બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 73

કમણ્ડલુસ્થિતા દેવી તવ પુણ્યવિવર્ધિની
યથા મર્ત્યં ગતા નાથ તન્ મે વિસ્તરતો વદ ॥

બલિર્ નામ મહાદૈત્યો દેવારિર્ અપરાજિતઃ
ધર્મેણ યશસા ચૈવ પ્રજાસંરક્ષણેન ચ ॥

ગુરુભક્ત્યા ચ સત્યેન વીર્યેણ ચ બલેન ચ
ત્યાગેન ક્ષમયા ચૈવ ત્રૈલોક્યે નોપમીયતે ॥

તસ્યર્દ્ધિમ્ ઉન્નતાં દૃષ્ટ્વા દેવાશ્ ચિન્તાપરાયણાઃ
મિથઃ સમૂચુર્ અમરા જેષ્યામો વૈ કથં બલિમ્ ॥

તસ્મિઞ્ શાસતિ રાજ્યં તુ ત્રૈલોક્યં હતકણ્ટકમ્
નારયો વ્યાધયો વાપિ નાધયો વા કથંચન ॥

અનાવૃષ્ટિર્ અધર્મો વા નાસ્તિશબ્દો ન દુર્જનઃ
સ્વપ્ને ઽપિ નૈવ દૃશ્યેત બલૌ રાજ્યં પ્રશાસતિ ॥

તસ્યોન્નતિશરૈર્ ભગ્નાઃ કીર્તિખડ્ગદ્વિધાકૃતાઃ
તસ્યાજ્ઞાશક્તિભિન્નાઙ્ગા દેવાઃ શર્મ ન લેભિરે ॥

તતઃ સંમન્ત્રયામ્ આસુઃ કૃત્વા માત્સર્યમ્ અગ્રતઃ
તદ્યશોગ્નિપ્રદીપ્તાઙ્ગા વિષ્ણું જગ્મુઃ સુવિહ્વલાઃ ॥

આર્તાઃ સ્મ ગતસત્ત્વાઃ સ્મ શઙ્ખચક્રગદાધર
અસ્મદર્થે ભવાન્ નિત્યમ્ આયુધાનિ બિભર્તિ ચ ॥

ત્વયિ નાથે જગન્નાથ અસ્માકં દુઃખમ્ ઈદૃશમ્
ત્વાં તુ પ્રણમતી વાણી કથં દૈત્યં નમસ્યતિ ॥

મનસા કર્મણા વાચા ત્વામ્ એવ શરણં ગતાઃ
ત્વદઙ્ઘ્રિશરણાઃ સન્તઃ કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

યજામસ્ ત્વાં મહાયજ્ઞૈર્ વદામો વાગ્ભિર્ અચ્યુત
ત્વદેકશરણાઃ સન્તઃ કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

ત્વદ્વીર્યમ્ આશ્રિતા નિત્યં દેવાઃ સેન્દ્રપુરોગમાઃ
ત્વયા દત્તં પદં પ્રાપ્ય કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

સ્રષ્ટા ત્વં બ્રહ્મમૂર્ત્યા તુ વિષ્ણુર્ ભૂત્વા તુ રક્ષસિ
સંહર્તા રુદ્રશક્ત્યા ત્વં કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

ઐશ્વર્યં કારણં લોકે વિનૈશ્વર્યં તુ કિં ફલમ્
હતૈશ્વર્યાઃ સુરેશાન કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

અનાદિસ્ ત્વં જગદ્ધાતર્ અનન્તસ્ ત્વં જગદ્ગુરુઃ
અન્તવન્તમ્ અમું શત્રું કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

તવૈશ્વર્યેણ પુષ્ટાઙ્ગા જિત્વા ત્રૈલોક્યમ્ ઓજસા
સ્થિરાઃ સ્યામઃ સુરેશાન કથં દૈત્યં નમેમહિ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ એવ વચનં શ્રુત્વા દૈતેયસૂદનઃ
ઉવાચ સર્વાન્ અમરાન્ દેવાનાં કાર્યસિદ્ધયે ॥

