બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 89

અરુણા વરુણા ચૈવ નદ્યૌ પુણ્યતરે શુભે
તયોશ્ ચ સંગમઃ પુણ્યો ગઙ્ગાયાં મુનિસત્તમ ॥

તદુત્પત્તિં શૃણુષ્વેહ સર્વપાપવિનાશિનીમ્
કશ્યપસ્ય સુતો જ્યેષ્ઠ આદિત્યો લોકવિશ્રુતઃ ॥

ત્રૈલોક્યચક્ષુસ્ તીક્ષ્ણાંશુઃ સપ્તાશ્વો લોકપૂજિતઃ
તસ્ય પત્ની ઉષા ખ્યાતા ત્વાષ્ટ્રી ત્રૈલોક્યસુન્દરી ॥

ભર્તુઃ પ્રતાપતીવ્રત્વમ્ અસહન્તી સુમધ્યમા
ચિન્તયામ્ આસ કિં કૃત્યં મમ સ્યાદ્ ઇતિ ભામિની ॥

તસ્યાઃ પુત્રૌ મહારાજ્ઞૌ મનુર્ વૈવસ્વતો યમઃ
યમુના ચ નદી પુણ્યા શૃણુ વિસ્મયકારણમ્ ॥

સાકરોદ્ આત્મનશ્ છાયામ્ આત્મરૂપેણ યત્નતઃ
તામ્ અબ્રવીત્ તતશ્ ચોષા ત્વં ચ મત્સદૃશી ભવ ॥

ભર્તારં ત્વમ્ અપત્યાનિ પાલયસ્વ મમાજ્ઞયા
યાવદ્ આગમનં મે સ્યાત્ પત્યુસ્ તાવત્ પ્રિયા ભવ ॥

નાખ્યાતવ્યં ત્વયા ક્વાપિ અપત્યાનાં તથા પ્રિયે
તથેત્ય્ આહ ચ સા છાયા નિર્જગામ ગૃહાદ્ ઉષા ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા જગામાશુ શાન્તં રૂપમ્ અભીપ્સતી
સા ગત્વોષા ગૃહં ત્વષ્ટુઃ પિત્રે સર્વં ન્યવેદયત્
ત્વષ્ટાપિ ચકિતઃ પ્રાહ તાં સુતાં સુતવત્સલઃ ॥

નૈતદ્ યુક્તં ભર્તૃમત્યા યત્ સ્વૈરેણ પ્રવર્તનમ્
અપત્યાનાં કથં વૃત્તિર્ ભર્તુર્ વા સવિતુસ્ તવ
બિભેમિ ભદ્રે શિષ્ટો ઽહં ભર્તુર્ ગેહં પુનર્ વ્રજ ॥

એવમ્ ઉક્તા તુ પિત્રા સા નેત્ય્ ઉક્ત્વા વૈ પુનઃ પુનઃ
ઉત્તરં ચ કુરોર્ દેશં જગામ તપસે ત્વરા ॥

તત્ર તેપે તપસ્ તીવ્રં વડવારૂપધારિણી
દુષ્પ્રેક્ષં તં સ્વકં કાન્તં ધ્યાયન્તી નિશ્ચલા ઉષા ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તાત છાયા ચોષાસ્વરૂપિણી
પત્યૌ સા વર્તયામ્ આસ અપત્યાન્ય્ અથ જજ્ઞિરે ॥

સાવર્ણિશ્ ચ શનિશ્ ચૈવ વિષ્ટિર્ યા દુષ્ટકન્યકા
સા છાયા વર્તયામ્ આસ વૈષમ્યેણૈવ નિત્યશઃ ॥

સ્વેષ્વ્ અપત્યેષુ ચોષાયા યમસ્ તત્ર ચુકોપ હ
વૈષમ્યેણાથ વર્તન્તીં છાયાં તાં માતરં તદા ॥

