બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 8

સત્યવ્રતસ્ તુ ભક્ત્યા ચ કૃપયા ચ પ્રતિજ્ઞયા
વિશ્વામિત્રકલત્રં તુ બભાર વિનયે સ્થિતઃ ॥

હત્વા મૃગાન્ વરાહાંશ્ ચ મહિષાંશ્ ચ વનેચરાન્
વિશ્વામિત્રાશ્રમાભ્યાશે માંસં વૃક્ષે બબન્ધ ચ ॥

ઉપાંશુવ્રતમ્ આસ્થાય દીક્ષાં દ્વાદશવાર્ષિકીમ્
પિતુર્ નિયોગાદ્ અવસત્ તસ્મિન્ વનગતે નૃપે ॥

અયોધ્યાં ચૈવ રાજ્યં ચ તથૈવાન્તઃપુરં મુનિઃ
યાજ્યોપાધ્યાયસંયોગાદ્ વસિષ્ઠઃ પર્યરક્ષત ॥

સત્યવ્રતસ્ તુ બાલ્યાચ્ ચ ભાવિનો ઽર્થસ્ય વૈ બલાત્
વસિષ્ઠે ઽભ્યધિકં મન્યું ધારયામ્ આસ નિત્યશઃ ॥

પિત્રા હિ તં તદા રાષ્ટ્રાત્ ત્યજ્યમાનં પ્રિયં સુતમ્
નિવારયામ્ આસ મુનિર્ બહુના કારણેન ન ॥

પાણિગ્રહણમન્ત્રાણાં નિષ્ઠા સ્યાત્ સપ્તમે પદે
ન ચ સત્યવ્રતસ્ તસ્માદ્ ધતવાન્ સપ્તમે પદે ॥

જાનન્ ધર્મં વસિષ્ઠસ્ તુ ન માં ત્રાતીતિ ભો દ્વિજાઃ
સત્યવ્રતસ્ તદા રોષં વસિષ્ઠે મનસાકરોત્ ॥

ગુણબુદ્ધ્યા તુ ભગવાન્ વસિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્ તથા
ન ચ સત્યવ્રતસ્ તસ્ય તમ્ ઉપાંશુમ્ અબુધ્યત ॥

તસ્મિન્ન્ અપરિતોષશ્ ચ પિતુર્ આસીન્ મહાત્મનઃ
તેન દ્વાદશ વર્ષાણિ નાવર્ષત્ પાકશાસનઃ ॥

તેન ત્વ્ ઇદાનીં વિહિતાં દીક્ષાં તાં દુર્વહાં ભુવિ
કુલસ્ય નિષ્કૃતિર્ વિપ્રાઃ કૃતા સા વૈ ભવેદ્ ઇતિ ॥

ન તં વસિષ્ઠો ભગવાન્ પિત્રા ત્યક્તં ન્યવારયત્
અભિષેક્ષ્યામ્ય્ અહં પુત્રમ્ અસ્યેત્ય્ એવંમતિર્ મુનિઃ ॥

સ તુ દ્વાદશ વર્ષાણિ તાં દીક્ષામ્ અવહદ્ બલી
અવિદ્યમાને માંસે તુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સર્વકામદુઘાં દોગ્ધ્રીં સ દદર્શ નૃપાત્મજઃ
તાં વૈ ક્રોધાચ્ ચ મોહાચ્ ચ શ્રમાચ્ ચૈવ ક્ષુધાન્વિતઃ ॥

દેશધર્મગતો રાજા જઘાન મુનિસત્તમાઃ
તન્માંસં સ સ્વયં ચૈવ વિશ્વામિત્રસ્ય ચાત્મજાન્ ॥

ભોજયામ્ આસ તચ્ છ્રુત્વા વસિષ્ઠો ઽપ્ય્ અસ્ય ચુક્રુધે ॥

પાતયેયમ્ અહં ક્રૂર તવ શઙ્કુમ્ અસંશયમ્
યદિ તે દ્વાવ્ ઇમૌ શઙ્કૂ ન સ્યાતાં વૈ કૃતૌ પુનઃ ॥

પિતુશ્ ચાપરિતોષેણ ગુરુદોગ્ધ્રીવધેન ચ
અપ્રોક્ષિતોપયોગાચ્ ચ ત્રિવિધસ્ તે વ્યતિક્રમઃ ॥

એવં ત્રીણ્ય્ અસ્ય શઙ્કૂનિ તાનિ દૃષ્ટ્વા મહાતપાઃ
ત્રિશઙ્કુર્ ઇતિ હોવાચ ત્રિશઙ્કુસ્ તેન સ સ્મૃતઃ ॥

