બ્રહ્મ પુરાણ · અધ્યાય 70

સર્વેષાં ચૈવ તીર્થાનાં ક્ષેત્રાણાં ચ દ્વિજોત્તમાઃ
જપહોમવ્રતાનાં ચ તપોદાનફલાનિ ચ ॥

ન તત્ પશ્યામિ ભો વિપ્રા યત્ તેન સદૃશં ભુવિ
કિં ચાત્ર બહુનોક્તેન ભાષિતેન પુનઃ પુનઃ ॥

સત્યં સત્યં પુનઃ સત્યં ક્ષેત્રં તત્ પરમં મહત્
પુરુષાખ્યં સકૃદ્ દૃષ્ટ્વા સાગરામ્ભઃસમાપ્લુતમ્ ॥

બ્રહ્મવિદ્યાં સકૃજ્ જ્ઞાત્વા ગર્ભવાસો ન વિદ્યતે
હરેઃ સંનિહિતે સ્થાન ઉત્તમે પુરુષોત્તમે ॥

સંવત્સરમ્ ઉપાસીત માસમાત્રમ્ અથાપિ વા
તેન જપ્તં હુતં તેન તેન તપ્તં તપો મહત્ ॥

સ યાતિ પરમં સ્થાનં યત્ર યોગેશ્વરો હરિઃ
ભુક્ત્વા ભોગાન્ વિચિત્રાંશ્ ચ દેવયોષિત્સમન્વિતઃ ॥

કલ્પાન્તે પુનર્ આગત્ય મર્ત્યલોકે નરોત્તમઃ
જાયતે યોગિનાં વિપ્રા જ્ઞાનજ્ઞેયોદ્યતો ગૃહે ॥

સંપ્રાપ્ય વૈષ્ણવં યોગં હરેઃ સ્વચ્છન્દતાં વ્રજેત્
કલ્પવૃક્ષસ્ય રામસ્ય કૃષ્ણસ્ય ભદ્રયા સહ ॥

માર્કણ્ડેયેન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય માહાત્મ્યં માધવસ્ય ચ
સ્વર્ગદ્વારસ્ય માહાત્મ્યં સાગરસ્ય વિધિઃ ક્રમાત્ ॥

માર્જનસ્ય યથાકાલે ભાગીરથ્યાઃ સમાગમમ્
સર્વમ્ એતન્ મયા ખ્યાતં યત્ પરં શ્રોતુમ્ ઇચ્છથ ॥

ઇન્દ્રદ્યુમ્નસ્ય માહાત્મ્યમ્ એતચ્ ચ કથિતં મયા
સર્વાશ્ચર્યં સમાખ્યાતં રહસ્યં પુરુષોત્તમમ્
પુરાણં પરમં ગુહ્યં ધન્યં સંસારમોચનમ્ ॥

નહિ નસ્ તૃપ્તિર્ અસ્તીહ શૃણ્વતાં તીર્થવિસ્તરમ્
પુનર્ એવ પરં ગુહ્યં વક્તુમ્ અર્હસ્ય્ અશેષતઃ
પરં તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં સર્વતીર્થોત્તમોત્તમમ્ ॥

ઇમમ્ એવ પુરા પ્રશ્નં પૃષ્ટો ઽસ્મિ દ્વિજસત્તમાઃ
નારદેન પ્રયત્નેન તદા તં પ્રોક્તવાન્ અહમ્ ॥

તપસો યજ્ઞદાનાનાં તીર્થાનાં પાવનં સ્મૃતમ્
સર્વં શ્રુતં મયા ત્વત્તો જગદ્યોને જગત્પતે ॥

કિયન્તિ સન્તિ તીર્થાનિ સ્વર્ગમર્ત્યરસાતલે
સર્વેષામ્ એવ તીર્થાનાં સર્વદા કિં વિશિષ્યતે ॥

ચતુર્વિધાનિ તીર્થાનિ સ્વર્ગે મર્ત્યે રસાતલે
દૈવાનિ મુનિશાર્દૂલ આસુરાણ્ય્ આરુષાણિ ચ ॥

માનુષાણિ ત્રિલોકેષુ વિખ્યાતાનિ સુરાદિભિઃ
માનુષેભ્યશ્ ચ તીર્થેભ્ય આર્ષં તીર્થમ્ અનુત્તમમ્ ॥

આર્ષેભ્યશ્ ચૈવ તીર્થેભ્ય આસુરં બહુપુણ્યદમ્
આસુરેભ્યસ્ તથા પુણ્યં દૈવં તત્ સાર્વકામિકમ્ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવૈશ્ ચૈવ નિર્મિતં દૈવમ્ ઉચ્યતે
ત્રિભ્યો યદ્ એકં જાયેત તસ્માન્ નાતઃ પરં વિદુઃ ॥

ત્રયાણામ્ અપિ લોકાનાં તીર્થં મેધ્યમ્ ઉદાહૃતમ્
તત્રાપિ જામ્બવં દ્વીપં તીર્થં બહુગુણોદયમ્ ॥

