બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 83

દશાશ્વમેધિકં તીર્થં તચ્ છૃણુષ્વ મહામુને
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ હયમેધફલં લભેત્ ॥

વિશ્વકર્મસુતઃ શ્રીમાન્ વિશ્વરૂપો મહાબલઃ
તસ્યાપિ પ્રથમઃ પુત્રસ્ તત્પુત્રો ભૌવનો વિભુઃ ॥

પુરોધાઃ કશ્યપસ્ તસ્ય સર્વજ્ઞાનવિશારદઃ
તમ્ અપૃચ્છન્ મહાબાહુર્ ભૌવનઃ સાર્વભૌવનઃ ॥

યક્ષ્યે ઽહં હયમેધૈશ્ ચ યુગપદ્ દશભિર્ મુને
ઇત્ય્ અપૃચ્છદ્ ગુરું વિપ્રં ક્વ યક્ષ્યામિ સુરાન્ ઇતિ ॥

સો ઽવદદ્ દેવયજનં તત્ર તત્ર નૃપોત્તમ
યત્ર યત્ર દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાવર્તન્ત મહાક્રતૂન્ ॥

તત્રાભવન્ન્ ઋષિગણા આર્ત્વિજ્યે મખમણ્ડલે
યુગપદ્ દશમેધાનિ પ્રવૃત્તાનિ પુરોધસા ॥

પૂર્ણતાં નાયયુસ્ તાનિ દૃષ્ટ્વા ચિન્તાપરો નૃપઃ
વિહાય દેવયજનં પુનર્ અન્યત્ર તાન્ ક્રતૂન્ ॥

ઉપાક્રામત્ તથા તત્ર વિઘ્નદોષાસ્ તમ્ આયયુઃ
દૃષ્ટ્વાપૂર્ણાંસ્ તતો યજ્ઞાન્ રાજા ગુરુમ્ અભાષત ॥

દેશદોષાત્ કાલદોષાન્ મમ દોષાત્ તવાપિ વા
પૂર્ણતાં નાપ્નુવન્તિ સ્મ દશમેધાનિ વાજિનઃ ॥

તતશ્ ચ દુઃખિતો રાજા કશ્યપેન પુરોધસા
ગીષ્પતેર્ ભ્રાતરં જ્યેષ્ઠં ગત્વા સંવર્તમ્ ઊચતુઃ ॥

ભગવન્ યુગપત્ કાર્યાણ્ય્ અશ્વમેધાનિ માનદ
દશ સંપૂર્ણતાં યાન્તિ તં દેશં તં ગુરું વદ ॥

તતો ધ્યાત્વા ઋષિશ્રેષ્ઠઃ સંવર્તો ભૌવનં તદા
અબ્રવીદ્ ગચ્છ બ્રહ્માણં ગુરું દેશં વદિષ્યતિ ॥

ભૌવનો ઽપિ મહાપ્રાજ્ઞઃ કશ્યપેન મહાત્મના
આગત્ય મામ્ અબ્રવીચ્ ચ ગુરું દેશાદિકં ચ યત્ ॥

તતો ઽહમ્ અબ્રવં પુત્ર ભૌવનં કશ્યપં તથા
ગૌતમીં ગચ્છ રાજેન્દ્ર સ દેશઃ ક્રતુપુણ્યવાન્ ॥

અયમ્ એવ ગુરુઃ શ્રેષ્ઠઃ કશ્યપો વેદપારગઃ
ગુરોર્ અસ્ય પ્રસાદેન ગૌતમ્યાશ્ ચ પ્રસાદતઃ ॥

એકેન હયમેધેન તત્ર સ્નાનેન વા પુનઃ
સેત્સ્યન્તિ તત્ર યજ્ઞાશ્ ચ દશમેધાનિ વાજિનઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા ભૌવનો રાજા ગૌતમીતીરમ્ અભ્યગાત્
કશ્યપેન સહાયેન હયમેધાય દીક્ષિતઃ ॥

તતઃ પ્રવૃત્તે યજ્ઞેશે હયમેધે મહાક્રતૌ
સંપૂર્ણે તુ તદા રાજા પૃથિવીં દાતુમ્ ઉદ્યતઃ ॥

તતો ઽન્તરિક્ષે વાગ્ ઉચ્ચૈર્ ઉવાચ નૃપસત્તમમ્
પૂજયિત્વા સ્થિતં વિપ્રાન્ ઋત્વિજો ઽથ સદસ્પતીન્ ॥

પુરોધસે કશ્યપાય સશૈલવનકાનનામ્
પૃથિવીં દાતુકામેન દત્તં સર્વં ત્વયા નૃપ ॥

ભૂમિદાનસ્પૃહાં ત્યક્ત્વા અન્નં દેહિ મહાફલમ્
નાન્નદાનસમં પુણ્યં ત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે ॥

વિશેષતસ્ તુ ગઙ્ગાયાઃ શ્રદ્ધયા પુલિને મુને
ત્વયા તુ હયમેધો ઽયં કૃતઃ સબહુદક્ષિણઃ
કૃતકૃત્યો ઽસિ ભદ્રં તે નાત્ર કાર્યા વિચારણા ॥

તથાપિ દાતુકામં તં મહી પ્રોવાચ ભૌવનમ્ ॥

વિશ્વકર્મજ સાર્વભૌમ મા માં દેહિ પુનઃ પુનઃ
નિમજ્જે ઽહં સલિલસ્ય મધ્યે તસ્માન્ ન દીયતામ્ ॥

તતશ્ ચ ભૌવનો ભીતઃ કિં દેયમ્ ઇતિ ચાબ્રવીત્
પુનશ્ ચોવાચ સા પૃથ્વી ભૌવનં બ્રાહ્મણૈર્ વૃતમ્ ॥

તિલા ગાવો ધનં ધાન્યં યત્ કિંચિદ્ ગૌતમીતટે
સર્વં તદ્ અક્ષયં દાનં કિં માં ભૌવન દાસ્યસિ ॥

ગઙ્ગાતીરં સમાશ્રિત્ય ગ્રાસમ્ એકં દદાતિ યઃ
તેનાહં સકલા દત્તા કિં માં ભૌવન દાસ્યસિ ॥

તદ્ ભુવો વચનં શ્રુત્વા ભૌવનઃ સાર્વભૌવનઃ
તથેતિ મત્વા વિપ્રેભ્યો હ્ય્ અન્નં પ્રાદાત્ સુવિસ્તરમ્ ॥

તતઃ પ્રભૃતિ તત્ તીર્થં દશાશ્વમેધિકં વિદુઃ
દશાનામ્ અશ્વમેધાનાં ફલં સ્નાનાદ્ અવાપ્યતે ॥