વિશ્વામિત્રસ્ય દારાણામ્ અનેન ભરણં કૃતમ્
તેન તસ્મૈ વરં પ્રાદાન્ મુનિઃ પ્રીતસ્ ત્રિશઙ્કવે ॥

છન્દ્યમાનો વરેણાથ વરં વવ્રે નૃપાત્મજઃ
સશરીરો વ્રજે સ્વર્ગમ્ ઇત્ય્ એવં યાચિતો વરઃ ॥

અનાવૃષ્ટિભયે તસ્મિન્ ગતે દ્વાદશવાર્ષિકે
પિત્ર્યે રાજ્યે ઽભિષિચ્યાથ યાજયામ્ આસ પાર્થિવમ્ ॥

મિષતાં દેવતાનાં ચ વસિષ્ઠસ્ય ચ કૌશિકઃ
દિવમ્ આરોપયામ્ આસ સશરીરં મહાતપાઃ ॥

તસ્ય સત્યરથા નામ પત્ની કૈકેયવંશજા
કુમારં જનયામ્ આસ હરિશ્ચન્દ્રમ્ અકલ્મષમ્ ॥

સ વૈ રાજા હરિશ્ચન્દ્રસ્ ત્રૈશઙ્કવ ઇતિ સ્મૃતઃ
આહર્તા રાજસૂયસ્ય સમ્રાડ્ ઇતિ હ વિશ્રુતઃ ॥

હરિશ્ચન્દ્રસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ રોહિતો નામ પાર્થિવઃ
હરિતો રોહિતસ્યાથ ચઞ્ચુર્ હારિત ઉચ્યતે ॥

વિજયશ્ ચ મુનિશ્રેષ્ઠાશ્ ચઞ્ચુપુત્રો બભૂવ હ
જેતા સ સર્વપૃથિવીં વિજયસ્ તેન સ સ્મૃતઃ ॥

રુરુકસ્ તનયસ્ તસ્ય રાજા ધર્માર્થકોવિદઃ
રુરુકસ્ય વૃકઃ પુત્રો વૃકાદ્ બાહુસ્ તુ જજ્ઞિવાન્ ॥

હૈહયાસ્ તાલજઙ્ઘાશ્ ચ નિરસ્યન્તિ સ્મ તં નૃપમ્
તત્પત્ની ગર્ભમ્ આદાય ઔર્વસ્યાશ્રમમ્ આવિશત્ ॥

નાસત્યો ધાર્મિકશ્ ચૈવ સ હ ધર્મયુગે ઽભવત્
સગરસ્ તુ સુતો બાહોર્ યજ્ઞે સહ ગરેણ વૈ ॥

ઔર્વસ્યાશ્રમમ્ આસાદ્ય ભાર્ગવેણાભિરક્ષિતઃ
આગ્નેયમ્ અસ્ત્રં લબ્ધ્વા ચ ભાર્ગવાત્ સગરો નૃપઃ ॥

જિગાય પૃથિવીં હત્વા તાલજઙ્ઘાન્ સહૈહયાન્
શકાનાં પહ્નવાનાં ચ ધર્મં નિરસદ્ અચ્યુતઃ
ક્ષત્રિયાણાં મુનિશ્રેષ્ઠાઃ પારદાનાં ચ ધર્મવિત્ ॥

કથં સ સગરો જાતો ગરેણૈવ સહાચ્યુતઃ
કિમર્થં ચ શકાદીનાં ક્ષત્રિયાણાં મહૌજસામ્ ॥

ધર્માન્ કુલોચિતાન્ રાજા ક્રુદ્ધો નિરસદ્ અચ્યુતઃ
એતન્ નઃ સર્વમ્ આચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામતે ॥

બાહોર્ વ્યસનિનઃ પૂર્વં હૃતં રાજ્યમ્ અભૂત્ કિલ
હૈહયૈસ્ તાલજઙ્ઘૈશ્ ચ શકૈઃ સાર્ધં દ્વિજોત્તમાઃ ॥

યવનાઃ પારદાશ્ ચૈવ કામ્બોજાઃ પહ્નવાસ્ તથા
એતે હ્ય્ અપિ ગણાઃ પઞ્ચ હૈહયાર્થે પરાક્રમન્ ॥

હૃતરાજ્યસ્ તદા રાજા સ વૈ બાહુર્ વનં યયૌ
પત્ન્યા ચાનુગતો દુઃખી તત્ર પ્રાણાન્ અવાસૃજત્ ॥