મદ્ભક્તો ઽસૌ બલિર્ દૈત્યો હ્ય્ અવધ્યો ઽસૌ સુરાસુરૈઃ
યથા ભવન્તો મત્પોષ્યાસ્ તથા પોષ્યો બલિર્ મમ ॥

વિના તુ સંગરં દેવા હત્વા રાજ્યં ત્રિવિષ્ટપે
બલિં નિબધ્ય મન્ત્રોક્ત્યા રાજ્યં વઃ પ્રદદામ્ય્ અહમ્ ॥

તથેત્ય્ ઉક્ત્વા સુરગણાઃ સંજગ્મુર્ દિવમ્ એવ હિ
ભગવાન્ અપિ દેવેશો હ્ય્ અદિત્યા ગર્ભમ્ આવિશત્ ॥

તસ્મિન્ન્ ઉત્પદ્યમાને તુ ઉત્સવાશ્ ચ બભૂવિરે
જાતો ઽસૌ વામનો બ્રહ્મન્ યજ્ઞેશો યજ્ઞપૂરુષઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અન્તરે બ્રહ્મન્ હયમેધાય દીક્ષિતઃ
બલિર્ બલવતાં શ્રેષ્ઠ ઋષિમુખ્યૈઃ સમાહિતઃ ॥

પુરોધસા ચ શુક્રેણ વેદવેદાઙ્ગવેદિના
મખે તસ્મિન્ વર્તમાને યજમાને બલૌ તથા ॥

આર્ત્વિજ્ય ઋષિમુખ્યે તુ શુક્રે તત્ર પુરોધસિ
હવિર્ભાગાર્થમ્ આસન્ન દેવગન્ધર્વપન્નગે ॥

દીયતાં ભુજ્યતાં પૂજા ક્રિયતાં ચ પૃથક્ પૃથક્
પરિપૂર્ણં પુનઃ પૂર્ણમ્ એવં વાક્યે પ્રવર્તતિ ॥

શનૈસ્ તદ્દેશમ્ અભ્યાગાદ્ વામનઃ સામગાયનઃ
યજ્ઞવાટમ્ અનુપ્રાપ્તો વામનશ્ ચિત્રકુણ્ડલઃ ॥

પ્રશંસમાનસ્ તં યજ્ઞં વામનં પ્રેક્ષ્ય ભાર્ગવઃ
બ્રહ્મરૂપધરં દેવં વામનં દૈત્યસૂદનમ્ ॥

દાતારં યજ્ઞતપસાં ફલં હન્તારં રક્ષસામ્
જ્ઞાત્વા ત્વરન્ન્ અથોવાચ રાજાનં ભૂરિતેજસમ્ ॥

જેતારં ક્ષત્રધર્મેણ દાતારં ભક્તિતો ધનમ્
બલિં બલવતાં શ્રેષ્ઠં સભાર્યં દીક્ષિતં મખે ॥

ધ્યાયન્તં યજ્ઞપુરુષમ્ ઉત્સૃજન્તં હવિઃ પૃથક્
તમ્ આહ ભૃગુશાર્દૂલઃ શુક્રઃ પરમબુદ્ધિમાન્ ॥

યો ઽસૌ તવ મખં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણો વામનાકૃતિઃ
નાસૌ વિપ્રો બલે સત્યં યજ્ઞેશો યજ્ઞવાહનઃ ॥

શિશુસ્ ત્વાં યાચિતું પ્રાપ્તો નૂનં દેવહિતાય હિ
મયા ચ સહ સંમન્ત્ર્ય પશ્ચાદ્ દેયં ત્વયા પ્રભો ॥