જામ્બવે ભારતં વર્ષં તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્
કર્મભૂમિર્ યતઃ પુત્ર તસ્માત્ તીર્થં તદ્ ઉચ્યતે ॥

તત્રૈવ યાનિ તીર્થાનિ યાન્ય્ ઉક્તાનિ મયા તવ
હિમવદ્વિન્ધ્યયોર્ મધ્યે ષણ્નદ્યો દેવસંભવાઃ ॥

તથૈવ દેવજા બ્રહ્મન્ દક્ષિણાર્ણવવિન્ધ્યયોઃ
એતા દ્વાદશ નદ્યસ્ તુ પ્રાધાન્યેન પ્રકીર્તિતાઃ ॥

અભિસંપૂજિતં યસ્માદ્ ભારતં બહુપુણ્યદમ્
કર્મભૂમિર્ અતો દેવૈર્ વર્ષં તસ્માત્ પ્રકીર્તિતમ્ ॥

આર્ષાણિ ચૈવ તીર્થાનિ દેવજાનિ ક્વચિત્ ક્વચિત્
આસુરૈર્ આવૃતાન્ય્ આસંસ્ તદ્ એવાસુરમ્ ઉચ્યતે ॥

દૈવેષ્વ્ એવ પ્રદેશેષુ તપસ્ તપ્ત્વા મહર્ષયઃ
દૈવપ્રભાવાત્ તપસ આર્ષાણ્ય્ અપિ ચ તાન્ય્ અપિ ॥

આત્મનઃ શ્રેયસે મુક્ત્યૈ પૂજાયૈ ભૂતયે ઽથવા
આત્મનઃ ફલભૂત્યર્થં યશસો ઽવાપ્તયે પુનઃ ॥

માનુષૈઃ કારિતાન્ય્ આહુર્ માનુષાણીતિ નારદ
એવં ચતુર્વિધો ભેદસ્ તીર્થાનાં મુનિસત્તમ ॥

ભેદં ન કશ્ચિજ્ જાનાતિ શ્રોતું યુક્તો ઽસિ નારદ
બહવઃ પણ્ડિતંમન્યાઃ શૃણ્વન્તિ કથયન્તિ ચ
સુકૃતી કો ઽપિ જાનાતિ વક્તું શ્રોતું નિજૈર્ ગુણૈઃ ॥

તેષાં સ્વરૂપં ભેદં ચ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામિ તત્ત્વતઃ
યચ્ છ્રુત્વા સર્વપાપેભ્યો મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥

બ્રહ્મન્ કૃતયુગાદૌ તુ ઉપાયો ઽન્યો ન વિદ્યતે
તીર્થસેવાં વિના સ્વલ્પા યાસેનાભીષ્ટદાયિનીમ્ ॥

ન ત્વયા સદૃશો ધાતર્ વક્તા જ્ઞાતાથવા ક્વચિત્
ત્વં નાભિકમલે વિષ્ણોઃ સંજાતો ઽખિલપૂર્વજઃ ॥

ગોદાવરી ભીમરથી તુઙ્ગભદ્રા ચ વેણિકા
તાપી પયોઉષ્ણી વિન્ધ્યસ્ય દક્ષિણે તુ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ભાગીરથી નર્મદા તુ યમુના ચ સરસ્વતી
વિશોકા ચ વિતસ્તા ચ હિમવત્પર્વતાશ્રિતાઃ ॥

એતા નદ્યઃ પુણ્યતમા દેવતીર્થાન્ય્ ઉદાહૃતાઃ
ગયઃ કોલ્લાસુરો વૃત્રસ્ ત્રિપુરો હ્ય્ અન્ધકસ્ તથા ॥

હયમૂર્ધા ચ લવણો નમુચિઃ શૃઙ્ગકસ્ તથા
યમઃ પાતાલકેતુશ્ ચ મયઃ પુષ્કર એવ ચ ॥

એતૈર્ આવૃતતીર્થાનિ આસુરાણિ શુભાનિ ચ
પ્રભાસો ભાર્ગવો ઽગસ્તિર્ નરનારાયણૌ તથા ॥

વસિષ્ઠશ્ ચ ભરદ્વાજો ગોતમઃ કશ્યપો મનુઃ
ઇત્યાદિમુનિજુષ્ટાનિ ઋષિતીર્થાનિ નારદ ॥

અમ્બરીષો હરિશ્ચન્દ્રો માન્ધાતા મનુર્ એવ ચ
કુરુઃ કનખલશ્ ચૈવ ભદ્રાશ્વઃ સગરસ્ તથા ॥

અશ્વયૂપો નાચિકેતા વૃષાકપિર્ અરિંદમઃ
ઇત્યાદિમાનુષૈર્ વિપ્ર નિર્મિતાનિ શુભાનિ ચ ॥

યશસઃ ફલભૂત્યર્થં નિર્મિતાનીહ નારદ
સ્વતોઉદ્ભૂતાનિ દૈવાનિ યત્ર ક્વાપિ જગત્ત્રયે
પુણ્યતીર્થાનિ તાન્ય્ આહુસ્ તીર્થભેદો મયોદિતઃ ॥