પત્ની તુ યાદવી તસ્ય સગર્ભા પૃષ્ઠતો ઽન્વગાત્
સપત્ન્યા ચ ગરસ્ તસ્યૈ દત્તઃ પૂર્વં કિલાનઘાઃ ॥

સા તુ ભર્તુશ્ ચિતાં કૃત્વા વને તામ્ અભ્યરોહત
ઔર્વસ્ તાં ભાર્ગવો વિપ્રાઃ કારુણ્યાત્ સમવારયત્ ॥

તસ્યાશ્રમે ચ ગર્ભઃ સ ગરેણૈવ સહાચ્યુતઃ
વ્યજાયત મહાબાહુઃ સગરો નામ પાર્થિવઃ ॥

ઔર્વસ્ તુ જાતકર્માદીંસ્ તસ્ય કૃત્વા મહાત્મનઃ
અધ્યાપ્ય વેદશાસ્ત્રાણિ તતો ઽસ્ત્રં પ્રત્યપાદયત્ ॥

આગ્નેયં તુ મહાભાગા અમરૈર્ અપિ દુઃસહમ્
સ તેનાસ્ત્રબલેનાજૌ બલેન ચ સમન્વિતઃ ॥

હૈહયાન્ વિજઘાનાશુ ક્રુદ્ધો રુદ્રઃ પશૂન્ ઇવ
આજહાર ચ લોકેષુ કીર્તિં કીર્તિમતાં વરઃ ॥

તતઃ શકાંશ્ ચ યવનાન્ કામ્બોજાન્ પારદાંસ્ તથા
પહ્નવાંશ્ ચૈવ નિઃશેષાન્ કર્તું વ્યવસિતો નૃપઃ ॥

તે વધ્યમાના વીરેણ સગરેણ મહાત્મના
વસિષ્ઠં શરણં ગત્વા પ્રણિપેતુર્ મનીષિણમ્ ॥

વસિષ્ઠસ્ ત્વ્ અથ તાન્ દૃષ્ટ્વા સમયેન મહાદ્યુતિઃ
સગરં વારયામ્ આસ તેષાં દત્ત્વાભયં તદા ॥

સગરઃ સ્વાં પ્રતિજ્ઞાં તુ ગુરોર્ વાક્યં નિશમ્ય ચ
ધર્મં જઘાન તેષાં વૈ વેષાન્ અન્યાંશ્ ચકાર હ ॥

અર્ધં શકાનાં શિરસો મુણ્ડયિત્વા વ્યસર્જયત્
યવનાનાં શિરઃ સર્વં કામ્બોજાનાં તથૈવ ચ ॥

પારદા મુક્તકેશાશ્ ચ પહ્નવાઞ્ શ્મશ્રુધારિણઃ
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ કૃતાસ્ તેન મહાત્મના ॥

શકા યવનકામ્બોજાઃ પારદાશ્ ચ દ્વિજોત્તમાઃ
કોણિસર્પા માહિષકા દર્વાશ્ ચોલાઃ સકેરલાઃ ॥

સર્વે તે ક્ષત્રિયા વિપ્રા ધર્મસ્ તેષાં નિરાકૃતઃ
વસિષ્ઠવચનાદ્ રાજ્ઞા સગરેણ મહાત્મના ॥

સ ધર્મવિજયી રાજા વિજિત્યેમાં વસુંધરામ્
અશ્વં પ્રચારયામ્ આસ વાજિમેધાય દીક્ષિતઃ ॥

તસ્ય ચારયતઃ સો ઽશ્વઃ સમુદ્રે પૂર્વદક્ષિણે
વેલાસમીપે ઽપહૃતો ભૂમિં ચૈવ પ્રવેશિતઃ ॥

સ તં દેશં તદા પુત્રૈઃ ખાનયામ્ આસ પાર્થિવઃ
આસેદુસ્ તે તદા તત્ર ખન્યમાને મહાર્ણવે ॥

તમ્ આદિપુરુષં દેવં હરિં કૃષ્ણં પ્રજાપતિમ્
વિષ્ણું કપિલરૂપેણ સ્વપન્તં પુરુષં તદા ॥

તસ્ય ચક્ષુઃસમુત્થેન તેજસા પ્રતિબુધ્યતઃ
દગ્ધાઃ સર્વે મુનિશ્રેષ્ઠાશ્ ચત્વારસ્ ત્વ્ અવશેષિતાઃ ॥