તાડયામ્ આસ પાદેન દક્ષિણાશાપતિર્ યમઃ
પુત્રદૌર્જન્યસંક્ષોભાચ્ છાયા વૈવસ્વતં યમમ્ ॥

શશાપ પાપ તે પાદો વિશીર્યતુ મમાજ્ઞયા
વિશીર્ણચરણો દુઃખાદ્ રુદન્ પિતરમ્ અભ્યગાત્
સવિત્રે તં તુ વૃત્તાન્તં ન્યવેદયદ્ અશેષતઃ ॥

નેયં માતા સુરશ્રેષ્ઠ યયા શપ્તો ઽહમ્ ઈદૃશઃ
અપત્યેષુ વિરુદ્ધેષુ જનની નૈવ કુપ્યતે ॥

યદ્ બાલ્યાદ્ અબ્રવં કિંચિદ્ અથવા દુષ્કૃતં કૃતમ્
નૈવ કુપ્યતિ સા માતા તસ્માન્ નેયં મમામ્બિકા ॥

યદ્ અપત્યકૃતં કિંચિત્ સાધ્વ્ અસાધુ યથા તથા
માત્ય્ અસ્યાં સર્વમ્ અપ્ય્ એતત્ તસ્માન્ માતેતિ ગીયતે ॥

પ્રધક્ષ્યન્તીવ માં તાત નિત્યં પશ્યતિ ચક્ષુષા
વક્ત્ય્ અગ્નિકાલસદૃશા વાચા નેયં મદમ્બિકા ॥

તત્ પુત્રવચનં શ્રુત્વા સવિતાચિન્તયત્ તતઃ
ઇયં છાયા નાસ્ય માતા ઉષા માતા તુ સાન્યતઃ ॥

મમ શાન્તિમ્ અભીપ્સન્તી દેશે ઽન્યસ્મિંસ્ તપોરતા
ઉત્તરે ચ કુરૌ ત્વાષ્ટ્રી વડવારૂપધારિણી ॥

તત્રાસ્તે સા ઇતિ જ્ઞાત્વા જગામેશો દિવાકરઃ
યત્ર સા વર્તતે કાન્તા અશ્વરૂપઃ સ્વયં તદા ॥

તાં દૃષ્ટ્વા વડવારૂપાં પર્યધાવદ્ ધયાકૃતિઃ
કામાતુરં હયં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા વૈ હેષિતસ્વનમ્ ॥

ઉષા પતિવ્રતોપેતા પતિધ્યાનપરાયણા
હયધર્ષણસંભીતા કો ન્વ્ અયં ચેત્ય્ અજાનતી ॥

અપલાયત્ પતૌ પ્રાપ્તે દક્ષિણાભિમુખી ત્વરા
કો નુ મે રક્ષકો ઽત્ર સ્યાદ્ ઋષયો વાથવા સુરાઃ ॥

ધાવન્તીં તાં પ્રિયામ્ અશ્વામ્ અશ્વરૂપધરઃ સ્વયમ્
પર્યધાવદ્ યતો યાતિ ઉષા ભાનુસ્ તતસ્ તતઃ ॥

સ્મરગ્રહવશે જાતઃ કો દુશ્ચેષ્ટં ન ચેષ્ટતે
ભાગીરથીં નદીશ્ ચાન્યા વનાન્ય્ ઉપવનાનિ ચ ॥

નર્મદાં ચાથ વિન્ધ્યં ચ દક્ષિણાભિમુખાવ્ ઉભૌ
અતિક્રમ્ય ભયોદ્વિગ્ના ત્વાષ્ટ્ર્ય્ અભ્યગાચ્ ચ ગૌતમીમ્ ॥

ત્રાતારઃ સન્તિ મુનયો જનસ્થાન ઇતિ શ્રુતમ્
ઋષીણામ્ આશ્રમં સાશ્વા પ્રવિષ્ટા ગૌતમીં તથા ॥