બલિસ્ તુ ભાર્ગવં પ્રાહ પુરોધસમ્ અરિંદમઃ ॥

ધન્યો ઽહં મમ યજ્ઞેશો ગૃહમ્ આયાતિ મૂર્તિમાન્
આગત્ય યાચતે કિંચિત્ કિં મન્ત્ર્યમ્ અવશિષ્યતે ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા સભાર્યો ઽસૌ શુક્રેણ ચ પુરોધસા
જગામ યત્ર વિપ્રેન્દ્રો વામનો ઽદિતિનન્દનઃ ॥

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા કેનાર્થિત્વં તદ્ ઉચ્યતામ્
વામનો ઽપિ તદા પ્રાહ પદત્રયમિતાં ભુવમ્ ॥

દેહિ રાજેન્દ્ર નાન્યેન કાર્યમ્ અસ્તિ ધનેન કિમ્
તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તુ કલશાન્ નાનારત્નવિભૂષિતાત્ ॥

વારિધારાં પુરસ્કૃત્ય વામનાય ભુવં દદૌ
પશ્યત્સુ ઋષિમુખ્યેષુ શુક્રે ચૈવ પુરોધસિ ॥

પશ્યત્સુ લોકનાથેષુ વામનાય ભુવં દદૌ
પશ્યત્સુ દૈત્યસંઘેષુ જયશબ્દે પ્રવર્તતિ ॥

શનૈસ્ તુ વામનઃ પ્રાહ સ્વસ્તિ રાજન્ સુખી ભવ
દેહિ મે સંમિતાં ભૂમિં ત્રિપદામ્ આશુ ગમ્યતે ॥

તથેત્ય્ ઉવાચ દૈત્યેશો યાવત્ પશ્યતિ વામનમ્
યજ્ઞેશો યજ્ઞપુરુષશ્ ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્તનાન્તરે ॥

યથા સ્યાતાં સુરા મૂર્ધ્નિ વવૃધે વિક્રમાકૃતિઃ
અનન્તશ્ ચાચ્યુતો દેવો વિક્રાન્તો વિક્રમાકૃતિઃ
તં દૃષ્ટ્વા દૈત્યરાટ્ પ્રાહ સભાર્યો વિનયાન્વિતઃ ॥

ક્રમસ્વ વિષ્ણો લોકેશ યાવચ્છક્ત્યા જગન્મય
જિતં મયા સુરેશાન સર્વભાવેન વિશ્વકૃત્ ॥

તદ્વાક્યસમકાલં તુ વિષ્ણુઃ પ્રાહ મહાક્રતુઃ ॥

દૈત્યેશ્વર મહાબાહો ક્રમિષ્યે પશ્ય દૈત્યરાટ્ ॥

એવં વદન્તં સ પ્રાહ ક્રમ વિષ્ણો પુનઃ પુનઃ ॥

કૂર્મપૃષ્ઠે પદં ન્યસ્ય બલિયજ્ઞે પદં ન્યસત્
દ્વિતીયં તુ પદં પ્રાપ બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ॥

તૃતીયસ્ય પદસ્યાત્ર સ્થાનં નાસ્ત્ય્ અસુરેશ્વર
ક્વ ક્રમિષ્યે ભુવં દેહિ બલિં તં હરિર્ અબ્રવીત્
વિહસ્ય બલિર્ અપ્ય્ આહ સભાર્યઃ સ કૃતાઞ્જલિઃ ॥

ત્વયા સૃષ્ટં જગત્ સર્વં ન સ્રષ્ટાહં સુરેશ્વર
ત્વદ્દોષાદ્ અલ્પમ્ અભવત્ કિં કરોમિ જગન્મય ॥

તથાપિ નાનૃતપૂર્વં કદાચિદ્ વચ્મિ કેશવ
સત્યવાક્યં ચ માં કુર્વન્ મત્પૃષ્ઠે હિ પદં ન્યસ ॥

તતઃ પ્રસન્નો ભગવાંસ્ ત્રયીમૂર્તિઃ સુરાર્ચિતઃ ॥

વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે ભક્ત્યા પ્રીતો ઽસ્મિ દૈત્યરાટ્ ॥

