બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.11

ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે મહાદેવવિભૂતિવર્ણનં ના દશામો ઽધ્યોયઃ
સૂત ઉવાચ
ભૃગોઃ ખ્યાતિર્વિજજ્ઞે વૈ ઈશ્વરૌ સુખદુઃખયોઃ ।
શુભાશુભપ્રદાતારૌ સર્વપ્રાણભૃતામિહ

દેવૌ ધાતૃવિધાતારૌ મન્વન્તરવિચારિણૌ ।
તયાર્જ્યેષ્ઠા તુ ભગિની દેવી શ્રીર્લોકભાવિની

સા તુ નારાયણં દેવં પતિ માસદ્ય શોભના ।
નારાયણાત્મજૌ તસ્યાં બલોન્માદૌવ્યજાયતામ્

બલસ્ય તેજઃ પુત્રસ્તુ ઉન્માદસ્ય તુ સંશયઃ ।
તસ્યાન્યે માનસાઃ પુત્રા આસન્ વ્યોમવિચારિણઃ

યે વહન્તિ વિમાનાનિ દેવાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ।
મેરુકલ્પે સ્મૃતે ભાર્યે વિધાતુર્ધાતુરેવ ચ

આયતિર્નિયતિશ્ચૈવ તયોઃ પુત્રૌ દૃઢવ્રતૌ ।
પ્રાણશ્ચૈવ મૃકણ્ડશ્ચ બ્રહ્મકોશૌ સનાતનૌ

મનસ્વિન્યાં મૃકણ્ડસ્ય માર્કણ્ડેયો બભૂવ હ ।
સુતો વેદશિરાસ્તસ્ય ધૂમ્રપત્ન્યામજાયત

પીવર્યાં વેદશિરસઃ પુત્રા વશકરાઃ સ્મૃતાઃ ।
માર્કણ્ડેયાઃ સમાખ્યાતા ઋષયો વેદપારગાઃ

પ્રાણસ્ય પુણ્ડરીકાયાં દ્યુતિમાનાત્મજો ઽભવત્ ।
ઉન્નતશ્ચદ્યુતિમતઃ સ્વનવાતશ્ચ તાવુભૌ

તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ ભાર્ગવાણાં પરસ્પરાત્ ।
સ્વાયંભુવેન્તરે ઽતીતા મરીચેઃ શૃણુત પ્રજાઃ

પત્ની મરીચેઃ સંભૂતિર્વિજજ્ઞે હ્યાત્મસંભંવમ્ ।
પ્રજાપતેઃ પૂર્ણમાસં કન્યાશ્ચેમા નિબોધત

કૃષિર્વૃષ્ટિસ્ત્વિષા ચૈવ તથા ચોપચિતિઃ શુભા ।
પૂર્ણમાસઃ સરસ્વત્યાં પુત્રૌ દ્વાવુદપાદયત્

વિરજં ચૈવ ધર્મિષ્ઠં પર્વશં ચૈવ તાવુભૌ ।
વિરજસ્યાત્મજો વિદ્વાન્ સુધામા નામ વિશ્રુતઃ

સુધામા સ તુ વૈરાજઃ પ્રાચીં દિશમુપા શ્રિતઃ ।
લોકપાલઃ સ ધર્માત્મા ગૌરીપુત્રઃ પ્રતાપવાન્

પર્વશઃ પર્વગણનાં પ્રવિષ્ટઃ સ મહાયશાઃ ।
પર્વશઃ પર્વશાયાં તુ જનયા માસ વૈ સુતૌ

યજુર્ધામ ચ ધીમન્તં સ્તંભકાશ્યપમેવ ચ ।
તયોર્ગોત્રકરૌ પુત્રૌ જાતૌ સંન્યાસનિશ્ચિતૌ

સ્મૃતસ્ત્વં ગિરસઃ પત્ની જજ્ઞે સા હ્યાત્મસંભવાન્ ।
પુત્રો કન્યાશ્ચતસ્રશ્ચ પુણ્યાસ્તા લોકવિશ્રુતાઃ

સિનીવાલી કુહૂશ્ચૈવ રાકા ચાનુમતિસ્તથા ।
તથૈવ ભરતાગ્નિં ચ કીર્તિમન્તં ચ તાવુભૌ

અગ્નેઃ પુત્રં ચ પર્જન્યં સદ્વતી સુષુવે તથા ।
હિરણ્યરોમા પર્જન્યો મારીચ્યામુદપદ્યત

આભૂતસંપ્લવસ્થાયી લોકપાલઃ સ વૈ સ્મૃતઃ ।
યજ્ઞે કીર્ત્તિમતશ્ચાપિ ધેનુકા વીતકલ્મષૌ

ચરિષ્ણું ધૃતિમન્તં ચ ઉભાવઙ્ગિરસાં વરૌ ।
તયોઃ પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ અતીતા વૈ સહસ્રશઃ

અનસૂયા વિજજ્ઞે વૈ પઞ્ચાત્રેયાનકલ્મષાન્ ।
કન્યાં ચૈવ શ્રુતિં નામ માતા શઙ્ખપદસ્ય સા