બર્હિકેતુઃ સુકેતુશ્ ચ તથા ધર્મરથો નૃપઃ
શૂરઃ પઞ્ચનદશ્ ચૈવ તસ્ય વંશકરા નૃપાઃ ॥

પ્રાદાચ્ ચ તસ્મૈ ભગવાન્ હરિર્ નારાયણો વરમ્
અક્ષયં વંશમ્ ઇક્ષ્વાકોઃ કીર્તિં ચાપ્ય્ અનિવર્તિનીમ્ ॥

પુત્રં સમુદ્રં ચ વિભુઃ સ્વર્ગે વાસં તથાક્ષયમ્
સમુદ્રશ્ ચાર્ઘમ્ આદાય વવન્દે તં મહીપતિમ્ ॥

સાગરત્વં ચ લેભે સ કર્મણા તેન તસ્ય હ
તં ચાશ્વમેધિકં સો ઽશ્વં સમુદ્રાદ્ ઉપલબ્ધવાન્ ॥

આજહારાશ્વમેધાનાં શતં સ સુમહાતપાઃ
પુત્રાણાં ચ સહસ્રાણિ ષષ્ટિસ્ તસ્યેતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

સગરસ્યાત્મજા વીરાઃ કથં જાતા મહાબલાઃ
વિક્રાન્તાઃ ષષ્ટિસાહસ્રા વિધિના કેન સત્તમ ॥

દ્વે ભાર્યે સગરસ્યાસ્તાં તપસા દગ્ધકિલ્બિષે
જ્યેષ્ઠા વિદર્ભદુહિતા કેશિની નામ નામતઃ ॥

કનીયસી તુ મહતી પત્ની પરમધર્મિણી
અરિષ્ટનેમિદુહિતા રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ ॥

ઔર્વસ્ તાભ્યાં વરં પ્રાદાત્ તદ્ બુધ્યધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ
ષષ્ટિં પુત્રસહસ્રાણિ ગૃહ્ણાત્વ્ એકા નિતમ્બિની ॥

એકં વંશધરં ત્વ્ એકા યથેષ્ટં વરયત્વ્ ઇતિ
તત્રૈકા જગૃહે પુત્રાન્ ષષ્ટિસાહસ્રસંમિતાન્ ॥

એકં વંશધરં ત્વ્ એકા તથેત્ય્ આહ તતો મુનિઃ
રાજા પઞ્ચજનો નામ બભૂવ સ મહાદ્યુતિઃ ॥

ઇતરા સુષુવે તુમ્બીં બીજપૂર્ણામ્ ઇતિ શ્રુતિઃ
તત્ર ષષ્ટિસહસ્રાણિ ગર્ભાસ્ તે તિલસંમિતાઃ ॥

સંબભૂવુર્ યથાકાલં વવૃધુશ્ ચ યથાસુખમ્
ઘૃતપૂર્ણેષુ કુમ્ભેષુ તાન્ ગર્ભાન્ નિદધે તતઃ ॥

ધાત્રીશ્ ચૈકૈકશઃ પ્રાદાત્ તાવતીઃ પોષણે નૃપઃ
તતો દશસુ માસેષુ સમુત્તસ્થુર્ યથાક્રમમ્ ॥

કુમારાસ્ તે યથાકાલં સગરપ્રીતિવર્ધનાઃ
ષષ્ટિપુત્રસહસ્રાણિ તસ્યૈવમ્ અભવન્ દ્વિજાઃ ॥

ગર્ભાદ્ અલાબૂમધ્યાદ્ વૈ જાતાનિ પૃથિવીપતેઃ
તેષાં નારાયણં તેજઃ પ્રવિષ્ટાનાં મહાત્મનામ્ ॥

એકઃ પઞ્ચજનો નામ પુત્રો રાજા બભૂવ હ
શૂરઃ પઞ્ચજનસ્યાસીદ્ અંશુમાન્ નામ વીર્યવાન્ ॥

દિલીપસ્ તસ્ય તનયઃ ખટ્વાઙ્ગ ઇતિ વિશ્રુતઃ
યેન સ્વર્ગાદ્ ઇહાગત્ય મુહૂર્તં પ્રાપ્ય જીવિતમ્ ॥

ત્રયો ઽભિસંધિતા લોકા બુદ્ધ્યા સત્યેન ચાનઘાઃ
દિલીપસ્ય તુ દાયાદો મહારાજો ભગીરથઃ ॥

યઃ સ ગઙ્ગાં સરિચ્છ્રેષ્ઠામ્ અવાતારયત પ્રભુઃ
સમુદ્રમ્ આનયચ્ ચૈનાં દુહિતૃત્વે ઽપ્ય્ અકલ્પયત્ ॥

