બ્રહ્માંડ પુરાણ · અધ્યાય 1.10

ઇતિ શ્રી બ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૂર્વભાગે દ્વિતીયે ઽનુષઙ્ગપાદે રુદ્રપ્રસવવર્ણનં નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
ઋષિરુવાચ
અસ્મિન્કલ્પે ત્વયા નોક્તઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ ।
મહાદેવસ્ય રુદ્રસ્ય સાધકૈરૃષિભિઃ સહ

સૂત ઉવાચ
ઉત્પત્તિરાદિસર્ગસ્ય મયા પ્રોક્તા સમાસતઃ ।
વિસ્તરેણ પ્રવક્ષ્યામિ નામાનિ તનુભિઃ સહ

પત્નીષુ જનયામાસ મહાદેવઃ સુતાન્બહૂન ।
કલ્પેષ્વન્યેષ્વતીતેષુ હ્યસ્મિન્કલ્પે તુ તાઞ્શૃણુ

કલ્પાદાવાત્મનસ્તુલ્યં સુતમધ્યાયત પ્રભુઃ ।
પ્રાદુરા સીત્તતોઙ્કે ઽસ્ય કુમારો નીલલોહિતઃ

રુરોદ સુસ્વરં ઘોરં નિર્દહન્નિવ તેજસા ।
દૃષ્ટ્વા રુદન્તં સહસા કુમારં નીલલોહિતમ્

કિં રોદિષિ કુમારેતિ બ્રહ્મા તં પ્રત્યભાષત ।
સો ઽબ્રવીદ્દેહિ મે નામ પ્રથમં ત્વં પિતામહ

રુદ્રસ્ત્વં દેવ નામાસિ સ ઇત્યુક્તો ઽરુદત્પુનઃ ।
કિં રોદિષિ કુમારેતિ બ્રહ્મા તં પ્રત્યભાષત

નામ દેહિ દ્વિતીયં મે ઇત્યુવાચ સ્વયંભુવમ્ ।
ભવસ્ત્વં દેવનામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સો ઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પ્રત્યુવાચ હ ।
તૃતીયં દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ સો ઽબ્રવીત્પુનઃ

શર્વસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સો ઽરુદત્પુનઃ ।
કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પ્રત્યુવાચ હ

ચતુર્થ દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ સો ઽબ્રવીત્પુનઃ ।
ઈશાનો દેવનામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સો ઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્ ।
પઞ્ચમં નામ દેહીતિ પ્રત્યુવાચ સ્વયંભુવમ્

પશૂનાં ત્વં પતિર્દેવ ઇત્યુક્તઃ સો ઽરુદત્પુનઃ ।
કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્

ષષ્ઠં વૈ દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ તમ્ ।
ભીમસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સો ઽરુદત્પુનઃ

કિં રોદિષીતિ તં બ્રહ્મા રુદન્તં પુનરબ્રવીત્ ।
સપ્તમં દેહિ મે નામ ઇત્યુક્તઃ પ્રત્યુવાચ હ

ઉગ્રસ્ત્વં દેવ નામ્નાસિ ઇત્યુક્તઃ સો ઽરુદત્પુનઃ ।
તં રુદન્તં કુમારં તુ મારોદીરિતિ સો ઽબ્રવીત્

સો ઽબ્રવીદષ્ટમં નામ દેહિ મે ત્વં વિભો પુનઃ ।
ત્વં મહાદેવનામાસિ ઇત્યુક્તો વિરરામ હ

લબ્ધ્વા નામાનિ ચૈતાનિ બ્રહ્માણં નીલલોહિતઃ ।
પ્રોવાચ નામ્નામેતેષાં સ્થાનાનિ પ્રદિશેતિ હ

તતો વિસૃષ્ટાસ્તનવ એષાં નામ્ના સ્વયંભુવા ।
સૂર્યો જલં મહી વાયુર્વ હ્નિરાકાશમેવ ચ

દીક્ષિતા બ્રાહ્મણશ્ચન્દ્ર ઇત્યેવં તે ઽષ્ટધા તનુઃ ।
તેષુ પૂજ્યશ્ચ વન્દ્યશ્ચ નમસ્કાર્યશ્ચ યત્નતઃ

