બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.12

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ અગ્નેર્વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ।
ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે ઋષિસર્ગવર્ણનં નામૈકાદશો ઽધ્યાયઃ
સૂત ઉવાચ
યો ઽસાવગ્ને રભિમાની સ્મૃતઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ।
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્તસ્માત્સ્વાહા વ્યજાયત

પાવકં પવમાનં ચ શુચિરગ્નિશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ ।
નિર્મથ્યઃ પવમાનસ્તુ વૈદ્યુતઃ પાવકઃ સ્મૃતઃ

શુચિઃ સૌરસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સ્વાહાપુત્રાસ્તુ તે ત્રયઃ ।
નિર્મથ્યઃ પવમાનસ્તુ શુચિઃ સૌરસ્તુ યઃ સ્મૃતઃ

અબ્યોનિર્વૈદ્યુતશ્ચૈવ તેષાં સ્થાનાનિ તાનિ વૈ ।
પવમાનાત્મજશ્ચૈવ કવ્યવાહન ઉચ્યતે

પાવકિઃ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહઃ શુચેઃ સુતઃ ।
દેવાનાં હવ્યવાહો ઽગ્નિઃ પિતૄણાં કવ્યવાહનઃ

સહ રક્ષો ઽસુરાણાં તુ ત્રયાણાં તુ ત્રયો ઽગ્નયઃ ।
એતેષાં પુત્રપૌત્રાસ્તુ ચત્વારિંશન્ન વૈવ તુ

વક્ષ્યામિ નામભિસ્તેષાં પ્રવિભાગં પૃથક્પૃથક્ ।
વિશ્રુપ્તો લૌકિકો ઽગ્નિસ્તુ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ

બ્રહ્મો દત્તાગ્નિસ ત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ ।
વૈશ્વાનરઃ સુતસ્તસ્ય વહન્ હવ્યં સમાઃ શતમ્

સંભૃતો ઽથર્વણા પૂર્વમેધિતિઃ પુષ્કરોદધૌ ।
સોથર્વા લૌકિકો ઽગ્નિસ્તુ દર્પહાથર્વણઃ સ્મૃતઃ

અથર્વા તુ ભૃગુર્જજ્ઞે હ્યગ્નિરાથર્વણઃ સ્મૃતઃ ।
તસ્માત્સ લૌકિકો ઽગ્નિસ્તુ દધ્યઙ્ઙાથર્વણો મતઃ

આથર્વઃ પવમાનસ્તુ નિર્મથ્યઃ કવિભિઃ સ્મૃતઃ ।
સ જ્ઞેયો ગાર્હપત્યો ઽગ્નિસ્તસ્ય પુત્રદ્વયં સ્મૃતમ્

શંસ્યસ્ત્વાહ વનીયો ઽગ્નેઃ સ્મૃતો યો હવ્યવાહનઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ સુતઃ પ્રોક્તઃ શુકો ઽગ્નિર્યઃ પ્રણીયતે

તથા સવ્યાપસવ્યૌ ચ શંસ્યસ્યાગ્નેઃ સુતાવુભૌ ।
શંસ્યસ્તુ ષોડશ નદીશ્ચકમે હવ્યવાહનઃ

યો સાવાહવનીયો ઽગ્નિરભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ।
કાવેરીં કૃષ્ણવેણાં ચ નર્મદાં યમુનાં તથા

ગોદાવરીં વિતસ્તાં ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્ ।
વિપાશાં કૌશિકીઞ્ચૈવ શતદ્રૂં સરયૂં તથા

સીતાં સરસ્વતીં ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનીન્તથા ।
તાસુ ષોડશધામાનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્પૃથક્

આત્માનં વ્યદધાત્તાસુ ધિષ્ણીષ્વથ બભૂવ સઃ ।
કૃત્તિકાચારિણી ધિષ્ણી જજ્ઞિરે તાશ્ચ ધિષ્ણયઃ

ધિષ્ણીષુ જજ્ઞિરે યસ્માદ્ ધિષ્ણયસ્તેન કીર્ત્તિતાઃ ।
ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણીષ્વેવં વિજજ્ઞિરે

તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ યે ઽગ્નયઃ ।
તાઞ્શૃણુધ્વં સમાસેન કીર્ત્યમાનાન્યથાતથમ્

વિભુઃ પ્રવાહણો ગ્નીધ્રસ્તત્રસ્થા ધિષ્ણયો ઽપરે ।
વિધીયન્તે યથાસ્થાનં સૂત્યાહે સવને ક્રમાત્

અનુદ્દેશ્ય નિવાસ્યાનામગ્નીનાં શૃણુત ક્રમમ્ ।
સમ્રાડગ્નિ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોંઽતરવેદિકઃ

સમ્રાડગ્નમુખાનષ્ટૌ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્ દ્વિજાન્ ।
પરિષત્પવમાનસ્તુ દ્વિતીય સો ઽનુદિશ્યતે

પ્રતલ્કાન્યો નભોનામ ચત્વરેસૌ વિભાવ્યતે ।
હવ્યસ્તતો હ્યસંમૃષ્ટઃ શામિત્રે ઽગ્નૌ વિભાવ્યતે

ઋતુધામા ચ સુજ્યોતિરૌદુંબર્યઃ પ્રકીર્ત્યતે ।
વિશ્વવ્યચાઃ સમુદ્રો ઽગ્નિર્બ્રહ્મસ્થાને સ કીર્ત્યતે

બ્રહ્મજ્યોતિર્વસુર્ધામા બ્રહ્મસ્થાને સ ઉચ્યતે ।
અચૌકપાદુપસ્થો યઃ સ વૈ શાલાસુખીયકઃ

અનુહેશ્યો હ્યહિર્બુધ્ન્યો સો ઽગ્રિર્ગૃહપતિઃ સ્મૃતઃ ।
શંસ્યસ્યૈતે સુતાઃ સર્વે ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ

તતો વિહરણીયાંશ્ચ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ ચ તત્સુતાન્ ।
વિભુઃ પ્રવાહણો ઽગ્નીધ્રસ્તેષાં ધિષ્ણ્યસ્તથા પરે

વિધીયન્તે યથાસ્થાનં સૌત્યે ઽહ્નિ સવને ક્રમાત્ ।
હોત્રીયસ્તુ સ્મૃતે હ્યગ્નિર્વહ્નિર્યો હવ્યવાહનઃ

પ્રશાન્તો ઽગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયશ્ચાત્ર નામકઃ ।
તતો ઽગ્નિર્વૈશ્વદેવસ્તુ બ્રાહ્મણાચ્છંસિરુચ્યતે

ઉશિગગ્નિઃ કવિર્યસ્તુ પોતો ઽગ્નિઃ સ વિભાવ્યતે ।
આવારિરગ્નિર્વાભારિર્વૈષ્ઠીયઃ સ વિભાવ્યતે

અવસ્ફૂર્જો વિવસ્વાંસ્તુ આસ્થાંશ્ચૈવ સ ઉચ્યતે ।
અષ્ટમઃ સુધ્યુરગ્નિર્યોમાર્જાલીયઃ સ ઉચ્યન્તે

ધિષ્ણ્યાવાહરણા હ્યેતે સૌત્યેહ્નીજ્યન્ત વૈ દ્વિજૈઃ ।
અપાં યોનિઃ સ્મૃતો ઽસૌ સ હ્યપ્સુનામા વિભાવ્યતે

તતો યઃ પાવકો નામ્ના અબ્જો યો ગર્ભ ઉચ્યતે ।
અગ્નિઃ સો ઽવભૃથે જ્ઞેયો વરુણેન સહેજ્યતે

ત્દૃચ્છયસ્તત્સુતો હ્યગ્નિર્જઠરે યો નૃણાં પચન્ ।
મૃત્યુમાઞ્ જાઠરસ્યાગ્નેર્વિદ્વાનાગ્નિઃ સુતઃ સ્મૃતઃ