કર્દસસ્ય તુ પત્ની સા પૌલહસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
સત્યનેત્રશ્ચ હવ્યશ્ચ આપો મૂર્ત્તિઃ શનૈશ્ચરઃ

સોમશ્ચ પઞ્ચમસ્તેષામાસીત્સ્વાયંભુવેન્તરે ।
યામદેવૈસ્સહાતીતાઃ પઞ્ચાત્રેયાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ

તેષાં પુત્રાશ્ચ પૌત્રાશ્ચ આત્રેયાણાં મહાત્મનામ્ ।
સ્વાયંભુવે ઽન્તરે ઽતીતાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

પ્રીત્યાં પુલસ્ત્યભાર્યાયાં દાના ગ્નિસ્તત્સુતો ઽભવત્ ।
પૂર્વજન્મનિ સો ઽગસ્ત્યઃ સ્મૃતઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે

મધ્યમો દેવબાહુશ્ચ અત્રિનામા ચ તે ત્રયઃ ।
સ્વમા યવીયસી તેષાં સદ્વતી નામ વિશ્રુતા

પર્જન્યજનની શુભ્રા પત્ની ચાગ્નેઃ સ્મૃતા શુભા ।
પૌલસ્ત્યસ્ય ચ બ્રહ્મર્ષેઃ પ્રીતિપુત્રસ્ય ધીમતઃ

દાનાચ્ચ સુષુવે પત્ની સુજઙ્ઘી ચં બહૂન્સુતાન્ ।
પૌલસ્ત્યા ઇતિ વિખ્યાતાઃ સ્મૃતાઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે

ક્ષમા તુ સુષુવે પુત્રાન્પુલસ્ત્યસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ત્રેતાગ્નિવર્ચસઃ સર્વે યેષાં કીર્ત્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા

કર્દમશ્ચોર્વરીવાંશ્ચ સહિષ્ણુશ્ચેતિ તે ત્રયઃ ।
ઋષિઃ કનકપીઠશ્ચ શુભા કન્યા ચ પીવરી

કર્દમસ્ય શ્રુતિઃ પત્ની આત્રેય્યજનયત્સ્વયમ્ ।
પુત્રં શઙ્ખપદં નામ કન્યાં કામ્યાં તથૈવ ચ

સ વૈ શઙ્ખપદઃ શ્રીમાંલ્લોકપાલઃ પ્રજાપતિઃ ।
દક્ષિણસ્યાં દિશિ રતઃ કામ્યા દત્તા પ્રિયવ્રતે

કામ્યા પ્રિયવ્રતાલ્લેભે સ્વાયંભુવસમાન્સુતાન્ ।
દશ કન્યાદ્વયં ચૈવ યૈઃ ક્ષત્રં સમ્પ્રવર્ત્તિતમ્

પુત્રં કનકપીઠસ્ય સહિષ્ણું નામ વિશ્રુતમ્ ।
યશોધરા વિજજ્ઞે વૈ કામદેવં સુમધ્યામા

ક્રતોઃ ક્રતુસમાન્પુ ત્રાન્ વિજજ્ઞે સંનતિઃ શુભાન્ ।
તેષાં ન ભાર્યા પુત્રો વા સર્વે તે ઉર્દ્ધરેતસઃ

તાનિ ષષ્ટિસહસ્રાણિ વાલખિલ્યા ઇતિ શ્રુતાઃ ।
અરુણસ્યાગ્રતો યાન્તિ પરિવાર્ય દિવાકરમ્

આભૂતસંપ્લવાત્સર્વેપતઙ્ગસહચારિણઃ ।
સ્વસારૌ તદ્યવીયસ્યૌ પુણ્યા સત્યવતી ચતે

પર્વશસ્ય સ્નુવે તે વૈ પૂર્ણમાસ સુતસ્ય તુ ।
ઊર્જાયાં તુ વસિષ્ઠસ્ય વાસિષ્ઠાઃ સપ્ત જજ્ઞિરે

જ્યાયસી ચ સુતા તેષાં પુણ્ડરીકા સુમધ્યમા ।
જનની સા દ્યુતિમતઃ પ્રાણસ્ય મહિષી પ્રિયાઃ

તસ્યાસ્તુ યે યવીયાંસો વાસિષ્ઠાઃ સપ્ત વિશ્રુતાઃ ।
રક્ષો ગર્ત્તોર્દ્ધબા હુશ્ચ સવનઃ પવનશ્ચ યઃ

સુતપાઃ સંકુરિત્યેતે સર્વે સપ્તર્ષયઃ સમૃતાઃ ।
રત્નો વરાઙ્ગ્યજનયન્માર્કણ્ડેયી યશસ્વિની

પ્રતીચ્યાં દિશિ રાજાનં કેતુમન્તં પ્રજાપતિમ્ ।
ગોત્રાણિ નામભિસ્તેષાં વાસિષ્ઠાનાં મહાત્મનામ્

સ્વાયંભુવે ઽન્તરેતીતાન્યગ્નેસ્તુ શૃણુત પ્રજાઃ ।
ઇત્યેષ ઋષિસર્ગસ્તુ સાનુબન્ધઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