પ્રોવાચ તં પુનર્બ્રહ્મા કુમારં નીલલોહિતમ્ ।
યદુક્તં તે મયા પૂર્વં નામ રુદ્રેતિ વૈ વિભો

તસ્યાદિત્યતનુર્નામ્નઃ પ્રથમા પ્રથમસ્ય તે ।
ઇત્યુક્તે તસ્ય યત્તેજશ્ચક્ષુસ્ત્વાસીત્પ્રકાશકમ્

વિવેશ તત્તદાદિત્યં તસ્માદ્રુદ્રો હ્યસૌ સ્મૃતઃ ।
ઉદ્યતમસ્તં યન્તં ચ વર્જયેદ્દર્શનેરવિમ્

શશ્વચ્ચ જાયતે યસ્માચ્છશ્વત્સંતિષ્ઠતે તુ યત્ ।
તસ્માત્મૂર્યં ન વીક્ષેત આયુષ્કામઃ શુચિઃ સદા

અતીતાનાગતં રુદ્રં વિપ્રા હ્યાપ્યાયયન્તિ યત્ ।
ઉભે સંધ્યે હ્યુપાસીના ગૃણન્તઃ સામઋગ્યજુઃ

ઉદ્યન્સ તિષ્ઠતે ઋક્ષુ મધ્યાહ્ને ચ યજુઃષ્વથ ।
સામસ્વથાપરાહ્ણે તુ રુદ્રઃ સંવિશતિ ક્રમાત્

તસ્માદ્ભવેન્નાભ્યુદિતો બાહ્યસ્તમિત એવ ચ ।
ન રુદ્રમ્પ્રતિ મેહેત સર્વાવસ્થં કથં ચન

એવં યુક્તાન્ દ્વિજાન્ દેવો રુદ્રસ્તાન્ન હિનસ્તિ વૈ ।
તતો ઽપ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં નીલલોહિતમ્

દ્વિતીયં નામધેયં તે મયા પ્રોક્તં ભવેતિ યત્ ।
એતસ્યાપો દ્વિતીયા તે તનુર્નામ્ના ભવત્વિતિ

ઇત્યુક્તે ત્વથ તસ્યાસીચ્છરીરસ્થં રસાત્મકમ્ ।
વિવેશ તત્તદા યસ્તુ તસ્માદાપો ભવઃ સ્મૃતઃ

યસ્માદ્ભવન્તિ ભૂતાનિ તાભ્યસ્તા ભાવયન્તિ ચ ।
ભવનાદ્રાવનાચ્ચૈવ ભૂતાનામુચ્યતે ભવઃ

તસ્માન્મૂત્રં પુરીષં ચ નાપ્સુ કુર્વીત કર્હિચિત્ ।
ન નિષ્ઠીવેન્નાવગાહેન્નૈવ ગચ્છેચ્ચ મૈથુનમ્

ન ચૈતાઃ પરિચક્ષીત વહન્ત્યો વા સ્થિતા અપિ ।
મૈધ્યામેધ્યાસ્ત્વપામેતાસ્તનવો મુનિભિઃ સ્મૃતાઃ

વિવર્ણરસગન્ધાશ્ચ વર્જ્યા અલ્પાશ્ચ સર્વશઃ ।
અપાં યોનિઃ સમુદ્રસ્તુ તસ્માત્તં કામયન્તિ તાઃ

મધ્યાશ્ચૈવામૃતા હ્યાપો ભવન્તિ પ્રાપ્ય સાગરમ્ ।
તસ્માદપો ન રુન્ધીત સમુદ્રં કામયન્તિ તાઃ

ન હિનસ્તિ ભવો દેવો ય એવં હ્યપ્સુ વર્તતે ।
તતો ઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા કુમારં નીલલોહિતમ્

શર્વેતિ યત્તૃતીયં તે નામ પ્રોક્તં મયા વિભો ।
તસ્ય ભૂમિસ્તૃતીયસ્ય તનુર્નામ્ના ભવત્ત્વિયમ્

