશ્ચાદુમાભવત્ ।
સદા પત્ની ભવસ્યૈષા ન તયા મુચ્યતે ભવઃ

મરીચં કશ્યપં દેવી યથાદિતિરનુવ્રતા ।
યથા નારાયણં શ્રીશ્ચ મઘવતં શચી યથા

વિષ્ણું કીર્તી રુષા મૂર્યં વસિષ્ઠં ચાપ્યરુન્ધતી ।
નૈતાસ્તુ વિજહત્યેતાન્ ભર્તૄન્ દેવ્યઃ કદાચન

આવર્તમાનાઃ કલ્પેષુ જાયન્તે તૈઃ પુનઃ સહ ।
એવં પ્રાચેતસો દક્ષો જજ્ઞે વૈ ચાક્ષુષેંઽતરે

દશભ્યસ્તુ પ્રચેતોભ્યો મારિષાયાં પુનર્નૃપઃ ।
જજ્ઞે તદાભિશાપેન દ્વિતીય ઇતિ નઃ શ્રુતમ્

ભૃગવાદયશ્ચ યે સપ્ત જજ્ઞિરે ચ મહર્ષયઃ ।
આદ્યે ત્રેતાયુગે પૂર્વં મનોર્વૈવસ્વતસ્ય ચ

દેવસ્ય મહતો યજ્ઞે વારુણીં બિભ્રતસ્તનુમ્ ।
ઇત્યેષો ઽનુશયો હ્યાસીત્તયોર્જાત્યન્તરાનુગઃ

પ્રજાપતેશ્ચ દક્ષસ્ય ત્ર્યબકસ્ય ચ ધીમતઃ ।
તસ્માન્નાનુશયઃ કાર્યો વૈરેષ્વિહ કદાચન

જાત્યન્તરગતસ્યાપિ ભવિતસ્ય શુભાશુભૈઃ ।
ખ્યાતિં ન મુઞ્ચતે જન્તુસ્તન્ન કાર્યં વિપશ્ચિતા

ઇત્યેષા સમનુક્રાન્તા કથા પાપપ્રમોચની ।
યા દક્ષમધિકૃત્યેહ ત્વયા પૂર્વં પ્રચૌદિતા

પિતૃવંશપ્રસંગેન કથા હ્યેષા પ્રકીર્ત્તિતા ।
પિતૄણામાનુપૂર્વ્યેણ દેવાન્વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્

ત્રેતાયુગમુખે પૂર્વમાસન્સ્વાયંભુવેંઽતરે ।
દેવાયામા ઇતિ ખ્યાતાઃ પૂર્વં યે યજ્ઞસૂનવઃ

પ્રથિતા બ્રહ્મણઃ પુત્રા અજત્વાદજિતાસ્તુ તે ।
પુત્રાઃ સ્વાયંભુવસ્યૈતે શક્તા નામ તુ માનસાઃ

તેષાં યતો ગણા હ્યેતે દેવાનાં તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ ।
છન્દજાસ્તુ ત્રયસ્ત્રિંશત્સર્ગે સ્વાયંભુવસ્ય હ

યદુર્યયાતિર્દેવૌ દ્વૌ વીવધસ્રાસતો મતિઃ ।
વિભાસશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ પ્રયાતિર્વિશ્રુતો દ્યુતિઃ

વાયવ્યઃ સંયમશ્ચૈવ યામા દ્વાદશ કીર્ત્તિતાઃ ।
અસમશ્ચોગ્રદૃષ્ટિશ્ચ સુનયો ઽથ શુચિશ્રવાઃ

કેવલો વિશ્વરૂપશ્ચ સુદક્ષો મધુપસ્તથા ।
તુરીય ઇદ્રયુક્ચૈવ યુક્તો ગ્રાવજિતસ્તુ વૈ

ચનિમા વિશ્વદેવા ચ જવિષ્ઠો મિતવાનપિ ।
જરો વિભુર્વિભાવશ્ચ સ ઋચીકો ઽથ દુર્દિહઃ

શ્રુતિર્ગૃણાનો ઽથ બૃહચ્છુક્રા દ્વાદશ કીર્ત્તિતાઃ ।
આસન્સ્વાયંભુવસ્યૈતે ચાન્તરે સોમપાયિનઃ