અનુપ્રાપ્તસ્ તથા ચાશ્વો ભાનુસ્ તદ્રૂપવાંસ્ તતઃ
અશ્વં નિવારયામ્ આસુર્ જનસ્થા મુનિદારકાઃ
તતઃ કોપાદ્ ઋષીંસ્ તાંશ્ ચ શશાપોષાપતિઃ પ્રભુઃ ॥

નિવારયથ માં યસ્માદ્ વટા યૂયં ભવિષ્યથ ॥

જ્ઞાનદૃષ્ટ્યા તુ મુનયો મેનિરે ઽશ્વમ્ ઉષાપતિમ્
સ્તુવન્તો દેવદેવેશં ભાનું તં મુનયો મુદા ॥

સ્તૂયમાનો મુનિગણૈર્ અશ્વાં ભાનુર્ અથાગમત્
વડવાયા મુખે લગ્નં મુખં ચાશ્વસ્વરૂપિણમ્ ॥

જ્ઞાત્વા ત્વાષ્ટ્રી ચ ભર્તારં મુખાદ્ વીર્યં પ્રસુસ્રુવે
તયોર્ વીર્યેણ ગઙ્ગાયામ્ અશ્વિનૌ સમજાયતામ્ ॥

તત્રાગચ્છન્ સુરગણાઃ સિદ્ધાશ્ ચ મુનયસ્ તથા
નદ્યો ગાવસ્ તથૌષધ્યો દેવા જ્યોતિર્ગણાસ્ તથા ॥

સપ્તાશ્વશ્ ચ રથઃ પુણ્યો હ્ય્ અરુણો ભાનુસારથિઃ
યમો મનુશ્ ચ વરુણઃ શનિર્ વૈવસ્વતસ્ તથા ॥

યમુના ચ નદી પુણ્યા તાપી ચૈવ મહાનદી
તત્તદ્રૂપં સમાસ્થાય નદ્યસ્ તા વિસ્મયાન્ મુને ॥

દ્રષ્ટું તે વિસ્મયાવિષ્ટા આજગ્મુઃ શ્વશુરસ્ તથા
અભિપ્રાયં વિદિત્વા તુ શ્વશુરં ભાનુર્ અબ્રવીત્ ॥

ઉષાયાઃ પ્રીતયે ત્વષ્ટઃ કુર્વત્યાસ્ તપ ઉત્તમમ્
યન્ત્રારૂઢં ચ માં કૃત્વા છિન્ધિ તેજાંસ્ય્ અનેકશઃ
યાવત્ સૌખ્યં ભવેદ્ અસ્યાસ્ તાવચ્ છિન્ધિ પ્રજાપતે ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તતસ્ ત્વષ્ટા સોમનાથસ્ય સંનિધૌ
તેજસાં છેદનં ચક્રે પ્રભાસં તુ તતો વિદુઃ ॥

ભર્ત્રા ચ સંગતા યત્ર ગૌતમ્યામ્ અશ્વરૂપિણી
અશ્વિનોર્ યત્ર ચોત્પત્તિર્ અશ્વતીર્થં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ભાનુતીર્થં તદ્ આખ્યાતં તથા પઞ્ચવટાશ્રમઃ
તાપી ચ યમુના ચૈવ પિતરં દ્રષ્ટુમ્ આગતે ॥

અરુણાવરુણાનદ્યોર્ ગઙ્ગાયાં સંગમઃ શુભઃ
દેવાનાં તત્ર તીર્થાનામ્ આગતાનાં પૃથક્ પૃથક્ ॥

નવ ત્રીણિ સહસ્રાણિ તીર્થાનિ ગુણવન્તિ ચ
તત્ર સ્નાનં ચ દાનં ચ સર્વમ્ અક્ષયપુણ્યદમ્ ॥

સ્મરણાત્ પઠનાદ્ વાપિ શ્રવણાદ્ અપિ નારદ
સર્વપાપવિનિર્મુક્તો ધર્મવાન્ સ સુખી ભવેત્ ॥