ઇત્યુક્તે યત્સ્થિરં તસ્ય શરીરે હ્યસ્થિસંજ્ઞિતમ્ ।
વિવેશ તત્તદા ભૂમિં યસ્માત્સા શર્વ ઉચ્યતે

તસ્માત્કૃષ્ટેન કુર્વીત પુરીષં મૂત્રમેવ ચ ।
ન ચ્છાયાયાં તથા માર્ગે સ્વચ્છાયાયાં ન મેહયેત્

શિરઃ પ્રાવૃત્ય કુર્વીત અન્તર્ધાય તૃણૈર્મહીમ્ ।
એવં યો વર્તતે ભૂમૌ શર્વસ્તં ન હિનસ્તિ વૈ

તતો ઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા કુમારં નીલલોહિતમ્ ।
ઈશાનેતિ ચતુર્થ તે નામ પ્રોક્તં મયેહ યત્

ચતુર્થસ્ય ચતુર્થી તુ વાયુર્નામ્ના તનુસ્તવ ।
ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં પઞ્ચધા પ્રાણસંજ્ઞિતમ્

વિવેશ તસ્ય તદ્વાયુમીશાનસ્તન મારુતઃ ।
તસ્માન્નૈનં પરિવદેત્પ્રવાન્તં વાયુમીશ્વરમ્

યજ્ઞૈર્વ્યવહરન્ત્યેનં યે વૈ પરિચરન્તિ ચ ।
એવં યુક્તં મહેશાનો નૈવ દેવો હિનસ્તિ તમ્

તતો ઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં ધ5મ્લમીશ્વરમ્ ।
નામ યદ્વૈ પશુપતિરિત્યુક્તં પઞ્ચમં મયા

પઞ્ચમી પઞ્ચમ સ્યૈષા તનુર્નામ્નાગ્નિરસ્તુ તે ।
ઇત્યુક્તે યચ્છરીરસ્થં તેજસ્તસ્યોષ્ણસંજ્ઞિતમ્

વિવેશ તત્તદા હ્યગ્નિં તસ્માત્પશુપતિસ્તુ સઃ ।
યસ્માદગ્નિઃ પશુશ્ચાસીદ્યસ્માત્પાતિ પશૂંશ્ચ સઃ

તસ્માત્પશુપતેસ્તસ્ય તનુરગ્નિર્નિરુચ્યતે ।
તસ્માદમેદ્યં ન દહેન્ન ચ પાદૌ પ્રતાપયેત્

અધસ્તાન્નોપદધ્યાચ્ચ ન ચૈનમતિલઙ્ઘયેત્ ।
નૈનં પશુપતિર્દેવ એવં યુક્તં હિનસ્તિ વૈ

તતો ઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં શ્વેતપિઙ્ગલમ્ ।
ષષ્ટં નામ મયા પ્રોક્તં તવ ભીમેતિ યત્પ્રભો

આકાશં તસ્ય નામ્નસ્તુ તનુઃ ષષ્ઠી ભવત્વિતિ ।
ઇત્યુક્તે સુષિરં તસ્ય શરીરસ્થમભૂચ્ચ યત્

વિવેશ તત્તદાકાશં તસ્માદ્ભીમસ્ય સા તનુઃ ।
યદાકાશે સ્મૃતો દેવસ્તસ્માન્ના સંવૃતઃ ક્વચિત્

કુર્યાન્મૂત્રં પુરીષં વા ન ભુઞ્જીત પિબેન્ન વા ।
મૈથુનં વાપિ ન ચરેદુચ્છિષ્ટાનિ ચ નોત્ક્ષિપેત્

ન હિનસ્તિ ચ તં દેવો યો ભીમે હ્યેવમાચરેત્ ।
તતો ઽબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં સબલં પ્રભુમ્

સપ્તમં યન્મયા પ્રોક્તં નામોગ્રેતિ તવ પ્રભો ।
તસ્ય નામ્નસ્તનુસ્તુભ્યં દ્વિજો ભવતિ દીક્ષિતઃ