દીપ્તિમન્તો ગણા હ્યેતે વીર્યવન્તો મહાબલાઃ ।
તેષામિન્દ્રસ્તદ્દા હ્યાસીત્પ્રથમે વિશ્વભુક્ત પ્રભુઃ

અસુરા યે તદા તેષામાસન્ દાયાદબાન્ધવાઃ ।
સુપર્ણયક્ષગન્ધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ

અષ્ટૌ તાઃ પિતૃભિઃ સાર્દ્ધમાસન્યા દેવયોનયઃ ।
સ્વાયંભુવેન્તરે ઽતીતાઃ પ્રજાસ્તાસાં મહસ્રશઃ

પ્રભાવરૂપસંપન્ના આયુષા ચ બલેન ચ ।
વિસ્તરાદિહ નોચ્યન્તે માપ્રસંગો ભવેદિહ

સ્વાયંભુવો વિસર્ગસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સાંપ્રતેન હ ।
અતીતો વર્તમાનેન દૃષ્ટો વૈવસ્વતે ન સઃ

પ્રજાભિર્દેવાતાભિશ્ચ ઋષિભિઃ પિતૃભિઃ સહ ।
તેષાં સર્પર્ષયઃ પૂર્વમાસન્યે તાન્નિબોધત

ભૃગ્વં ગિરા મરીચિશ્ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
અત્રિશ્ચૈવ વસિષ્ઠસ્ચ સપ્ત સ્વાયંભુવે ઽતરે

આગ્નીધ્રશ્ચાગ્નિબાહુશ્ચ મોધા મેધાતિથિર્ વસુઃ ।
જ્યોતિષ્માન્ દ્યુતિમાન્હવ્યઃ સવનઃ સત્ત્ર એવ ચ

મનોઃ સ્વાયંભુવસ્યૈતે દશ પુત્રા મહૌજસઃ ।
વાયુવેગા મહાસત્ત્વા રાજાનઃ પ્રથમેંઽતરે

સાસુરં તત્સુગન્ધર્વં સયક્ષોરગરાક્ષસમ્ ।
સપિશાચમનુષ્યઞ્ચ સસુપર્ણાપ્સરોગણમ્

નશક્યમાનુ પૂર્વ્યેણ વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।
બહુત્વાન્નામધેયાનાં સંખ્યા તેષાં કુતઃ કુલે

યા વૈ પ્રજા યુગાખ્યાસ્તુ આસન્સ્વાયંભુવેંઽતરે ।
કાલેન મહતાતીતા અયનાબ્દયુગક્રમૈઃ

ઋષય ઊચુઃ
ક એષ ભગવાન્ કાલઃ સર્વભૂતાપહારકઃ ।
કસ્ય યોનિઃ કિમાદિશ્ચ કિં સતત્ત્વઃ કિમાત્મકઃ

કિમસ્ય ચક્ષુઃ કા મૂર્તિઃ કે વા અવયવાઃ સ્મૃતાઃ ।
કિં નામધેયં કો ઽસ્યાત્મા એપ્તત્ત્વં બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ

સૂત ઉવાચ
શ્રૂયતા કાલસદ્ભાવઃ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્ ।
સૂર્યયોનિર્નિમેષાદિઃ સંખ્યાચક્ષુઃ સ ઉચ્યતે

મૂર્તિરસ્ય ત્વહો રાત્રો નિમેષાવયવશ્ચ સઃ ।
સંવત્સરઃ સતત્ત્વશ્ચ નામ ચાસ્ય કલાત્મકઃ

સામ્પ્રતાનાગતાતીતકાલાત્મા સ પ્રજાપતિઃ ।
પઞ્ચધા પ્રવિભક્તાં તુ કાલાવસ્થાં નિબોધત

દિવસાર્દ્ધમાસમાસૈશ્ચ ઋતુભિસ્ત્વયનૈસ્તથા ।
સંવત્સરસ્તુ પ્રથમો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ

ઇડ્રવત્સરસ્તૃતીયશ્ચ ચતુર્થશ્ચાનુવત્સરઃ ।
પઞ્ચમો વત્સરસ્તેષાં કાલઃસ યુગસજ્ઞિતઃ

તેષાં તત્ત્વં પ્રવક્ષ્યામિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત ।
ક્રતુરગ્નિસ્તુ યઃ પ્રોક્તઃ સ તુ સંવત્સરો મતઃ

આદિતેયસ્ત્વસૌ સૂર્યઃ કાલાગ્નિઃ પરિવત્સરઃ ।
શુક્લકૃષ્ણગતિશ્ચાપિ અપાં સારમયઃ ખગઃ

સ ઇડાવત્સરઃ સોમઃ પુરાણે નિશ્ચયં ગતઃ ।
યશ્ચાયં પવતે લોકાંસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ

અનુવાતા ચ લોકસ્ય સ વાયુરનુવત્સરઃ ।
અહઙ્કારાદુદગ્રુદ્રઃ સંભૂતો બ્રહ્મણાસ્તુ યઃ

સ રુદ્રો વત્સર સ્તેષાં વિજ્ઞેયો નીલલોહિતઃ ।
સતત્ત્વં તસ્ય વક્ષ્યમિ કીર્ત્યમાનં નિબોધત

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંયોગાત્કાલાત્મા પ્રતિતામહઃ ।
ઋક્સામયજુષાં યોનિઃ પઞ્ચાનાં પતિરીશ્વરઃ

સો ઽગ્નિર્યમશ્ચ કાલશ્ચ સંભૂતિઃ સ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રોક્તઃ સંવત્સરશ્ચેતિ સૂર્ય ચોનિર્મનીષિભિઃ

યસ્માત્કાલવિભાગાનાં માસર્ત્વયનયોરપિ ।
ગ્રહનક્ષત્રશીતોષ્ણવર્ષાયુઃ કર્મણાં તથા

યોનિઃ સ પ્રવિભાગાનાં દિવસાનાં ચ ભાસ્કરઃ ।
વૈકારિકઃ પ્રસન્નાત્મા બ્રહ્મપુત્રઃ પ્રજાપતિઃ

એકો નૈકો ઽથ દિવસો માસો ઽથર્તુઃ પિતામહઃ ।
આદિત્યઃ સવિતા ભાનુર્જીવનો બ્રહ્મસત્કૃતઃ

પ્રભવશ્ચાવ્યયશ્ચૈવ ભૂતાનાં તેન ભાસ્કરઃ ।
તારાભિમાની વિજ્ઞેયો દ્વિતીયઃ પરિવત્સરઃ

સોમઃ સર્વૌંષધિપતિર્યસ્માત્સ પ્રપિતામહઃ ।
આજીવઃ સર્વભૂતાનાં યોગક્ષેમકૃદીશ્વરઃ

આવેક્ષમાણઃ સતતં બિભર્તિ જગદંશુભિઃ ।
તિથીનાં પર્વસંધીનાં પૂર્ણિમાદર્શયોરપિ

યોનિર્નિશાકરો યશ્ચ અમૃતાત્મા પ્રજાપતિઃ ।
તસ્માત્સ પિતૃમાન્સોમઃ સ્મૃત ઇઙ્વત્સરાત્મકઃ

પ્રાણાપાનસમાનાદ્યૈર્વ્યાનોદાનાત્મકૈરપિ ।
કર્મભિઃ પ્રાણિનાં લોકે સર્વચેષ્ટાપ્રવર્તકઃ

પઞ્ચાનાં ચેન્દ્રિયમનોર્બુદ્ધિસ્મૃતિબલાત્મનામ્ ।
સમાનકાલકરણક્રિયાઃ સંપાદયન્નપિ

સર્વાત્મા સર્વલોકેશ આવહપ્રવહાદિભિઃ ।
વર્ત્તતે ચોપકારૈર્યસ્તનુભિઃ સપ્તસપ્તભિઃ

વિધાતા સર્વભૂતાનાઙ્ક્ષેમી નિત્યં પ્રભઞ્જનઃ ।
યોનિરગ્નેરપાં ભૂમે રવેશ્ચન્દ્રમસશ્ચયઃ