સ તુ પ્રાહ જગન્નાથં ન યાચે ત્વાં ત્રિવિક્રમમ્
સ તુ પ્રાદાત્ સ્વયં વિષ્ણુઃ પ્રીતઃ સન્ મનસેપ્સિતમ્ ॥

રસાતલપતિત્વં ચ ભાવિ ચેન્દ્રપદં પુનઃ
આત્માધિપત્યં ચ હરિર્ અવિનાશિ યશો વિભુઃ ॥

એવં દત્ત્વા બલેઃ સર્વં સસુતં ભાર્યયાન્વિતમ્
રસાતલે હરિઃ સ્થાપ્ય બલિં ત્વ્ અમરવૈરિણમ્ ॥

શતક્રતોસ્ તથા પ્રાદાત્ સુરરાજ્યં યથાભવમ્
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે તત્ર પદં પ્રાગાત્ સુરાર્ચિતમ્ ॥

દ્વિતીયં તત્ પદં વિષ્ણોઃ પિતુર્ મમ મહામતે
યત્ પદં સમનુપ્રાપ્તં ગૃહં દૃષ્ટ્વાપ્ય્ અચિન્તયમ્ ॥

કિં કૃત્યં યચ્ છુભં મે સ્યાત્ પદે વિષ્ણોઃ સમાગતે
સર્વસ્વં ચ સમાલોક્ય શ્રેષ્ઠો મે સ્યાત્ કમણ્ડલુઃ ॥

તદ્ વારિ યત્ પુણ્યતમં દત્તં ચ ત્રિપુરારિણા
વરં વરેણ્યં વરદં વરં શાન્તિકરં પરમ્ ॥

શુભં ચ શુભદં નિત્યં ભુક્તિમુક્તિપ્રદાયકમ્
માતૃસ્વરૂપં લોકાનામ્ અમૃતં ભેષજં શુચિ ॥

પવિત્રં પાવનં પૂજ્યં જ્યેષ્ઠં શ્રેષ્ઠં ગુણાન્વિતમ્
સ્મરણાદ્ એવ લોકાનાં પાવનં કિં નુ દર્શનાત્ ॥

તાદૃગ્ વારિ શુચિર્ ભૂત્વા કલ્પયે ઽર્ઘાય મે પિતુઃ
ઇતિ સંચિન્ત્ય તદ્ વારિ ગૃહીત્વાર્ઘાય કલ્પિતમ્ ॥

વિષ્ણોઃ પાદે તુ પતિતમ્ અર્ઘવારિ સુમન્ત્રિતમ્
તદ્ વારિ પતિતં મેરૌ ચતુર્ધા વ્યગમદ્ ભુવમ્ ॥

પૂર્વે તુ દક્ષિણે ચૈવ પશ્ચિમે ચોત્તરે તથા
દક્ષિણે યત્ તુ પતિતં જટાભિઃ શંકરો મુને ॥

જગ્રાહ પશ્ચિમે યત્ તુ પુનઃ પ્રાયાત્ કમણ્ડલુમ્
ઉત્તરે પતિતં યત્ તુ વિષ્ણુર્ જગ્રાહ તજ્ જલમ્ ॥

પૂર્વસ્મિન્ન્ ઋષયો દેવા પિતરો લોકપાલકાઃ
જગૃહુઃ શુભદં વારિ તસ્માચ્ છ્રેષ્ઠં તદ્ ઉચ્યતે ॥

યા દક્ષિણાં દિશં પ્રાપ્તા આપો વૈ લોકમાતરઃ
વિષ્ણુપાદપ્રસૂતાસ્ તા બ્રહ્મણ્યા લોકમાતરઃ ॥

મહેશ્વરજટાસંસ્થાઃ પર્વજાતશુભોદયાઃ
તાસાં પ્રભાવસ્મરણાત્ સર્વકામાન્ અવાપ્નુયાત્ ॥