એવમુક્તે તુ યત્તસ્ય ચૈતન્યં વૈ શરીરગમ્ ।
વિવેશ દીક્ષિતં તદ્વૈ બ્રાહ્મણં સોમયાજિનમ્

તાવત્કાલં સ્મૃતો વિપ્ર ઉગ્રો દેવસ્તુ દીક્ષિતઃ ।
તસ્માન્નેમં પરિવદેન્નાશ્લીલં ચાસ્ય કીર્ત્તયેત્

તે હરન્ત્યસ્ય પાપ્માનં યે વૈ પરિવદન્તિ તમ્ ।
એવં યુક્તાન્ દ્વિજાનુગ્રો દેવસ્તાન્ન હિનસ્તિ વૈ

તતોબ્રવીત્પુનર્બ્રહ્મા તં દેવં ભાસ્કરદ્યુતિમ્ ।
અષ્ટમં નામ યત્ પ્રોક્તં મહાદેવેતિ તે મયા

તસ્ય નામ્નો ઽષ્ટમસ્યાસ્તુ તનુસ્તુભ્યં તુ ચન્દ્રમાઃ ।
ઇત્યુક્તે યન્મન સ્તસ્ય સંકલ્પકમભૂત્પ્રભોઃ

વિવેશ તચ્ચન્દ્રમસં મહાદેવસ્તતઃ શશી ।
તસ્માદ્વિભાવ્યતે હ્યેષ મહાદેવસ્તુ ચન્દ્રમાઃ

અમાવાસ્યાં ન વૈ છિન્દ્યાદ્વૃક્ષગુલ્મૌષધીર્દ્વિજઃ ।
મહાદેવઃ સ્મૃતઃ સોમસ્તસ્યાત્મા હ્યૌષધીગણઃ

એવં યો વર્ત્તતે ચૈહ સદા પર્વણિ પર્વણિ ।
ન હન્તિ તં મહાદેવો ય એવં વેદ તં પ્રભુમ્

ગોપાયતિ દિવાદિત્યઃ પ્રજા નક્તં તુ ચન્દ્રમાઃ ।
એકરાત્રૌ સમેયાતાં સૂર્યા ચન્દ્રમસાવુભૌ

અમાવાસ્યાનિશાયાં તુ તસ્યાં યુક્તઃ સાદા ભવેત્ ।
રુદ્રાવિષ્ટં સર્વમિદં તનુભિર્ન્નામભિશ્ચ હ

એકાકી ચશ્ચરત્યેષ સૂર્યો ઽસૌ રુદ્ર ઉચ્યતે ।
સૂર્યસ્ય યત્પ્રકાશેન વીક્ષન્તે ચક્ષુષા પ્રજાઃ

મુક્તાત્મા સંસ્થિતો રુદ્રઃ પિબત્યંભો ગભસ્તિભિઃ ।
અદ્યતે પીયતે ચૈવ હ્યન્નપાનાદિકામ્યયા

તનુરંબૂદ્ભવા સા વૈ દેહેષ્વેવોપચીયતે ।
યયા ધત્તે પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્થિરીભૂતેન તેજસા

પાર્થિવી સા તનુસ્તસ્ય સાધ્વી ધારયતે પ્રજાઃ ।
યા ચ સ્થિતા શરીરેષુ ભૂતાનાં પ્રાણવૃત્તિભિઃ

વાતાત્મિકા તુ ચૈશાની સા પ્રાણઃ પ્રાણિનામિહ ।
પીતાશિતાનિ પચતિ ભૂતાનાં જઠરેષ્વિહ

તનુઃ પાશુપતી તસ્ય પાચકઃ સો ઽગ્નિરુચ્યતે ।
યાનીહ શુષિરાણિ સ્યુર્દેહેષ્વન્તર્ગતાનિ વૈ

વાયોઃ સંચરણાર્થાનિ ભીમા સા પ્રોચ્યતે તનુઃ ।
વૈતાન્યાદીક્ષિતાનાં તુ યા સ્થિતિર્બ્રહ્મવાદિનામ્