તસ્માદ્ ભાગીરથી ગઙ્ગા કથ્યતે વંશચિન્તકૈઃ
ભગીરથસુતો રાજા શ્રુત ઇત્ય્ અભિવિશ્રુતઃ ॥

નાભાગસ્ તુ શ્રુતસ્યાસીત્ પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ
અમ્બરીષસ્ તુ નાભાગિઃ સિન્ધુદ્વીપપિતાભવત્ ॥

અયુતાજિત્ તુ દાયાદઃ સિન્ધુદ્વીપસ્ય વીર્યવાન્
અયુતાજિત્સુતસ્ ત્વ્ આસીદ્ ઋતુપર્ણો મહાયશાઃ ॥

દિવ્યાક્ષહૃદયજ્ઞો વૈ રાજા નલસખો બલી
ઋતુપર્ણસુતસ્ ત્વ્ આસીદ્ આર્તપર્ણિર્ મહાયશાઃ ॥

સુદાસસ્ તસ્ય તનયો રાજા ઇન્દ્રસખો ઽભવત્
સુદાસસ્ય સુતઃ પ્રોક્તઃ સૌદાસો નામ પાર્થિવઃ ॥

ખ્યાતઃ કલ્માષપાદો વૈ રાજા મિત્રસહો ઽભવત્
કલ્માષપાદસ્ય સુતઃ સર્વકર્મેતિ વિશ્રુતઃ ॥

અનરણ્યસ્ તુ પુત્રો ઽભૂદ્ વિશ્રુતઃ સર્વકર્મણઃ
અનરણ્યસુતો નિઘ્નો નિઘ્નતો દ્વૌ બભૂવતુઃ ॥

અનમિત્રો રઘુશ્ ચૈવ પાર્થિવર્ષભસત્તમૌ
અનમિત્રસુતો રાજા વિદ્વાન્ દુલિદુહો ઽભવત્ ॥

દિલીપસ્ તનયસ્ તસ્ય રામસ્ય પ્રપિતામહઃ
દીર્ઘબાહુર્ દિલીપસ્ય રઘુર્ નામ્ના સુતો ઽભવત્ ॥

અયોધ્યાયાં મહારાજો યઃ પુરાસીન્ મહાબલઃ
અજસ્ તુ રાઘવો જજ્ઞે તથા દશરથો ઽપ્ય્ અજાત્ ॥

રામો દશરથાજ્ જજ્ઞે ધર્માત્મા સુમહાયશાઃ
રામસ્ય તનયો જજ્ઞે કુશ ઇત્ય્ અભિસંજ્ઞિતઃ ॥

અતિથિસ્ તુ કુશાજ્ જજ્ઞે ધર્માત્મા સુમહાયશાઃ
અતિથેસ્ ત્વ્ અભવત્ પુત્રો નિષધો નામ વીર્યવાન્ ॥

નિષધસ્ય નલઃ પુત્રો નભઃ પુત્રો નલસ્ય ચ
નભસ્ય પુણ્ડરીકસ્ તુ ક્ષેમધન્વા તતઃ સ્મૃતઃ ॥

ક્ષેમધન્વસુતસ્ ત્વ્ આસીદ્ દેવાનીકઃ પ્રતાપવાન્
આસીદ્ અહીનગુર્ નામ દેવાનીકાત્મજઃ પ્રભુઃ ॥

અહીનગોસ્ તુ દાયાદઃ સુધન્વા નામ પાર્થિવઃ
સુધન્વનઃ સુતશ્ ચાપિ તતો જજ્ઞે શલો નૃપઃ ॥

ઉક્યો નામ સ ધર્માત્મા શલપુત્રો બભૂવ હ
વજ્રનાભઃ સુતસ્ તસ્ય નલસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ ॥

નલૌ દ્વાવ્ એવ વિખ્યાતૌ પુરાણે મુનિસત્તમાઃ
વીરસેનાત્મજશ્ ચૈવ યશ્ ચેક્ષ્વાકુકુલોદ્વહઃ ॥

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવાઃ પ્રાધાન્યેન પ્રકીર્તિતાઃ
એતે વિવસ્વતો વંશે રાજાનો ભૂરિતેજસઃ ॥

પઠન્ સમ્યગ્ ઇમાં સૃષ્ટિમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ
શ્રાદ્ધદેવસ્ય દેવસ્ય પ્રજાનાં પુષ્ટિદસ્ય ચ
પ્રજાવાન્ એતિ સાયુજ્યમ્ આદિત્યસ્ય વિવસ્વતઃ ॥