વાયુઃ પ્રજાપતિર્ભૂતો લોકાત્મા પ્રપિતામહઃ ।
અહોરાત્રકરસ્તસ્માત્સ વાયુરનુવત્સરઃ

એતે પ્રજાનાં પતયશ્ચત્વાર ઉપપક્ષજાઃ ।
પિતરઃ સર્વલોકાનાં લોકાત્માનઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

ધ્યાયતો બ્રહ્માણો વક્ત્રાદુદન્સમભવદ્ભવઃ ।
ઋષિર્વિપ્રા મહાદેવો ભૂતાત્મા પ્રપિતામહઃ

ઈશ્વરઃ સર્વભૂતાનાં પ્રણવો યો ઽથપઠ્યતે ।
આત્માવેશેન ભૂતાનામઙ્ગપ્રત્યઙ્ગસંભવઃ

ઉન્માદકો ઽનુગ્રહકૃદ્રુદ્રો વત્સર ઉચ્યતે ।
સૂર્ય્યશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચાગ્નિર્વાયૂ રુદ્રસ્તથૈવ ચ

યુગાભિમાની કાલાત્મા નિત્યં સંક્ષયકૃદ્વિભુઃ ।
રુદ્રઃ પ્રવિષ્ટો ભગવાઞ્જગત્યસ્મિન્સ્વતેજસા

આશ્રયાન્મયિ સંયોગાત્તનુભિર્નામમિસ્તથા ।
તતસ્તસ્ય તુ વીર્યેણ લોકાનુગ્રહકારકમ્

દેવત્વં ચ પિતૃત્વં ચ કાલત્વં ચાસ્ય યત્પરમ્ ।
તસ્માદ્વૈ સર્વથા રુદ્રસ્તદ્વિદ્વદ્ભિરભીજ્યતે

યતઃ પતિઃ સ ભગવાન્ પ્રજેશાનાં પ્રજાપતિઃ ।
ભાવનઃ સર્વભૂતાનાં સર્વાત્મા નીલલોહિતઃ

ઔષધીઃ પ્રતિસંધત્તે રુદ્રઃ ક્ષીણાઃ પુનઃપુનઃ ।
પ્રજાપતિમુખૈર્દેવૈઃ સમ્યગિષ્ટફલાર્થિભિઃ

ત્રિભિરેવ કપાલૈશ્ચ ત્રયંબકૈરૌષધિક્ષયે ।
ઇજ્યતે ભગવાન્ યસ્માત્તસ્માર્ત્ર્યંબક ઉચ્યતે

ગાયત્રી ચૈવ ત્રિષ્ટુપ્ચ જગતી ચૈવ યાઃ સ્મૃતાઃ ।
ત્ર્યંબકા નામતઃ પ્રેમ્ણા યોનયસ્તા વનસ્પતેઃ

તાભિરેકત્વભૂતાભિસ્ત્રિવિધાભિઃ સ્વવીર્યતઃ ।
ત્રિસાધનઃ પુરોડાશસ્ત્રિકપાલઃ સ વૈ સ્મૃતઃ

ત્ર્યંબકઃ સ પુરોડાશસ્તેનૈષ ત્ર્યંબકઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેતત્પઞ્ચવર્ષં હિ યુગં પ્રોક્તં મનીષિભિઃ

યશ્ચૈષ પઞ્ચધાત્મા વૈ પ્રોક્તઃ સંવત્સરો દ્વિજૈઃ ।
સૈકઃ ષટ્કો વિજજ્ઞે ઽથ મધ્વાદિઋતુસંજ્ઞકઃ

ઋતુપુત્રાર્ત્તવાઃ પઞ્ચ ઇતિ સર્ગઃ સમાસતઃ ।
ઇત્યેષ બહુમાનો વૈ પ્રાણિના જીવિતાનિ ચ ।
નદીવેગ ઇવાસક્તઃ કાલો ધાવતિ સંહરન્

એતેષાં યદપત્યં વૈ તદશક્યં પ્રમાણતઃ ।
બહુત્વાત્પરિસંખ્યાતું પુત્ર પૌત્રમનન્તકમ્

ઇમં વંશં પ્રજેશાનાં મહતઃ પુણ્યકર્મણામ્ ।
કીર્ત્તયન્પુણ્યકીર્ત્તીનાં મહતીં સિદ્ધિમાપ્નુયાત્