તનુરુગ્રાત્મિકા સા તુ તેનોગ્રો દીક્ષિતઃ સ્મૃતઃ ।
યત્તુ સંકલ્પકં તસ્ય પ્રજાસ્વિહ સમાસ્થિતમ્

સા તનુર્માનસી તસ્ય ચન્દ્રમાઃ પ્રાણિષુ સ્થિતઃ ।
નવોનવો યો ભવતિ જાયમાનઃ પુનઃપુનઃ

પીયતે ઽસૌ યથાકાલં વિબુધૈઃ પિતૃભિઃ સહ ।
મહાદેવો ઽમૃતાત્મા સ ચન્દ્રમા અમ્મયઃ સ્મૃતઃ

તસ્ય યા પ્રથમા નામ્ના તનૂ રૌદ્રી પ્રકીર્ત્તિતા ।
પત્ની સુવર્ચ્ચલા તસ્યાઃ પુત્રશ્ચાસ્ય શનૈશ્ચરઃ

ભવસ્ય યા દ્વિતીયા તુ આપો નામ્ના તનુઃ સ્મૃતા ।
તસ્યા ધાત્રી સ્મૃતા પત્ની પુત્રશ્ચ ઉશના સ્મૃતઃ

શર્વસ્ય યા તૃતીયસ્ય નામ્નો ભૂમિસ્તનુઃ સ્મૃતા ।
તસ્યાઃ પત્ની વિકેશી તુ પુત્રો ઽસ્યાઙ્ગારકઃ સ્મૃતઃ

ઈશાનસ્ય ચતુર્થસ્ય નામ્ના વાતસ્તનુસ્તુ યા ।
તસ્યાઃ પત્ની શિવા નામ પુત્રશ્ચાસ્યા મનોજવઃ

અવિજ્ઞાતગતિશ્ચૈવ દ્વૌ પુત્રૌ ચાનિલસ્ય તુ ।
નામ્ના પશુપતેર્યા તુ તનુરગ્નિર્દ્વિજૈઃ સ્મૃતા

તસ્યાઃ પત્ની સ્મૃતા સ્વાહા સ્કન્દસ્તસ્યાઃ સુતઃ સ્મૃતઃ ।
નામ્ના ષષ્ઠસ્ય યા ભીમા તનુરાકાશમુચ્યતે

દિશઃ પત્ન્યઃ સ્મૃતાસ્તસ્ય સ્વર્ગશ્ચાપિ સુતઃ સ્મૃતઃ ।
અગ્રા તનુઃ સપ્તમી યા દીક્ષિતો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃતઃ

દીક્ષા પત્ની સ્મૃતા તસ્યાઃ સંતાનઃ પુત્ર ઉચ્યતે ।
નામ્નાષ્ટમસ્ય મહસ્તનુર્યા ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ

તસ્ય વૈ રોહિણી પત્ની પુત્રસ્તસ્ય બુધઃ સ્મૃતઃ ।
ઇત્યેતાસ્તનવસ્તસ્ય નામભિઃ સહ કીર્તિતાઃ

તાસુ વન્દ્યો નમસ્યશ્ચ પ્રતિનામતનૂષુ વૈ ।
સૂર્યેપ્સૂર્વ્યાં તથા વાયાવગ્નૌ વ્યોમ્ન્યથ દીક્ષિતે

ભક્તૈસ્તથા ચન્દ્રમસિ ભત્તયા વન્દ્યસ્તુ નામભિઃ ।
એવં યો વેત્તિ તં દેવં તનુભિર્નામભિશ્ચ હ

પ્રજાવાનેતિ સાયુજ્યમીશ્વરસ્ય ભવસ્ય સઃ ।
ઇત્યેતદ્વો મયા પ્રોક્તં ગુહ્યં ભીમાસ્ય યદ્યશઃ

શન્નો ઽસ્તુ દ્વિપદે વિપ્રાઃ શન્નો ઽસ્તુ ચ ચતુષ્પદે ।
એતત્પ્રોક્તમિદાનીં ચ તનૂનાં નામભિ સહ ।
મહાદેવસ્ય દેવસ્ય ભૃગોસ્તુ શૃણુત પ્રજાઃ