પરસ્પરોત્થિતઃ સો ઽગ્નિર્ભૂતાનીહ વિનિર્દહેત્ ।
પુત્રસ્ત્વગ્નેર્મન્યુમતો ઘોરઃ સંવર્તકઃ સ્મૃતઃ

પિબન્નવઃ સ વસતિ સમુદ્રે વડવામુખઃ ।
સમુદ્રવાસિનઃ પુત્રઃ સાહરક્ષો વિભાવ્યતે

સહરક્ષસુતઃ ક્ષામો ગૃહાણાં દહતે નૃણામ્ ।
ક્રવ્યાદગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાનત્તિ યો મૃતાન્

ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેઃ પુત્રા એવ પ્રકીર્ત્તિતાઃ ।
તતઃ શુચિસ્તુ વૈ સૌરો ગન્ધર્વૈરાયુરાહુતઃ

મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં ચ સો ઽગ્નિરગ્નિં સમિન્ધતિ ।
આયુર્નામ્ના તુ ભગવાનસૌ યસ્તુ પ્રણીયતે

આયુષો મહિષઃ પુત્રઃ સહસો નામ તત્સુતઃ ।
પાકયજ્ઞેષ્વભીમાની સોગ્નિસ્તુ સહસઃ સ્મૃતઃ

પુત્રશ્ચ સહસસ્યાગ્નેરદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ ।
વિવિધિશ્ચાદ્ભુતસ્યાપિ પુત્રો ઽગ્નેસ્તુમાહાન્સ્મૃતઃ

પ્રાયશ્ચિત્તેષ્વભીમાની હુતં ભુઙ્ક્તે હવિઃ સદા ।
વિવિધેસ્તુ સુતો હ્યર્ક્ક સ્તસ્ય ચાગ્નેઃ સુતા ઇમે

અનીકવાન્ વાજસૃક્ ચ રક્ષોહા ચષ્ટિકૃત્તથા ।
સુરભિર્વસુરન્નાદો પ્રવિષ્ટો યઃ સ રુકમરાટ્

શુચેરગ્નેઃ પ્રજા હ્યેષા વહ્નયશ્ચ ચતુર્દ્દશ ।
ઇત્યેતે ચાગ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીયન્તેધ્વરેષુ વૈ

આદિસર્ગે વ્યતીતા વૈ યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ ।
સ્વાયંભુવે ઽન્તરે પૂર્વમગ્નયસ્તેભિમાનિનઃ

એતે વિહરણીયેષુ ચેતનાચેતનેષુ વૈ ।
સ્થાનાભિમાનિનો લોકે પ્રાગાસન્હવ્યવાહનાઃ

કામ્યનૈ મિત્તિકા યજ્ઞેષ્વેતે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ ।
પૂર્વમન્વતંરે ઽતીતાઃ શુકૈર્યાગૈશ્ચ તૈઃ સહ

દેવૈર્મહાત્મભિઃ પુણ્યૈઃ પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ ।
ઇત્યેતાનિ મજોક્તાનિ સ્થાનાનિ સ્થાનિનશ્ચ હ

તૈરેવ તુ પ્રસંખ્યાતમતીતાનાગતેષ્વિહ ।
સન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્

સર્વે તપસ્વિનો હ્યેતે સર્વે બ્રહ્મભૃતસ્તથા ।
પ્રજાનાં પતયઃ સર્વે જ્યોતિષ્મન્તશ્ચ તે સ્મૃતાઃ

સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સાવર્ણ્યં તેષુ સપ્તસુ ।
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નામરૂપપ્રયોજનૈઃ

વર્ત્તન્તે વર્ત્તમાનૈશ્ચ યામૈદેવૈઃ સહાગ્નયઃ ।
અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્દ્ધં વર્ત્સ્યન્તે ઽનાગતાગ્નયઃ

ઇત્યેષ નિચયો ઽગ્નીનામનુક્રાન્તો યથાક્રમમ્ ।
વિસ્તરેણાનુપુર્વ્યા ચ પિતૄણાં વક્ષ્યતે પુનઃ